Versindaba
~ ‘n Kollektiewe weblog vir die Afrikaanse digkuns ~

Dat was het dan. Zes jaar Amsterdam, meer is het niet geworden. Wat staat ons te wachten in Zuid-Afrika en in Kaapstad, weet jij dat? Moet ik zeggen dat ik vertrek, of dat ik terugkeer? Ik heb er wat oude foto’s bij gepakt, uit de jaren dat ik er woonde en jij alleen was in je Nederlandse flatje, en onmiddellijk is het er allemaal weer. De zee, de uitgestrektheid, de stenen leegte van de Karoo, de waakzaamheid ’s nachts in de stad, de oprechte hartelijkheid, de ruimte, de muziek, het licht, de lucht.

 

Heimwee

 

‘n Huis is iets wat teen ‘n helling staan

deur son gekonfronteer aan elke kant.

Maar let op: sê jy huis in hierdie land

dan dui jy drie beknelde kamers aan.

 

Hier is geen op- of afwaartsneiging, geen

geleidelike hemelvaart, geen lig

behalwe dié uit draad en glas verdig.

Die eendersheid is redelik en gemeen.

 

Agter ‘n grou en anonieme wal

hys die abrupte trap jou uit die straat

op na die sogenaamde huis, en laat

jou later stiptelik in die straat terugval.

 

Nooit wesenlik, alleen kineties, mag

jou hartritmiek, jou ribbebok wat hyg

die dodelike waterpas ontstyg

terwyl jy knutsel aan ‘n nuwe dag.

   

 De dozen op de gang, de onrust, het geregel, het bellen met allerlei instanties, het stof dat door de kamers zweeft – natuurlijk heb je het al lang in de gaten, waar je ook bent.

Emigreer is nie vir sissies nie. Opeens ben ik bij alles aan het aftellen. ‘Dit is waarschijnlijk de laatste keer dat ik in Nederland tandpasta koop’. ‘Nog maar een paar weken en dan is het gedaan met het tegen de wind in fietsen.’ ‘Hoeveel kopjes koffie zal ik hier nog drinken.’ ‘Dit is het laatste gedicht dat ik hier voltooi.’

De tijd in Amsterdam is een tussentijd geweest, een feestje, dat wel, maar één in een wat verwaarloosde achtertuin, op een verregende middag. Gijs zei het vorige week nog: het is alsof je altijd met een schuin oog naar Afrika bent blijven kijken. Misschien. Maar het ligt natuurlijk anders. Dat ik terugkwam en dacht jou hier aan te treffen, maar ik kon eigenlijk nog net zien hoe je je laatste adem uitblies.

Het is al na twaalf, ik heb nog even wat spullen op het internet gezet om te verkopen – Maya is nu weer stil maar daarnet was ze aan het zingen, zomaar opeens in haar slaap, geen idee van wat haar allemaal te wachten staat. ‘Lan sal suh leefuh. Hiephiep: hoela!’

Nu luister ik naar Spinvis:

Ronnie gaat naar huis
Kijk maar in zijn tas
Een cassette en de schelpen uit zijn la
Het ging een tijdje slecht
Maar dat is nou voorbij

Vreemd dat we straks moeten uitleggen dat haar eerste twee levensjaren zich in Europa hebben afgespeeld. Amsterdam, vakanties in Barcelona en Mallorca, het fietsen, het huis aan het park, eendjes in de vijver, de winkelwagentjes van Albert Heijn. Foto’s kijken, heel veel foto’s met sneeuw en fietsen en trams en dikke jassen en picknicks en de dierentuin en terrasjes en poffertjes, en veel sterke verhalen, net als jij over de oorlog, altijd weer die oorlog – je verhalen met een perfecte spanningsboog, over onderduiken, over de voettocht van Venlo naar Groningen, over Seyss-Inquart die je nog hebt gefotografeerd vanachter een lantaarnpaal.

Er scheurt een ziekenwagen voorbij, zo te horen richting de Linneausstraat. Waarom die sirenes ’s nachts aanmoeten, ik snap het niet – om het verkeer kan het niet zijn, er is haast geen verkeer op dit uur.

Hoe klonken ze ook alweer, die Kaapse nachten? Het zachte gebrom dat als een fijnmazig net boven de stad zweeft, een vlies, een nauwelijks hoorbare maar aanhoudende dreun die tegen de bergwand opstijgt via de steegjes en de straten. Mooi. Veel sirenes ook, meen ik me te herinneren, maar ijselijker dan hier, jankend, minder melodieus, ze vielen me destijds nooit zo op, sirenes horen nu eenmaal bij de grote wereld.

Ken je Elisabeth Eybers? Dat eerste gedicht hierboven was van haar, de andere twee die je zo zult lezen, ook. Eybers heeft Nederland nooit meer verlaten nadat ze er was aanbeland, maar ze was ook nooit helemaal aanwezig, is mijn indruk. Misschien dat je haar poëzie weleens hebt gelezen – geladen, zogenaamd terloopse taal is het, zonder wortels, ontstaan in een tussenruimte.

 

Winter

 

Soms voel hierdie ses stopverfmaande

soos ‘n eindeloos eenkleurige vlakte

van suigende kluite waardeur

ek my klewerige stewels moet sleep

 

Nou dink ek aan Julie in Johannesburg

geslinger oor heuwels deur holtes

die spits van ‘n hoëveldse winter

waar mens voortsweef al is dit oor asfalt

weerbarstige kwarts en graniet

 

Holderstebolder klouter

die binnestadtorings die lug in

hetsy ligblou satyn of korundum

vergiet vir die splinterige sterre

wat oombliklik aanknip en weer af

 

Oordag brand die son en snags vries dit

twee keer per etmaal oorbrug jy

die grens met ‘n verende sprong

en elke keer tintel jy anders

 

Altijd weer dat vertrekken, je laat steeds minder achter. Een paar schitterende vrienden, wat geluiden en gedenkwaardige gebeurtenissen, wat aangericht en opgelopen verdriet misschien, meer niet.

Binnenkort kom ik nog even langs, ik denk dat ik nog weet waar het was, waar ik stond aan de Maas met je as, en dan naar Sint Agatha, kijken of mamma en Dahlia er nog liggen, ik ben er zo lang niet meer geweest en ik wilde het allemaal vergeten maar volgens mij weet ik de weg nog blindelings. De paden met die grote keien en die groene haag langs de Veurse Achterweg.

En dat is het dan. Het vliegtuig in en opnieuw beginnen. In Kaapstad, in Stellenbosch. Vind je vast geweldig om te horen, ‘Stellenbosch’, die bomen vond je er zo mooi, toch? Ongelofelijk, over een paar weken openen we een flesje wijn op het strand terwijl de zon in de oceaan zakt, en over een paar maanden rijden we misschien wel de grens over voor een vakantie naar Namibië of Mozambique, of pakken we het vliegtuig voor een weekje Buenos Aires.

Wat een geluk dat de wereld zo groot is. Wat een geluk dat je overal poëzie kunt schrijven.

Het is alsof ik op de valreep nog allerlei herinneringen wil aanmaken, nietigheden opslaan die later een springplank kunnen vormen als mijn gedachten terug willen naar deze tijd.

De Turkse kleermaker, hij gaf vorige week een zakje chocolaatjes mee. ‘Voor de kleine.’

De ochtend van Valentijnsdag, toen ik Maya naar de crèche had gebracht, fietste ik langs een spandoek bij het vijvertje in het Vondelpark: ‘I’ve thrown your lp’s in the pond!!’

En ik zag nog een film over een man die doodging, heel langzaam, je merkte het eigenlijk niet aan hem, de dood zat al in al zijn gebaren, in zijn hele motoriek. Ik moest natuurlijk aan jou denken.  

Maar waarom vertel ik je dit, ik geloof dat ik eigenlijk iets anders tegen je wil zeggen.

Weet je wat, waarom ga je niet mee – ja, dat lijkt me eigenlijk het beste, jullie verhuizen alle drie gewoon met ons mee, houd ons maar een beetje in de gaten daar, het wordt geweldig om weer aan te landen maar het leven is er toch, hoe je het ook wendt of keert, niet zonder meer ‘beschut’.

Dus vergeet ons niet.

We gaan er wat van maken!

Dag pappa,

Alfred

 

Afstand

 

Under the hollow roof

The stranger’s voices come -

The night is dark, and I

Am far from home

Walter de la Mare

 

Van tyd tot tyd nog steeds die vreemde vraag:

jy - meestal u - het langsaamaan wel tuis

geraak in hierdie land?

Ek neurie nie die nag

is donker ek is ver van huis

maar knik welnemend vaag

en vals. Ek wortel elders, hoe sou ek my hier

kan tuis maak. Dinge en ek gaan aan mekaar verby

sonder herkenning. Daarom laat hulle my

met rus, versin geen hinderlaag, lê nooit beslag

en daarom kan ek hulle goed verduur.

 

Hoewel gebrandskilderde glasvensters redelik algemeen voorkom en die gewone mens dus algemeen daaraan blootgestel is, is dit nie so maklik om dié tipe kuns te interpreteer nie, aangesien dit so kompleks is en die leek dikwels nie die simboliek wat gebruik word, verstaan nie. Ek plaas vandag nog ‘n venster van die Rooshoek kerk, naamlik “Die Antwoord” van Elisabeth Eybers met enkele notas oor moontlike interpretasiemoontlikhede. Elke mens wat so ‘n venster sien, sal dit uiteraard op sy/haar eie wyse interpreteer, veral omdat die spel met kleure en lig (wat verskil van uur tot uur) geneig is om op die emosies van kykers in te speel - dit is inderdaad bedoel om presies dit te doen!

 

Die Antwoord - Elisabeth Eybers

Of ek jou liefhet? … Hoe vra jy, wanneer

my oë van die antwoord vol is, weer

dieselfde vraag so twyfelloos en teer?

 

Toe Christus met die derde haangekraai

sy blik vol stil verwyt na Petrus draai,

wie kon die later vraag en antwoord raai?

 

Drie maal het hy gevra … Daar was alleen

die één gebroke antwoord oor vir een

wat in die nag oor eie verraad moes ween.

 

Wanneer ek elke roekelose eed

van ewig trou en liefde reeds vergeet

het, sal ek nog soos Petrus sê: Jy weet.

 

Hierdie venster is deur Mariana du Toit gemaak. In die onderste deel van die venster word twee sittende figure uitgebeeld, wat waarskynlik Jesus en Petrus is. ‘n Vuur is ook deel van dié prentjie. Hieruit kan ons aflei dat die toneel by die See van Tiberias, soos ons dit in die Johannes-evangelie vind (Joh. 21:1-19), uitgebeeld word. By dié geleentheid vra Jesus driemaal vir Petrus of hy hom liefhet, en gee hom dan die opdrag om sy skape te laat wei - dus die Blye Boodskap te verkondig. Die rooi vlamme van die vuur wat tussen hulle brand, kan op velerlei wyses simbolies vertolk word. Dit kan byvoorbeeld, as vertolking van die emosies wat in die gedig na vore kom, sonde en berou simboliseer. Verder is rooi ook die kleur van pyn en lyding - verwysend na Jesus se lyding en dood, waarna die gedig implisiet verwys. Die vlam word dikwels geassosieer met spiritualiteit en die Heilige Gees, soos dit tydens die Pinkster na Jesus se opstanding gesien kon word. In dié opsig beeld die vlam dan die spirituele dimensie van die betrokke gedig uit. Verwysend na vriendskap en lojaliteit, verwys die vlam waarskynlik na die menslike verhoudingsproblematiek wat aanleiding gee tot die Bybelse verwysing - die trou van die spreker teenoor die aangesprokene.

Die visse wat direk bokant die twee figure uitgebeeld word, verwys op die konkrete vlak na die gegewe van Johannes 21. Jesus se dissipels het naamlik teruggekom van hulle nagtelike visvangs. Jesus, wat op die oewer van die see gestaan het, het gevra hoe dit gegaan het en die manne het gesê hulle het niks gevang nie. Jesus het hulle toe aangeraai om nogmaals die net uit te gooi, waarna hulle ‘n volle net visse uitgetrek het. Intussen het hy ‘n vuur gamaak en ‘n vis daarop gebraai. Toe hulle met hul vangs aan land kom, het hy hulle uitgenooi om nog visse op die vuur te gooi en te kom eet. Na hierdie verhaal verwys die visse wat op die venster uitgebeeld word dus op konkrete vlak. Dié toneel word ook deur die gedig gesuggereer deur onder andere die woorde “Drie maal het hy gevra …” ‘n Verdere simboliese betekenis van die vis gaan egter die inhoud van die gedig te bowe, en dit is naamlik die vis as simbool van die vroeë Christelike kerk. Hierdie simboliese betekenis van die vis kom ter sprake direk na die gesprek waaroor die gedig handel, naamlik Jesus se opdrag aan Petrus om die Evangelie te verkondig. In hierdie opsig verruim die kunswerk wat op die loodglasvenster uitgebeeld word, dus die betekenis van die gedig deur die uiteinde van dié gesprek te suggereer.

Die boonste derde van die venster word in beslag geneem deur ‘n wit duif op ‘n blou agtergrond. Benewens emosies van blydskap en kalmte wat deur die kleur blou gesimboliseer word, beteken om “blou” te wees egter ook om dronk te wees - iets waarvan die mense die apostels beskuldig het toe hulle op Pinksterdag met die Heilige Gees (vandaar die duif-simbool) vervul is. Die duif dui op die spirituele rol wat Petrus sedert dié gesprek met sy Meester in die wêreld moes vervul. Ook hierdie gegewe word nie eksplisiet in die gedig vermeld nie, maar kennis van die Bybelse verhaal waarop die gedig gegrond is, behoort op sigself dié verruimende betekenis wat deur die visuele kunswerk uitgebeeld word, by die leser van die gedig te aktiveer.

Wanneer die gedigte na aanleiding waarvan die visuele kunswerke gemaak is en die konkrete kunswerke naas mekaar geplaas word, blyk dus dat betekenisverruiming nie slegs by die “tweede” kunswerk gesien kan word nie, maar dat die twee kunswerke mekaar oor en weer bekommentarieër en verruim. Interpretasie van die “oorspronklike” kunswerk (wat op sy beurt geïnspireer is deur ‘n ander teks of deur ander tekste!) is ‘n kenmerk van die visuele kunswerk wat die gedig interpreteer. Op sy beurt interpreteer die gedig weer die teks waarop dit gebaseer is en … Into the labyrinth!!

 

 

Mijn dochter van zeven weet wie Steven Pienaar is. Ze vindt dat hij “leuke krullen” heeft en is daarom “fan” van hem. Als elke nieuwe bekeerling, probeert ze haar evangelie te verspreiden. Eerste slachtoffer van die zendingsdrift: haar vader. Of die ook fan van Pienaar wilde worden. Maar natuurlijk. En daarom zaten we gistermiddag voor de tv, - in de hoop op een wonder.

Terwijl mijn dochter elke beweging van haar held in stille vervoering volgde, droomde ik langzaam weg. De huldiging van de jongens, als ze eenmaal wereldkampioen waren geworden, hoe zou die verlopen? Ik stelde me voor: allereerst in de woning van Nelson Mandela. Dan kreeg die, na zijn contacten met Ruud Gullit, ook eens aardige voetballers te zien.

Mandela zou Pienaar een hoge onderscheiding verlenen, speciaal voor mijn dochter en voor mij, de hoeders van de kleine sekte Pienaar-fans. De voormalige president zou nog één keer een dansje uit zijn jichtige heupen persen, voordat de voetballers en hij samen het volkslied aanhieven. Tot slot, uiteraard, een tocht door alle belangrijke steden van het land, in een open auto of bus, om het volk de kans te geven om de helden te zien.

Na afloop zou Mandela waarschijnlijk ten hemel varen.

Zoals inmiddels bekend is het wonder uitgebleven. Voor Zuid-Afrika, voor Pienaar, voor mijn dochter. Die daar overigens niet heel rouwig om is; haar evangelie heeft nog niet de starheid van een echt geloof. Ik heb haar al gewezen op Messi, die lieve jongen met dat gezellige haar. Ze houdt hem nog in overweging.

Ter afsluiting las ik vanochtend dit gedicht aan mijn dochter voor:

Skemerliedjie

Dit is verby,
dit het gebeur,
dit maak nie bly,
dit maak nie seer,
dit is verby

Nou weet jy weer
niks wat die hart
nog roer of raak
is reeds volmaak.

Van vreugde en smart
terdeë moeg
(dis reeds te laat,
dis nog te vroeg
om meer te weet
as dat die rus
die sin en slot
van alles is)
bevestig jy:
dit is verby,
dit maak nie seer,
dit maak nie bly,
en niks wat later
mag gebeur
sal ooit so skoon
wees of so teer.

(c) Elisabeth Eybers

Blogfokus

 

Wanneer ek ‘n gunsteling Afrikaanse digbundel moet kies, gaan dit vir my meer oor sentimentele waarde as verdienste. Dit is nou die een wat ek sal gryp as die huis afbrand, eerder as die een waarmee ek op ‘n eiland wil uitspoel.

   Soos ek reeds iewers genoem het, het ek my eerste digbundel gekry as Kersgeskenk aan die einde van graad een. Dit was ‘n roomkleurige hardeband bundel en as ek reg onthou was dit net getitel Gedigte - ‘n versamelbundel van Elisabeth Eybers, met gedigte waarskynlik tot en met Kruis of Munt (1973) of Einder (1977). Op daardie stadium was ek skaars sewe jaar oud en my ma het voorin iets geskryf soos dat ek dit dalk nog nie sal verstaan nie, maar dat dit van die beste gedigte in Afrikaans is. Natuurlik onthou ek daaruit “Maria”, “Wes-Transvaal”, “Die eerste nag” en veral “Bome”. Iewers in my studentejare het my ma die bundel geleen en toe uitgeleen. Aan wie, kon sy later nie meer onthou nie en so is ek my geliefde bundel kwyt. Ek hoop maar dat dit aan iemand nog vreugde verskaf.

   Met my drie-en-twintigste verjaarsdag kry ek weer ‘n bundel - Versamelde Gedigte van Elisabeth Eybers. Voorin skryf my ma: Aan my liefste Blom. Om op te maak.

   ‘n Ander sentimentele geliefde is D.J. Opperman se Junior Verseboek, wat ek aan die einde van graad twee as boekprys kry. Voorin is ‘n plakker op Laerskool Melkrivier se briefhoof: Vir beste prestasie in Gr ii. Om een of ander onverklaarbare rede het ek met ‘n dik groen pen daarin gedigte afgemerk en ook die name van die digters onderstreep (en genommer, tot by nr. 60!). Jy kan sê wat jy wil oor vernuwing, party gedigte bly maar mooi, al kom dit uit ‘n ver verlede en ‘n sentimentele geheue - “Mabalêl” van Eugène Marais, Totius se “Repos ailleurs”, “Die strandjutwolf” van Van Wyk Louw, “Klara Majola” en “Sproeireën” van Opperman.

   Maar miskien is daar plek vir nuwe gunstelinge. Dis lanklaas dat iemand my ‘n digbundel present gegee het…

 

Ilse van Staden

Wanneer ek ’n gunsteling Afrikaanse digbundel moet kies, gaan dit vir my meer oor sentimentele waarde as verdienste. Dit is nou die een wat ek sal gryp as die huis afbrand, eerder as die een waarmee ek op ’n eiland wil uitspoel.

   Soos ek reeds iewers genoem het, het ek my eerste digbundel gekry as Kersgeskenk aan die einde van graad een. Dit was ’n roomkleurige hardeband bundel en as ek reg onthou was dit net getitel Gedigte – ’n versamelbundel van Elisabeth Eybers, met gedigte waarskynlik tot en met Kruis of Munt (1973) of Einder (1977). Op daardie stadium was ek skaars sewe jaar oud en my ma het voorin iets geskryf soos dat ek dit dalk nog nie sal verstaan nie, maar dat dit van die beste gedigte in Afrikaans is. Natuurlik onthou ek daaruit “Maria”, “Wes-Transvaal”, “Die eerste nag” en veral “Bome”. Iewers in my studentejare het my ma die bundel geleen en toe uitgeleen. Aan wie, kon sy later nie meer onthou nie en so is ek my geliefde bundel kwyt. Ek hoop maar dat dit aan iemand nog vreugde verskaf.

   Met my drie-en-twintigste verjaarsdag kry ek weer ’n bundel – Versamelde Gedigte van Elisabeth Eybers. Voorin skryf my ma: Aan my liefste Blom. Om op te maak.

   ’n Ander sentimentele geliefde is D.J. Opperman se Junior Verseboek, wat ek aan die einde van graad twee as boekprys kry. Voorin is ’n plakker op Laerskool Melkrivier se briefhoof: Vir beste prestasie in Gr ii. Om een of ander onverklaarbare rede het ek met ’n dik groen pen daarin gedigte afgemerk en ook die name van die digters onderstreep (en genommer, tot by nr. 60!). Jy kan sê wat jy wil oor vernuwing, party gedigte bly maar mooi, al kom dit uit ’n ver verlede en ’n sentimentele geheue – “Mabalêl” van Eugène Marais, Totius se “Repos ailleurs”, “Die strandjutwolf” van Van Wyk Louw, “Klara Majola” en “Sproeireën” van Opperman.

   Maar miskien is daar plek vir nuwe gunstelinge. Dis lanklaas dat iemand my ’n digbundel present gegee het…

Blogfokus

 

BUSRIT IN DIE AAND  Elk langs sy yl weerkaatsing in die ruit, sit hulle suf, met monde moeg gesluit, die werkers van die stad wat huis toe gaan. Skaduwee-skimme gly verby…Dis laat, en lang ligvaandels wapper oor die straat soos oor ‘n dam die blinkpad na die maan. Ons ploeg deur stormsee met ons kaperskuit: die stuurman voor, die passasiers die buit wat ons as slawe huis toe bring vanaand… Die vaartuig waggel afdraand, om die draai met skril gekners en skommelende swaai, en hyg en skok en snork en swoeg opdraand, terwyl ons, soos twee kinders opgetoë, mekaar toelag met glinsterende oë… Asof hul jammerlik hul lot kan raai, sit hulle suf, met monde moeg gesluit, elk langs sy yl weerkaatsing in die ruit, die werkers van die stad wat huis toe gaan.   - Elizabeth Eybers

TAXI-RIT NÁ DIE AAND  Weer op Melvillesypaadjie vomeer, nou metertaxi ons skommelend naar huis. Lense fokus loop en val met Empire langs, skrams deur Hillbrow (klinkersteen skullfuck Corbusier), in Louis Botha by metro-cops en kapers verby. Dreine soog oopkeel aan die maan, hul deksels skroot vir ʼn high-rise in Beijing. Aan pale wurg ligvaandels in slierte, gelynch deur een of ander kontrakteur met ʼn better connection dan al die ander bloedsuiers, klaplopers en woekeraars. “Ek verlang terug,” bibber jy, “na ʼn bus uit die neëntien dertigs.” Ek hoes: “Yl weerkaatsings van nóú…” Weimarbusse het lank gelede rymelik verroes. “Home, James! And don’t spare the potholes,” giggel jy. In minibusvensters sit hulle suf, waiters en casuals wat huis toe gaan.   - Andries Bezuidenhout

Blogfokus

 

Die oue wilg      Totius   Die oue wilg se takke het al dae, dae lang, vergeeld, vergaan, in wind en kou, armoedig neergehang.   Die flenters Iê by hope langs die stofpad saamgewaai; alleen die raf- els hang nog om sy lede rond te swaai.   Sy mantel het nog kort gelee tot op die grond genaak; by windgeroer het dit geplooi en sag soos sy gekraak.   Die stasiekleed is weg en in die wind staan hy te kla: ‘n monnik net wat om sy skuld die boetekleed moet dra.   ‘n Eikeboom het takke wat, soos uitgestrekte arme, in wintertyd na bo bly wys, sterk-smekend om erbarme;   maar hier is net gelatenheid bo soveel prag-berowing, en skraal geblink van bogies na die somerglans-verdowing.   o Wilgerboom, beeld van my skuld! So naak en uitgetoë is ook my siel, verarmoed en so diep terneergeboë!   Maar tog is jy, so kaal en in jou groue bedeldrag, gelyk’nis van ‘n sril geloof en immer-hopend wag.   Jou rafels is die harekleed van Gods profeet, so streng, wat by berou beloft’nis van herlewe weer kom breng.   En as die wind jou rust’loos roer, dan hoor ek hierdie spraak: “Al lyk ek nou so dubbel dood - ek sal weer herontwaak!”

Olea europa      HP Van Coller   Selfs die liefde duur nie sê die ietwat siniese Siënese digter, skynbaar oortuig dat min dinge ooit sal raak-raak aan die ewigheid.   Maar sý gebied is die streke van dun denne, druiwe, bosse vol skugter duiwe, bronne, beke en brame - byna asof vog en genade te veel was.   Jy, daarteenoor gedy in droogte, skraal grond, klippe om jou wortels stewig aan te anker; winde waarmee jy moet saambuig.   God self het jou bedink en fluister by tye deur jou blare, al hoor mens dikwels in jou bysyn net ou deur-die-blare- Bacchus sing.   Jou kreupelstam verberg die gang van eeue. Jou hout behou die son se blink. Jou maagdelike, suiwer sap word wêreldwyd geskink en in jou kringe en jaarringe sit jou onthou.   Mooi moet dit wees om uit te kyk op die asuurblousee, terracotta bruin berge klipperig soos grou Karookoppe; gekoester te word deur lou, souterige seewinde wat in jou vlees skuilgaan; bruin te raak van die blakende son, vrugbaar te bly deur eeue om altyd weer soos ‘n jongvrou keurig uitgedos te wees in ‘n silwer-groen bruilofskleed.

 

 

Assiriese bul      N.P. Van Wyk Louw   Trots en wellustig was die tweede ding in die bleek glans van die glas: ‘n gevlekte bul; met swaar geplooide nek snuiwe hy in die kring van die droë winde wat die groot neusgate vul met die reuk van wat nie dood is; hy lig sy ronde muil en brul; en hy breek deur die skerp dorings en gaffel rond tussen die herders en hul honde met die swaai van die blink halfmane van sy horings tót hy alleen-staan. So was sy heerskappy: ‘n heerskappy van die swart hoewe en die dood; en waar hy aan die gras bloedvlekke kry, het hy die stengels rondom met sy poot gegraaf, en die klam neus in die sand tussen die struike gesteek om sag-bulkend die óu bloed te ruik.

II. Bul (21 April - 21 Mei)      HP Van Coller   Jy gaffel onrustig tot aan die lug se hoë nok en bied verbete weerstand - selfs teen die winde wat plant en dier bly teister en elke regsgesinde mens na binne jaag met stofdeurdrenkte broek en rok.   Jy loop alleen en toets voortdurend al die grense en limiete wat hierdie goed beskutte kamp jou stel, en weet intuïtief en sonder om jou ooit te kwel: jou lot bepaal jy self, en óók jou wense.   En word jy soms per toeval lig geraak al is dit skrams en speels word gou die spel versaak.   Dan sal geen vriend of vyand jou terug kan laat tree en sal jy verwoed verder  bly veg totdat elk teëparty uiteindelik maar bes sal gee.

 

 

Die moeder      Elisabeth Eybers   Die vreemde oorsprong van jou lewe het soos lig deur ‘n kristal deur my gevloei in al die maande toe ek een was met die stil geheim van jou verborge groei.   En nou kan niks ons skei - want is jy nie afhanklik en gebonde aan my bloed wat met sy onbegryplike chemie jou wonderlik gevorm het en gevoed?   En of die uur ver en vergete word, en of die jare tussen jou en my hul seile span, die see sy golwe stort, of selfs die Dood sy somber baken steek, nogtans sal jy aan my gebonde bly met die onsigb’re naelstring wat nie breek.

Ma      HP Van Coller   Daar’s ‘n apie aan ‘n stokkie en sy dra ‘n bloedrooi rokkie. Sy kyk stomverbaas na al die gesiggies wat steeds vreemd bly, nes die liggies wat teen Kersfees elke jaar weer nuut raak.   Sy’s sitgemaak langs oues wat in ‘n rare waak in ‘n kring sit, wagtend om te eet, want dít en slaap en skyt het hul nog nie vergeet.   Stram staan sy op - my mooi ma met silwer hare. Wie se kwetterpraat die voëls se kir kon uitdaag. Dit het Hom behaag om dit te vat en alles wat haar ma gemaak het. Selfs sat van werk het sy nagte lank my bors ingevryf met Mentholatum, En potte en - panne eiehandig - laat skitterblink met Vim.   Sy loop - gesteun, wankelend op onvaste been - sy wat op sewentig nog op haar kop kon staan, alleen, na buite, waar sy emosieloos die son betrag: weg is haar blink oë, haar sproete én haar lag.

 

 

Taalles      Elisabeth Eybers   Die eerste rededele wat mens leer vóór drie jaar oud is lewenslank genoeg om die akuutste nood te formuleer soos: ek het honger .. . hou van jou … is moeg.   Plots uit die soet ontmoeting weggeruk het hulle ‘n nuwe saamkomplek ontdek om oor en oor, onnosel van geluk, toereikend te verduidelik: jy en ek …   ‘n Maand daarna - want tyd bring raad - hanteer hulle moeiteloos die diggeweefde sin, die voegwoorde van kunstige verweer soos: daarenteen … ondanks … desnietemin …

Vier verse vir ‘n Afrikaanse morfoloog    HP Van Coller   1. Morfologiese raaisel   Ek hoor dat “lunsriem” ‘n argaïsme is, “bruidegom” weer glo ‘n etimologie. Uit ou matroostaal kry ons “kombuis”. Sê my: waar bring ek “verlange” tuis?     2. Morfeem   ‘n Woord op sig maak weinig sin. Dink maar net aan “ekseem”. Krap jy net liggies, dan jeuk dit. Betekenis skuil in die morfeem.     3. Die morfoloog   Hy is aan die geoloog verwant, die morfoloog. Voortdurend moet hy diep delf in die taal se moederloog. Die mentale leksikon is nes geologiese spore en herinnering. Ysterskerp en hard sal dit oplaas deur alle lae dring.     4. Leksikon   Woordeboeke is brandkluise vir woorde. Boordenstoevol met seme, foneme en morfeme. “onthegting”, “vervreemding”, “haat”; selfs “berou”. Maar in my taal ontbreek die sin (van): “Ek hou van jou”.

Blogfokus

 

Verhaal   ‘n Vrou het stil geword van baie wag: die aarde het gegly deur die spiraal van dag en nag, was beurtlings groen en vaal, en sy het soms gehuil en soms gelag.   Ook was sy dikwels wakker in die nag, maar sy het in haar woning en op straat gewoon gehandel en gewoon gepraat en niemand het geweet hoedat sy wag.   Verlange word aanvaarding, langsaam, want wag is beurtlings hoop en wanhoop, tot die twee versmelt en stilte alleen bestaan. En deur die jare het sy self die slot Van die verhaal geword: haar stilte en krag Was skoner as die ding waarop sy wag.   (c) Elisabeth Eybers.

Droomreën    Die nag het ‘n droom gereën. Sy staan by die venster, heeltemal alleen. Waar sy anderkant die ruit ‘n japonika, ‘n lappie gras, ‘n verbleikplant verwag   lê vannag ‘n bloekombos. Sy druk altwee haar palms teen die glas aan regoor die geel-witste van die maan. ‘n Honderd druppels reflekteer   die plaashuis weer en weer. Die glas raak deurlatend en sy kry die reuk van bedremmelde nat skaap en van moddergetrapte mis; nes dit in plaasdrome is. Dit word koud duskant die diefwering.   (c) Karlien van der Merwe

Oor die liefde moet mens versigtig skryf, al skryf jy so tweedehands oor ander se skrywes. Om te kies is nie eenvoudig nie. Dis nie ’n ding van dié een kry tagtig persent en daardie een negentig nie. As die een liefdesgedig vandag jou hartsnare geroer het, gaan die volgende een môre jou tone laat tingel. Tog moet Boerneef sekerlik hoog op die lysie staan:

mits dese wil ek vir jou sê

hoe diep my liefde vir jou lê

Daardie berggansveer gaan nog lank lê en tril daar by Woeperdal.

   Die liefde kortgevat is Rumi se dertiende eeuse kwatryne. Uit die Persies vertaal deur John Moyne en Coleman Barks klink dit so, onder andere:

Come to the orchard in Spring.

There is light and wine, and sweethearts in the pomegranate flowers.

If you do not come, these do not matter.

If you do come, these do not matter.

   en:

I would love to kiss you.

The price of kissing is your life.

 

Now my love is running towards my life shouting,

What a bargain, let’s buy it.

     Die Amerikaanse digter e.e. cummings skryf ’n lang gedig, “somewhere i have never travelled” waarvan die laaste reël vir my maar op sy eie kan staan:

nobody, not even the rain, has such small hands

 

en uit my kinderdae onthou ek dié een van W.E. Henley:

 

The nightingale has a lyre of gold,

The lark’s is a clarion call,

And the blackbird plays but a boxwood flute

But I love him best of all.

 

For his song is all of the joy of life,

And we in the mad spring weather,

We too have listened till he sang

Our hearts and lips together.

   As ek verder uit Afrikaans moet kies, dan Elisabeth Eybers. Vele, vele, maar dié een bly ’n gunsteling, omdat dit die woordloosheid, die stomgeslaanwees van liefde, maar ook die somtyds onlewensvatbaarheid daarvan so reg sê.

 

Die antwoord

 

Of ek jou liefhet?… Hoe vra jy, wanneer

my oë van die antwoord vol is, weer

dieselfde vraag so twyfelloos en teer?

 

Toe Christus met die derde haangekraai

sy blik vol stil verwyt na Petrus draai,

wie kon die later vraag en antwoord raai?

 

Drie maal het hy gevra … Daar was alleen

die één gebroke antwoord oor vir een

wat in die nag oor eie verraad moes ween.

 

Wanneer ek elke roekelose eed

van eew’ge trou en liefde reeds vergeet

het, sal ek nog soos Petrus sê: Jy wéét …

Op dieselfde trant ’n gedig van A. Roland Holst, waarvan ek ook die eerste reël ver, ver terug onthou:

 

Zwerversliefde

 

Laten wij zacht zijn voor elkander, kind –

want, o de maatlooze verlatenheden,

die over onze moegezworven leden

onder de sterren waaie’ in de oude wind.

 

O, laten wij maar zacht zijn, en maar niet

het trotsche hooge woord van liefde spreken,

want hoeveel harten moesten daarom breken

onder den wind in hulpeloos verdriet.

 

Wij zijn maar als de blaren in den wind

ritselend langs de zoom van oude wouden,

en alles is onzeker, en hoe zouden

wij weten wat alleen de wind weet, kind –

 

En laten wij omdat wij eenzaam zijn

nu onze hoofden bij elkander neigen,

en wijl wij same’ in ‘t oude waaien zwijgen

binnen een laatste droom gemeenzaam zijn.

 

Veel liefde ging verloren in den wind,

en wat de wind wil zullen wij nooit weten;

en daarom – voor we elkander weer vergeten –

laten wij zacht zijn voor elkander, kind.

Laat ons die “trotse hoë woord van liefde” dus maar met versigtigheid sê.

Elisabeth Eybers – vertaal deur die outeur/translated by the author 

 

Whatever survives of the innermost me

 

Displaced Person

 

Whatever survives the innermost me

contains you too, unfailingly,

South Africa. But the traditional lore

seems less persuasive than before

they chose to bisect your proper name

 

by calling you Africa, where, on the whole,

disaster plays an alarming role

quite foreign to what I recollect

and cherish as a sancrosanct debt.

 

South Africa, while you disappear

I try to keep your status clear

by claiming that you’re exempt from blame.

 

 

Immigrant

 

My hands and feet are all that came along,

the rest somehow got scuppered on the way:

the woozy heart, the whole foolhardy throng

of ductless glands raring to go astray.

 

Comparing what has disappeared with what

surrounds me here, I readily embrace

brand-new impressions, sound and light, the lot:

sense-organs occupying a rightful place.

 

My breast and belly also indicate

that something else existed previously.

Who knew that emptiness creates such weight

or what a burden non-constraint can be?

 

 

 

In this strange land, unshielded by a mask…

 

Step by Step

 

You learn migration step by step, you see

strange and familiar objects, somehow stranded

on the artificial terrace where you landed

yet did not settle irrefutably.

 

 

Willy-nilly

 

South Africa, when I abandoned you

because of personal hurt (not merely due

to random statements of stupidity)

my accent was enough to indicate

from where I came. Strange, how they welcomed me

while treating you to blind, official hate.

 

 

Exile

 

In this strange land, unshielded by a mask…

the people here take everyone to task,

don’t tolerate nor flatter. What on earth

detains you here? There life was far more worth

and nothing now precludes your safe return.

 

You answer self-assured:

hate and suspicion can be borne

by all who share equivalent rights, who learn

not to make laws humiliating others

or challenge humanness by rubber stamp,

who look upon their fellow-men as brothers.

 

Why do I shrink from demanding:

my kinsmen, my co-incumbent,

just how will our children fare?

- Who’s paying for the past, its hapless care.

 

 

[Translated by Elisabeth Eybers (1915 - 2007)

Published in: The Low Countries. Arts and Society in Flanders and the Netherlands (2010, nr.18)

Published here with permission by the Chief Editor, Luc Devoldere.]

 

 

 

 

Mary

 

 

One of God’s holy seraphim

with joyful news came down to earth:

in humble praise you sang a hymn,

Mary, maid of Nazareth!

 

But when the neighbours looked askance

and Joseph thought he’d go away,

could you predict the dreary load

of shame your son would bear one day?

 

When, with a little secret smile,

you stroked your body – could you tell

the mingled love and dread with which

he’d have to brave the pit of hell?

 

And in the stable – as you lay

forsaken in your agony –

could you foresee the lonely way

that led into Gethsemany?

 

When gaudy monarchs journeyed far

their homage and their gifts to bring,

did you know with what boisterous shouts

the soldiers would proclaim him king?

 

When in your arms you held him so

as babes are cradled to be nursed

and watched his sucking, did you know

how helplessly he’d writhe with thirst?

 

*

 

When darkness flooded you, and John

came up and took you by the hand,

Woman of Sorrows, did you then

remember all and understand?

 

 

[Translated by the author]

 

Die beste manier om blootstelling aan internasionale digkuns te kry, is uiteraard deur middel van ‘n bloemlesing. Die frustrasie is egter dat die meeste bloemlesings (in Engels) meestal ‘n onbeskaamde Anglo-Saksiese voorkeur het. Naas J.D. McClatchy se “The Vintage Book of Contemporary World Poetry” (Random House) wat ek twee weke gelede bespreek het, is my gunsteling bloemlesing sekerlik Neil Astley se “Staying alive - real poems for unreal times” (Miramax Books). Die rede hiervoor is die indrukwekkende reikwydte van sy seleksie wat tematies ingedeel is en terselfdertyd heelwat internasionale digters betrek.

Neil Astley was naamlik die stigter van Bloodaxe Books, ‘n onafhanklike uitgewer wat uitsluitlik poësie in vertaling gepubliseer het.  Sy seleksie vir dié bloemlesing is dus gebaseer op 35 jaar ervaring met internasionale poësie. Volgens die voorwoord was Astley se riglyn die volgende: “Staying alive is quite unlike any other anthology. It doesn’t just give you 500 exceptional poems by many different kinds of poets from around the world; it’s a book with a particular vision of what poetry should be about - drawn from the poems themselves, not the critical reputations of the poets. It doesn’t offer representative selections of the writers included, nor does it follow the edicts of any groups of poetic factions: it cuts across them all. My aim has been to select strong lucid poems by a wide range of poets which will speak to intelligent readers everywhere.”

En hiermee kan ek nie anders as om akkoord te gaan nie; ‘n kragtoer, inderdaad. Selfs Anne Michaels (soos aangehaal op die agterplat) stem hiermee saam: “Staying Alive is a blessing of a book. The title says it all. I have long waited  for just this kind of setting down of poems. Has there ever been such a passionate anthology? These are poems that hunt you down with the solace of recognition.”

Die besonderhede van die boek is soos volg:

TITEL:                   Staying alive - Real poems for unreal times

SAMESTELLER:      Neil Astley

UITGEWER:           Miramax Books / Hyperion

ISBN:                    978 1 4013 5926 3

PRYS:                    R320.00

FORMAAT:            A5, 496 bladsye

***

Vanoggend wemel die webblad van nuwe inhoud. So het ons Antjie Krog se manjifieke pleidooi vir die poësie, My ontnugtering tot die poësie, ontvang en geplaas. Net so is die Brieweboks boordensvol terugvoer oor verlede naweek se fees. Bernard Odendaal bespreek Elisabeth Eybers se gedig “Satelliet” in sy reeks gedigbesprekings; ook het Bernard sy resensie van die Versindaba-gedenkbundel geplaas. Johann Lodewyk Marais fokus weer op Marthinus Versfeld, een van die legendariese denkers in ons kultuurgeskiedenis. (Terloops, bykans al Marthinus Versfeld se boeke is tans weer in druk beskikbaar …) Dan is daar ook vertalings deur Daniel Hugo van Dorothy Parker en Omar Khayyám se gedigte in die vertaalkamers geplaas. Goeie nuus is dat daar selfs nog méér nuwe stukke gedurende die naweek geplaas sal word. Moet dit dus nie mis nie! En, indien jy na nog foto’s van Versindaba 2009 wil kyk, kan jy gerus ‘n draai maak by die fotoblad wat by LitNet gelaai is.

Ten slotte - ek beoog om ons webmeester van volgende week af te verlok na een (of meer) plekke aan die Suid-Afrikaanse kuslyn. Vanweë onsekere (of selfs onmoontlike) internet-toegang sal Nuuswekker en ook ander plasings van volgende week af met verrassende onreëlmatigheid verskyn.

Amptelik is dit dus nou komkommertyd; so, bly op die uitkyk vir jou slaaitjie rus. Waar jy dit ook al kan kry.

Nuuswekker hervat weer wanneer die geleentheid hom voordoen.

Mooi bly.

LE

Elisabeth Eybers – vertaal deur Daniel Hugo

 

Insomniac Murmer

Elisabeth Eybers

  

My papery but impetuous craft

will slip along on the undulant draught

nosing towards an anonymous shore

where I batten it down for one night more.

 

Some nights, though, it remains at a loss

and until the day breaks it does nothing but toss.

Oh, help me to lull it from stern to stem,

this night won’t turn into one of them then.

 

 * 

 

Wakkerlê-rym

Elisabeth Eybers

 

 

’n vaartuigie van papier hou my vlot

solank as die onstuimigheid duur – tot

waar ’n anonieme baai lê en wag

en ek kan anker gooi vir nog ’n nag

 

ander kere vind ek rym nog rede

wat al die dobbering tot rus moet bring

maar streel jy my dat ek stil lê, liefling

word hierdie nag ’n hawe van vrede

 

(Vertaal deur Daniel Hugo)

(Uit: Monnikewerk, Tafelberg, 1995)

Satelliet

 

1        Kyk maar, die arme satelliet

2        kan nooit aan die planeet ontvlug

3        en wíl ook nie: wat sou sy doen

4        diep in die eindelose lug?

5        Op lyn geslaan deur swaartekrag

6        het sy ten minste nou ’n baan,

7        sy moet, as sy ’n systap waag,

8        onmiddellik te pletter slaan.

 

9        Daarom dat sy aandagtig tol

10      en nougeset afstand bewaar,

11      geoefen in die wakker rol

12      wat lig in stand hou teenoor swaar.

 

13      Sy lei, soos dit ’n maan betaam,

14      sy oseane heen en weer,

15      vir haar part kan die heelal vergaan

16      terwyl sy op hóm konsentreer.

 

17      Res net ’n skrefie filigraan

18      – nuut noem hulle dit, maar ai, hoe oud

19      word sy by tye, klein en koud –

20      bly sy nog met hom in die weer.

 

• Elisabeth Eybers

 

Eybers is een van Afrikaans se heel belangrikste digters. Sy was soos Van Wyk Louw een van die Dertigers en het, naas gedigversamelings en enkele ander publikasies, uiteindelik 21 digbundels die lig laat sien voordat sy op 92-jarige leeftyd op 1Desember 2007 in Amsterdam oorlede is. Merkwaardig is voorts dat sy in Nederland, waar sy sedert 1961 gewoon het, net soos in Suid-Afrika vereer is as groot kunstenaar. Beide lande het hulle hoogste literêre eerbewyse aan haar toegeken (byvoorbeeld die Suid-Afrikaanse Hertzogprys en die Nederlandse P.C. Hooft-prys).

Een van haar uitstaande bydraes tot die Afrikaanse poësie is die wyse waarop sy die stem van die vrou laat opklink het: eers as jong meisie en toe as volwassene, as jong getroude vrou, as moeder, as belewer van die trauma van huweliksvervreemding en egskeiding, as middeljarige en as bejaarde. Dikwels teken sy die vrou as emosioneel en droomomwaas, in teenstelling met die logiese rasionaliteit en saaklikheid van die man. Veral in haar vroeër poesie staan die vrou boonop in vrywillige afhanklikheid tot die man. Later sou ’n duideliker verset teen sodanige stand van verhoudings en teen die verdeling van rolle intree.

Van laasgenoemde is die gedig “Satelliet” uit die bundel Bestand (1982) ’n voorbeeld.

 

Vrae

1. Watter aanduidings kan u in die gedig vind dat daar (waarskynlik) van ’n vrou en ’n man sprake is?

Daar word van ‘n “sy” en ‘n “hy” gepraat (reëls3,6,7,9 ensovoorts).

2. Waar Eybers aanvanklik in die trant van die Dertigers hoofsaaklik direkte belydenisverse geskryf het, “ontwikkel haar verse (mettertyd) tot objektiewe beelding en beskouings van lewensmomente” (Nienaber, Roodt en Snyman, 1994:91) – hoewel ’n resensent soos Tim Huysamen (1983:34) in Eybers se bundels sedert Tussensang (1950) by Eybers ’n “terugkeer” bespeur “na die persoonlike, selfs belydenis-, poësie van haar vroegste bundels”, met “Satelliet” as eintlik die enigste “gestaltegedig” in Bestand. Verduidelik kortliks wat die sentrale beeld in die gedig is en sê ook waarvan dit ’n beeld is.

Die sentrale beeld is die van ’n maan wat as satelliet op ’n vaste baan om ’n planeet bly wentel, en slegs met katastrofiese gevolge daarvan kan losraak. Dit beeld die verhouding tussen man en vrou uit, waar die vrou in vrywillige (vergelyk reël3) afhanklikheid van die man as meerdere (vergelyk reël12) bly leef en haar na hom skik (strofe 4, byvoorbeeld).

3. Hoewel die vrou vrywillig afhanklik bly van die man, is sy tog steeds ’n soort gevangene van die verhouding. Haal woorde uit die gedig aan wat sodanige gevangenskap impliseer.

”[K]an nooit [...] ontvlug [...] nie” (reëls 2-3); “[o]p lyn geslaan” (reël 5); selfs “soos dit ’n maan betaam” (reel 13).

4. Is daar dalk aanduidings dat ’n ontsnapping aan die verhouding oorweeg is of word? Toon dit aan.

Ja. Dat die vraag ontstaan wat van die “satelliet” sou word indien sy van die planeet ontvlug, is ’n aanduiding dat so ’n ontvlugting oorweeg is (strofe 1). Eweso as daar in strofe 2 die opsie genoem word van ‘‘’n systap waag” van die vaste baan af. Wat haar weerhou daarvan om weg te breek, is taamlik negatiewe oorwegings: die vrees vir eensaamheid (reël 4) en vernietiging (reël 8). Sy is klaarblyklik nie juis positief aangetrokke tot die verhouding nie.

5. Het die spreker simpatie met die vrou (die “satelliet”)? Staaf u antwoord uit die gedig.

Ja, die woord “arme” in versreël 1 druk dit direk uit, asook die uitroep en die tekening van haar erbarmlike toestand in versreëls 18-19. Strofe 1 en versreëls 18-19 is ook die twee plekke in die gedig waar dit die duidelikste blyk dat dit eintlik om die uitbeelding van ’n menslike toestand gaan, en nie om die hemelliggame nie. Nog sterker as in die res van die gedig gryp die spreker in om sy/haar eie ingesteldheid te laat blyk. Dit het tot gevolg dat die beelding hier eintlik ’n bietjie oneg word, dat die metafoor nie heg ‘sluit’ nie. Die maan kan byvoorbeeld nie regtig “wíl” soos ’n mens nie (reël 3), net soos wat “nuut en “oud [...] by tye, klein en koud” (reel 18-19) nie in alle opsigte ewe gemaklik op die vrou sowel as die maan van toepassing gemaak kan word nie.

Indirek blyk die simpatie van die spreker natuurlik ook uit die keuse van die sentrale beeld om die verhouding uit te druk. Dit is ‘n beeld wat onontkombare vasgevangenheid en onderworpenheid (wil) suggereer. H.C.T. Müller (1982:35) wys egter op nog ’n onoortuigendheid in die beelding in hierdie verband: “Daar is ’n mate van inbreuk op die fyn, veelduidige balans van die parallel in [reëls 15 en 16]. Dis of, gesien binne die vers as geheel, die menslike (vroulike) handelswyse te dominant word in die verhouding met die satelliet wat die rol van die metaforiese beelddraer aangeneem het.” Met ander woorde: Daar is iets teenstrydigs daarin dat die vasgevange en onderworpe vrou (en maan) vasbeslote en teen alle omringende kragte in blý fokus op die man (aarde). En, aansluitend by die kritiek op die beelding in reëls 3 en 18-19 hierbo: Die deur middel van personifikasie aangeduide optrede van die vrou oorskry hier té duidelik die grense van waartoe die (in werklikheid willose) maan in staat is.  

6. Hoewel nie openlike opstandigheid nie, is daar dus tog ’n duidelike toon van onvrede met die vrou se posisie in die man/vrou-ver houding wat uit die gedig spreek. Dis asof die spreker die leser wil konfronteer met ’n gegewe wat duidelik genoeg van ’n misstand spreek. Waaruit blyk die appèl op die leser se oordeel die duidelikste?

Uit die bevelsvorm (“Kyk maar”) en die retoriese vraag “wat sou sy doen / diep in die eindelose lug?”) in strofe 1. Die woord “maar” in die bevel het ongeveer die betekenis van “gerus”, waardeur die vanselfsprekendheid van die situasie soos verder in die gedig beskryf, onderstreep word. Die retoriese vraag rig nie slegs ’n appèl aan die leser om saam na te dink nie, maar impliseer eweneens die onontkombaarheid van die posisie waarin “die arme satelliet” haar bevind.

7. Die ondertoon van onvrede word ook duidelik gemaak deur die benutting van die dubbele implikasies van bepaalde woorde/uitdrukkings, in besonder deur die spel tussen letterlike en figuurlike betekenisse in die metaforiseringsproses. Gaan sodanige voorbeelde na en verklaar die verskillende implikasies. (Let terselfdertyd op die nuutmaking van sekere geykte uitdrukkings.)

• “Op lyn geslaan deur swaartekrag” (reël 5) – letterlik: deur swaartekrag in ’n vaste baan gehou; figuurlik: deur konvensie (aangaande die huwelik?) gebind aan die man, in ’n ondergeskikte rol teenoor die van die oorheersende man geplaas.
• “[H]et sy nou ten minste ’n baan” (reël 6) – letterlik: het die maan darem ’n vaste wentelbaan in plaas daarvan om koersloos deur die heelal te dryf; figuurlik: het die vrou darem ’n bepaalde plek en rol in die samelewing. (In Nederlands beteken om ‘n “baan” te hê ook om ’n betrekking/werk te hê.)
•  “[A]s sy ’n systap waag” (reël 7) – letterlik: as die maan sou durf om van die wentelbaan af te wyk; figuurlik: as die vrou sou durf anders optree as wat die konvensie vir haar voorskryf, of ook as sy sou durf om uit die verhouding los te breek.
• “[N]ougeset afstand bewaar” (reël 10) – letterlik: noukeurig in die wentelbaan bly; figuurlik: oppas om nie té intiem betrokke te raak by die man se aangeleenthede nie. (Straks ook wat betref hulle eie verhouding?)
• “[G]eoefen in die wakker rol” (reël 11) – letterlik: bedrewe en bedag in die volg van die wentelbaan; figuurlik: al gewoond om haar te kwel (snags wakker te lê) oor hulle verhouding.
• “[L]ig in stand hou teenoor swaar” (reël 12) – letterlik: die minder massale maan in sy baan hou om die groter planeet; figuurlik: die minder belangrike vrou ‘op haar plek hou’ in die verhouding met die belangriker man.
• “Sy lei [...] sy oseane heen en weer” (reël 13-14) – letterlik: die maan veroorsaak deur haar aantrekkingskrag dat daar verskillende getye ontstaan; figuurlik: soos wat daar van haar as vroulike wederhelf verwag kan word, sien sy om na sy verskillende behoeftes, of streel/stuur sy op vroulik slinkse manier sy gedagtes / gemoedstemminge in gunstige koerse.
• “Res net ’n skerfie filigraan:” (reël 17) – letterlik: as net ’n fyn sekelmaantjie oorbly; figuurlik: as net ’n bietjie van haar vroulikheid/skoonheid oorbly. (Filigraan = “fyn edelsmeewerk, veral uit goud en silwer, met die voorkoms van kantwerk” – Odendal et al., 1994.)
• “[B]ly sy nog met hom in die weer” (reël 20) – letterlik: bly die maan en die planeet mekaar se meteorologiese omstandighede beïnvloed; figuurlik: bly die vrou met die man besig wees. (Die uitdrukking “in die weer wees” beteken op en besig wees; kyk Barnes, s.d: 240.)

8. Verklaar wat die uitdrukking “hoe oud word sy by tye, klein en koud” (reël 18-19) aangaande die vrou se geestestoestand suggereer.

Dat haar ervaring van die verhouding tussen man en vrou soms net te veel vir haar word, haar lewenslus blus, haar vernederd en geestelik afgestomp laat voel.

9. Gaan die rymskema in die gedig na en probeer die funksionaliteit daarvan verklaar in terme van wat geïmpliseer word aangaande die vrou se ervaring van die huweliksverhouding.

Die basiese rympatroon is kruisrym, wat ’n besonder hegte rympatroon is. Dit is funksioneel om die onverbiddelikheid van die sosiale konvensies aangaande die huwelik en die rolle van man en vrou daarbinne te suggereer, asook die ervaring van vasgevangenheid binne hierdie konvensies deur die vrou.

Daar is egter ’n aantal afwykings op die rympatroon. In strofe 1 rym versreëls 1 en 3 nie. In strofe 2 is die rym tussen reëls 1 en 3 nie heeltemal vol nie, soos ook in strofe 4. In die slotstrofe is die afwyking selfs meer ingrypend, deurdat ons hier slegs paarrym van die twee binneste versreëls vind.

Al die afwykings kan as ’n soort sigbaarmaking van die ondertoon van onvrede (in die vroulike gemoed) oor die konvensies aangaande die huweliksverhouding gesien word, miskien selfs as tekenend van die wankele voet waarop die konvensionele beskouings oor die huweliksverhouding berus.

10. Verklaar hoekom die titel bloot “Satelliet” heet, en nie byvoorbeeld “Planeet en satelliet” nie.

Die vroulike ervaring van die huweliksverhouding staan in fokus, en nie soseer die man/vrou-verhouding self nie.

Bernard Odendaal, Departement Afrikaans en Nederlands, Duits en Frans, Universiteit van die Vrystaat 

Bronnelys

Barnes, A.S.V. Sonder datum. Afrikaanse spreekwoorde, gesegdes, en ander uitdrukkinge. Tiende druk. Elsiesrivier: Nasou Beperk.

Huysamen, Tim. 1983. Eybers maak hier vrede met ’n hele lewe. Rapport, 30 Januarie:34.

Müller, H.C.T. 1982. “Weloorwoë, sonder nood of haas …” Buurman 13(2), Desember 1982/Januarie 1983:35.

Nienaber, P.J.; Roodt, PH.; en Snyman, N.J. (samestellers). 1994. Digters en Digkuns. Vyfde uitgawe, eerste druk. Midrand: Perskor-uitgewers Beperk.

Odendal, F.F. (hoofred.); Schoonees, P.C.; Swanepoel, C.J.; Du Toit, S.J.; en Booysen, C.M. 1994. Verklarende handwoordeboek van die Afrikaanse taal. Derde, hersiene, uitgebreide uitgawe, eerste druk. Midrand: Perskor-uitgewers Beperk.

 

Vandag is ‘n groot dag in die 63-jarige geskiedenis van die onafhanklike Nederlandse uitgewery, Van Oorschot. Nie net sou sy stigter, Geert van Oorsschot (1909-1987), vandeesmaand ‘n honderd jaar oud gewees het nie, maar die uitgewery wat hy in November 1945 tot stand gebring het, publiseer vandag hul duisendste titel. Dié spesiale publikasie bevat die korrespondensie tussen Van Oorschot en M. Vasalis (wat toevallig óók vanjaar ‘n honderd jaar oud sou gewees het), wat hulle tussen 1951 en 1987 gevoer het. “Uitgeven zoals Geert van Oorschot deed betekent onafhankelijk uitgeven, en alleen uitgeven wat je zelf mooi of goed vindt,” het Arjen Fortuin (NRC Handelsblad se redakteur en biograaf van Geert van Oorschot) opgemerk.

Uitgeverij Van Oorschot was maar nog altyd wars van die hoofstroom, maar kon onder hul galery skrywers groot name soos Hans Lodeizen, W.F. Hermans, J.J. Voskuil en G.K. van het Reve reken.  Voorts was hulle bekend vir die klassieke werke van Multatuli, Biesheuvel, Couperus, Leopold, Ter Braak en Du Perron wat hulle met netjies-versorgde uitgawes in druk gehou het.

Inderdaad is hierdie ‘n besonderse prestasie deur ’n relatief klein hondjie op die werf wat so lank tussen die groot honde kon oorleef. En - gaan lees gerus ook weer die artikel wat Hans Ester oor die korrespondensie tussen Elisabeth Eybers en Chris van Geel geskryf het. Hierin is daar vele verwysings na Geert van Oorschot, wat nie net Eybers se Nederlandse uitgewer was nie, maar ook haar minnaar. Of Van Oorschot ‘n aangename, liefdevolle mens was? Wel, dít is ‘n totaal ánder storie …

En daarmee groet Nuuswekker vir dié week. Stook die vreugdesvure dié naweek; ons hervat Maandag weer.

Mooi bly.

LE