Posts Tagged ‘Ernst van Heerden’

Gisela Ullyatt. Om te verhuis.

Wednesday, December 14th, 2016
Foto: Gisela Ullyatt. 2016.

Foto: Gisela Ullyatt. 2016.

Met Hildegard von Bingen in die agtergrond, lees ek die afgelope jaar se dagboekinskrywings. Laasgenoemde beslaan veel minder bladsye as gewoonlik: 2016 was ’n jaar waarin ek vir lang tye niks neergepen het nie.

Ek onthou vanjaar eerder as ’n jaar van groot veranderinge. Die grootste hiervan was ’n Groot Trek; die keer na ’n ander provinsie. Om jou lewe uit te sorteer en weereens in bokse te pak, is soms net te veel. Drie trekke in vier jaar.

 

Kyrie eleison

Christe eleison

Kyrie eleison

 

’n Hele buitekamer vol boekbokse moes ternouernood aangespreek word. Wonderlike boeke moes van afskeid geneem word. ’n Egpaar wat tweedehandse boeke opkoop, verneuk ons: vragte boeke word in goeder trou aan hulle toevertrou omdat die trek baie vinnig moes plaasvind. Hulle sou na elk van die boeke kyk en dan ’n regverdige prys saamstel. Ondermeer was daar ’n hele versameling Herman Charles Bosman. Twee bakkievragte boeke word weggery waarna net R300-00 in ons rekening inbetaal word.

Stillewe met Boeddha & boeke.

Stillewe met Boeddha & boeke.

 

Boonop word van ons breekgoed onherstelbaar beskadig. Vier Boeddhas lê aan skerwe. Van die erfporselein en glase: toetentaal verbrysel. Kosbare boeke se voorblaaie word argeloos ingepak en sodoende lelik gebuig. Ek sluk langtand aan die les: tog wys die Boeddha immers daarop dat alles sal vergaan: Impermanence. Maar daar is dae wat die les nié in my hart wil gaan lê nie. Die chaos van bokse, steeds-toegedraaide skilderye en ander hope los goed se chaos sif deur tot in my DNA.

Daarom skryf ek byna niks hiervan neer in my dagboek nie. Wat ek wel op afkom in hierdie einste boek, is twee gedigte van Ernst van Heerden uit Tyd van Verhuising wat ek met die hand oorgeskryf het:

 

Ernst van Heerden

Ernst van Heerden

 

Aan die verhuisingsmanne

Dra saggies, vriende,

want sierpotte en erdewerk,

keurborde en fyn glas

sluit ’n lewe

met sy drome

en verlangens in;

 

Dra saggies, mededraers,

want die drag

van veerbed,

tafels, lessenaar

druk teen die bors

se dun skelet;

 

Dra saggies, regters,

want die oordeel

oor my klein bedryf

lê vasgevang

in prente, boeke

en ’n eie ou gemakstoel;

 

Dra saggies, gode,

want die hart se porselein

is broos en tot veel seer

en kwesbaarheid geneig:

die kratte van ’n lewe

kan so maklik breek.

 

 

Verandering

In die donker orde van my huis

voel ek die aardepols verflou,

word ek met sinlose weerspannigheid

deur elk ding verwyt:

 

’n deur wat eie knip ontwyk,

’n kas wat weier om te sluit,

tapyte met ingeweefde struikelblok,

hoë trappe sonder styggerief,

dieselfde spookgesig

in elke spieël se blits;

 

bedags deur vensterruite

die wit vlam van die son se gietery:

’n tuin-vermoede van

’n hele boord tot één boom vasgesweis;

 

en saans by skryflig

die lamp

wat soos ’n knie skarnier.

 

 

Nog ’n bundel wat ek herhaaldelik na toe teruggekeer het hierdie jaar, is Olga Kirsch se Oorwinteraars in die Vreemde. Alhoewel ek gelukkig nie die ongetemperde isolasie van die émigré ken nie, resoneer ek steeds met veral die gedigte wat Kirsch-as-huurder in die vreemde oopskryf. En alhoewel die huis wat ons huur ons eie besittings bevat, ken ek die voorafgaande maande se tydelike verblyf waar jy jou tentpenne elke keer uit die grond moet trek met net die nodigste in plastieksakke en tasse.

 

Foto: Gisela Ullyatt.2016.

Foto: Gisela Ullyatt.2016.

 

 

Huurders

’n Onbekende vrou se ruim, stil huis.

Haar plante wat teen die ruite ligwaarts krul.

Alles waarin sy haar lewenslank omhul

het totdat haar gees hom veilig tuis

weet, om my. Binne dié mure is skoon

gelewe; niks steur die edele patroon,

alles hoort saam. Ek hou die kamers skoon

en, hande eerbiedig op meubels en kleinode,

voel koester my haar vreedsame huisgode.

 

 

In dié gehuurde huis besit ek niks

In dié gehuurde huis besit ek niks

as net my klere. Alles waaraan ek raak

­­- kombuisgoed, meubels, gordyne – is volgens die smaak

van andere. Nogtans, omdat ek hom – fluks

na buie van lees en luiheid – skoongemaak

het, sodat die voordeur laatmiddag vir jou

verwelkomend kan oopswaai, omdat ek nou

voor sy ou rooshoutlessenaar ’n taak

wat ek bemin verrig, mooi briewe ontvang,

voor sy boogvenster kerf, sal ek hom onthou

–  lugtig, son-vrolik – dalk na hom terugverlang.

 

 

Van Heerden/negatief

Van Heerden/negatief

Vir Ernst

Dra saggies hierdie gedig

na die man

wat die gode se porselein

op papier kon breek:

geen mank ritmes

of verkapte strofes nie.

 

Eet saggies hierdie gedig

want die digter het

room geword

en ken die donker man

nie meer nie.

 

Kyk saggies na die digter

agter daardie bril:

die lewe is geen cliché nie.

 

(Gisela Ullyatt. 2016)

 

Bibiografie

 

Kirsch, O. 1978. Oorwinteraars in die vreemde. Kaapstad: Human & Rousseau.

Van Heerden, E. 1975. Tyd van verhuising. Kaapstad: Tafelberg.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Bernard Odendaal. Huldiging: Ernst van Heerden

Sunday, December 4th, 2016

ernst-v-heerden

Huldiging: Ernst van Heerden (20 Maart 1916 – 30 September 1997)

(Saamgestel deur Bernard Odendaal vir RSG en uitgesaai in die program “Vers en Klank” op 29 November 2016.)

Ernst van Heerden sou op 20 Maart vanjaar 100 jaar oud gewees het – ’n geleentheid om veral sy digterlike nalatenskap te vier, sou ’n mens dink.

Tog is daar maar enkele tekens dat hy as sodanig gehuldig is vanjaar. ’n Mens kan nie anders as om te wonder hoe so nie. Was hy dan nie herhaaldelik bekroon gewees as digter nie?

Ja, selfs met die Hertzog-prys in 1962. En in 1991 is hy deur 31 digtersgenote, sowel Engelse as Afrikaanse Suid-Afrikaners, vereer met ’n bundel gedigte getiteld Verse vir Ernst.

In die bloemlesing Die gewildste Afrikaanse gedigte wat 3 jaar gelede verskyn het, is egter net een van sy gedigte opgeneem: “Die hardloper”, wat in sy heel eerste bundel, Die weerlose uur (1942), verskyn het.

.

Die hardloper

 

Met wilde maar met suiwer hart

het hy die woeste wedren fel begin,

en elke myl met rappe voet getart,

hy sou die vlugste lopers nog oorwin.

 

Sy hart het hoog geklop, sy bloed was heet,

die winde het sy haregolf gelig;

met snelle draf het hy die baan gemeet,

die vreug van spierkrag was op sy gesig.

 

Hy het geloop met stormdrang in sy bloed,

sy ademstoot ‘n hete windgejaag,

die see se branding in sy strenge moed,

toe hoor hy reeds die donker, bitter vraag:

 

Wie is die ongesiene maker in die loop,

van wie die voet langs syne en die wind

van asem agter hom, van wie die hoop

dat nog ‘n bors die witte lint mag vind?

 

Dié vreemde spanmaat het hy nie geken,

nooit hardloop hy weer sonder pyn of vrees;

hy weet al het hy nou die loop gewen,

die ander man sal eendag eerste wees.

.

Het hy ’n grootliks vergete digter geraak, wonder ’n mens volgende.

Hom het waarskynlik die lot van sogenaamde minor poets, oftewel “digters van die tweede plan”, getref.

Sy vroegste bundels het naamlik nog te veel geklink soos dié van die Dertiger-geslag voor hy in 1942 gedebuteer het – na die belydenspoësie van ’n W.E.G. en ’n N.P. van Wyk Louw, of ’n Elisabeth Eybers; dít langs die eerste bundels van sy tydgenoot, D.J. Opperman. Opperman het, met sy minder subjektiewe gestalteverse en die fyn afwerking van sy gedigte en bundels, dadelik iets nuuts in Afrikaans gebring.

Soos nog ’n destydse tydgenoot, S.J. Pretorius, sou Ernst van Heerden se loopbaan steeds in die skaduwee van Opperman s’n staan – óók omdat sy bundels dikwels gedigte van ongelyke gehalte bevat het.

Vanaand is egter ’n geleentheid om weer ’n slag die kollig op van sy treffendste en mooiste gedigte te laat val.

.

Die Gewigopteller
.

Die taai klou van die grond

vermenigvuldig elke pond,

 

die ruie vlegsel van die spier

is  –  triomfantelik !  –  ‘n dier

 

wat met één kap blitssnel

die swaartepunt verstel.

.

Pavane  vir ’n gestorwe  prinses

 

’n Hulsel van kristal het telkens

spanninge van stoot en skok verdra,

die allerlaaste keer die ruwe hand

trotseer, en toe, vermoeid,

met rinkelinge ingestort.

 

Kaleidoskoop se fokus hunker

na sy ou bestel terug;

die skerwe-stand

kom tot ’n wonderlike eenheid weer,

waar als byeengeskud en uitgester,

die lig vang en die son,

en sy, donsfyn, verruklik-broos,

haar koninklike intog doen.

.

Ons het genoem van die gesogte literêre pryse wat hy gewen het.

Hy was egter ook ’n gesiene literêre kritikus en literator. Vier eredoktersgrade is byvoorbeeld aan hom toegeken, en in 1991 ontvang hy die Gustav Prellersprys vir literêre kritiek van die SA Akademie vir Wetenskap en Kuns.

Hy wat op die Karoodorpie Pearston grootgeword het as seun van ’n winkelier-pa en onderwyseres-ma, het ’n gesiene Afrikaanse intellektueel in plekke soos Pietermaritzburg, Stellenbosch en Johannesburg en Kaapstad geword – iemand wat na talle plekke in die wêreld gereis het om te gaan studeer en te verken. Sy liefde vir die Karoo en vir Pearston het hy egter nooit verloor nie.

.

Pearston

.

My vader het saans met die lantern

– die winderige Karoo-aande is gitswart –

in die tuin die windpomprem gaan vasdraai,

aan sy wingerde gepeusel, ’n draai gemaak

in die agterkampe waar sy mak springbokke

blinkoog-skrikkerig opgekyk het

(die ooitjies se buike koeëlrond

van mielie- en lusernoordaad);

hy het hulle name gemompel,

en al mompelend by die koeihok

ingeloer en die goedige bruin oë

en ewig-herkouende kwylbekke gesien;

hy het so ryk en gerus gevoel

as hy krakend die huis binnekom,

dat hy skaars bewus was

van ons onrustige asems, êrens in die kamers,

ons wat die heel nag onderbroke

moes luister na sy gewerskaf,

na sy sugte, na sy aanhoudende hoes.

.

Dit is bekend dat hy lief was vir mooi goed. Hy het skilderye versamel, en boeke, en plate met klassieke musiek, glas- en keramiekware … Dit alles pas by wat digter Lucas Malan, wat ’n vriend van Van Heerden was, en ’n proefskrif oor Van Heerden se werk voltooi en gepubliseer het, as die sentrale tematiese spanning in sy poësie bestempel: die spanning tussen weerbaarheid en kwesbaarheid – soos ons eintlik al in die gedigte kon hoor wat ons tot dusver gelees het.

Daarom ook dat Van Heerden so lief was vir die paradoks en ironie as stylfigure.

 

Mediese ondersoek

.

Trek uit die maskerade-pak

en gooi dit op die vloer!:

’n uniform sal knapper pas

en die nooiens vir my loer:

.

“Dokter, jou eterhand is koud soos ys,

jou stetoskoop is koud,

en jy tik al oor my ribbekas

en jy tok ook langs my boud.”

.

Sy hand skryn bitter deur my vel

en skroei so ver hy voel,

hy teken kruisies soos hy tik:

teikens vir die koeël.

.

Hy was baie lief vir sport, en self ’n gewigopteller soos die persoon in die gedig wat ons vroeër gelees het. Trouens, hy het by die Olimpiese Spele van 1948 ’n silwermedalje gewen vir 6 gedigte wat hy vir die internasionale poësiekompetisie ingeskryf het wat saam met die spele aangebied is! Mooi liggame kon hy dus met kennersoog bewonder.

Mnr. Suid-Afrika op Cliftonstrand

 

Kinders laat drup hul roomyskeëltjies,

staar oopmond,

Pa trek ’n handdoek oor sy boepie,

en Ma bloos innerlik

oor ’n half-vergete stoute droom,

 

terwyl hy in glorieuse byna-naaktheid

met gesegmenteerde passies

verbywandel

(vreemd, die aarde sidder nie)

en lêplek soek.

 

Sy deurtrekkertjie

is ’n paradoksale driehoek

by ’n bonkige toring

van vlees

en twee almagtige been-plinte –

Pantheon en Olimpus tegelyk.

 

Die rug

dra spanningloos

twee uitspreiende spiervlerke,

Taurus-skouers

en ’n meisie-dun middeltjie;

 

die buik riffel neerwaarts,

gebiltong in gebruinde krag;

 

die knieë en bottelkuite

tors die stygende breedbou

van torso-volmaaktheid.

 

Met sy krullebol

– pril en onbesmet –

is hy ’n paradyskind

wat half hooghartig

na die swermende vleiers kyk;

 

so weer hy elke lonkoog af

en bly onaangeraak en skaars betrokke –

’n onbestygde monument,

onneembare vesting,

vir altyd buite

elke strewe en besit.

.

En toe tref ’n ramp hierdie sportman en sportliefhebber. In 1973 en 1974 moes, weens komplikasies na trombose-aanvalle, albei sy bene geamputeer word. Hy moes leer om met ’n rystoel oor die weg te kom; moes met sy kosbaarhede en al verhuis na ’n spesiaal ingerigte woning vir hom.

Na aanleiding van dié ervaring het van sy heel roerendste gedigte verskyn, in sogenaamd biografiese bundels soos Tyd van verhuising en Kanse op ’n wrak (met hulle veelseggende titels).

 

Vrae

Sal jy my nog liefhê,
noudat ek onvolkome is,
en die wuiwende liggaam
se fyn haaraartjies
en polsende arterieë
langsaam gestol het;

Sal jy my nog liefhê,
noudat ek verbrysel is
en ingekerker soos ‘n dier
aan ‘n magtelose ketting
wat net kan kerm
en ongeneeslike wonde lek;

Sal jy my nog liefhê,
noudat ek gevonnis is,
gedoem tot ‘n eiland,
ontoereikend en verlate,
met die onagterhaalbaarheid
van leë horisonne;

Sal jy my nog liefhê,
noudat ek die donker man ken,
daagliks die bitter brood eet
en verskriklik weet:
die lewe is eensaam,
soos die dood.

.

Aan die Verhuisingsmanne

 

Dra saggies, vriende,

want sierpotte en erdewerk,

keurborde en fyn glas

sluit ’n hele lewe

met sy drome

en verlangens in;

 

Dra saggies, mededraers,

want die drag

van veerbed,

tafels, lessenaar

druk teen die bors

se dun skelet;

 

Dra saggies, regters,

want die oordeel

oor my klein bedryf

lê vasgevang

in prente, boeke

en ’n eie ou gemakstoel;

 

Dra saggies, gode,

want die hart se porselein

is broos en tot veel seer

en kwesbaarheid geneig:

die kratte van ‘n lewe

kan so maklik breek.

.

Ek het al genoem dat hy in 1991 deur 31 Suid-Afrikaanse digters gehuldig is met die bundel Verse vir Ernst. Onder andere ook Johann de Lange, Joan Hambidge en Lucas Malan sou hierná gedigte oor of aan hom skryf.

In die vroeë 1990’s was ek by toe ’n hele klomp boeke wat hy aan die Universiteit van die Vrystaat geskenk het, by sy huis in Johannesburg opgepak moes word. Hy het ons sy skilderye en ander kosbaarhede gewys, vir ons wyn geskink in sy pragtige kristalglase. Na sy dood in 1997 het ek, met daardie besoek in gedagte, ook ’n huldigingsgedig oor hom geskryf.

.

 

glasinfinitief

(ernst van heerden, 1916-1997)

 

om

pieng!

die glasmusiek te hoor

 

om

juis benewens die skoonheid

immer die dood te vermoed

die skimskadu naas die deurstraalde glas

 

om

(self geamputeer

tot die plompe rompigheid van ’n pikkewyn)

die angs om breekware te snak

die troebel wysheid te koester

aangaande die wynvlek

die kelkie sonder voet

 

om

deur die grasie gods

goedsmoeds te sterf

 

om uit fasette van geslepe verse

soos uit kosbare glase

te vonkel op die tonge van fynproewers

in heildronke en liedere van die feesdriftiges

. 

Later in sy loopbaan het sy kommer oor Afrikaans, oor ons land en eintlik oor die lot van die hele aardbol, belangrike temas in sy werk geword. Die dood was van die begin af iets waaroor hy dikwels geskryf het – en algaande meer so. Dit was asof hy vanweë sy eie lotservaring al hoe dringender bewus geword het van die onheilspellende koers waarop ons bestaan en ons aardse woning gerig was. “Huishuur” is ’n gedig wat iets hiervan uitdruk. Luisteraars wat die Nederlander Marthinus Nijhoff se werk ken, sal iets hoor weerklink van dié digter se bekende gedig “Het uur U”.

.

Huishuur

 

Vandag is mooiweer,

maar eienaardig:

my buurman

los sy grasperksnyer,

my buurvrou

haal die wasgoed in,

die kinders laat driewiele gekantel lê,

die skoppelmaai swaai onbeset,

voordeure oral is gesluit

en vensters toegeklap.

 

Dit is sy Uur,

Rentmeester wandel in die straat;

soos ’n asblikdraer

word hy gesigloos

met blawwe en beroering vergesel.

 

En as die honde korter kef,

benoud hul hokke soek,

loer huisvroue

agter kantgordyntjies,

bekommerd, grootoog,

want hy kom

gebiedend nader

deur die skielik skemerende straat.

 

.

Gelukkig is daar ook dié wesens wat dit regkry om die beperkinge van tyd en swaartekrag (en lot?) te oorstyg – as ’t ware die verganklikheid ’n bietjie te fnuik. Dink maar aan sy bekende “Bergskilpad”, daardie “Gewigopteller” van flussies – en die vlermuis waarvan ons ten slotte gaan hoor.

Die gedeë digter self – eintlik: sy geslypte verse – is ook só: weerbaarder, durender as die meeste dinge; meer verwant aan die sterre.

 

Vlermuis

.

Karoo-aand –

en ’n pieper wat sy dun gil-drade

om die stoeppaal hang;

’n klein sambreel word soos ’n mantel

toegevou

en hou

die donserige bors-pels toegedek.

.

Sien hy deur windsels van die ewenaar

ontsaglik groot die poolstreek omgekeer

as maan,

en heel die duister aardse meganiek

van vierkant, driehoek, sirkel,

in enkele stippelpunt gevang?

.

Hy fladder lomp

en vleg deur digte weefsels van gevaar,

en hang,

onduiselig en nugter,

waar donker warmte is

en hy met piep en kras

aan sagte tepels van die sterre drink.

.

Geraadpleegde bronne

 

Leserskring. 2013. Die Gewildste Afrikaanse gedigte. Kaapstad: Human & Rousseau.

Malan, Lucas. 2016. Ernst van Heerden (1916-1997). In: Van Coller, H.P. (red.) Perspektief en profiel. ’n Afrikaanse literatuurgeskiedenis, Deel 3. Pretoria: Van Schaik Uitgewers.

Malan, Lucas. 1992. Paradoks en parabool: ’n Sudie oor ernst van Heerden se latere poësie. Gidsreeks nr. 4. Pretoria: HAUM-Literêr.

Terblanche, Erika. 2014. Ernst van Heerden (1916-1997). In: ATKV-album, LitNet. http://www.litnet.co.za/ernst-van-heerden-19161997.

Verskeie van Ernst van Heerden se digbundels.

 

 

 

Yves T’Sjoen. Vijftien jaar Ernst van Heerden-collectie

Thursday, October 2nd, 2014

“Gent se torings skemer ver deur” – Vijftien jaar Ernst van Heerden-collectie in Poëziecentrum

Ter voorbereiding van een onderzoek naar de aanwezigheid van Breyten Breytenbach in het werk van de Nederlandse dichter, prozaïst en essayist H.C. ten Berge, en bij uitbreiding in het periodiek Raster (eerste reeks), maak ik gebruik van de boekencollectie van het Poëziecentrum in Gent. Niet alleen Ten Berge en Raster hebben mijn aandacht, en in het bijzonder de protestbundel Vingermaan (1980) en de tweede druk van Nieuwe gedichten (1981/1987) met een nawoord van Maarten van Buuren, ook Breytenbachs gevangenisgedichten zijn relevant voor mijn studie. De verzamelde tronkpoësie, uitgegeven als Die ongedanste dans. Gevangenisgedigte 1975-1983 (2005), is een van de bundels die zich in de omvangrijke verzameling bevindt met Afrikaanstalige poëzie, bloemlezingen en secundaire literatuur. De naam van haar schenker, Ernst van Heerden (1916-1997), is ermee verbonden.

Over Van Heerdens biografische relatie met en tekstuele verwijzingen in diens dichtwerk naar Vlaanderen heeft Lucas Malan een gedocumenteerd artikel gepubliceerd in het periodiek Deus ex machina. In de openingsalinea van de bijdrage verwijst hij naar het doctoraatsonderzoek dat Ernst van Heerden en ook W.E.G. Louw kort voor het begin van de Tweede Wereldoorlog aan de gemeentelijke universiteit van Amsterdam ondernamen. Na de oorlog, zo stelt Malan, nam Van Heerden de draad van zijn onvoltooide dissertatie weer op en hij promoveerde na bijna anderhalf jaar studieverblijf in Gent aan de toenmalige Rijksuniversiteit. Hij verbleef van september 1951 tot januari 1953 ten huize Marcel en Lisette de Backer aan wie hij het gedicht ‘Vlaandere’ in de bundel Reisiger (1953) opdroeg.

Enkele maanden voor het overlijden van Van Heerden brachten Zuid-Afrikaanse docenten binnen het kader van een door de Taalunie gefinancierd Gent-Boswellproject een bezoek aan de Universiteit Gent. Bij die gelegenheid signaleerde Johann Lodewyk Marais, een van de deelnenmers en later met Ad Zuiderent samensteller van een bloemlezing met de Afrikaans en Nederlandstalige landschapspoëzie, tijdens een bezoek aan het Poëziecentrum dat in de collectie geen Afrikaanstalige literatuur beschikbaar was. Dankzij de bemiddeling van Marais en de financiële inbreng van het Algemeen Nederlands Verbond, de Orde van de Prince, het Vlaams Instituut voor Zuidelijk Afrika en de Marnixring is de boekenverzameling van Van Heerden in Gent beland. Kort voor zijn dood, in september 1997, legateerde de Zuid-Afrikaanse dichter, criticus en hoogleraar van de Universiteit van die Witwatersrand (Johannesburg) zijn poëziecollectie aan de dichter en academicus Lucas Malan. Uiteindelijk ging de doodzieke Van Heerden in op het voorstel van Malan en het verzoek van Marais de bundels met opdrachten en de uitgebreide knipselverzameling met recensies te schenken aan het Poëziecentrum.

De geschiedenis van het legaat is beschreven in Die Burger van 25 november 1998. Tien jaar en twee dagen later waren de professoren Dorothea van Zyl en Wannie Carstens te gast in Gent. Die dag was het precies een decennium geleden dat de schenking is gerealiseerd. Door hun bemiddeling, alsook dankzij de betrokkenheid van Anton Bason van de Vista universiteit, zijn de boeken van Van Heerden raadpleegbaar in Gent. De voorbije jaren wordt de verzameling aangevuld dankzij een financiering van de PUK-Kanselierstrust (Noordwes-Universiteit Potchefstroom) en goodwill van de uitgeverijen Protea Boekhuis en NB Uitgewers. Met name Protea Book House legt zich de voorbije jaren toe op de uitgave van Afrikaanse vertalingen van Nederlandstalige poëzie. Het ontvangt voor die productie de noodzakelijke subsidie van de Nederlandse en Vlaamse letterenfondsen. Volgens de folder van Poëziecentrum wordt van elke nieuwe Afrikaanstalige poëzieuitgave in het fonds door de directeur Nicol Stassen een exemplaar geschonken aan de Van Heerden-verzameling. Elk jaar dragen ook Wannie Carstens en Louis Esterhuizen van Protea boekwinkel Stellenbosch er aanzienlijk toe bij dat de collectie systematisch wordt aangevuld met nieuwe uitgaven en persknipsels uit Zuid-Afrikaanse dag- en weekbladen.

Bijzonder aan de collectie zijn de gesigneerde bundels. Zo bevatten de boekenplanken met poëzie van Blum, Breytenbach, Eybers, Krog, NP van Wyk Louw en W.E.G. Louw, D.J. Opperman, Adam Small en Peter Snyder, om maar deze auteurs te noemen, eerste drukken met opdrachten aan Ernst van Heerden. De Van Heerden-collectie in Gent is de meest omvangrijke bibliotheek van Afrikaanstalige poëzie buiten Zuid-Afrika. De schenking omvatte aanvankelijk circa 600 bundels, momenteel telt de verzameling meer dan 1500 titels. Het is niet overdreven te stellen dat Poëziecentrum zich de voorbije jaren profileert als “een heus onderzoekscentrum voor Afrikaanse poëzie” in de Lage Landen.

Het poëziehuis is een archief- en documentatiecentrum dat onder meer nauw samenwerkt met de onderzoeksgroep Gents centrum voor het Afrikaans en de studie van Zuid-Afrika (Ugent, www.afrikaans.ugent.be). Studenten kunnen voor hun paper en masterscriptie terecht in de collectie. Onderzoekers, vertalers en bloemlezers, zoals destijds Gerrit Komrij voor De Afrikaanse poëzie in duizend en enige gedichten (1999), kunnen er hun werkzaamheden verrichten. De Zuid-Afrikaconnectie van PC wordt geregeld in de schijnwerper geplaatst. Zo was in januari 2014 Gert Vlok Nel te gast en binnenkort, naar aanleiding van het eredoctoraat dat de Universiteit Gent uitreikt, brengt Breyten Breytenbach een bezoek aan de instelling.

Voor de studie van de poëzie van het Afrikaans in Nederland en Vlaanderen is Poëziecentrum in Gent, naast het Zuid-Afrikahuis in Amsterdam, een bakermat. Het bilaterale akkoord tussen de universiteiten van Gent en Stellenbosch voorziet een onderzoekscomponent die de volgende jaren méér zal worden uitgebouwd. Ook voor de onderzoeksprojecten die op stapel staan zal de Ernst van Heerden-collectie van goudwaarde zijn.

Bronnen

Lucas Malan, ‘Vlaamse neerslag. Over de Vlaamse gedichten van Ernst van Heerden’, in Deus ex machina (juni 2000), p. 46-48.

Folder 10 jaar Collectie Ernst van Heerden, Poëziecentrum, Gent 2008.

[Anoniem], ‘Skenking van groot versameling Afrikaanse digkuns só herdenk, in Die Burger, 25 november 2008.

Met dank aan Stefaan Goossens (Poëziecentrum) en Daniel Hugo voor de informatie. Stefaan Goossens is bereikbaar op bibliotheek@poeziecentrum.be. De on line-catalogus Afrikaanse poëzie is beschikbaar op http://www.poeziecentrum.be/ Documentatiecentrum en vervolgens Bibliotheek aanklikken. Via wwwiris Interface moet de gebruiker in de rubriek “database” Zuidafrikaans aanvinken.

Stefaan Goossens. Lucas Malan se nalatenskap opgeneem in Ernst van Heerden-versameling

Friday, June 10th, 2011
Lucas Malan

Lucas Malan

Op 15 april 2010 overleed in Kaapstad de Zuid-Afrikaanse dichter Lucas Malan na een hartoperatie.  Lucas Malan werd op 19 juli 1946 geboren in Nylstroom. Hij debuteerde in 1981 met de bundel ‘n Bark vir die ontheemdes. Later volgden nog Tydspoor (1985), Edenboom (1987), Kaartehuis (1990), Hongergrond (1994), Afstande (2002) en Vermaning (2008). Zijn werk is sterk geënt op zijn persoonlijke ervaringen. Hij schreef over zijn ouders, zijn eigen gezin, zijn liefdeservaringen en – in zijn later werk – over de angst voor het ouder worden en de dood. Zijn gedichten worden gekenmerkt door een grote stilistische gevoeligheid en het vermogen om vertrouwde woorden en beelden in een nieuwe context te plaatsen.

Malan promoveerde aan de Universiteit van Pretoria op een doctoraat over de poëzie van zijn persoonlijke vriend en mentor, de Zuid-Afrikaanse dichter Ernst van Heerden. Na diens overlijden in 1993 erfde Malan zijn literaire nalatenschap. Op zijn beurt schonk Malan de collectie dichtbundels uit het nalatenschap aan het Poëziecentrum.  Door bemiddeling van Prof.dr. Wium Van Zyl, Prof.Dr. Wannie Carstens en Louis Esterhuizen kan ook het nalatenschap van Lucas Malan aan de Collectie Ernst van Heerden worden toegevoegd. De Collectie van Heerden was reeds de grootste collectie Zuid-Afrikaanse poëzie (geschreven in het Afrikaans) buiten Zuid-Afrika. Door deze uitzonderlijke schenking kunnen meer dan 200 titels uit verschillende tijdvakken aan de collectie worden toegevoegd. De boeken zullen zo snel mogelijk via de catalogus ontsloten worden. Geïnteresseerden zijn alvast welkom om in de goedgevulde dozen te komen snuisteren.

Ernst van Heerden

De Collectie Ernst van Heerden omvat ondertussen ongeveer 1500 boeken, maar ook krantenartikels en geluids- en beeldopnames. De collectie wordt nog steeds verder uitgebreid dankzij de bereidwillige medewerking van de PUK-Kanselierstrust van de Noordwes Universiteit (Witwatersrand), Louis Esterhuizen (Protea Bookshop), Universiteit Stellenbosch, Protea Uitgevers (in het bijzonder Dr. Nicol Stassen) en NB-Uitgevers (in het bijzonder Kerneels Breytenbach).

Het Poëziecentrum dankt alle betrokkenen en hoop de dat Collectie Ernst van Heerden ook in de toekomst mag bijdragen aan de goede verstandhouding tussen Zuid-Afrika, Vlaanderen en Nederland.

 

Louis Esterhuizen. Die metafoor as lugdrukboor

Wednesday, May 25th, 2011
Metafoor

Metafoor

Ons weet almal dat die metafoor die lugdrukboor van die digkuns is, want dit is juis daardeur wat ‘n gewone prosateks resonansie (of is dit nou stoornis?) verkry en as iets poëties beskou word. Daarom dat ‘n artikel oor metaforiese taalgebruik en hoe dit ons denke beïnvloed op Psychology Today se webblad my aandag getrek het. David DiSalvo se artikel handel naamlik oor ‘n reeks van vyf verskillende ekspiremente wat deur Paul Thibodeau en Lera Boroditsky van die Stanford Universiteit  gedoen is:

“Researchers Paul Thibodeau and Lera Boroditsky from Stanford University demonstrated how influential metaphors can be through a series of five experiments designed to tease apart the ‘why’ and ‘when’ of a metaphor’s power.  First, the researchers asked 482 students to read one of two reports about crime in the City of Addison. Later, they had to suggest solutions for the problem. In the first report, crime was described as a ‘wild beast preying on the city’ and ‘lurking in neighborhoods’. Hierna is hulle gevra watter optrede dié misdade vereis; 75% het gestem ten gunste van swaar strawwe, met ‘n pleidooi ten gunste van meer tronke en selfs die steun van die weermag om die polisie te help om misdaad te bekamp. Net 25% was ten gunste van sosiale programme wat ‘sagter opsies’ soos onderwys en maatskaplike betrokkenheid behels.

Die tweede verslag wat die groep studente moes lees, het meer getemperde metafore bevat: “The second report was exactly the same, except it described crime as a ‘virus infecting the city’ and ‘plaguing’ communities. After reading this version, only 56% opted for great law enforcement, while 44% suggested social reforms.”

Interessant genoeg het die toetsgroep glo self nie besef in welke mate hul standpunt deur die bepaalde gebruik van metafore beïnvloed is nie. Toe hulle deur Thibodeau en Boroditsky gevra was om aan te toon watter gedeelte van die verslag hul standpunt bepaal het, het 97% na die misdaadstatistiek verwys en nié na die taalgebruik nie. Hierdie bevinding is dan glo ook deur verskeie ander eksperimente bevestig.

Maar watter gedig om hierby aan te haak? Natuurlik is daar sommer ‘n hele boekrak vol kontemporêre digters wat die metafoor met groot sukses gebruik … Myns insiens is dit egter Ernst van Heerden wat die metafoor soos min ander kon hanteer en na alle waarskynlikheid nog nooit die nodige erkenning voor gekry het nie.

Daarom, ‘n gedig van hom.

Lekker lees.

***

Vlermuis

 

Karoo-aand –

en ‘n pieper wat sy dun gil-drade

om die stoeppaal hang;

‘n klein sambreel word soos ‘n mantel

toegevou

en hou

die donserige bors-pels toegedek.

 

Sien hy deur windsels van die ewenaar

ontsaglik groot die poolstreek omgekeer

as maan,

en heel die duister- aardse meganiek

van vierkant, driehoek, sirkel,

in enkele stippelpunt gevang?

 

Hy fladder lomp

en vleg deur digte weefsels van gevaar,

en hang,

onduiselig en nugter,

waar donker warmte is

en hy met piep en kras

aan sagte tepels van die sterre drink.

 

© Ernst van Heerden (Uit: Kleur van donkerte: Verse 1942 – 1956 )

 

 

Desmond Painter. Tyd van verhuising…

Tuesday, November 9th, 2010
Ernst van Heerden

Ernst van Heerden

Ek en Claire verhuis tans — van die woonstel na ‘n huisie in Stellenbosch. As ‘n mens in ag neem hoeveel werk so ‘n verhuising behels, en hoeveel emosionele spanning daarmee gepaardgaan, is dit nogal verbasend dat daar so min gedigte oor hierdie ervaring geskryf word!

Digters skryf alte graag oor hulle huise en die huisies by die see wat hulle begeer, maar waar is die gedigte oor die nagmerrie van trek! Goeie aarde, ek het nooit kon raai ek sou wens ek het minder boeke besit nie… In elk geval, ek kan op hierdie oomblik net aan een gedig dink wat hierdie onderwerp aanroer, Ernst van Heerden se ‘Aan die Verhuisingsmanne’ (uit Tyd van Verhuising, 1975) — en dis sommer ‘n ou classic ook:

 

Aan die Verhuisingsmanne – Ernst van Heerden

 

Dra saggies, vriende,

want sierpotte en erdewerk,

keurborde en fyn glas

sluit ‘n hele lewe

met sy drome

en verlangens in;

 

Dra saggies, mededraers,

want die drag

van veerbed,

tafels, lessenaar

druk teen die bors

se dun skelet;

 

Dra saggies, regters,

want die oordeel

oor my klein bedryf

lê vasgevang

in prente, boeke

en ‘n eie ou gemakstoel;

 

Dra saggies, gode,

want die hart se porselein

is broos en tot veel seer

en kwesbaarheid geneig:

die kratte van ‘n lewe

kan so maklik breek.

Johann Lodewyk Marais. Die Ernst van Heerden-versameling, Gent

Monday, August 23rd, 2010

I
Ek het my skool- en vroeë universiteitsopleiding ontvang in die jare toe Suid-Afrika as gevolg van sy binnelandse beleid beperkte akademiese en kulturele kontak met die buiteland gehad het. Op universiteit was ek gelukkig nog deel van ‘n generasie studente wat in die kursus Afrikaans en Nederlands deeglik in die Nederlandstalige letterkunde geskool is. Ek kon indringend leer van die Nederlandse kultuurgeskiedenis, terwyl meer as die helfte van my wysbegeerte-handboeke in Nederlands was. Hoewel ek geen Nederlandse taalkursus bygewoon het nie, het ek dit reeds van my hoërskooldae af maklik gevind om Nederlands te lees en te verstaan.

Die kulturele boikot wat in 1979 deur Nederland teen Suid-Afrika ingestel is, is kort daarna deur Afrikaanstalige akademici en kultuurleiers nog meer effektief gemaak toe hulle met mening probeer én grootliks daarin geslaag het om van Nederlands as universiteitsvak ontslae te raak. Baie van ons wou al minder met die Nederlandstalige wêreld te doen hê. Binne hierdie gewaande sfeer van kulturele selfstandigheid is Nederlands al minder in Suid-Afrika gehoor (byvoorbeeld oor die radio) en het die Nederlandstalige boek as ‘t ware van die rakke af verdwyn. Die afkoeling van verhoudings tussen Suid-Afrika en Nederland wat reeds rondom die Tweede Wêreldoorlog begin het, is toe voltrek.

Gedurende die 1980’s en begin van die 1990’s was dit vir my generasie al moeiliker om met die Nederlandstalige wêreld kontak te behou (en byvoorbeeld in Nederland te gaan studeer). Om hierdie rede moes ek tot so laat as 1994 wag voordat ek met ‘n lewende Nederlandse digter en akademikus, Ad Zuiderent, kon kennis maak. In dieselfde jaar was dit ook moontlik om Nederland en België te besoek en eerstehands met hulle uitgebreide boekebedryf kennis te maak. Ek het soos ons krieketspelers gevoel wat ná jare van afsondering weer die geleentheid gehad het om internasionaal gesig te wys. Dit was ‘n besonder bevrydende ervaring.

Reeds in 1995 het ek en Renée Marais as die redakteurs van Ensovoort ‘n nommer van die tydskrif aan perspektiewe op die bande tussen Afrikaans en die Nederlandstalige wêreld gewy. Dit was ‘n voorreg om kennis te maak met akademici van verskillende lande wat byna almal die waarde van die hernieude betrekkinge tussen hierdie taalgemeenskappe ingesien het. Wat my betref, het dit die grondslag help lê vir die verstewiging van die bande tussen skrywers, akademici en lesers in Suid-Afrika, Nederland en België. Dit was dan in 1997 ook vir my en Ad Zuiderent moontlik om die bundel Ons klein en silwerige planeet: Afrikaanse en Nederlandstalige gedigte oor die omgewing die lig te laat sien. Altesaam 70 vooraanstaande digters uit die twee taalgebiede het saam gedigte in een bundel gepubliseer. In 2009 het hierdie bundel ‘n agtste druk beleef.

Toe dit weer moontlik was om kulturele bande met die Nederlandstalige wêreld aan te knoop, was dit vir my duidelik dat daar literêr gesproke ‘n aantal dinge nodig was om hierdie projek te laat slaag. Ten eerste was dit noodsaaklik dat Afrikaanse boeke en ander leesstof in die Lae Lande beskikbaar moet wees en eweneens dat Nederlandse boeke en ander leesstof in Suid-Afrika redelik algemeen en bekostigbaar beskikbaar moet wees. Die vertaling oor en weer tussen die twee tale het sekerlik waarde, maar die tekste moes ideaal gesproke in die oorspronklike tale beskikbaar wees. Indien nie, sou hulle totaal van mekaar vervreemd raak en sou daar kwalik nog van ‘n spesiale band sprake wees. Waarom dan nie ook maar boeke uit enige ander taal (soos Duits, isiZulu, Kiswahili, Russies en Sweeds) vertaal nie?

II

Erns van Heerden

Ernst van Heerden

Gedurende Junie en Julie 1997 het ek ‘n kursus oor die taal en kultuur van Nederland en Vlaandere aan die Rijksuniversiteit Gent en die Universiteit Utrecht bygewoon. Die kursus was ‘n inisiatief van die Nederlandse Taalunie om Suid-Afrikaanse Neerlandici die geleentheid te bied om ná jare van afsondering met die Lae Lande kennis te maak en byskoling in die taal en kultuur in Gent en Utrecht te ontvang. In Gent het die groep van vyftien Suid-Afrikaanse Neerlandici ‘n keer die Poëziecentrum besoek. Ek was aangenaam verras oor die groot versameling Nederlandstalige digbundels, literêre tydskrifte en kritiek wat in die sentrum gehou en vir die publiek beskikbaar was. Ons gids het vertel dat min of meer alle Nederlandstalige digbundels in hierdie versameling opgeneem is. Aangesien die versameling in een gebou gehuisves is, was dit boonop maklik toeganklik vir navorsers. So byvoorbeeld het Gerrit Komrij sy navorsing vir al sy bloemlesings hoofsaaklik in die Poëziecentrum gedoen. Hy het ‘n gunstelingstoel en -plek in die sentrum wanneer hy daar navorsing doen.

Aangesien daar onder die groep Suid-Afrikaners wat daardie dag die Poëziecentrum besoek het heelparty letterkundiges was, was daar meer as gesonde belangstelling in die versameling. Ek het dit nogtans ‘n groot jammerte gevind dat daar nie ook in die sentrum ‘n volledige of ten minste betreklik volledige versameling Afrikaanse digbundels, tydskrifte en kritiek bestaan het nie. Ons gids dié dag, me. Van der Perre, en later die hoof, mnr. Willy Tibergien, het positief op die gedagte aan so ‘n versameling Afrikaanse digbundels gereageer. So ook my kollegas proff. Wannie Carstens van die Potchefstroomse Universiteit vir CHO (deesdae die Noordwes-Universiteit) en Dorothea van Zyl van die Universiteit van Stellenbosch.

Vir my was die uitdaging om ‘n redelik uitgebreide bestaande versameling Afrikaanse digbundels in die hande te kry om aan die Poëziecentrum te skenk. Terwyl ek nog in die sentrum rondgekyk het, het ek onthou van Ernst van Heerden se versameling digbundels wat ek ‘n keer tydens ‘n besoek aan sy huis te siene gekry het. Van Heerden het genoem dat sy bundels in die twee groterige boekrakke in sy studeerkamer naastenby volledig is en dat baie daarvan deur die digters geteken is en persoonlike opdragte aan hom bevat het. Tydens my besoek aan België was Van Heerden reeds ernstig siek en het ek geweet dat die digter Lucas Malan na sy afsterwe sy literêre kurator en die erfgenaam van sy boekery gaan wees.

In gesprekke daarna tussen my, Carstens, Van Zyl en Anton Basson (met heelwat Belgiese bier daarby!) het die opgewondenheid toegeneem om ‘n Ernst van Heerden-versameling in Gent te vestig. Ek het onderneem om Ernst van Heerden en Lucas Malan te probeer oorreed om die digbundels aan die Poëziecentrum te skenk. Van Heerden het boonop in 1953 op ‘n proefskrif oor die beeldgebruik in N.P. van Wyk Louw se poësie aan die Rijksuniversiteit Gent gepromoveer. Dit sou dus heeltemal gepas wees om die versameling daar te huisves en om op dié manier hulde aan Van Heerden te bring wat saam met heelparty ander verdien om wyer bekend te wees.

Ek het Lucas Malan gebel en hom gevra of hy my versoek aan Van Heerden sal oordra. Dit het min oorreding geverg om Malan se goedkeuring te kry en hy het onderneem om met Van Heerden daaroor te gaan praat. Hy kon my kort daarna meedeel dat ‘n erg verswakte Van Heerden ingestem het en dit as ‘n goeie gedagte beskou het. Ek het die besluit aan Carstens oorgedra. Van Heerden het in September 1997 gesterf en die taak is aan Basson, destyds verbonde aan die Universiteit van Vista, opgelê om die versameling te katalogiseer.

Met die hulp van die Algemeen Nederlands Verbond, die Orde van den Prince, die Vlaamse Instituut voor Zuidelijk Afrika (VIZA) en die Gentse tak van die Marnixring is die versameling van 609 bundels na België geneem. Met die steun van die Kanselierstrust van die Noordwes-Universiteit en Protea-boekwinkel op Stellenbosch word die versameling gereeld aangevul.

Poëziecentrum en 't Toreken in Gent

Poëziecentrum

Die Ernst van Heerden-versameling is op 27 November 1998 amptelik aan die Poëziecentrum oorgedra. Die geleentheid is deur Carstens en Van Zyl bygewoon. Hulle het ook die tiende herdenking van die bestaan van die versameling bygewoon, wat gereeld met nuwe bundels aangevul word. Carstens noem die versameling “die grootste erflating vir Afrikaans van die Taalunieprojek, wat eintlik ingestel was op die uitbou van Nederlands in Suid-Afrika. Dit demonstreer die waardevolle wedersydse gevolge van ‘n sinergie tussen Afrikaans en Nederlands.” Vir my is dit nog steeds ‘n wonderlike gedagte dat daar so ‘n versameling tot stand gekom het waarin Afrikaanse poësie, die belangrikste enkele skepping in die Afrikaanse kultuur, opgeneem is.

 

III

Die afgelope paar jaar is daar ‘n lewendige debat oor die voortbestaan van die Nasionale Afrikaanse Letterkundige Museum en Navorsingsentrum (NALN) in Bloemfontein. (Ensovoort het verlede jaar ‘n hele nommer daaraan gewy.) Uit dié gesprek en my eie betrokkenheid by die destydse Sentrum vir Suid-Afrikaanse Letterkundenavorsing (SENSAL) weet ek hoe riskant die bewaring van ons kulturele erfenis is. Ek het immers beleef hoedat die Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing (RGN) Africanaboeke wat vroeër onder spesiale toestande bewaar is vir R1 stuk verkoop het. Die instandhouding, voortbestaan en gebruik van sulke versamelings is op die spel.

In ‘n era waarin duisende Suid-Afrikaners (onder andere ‘n groot aantal Afrikaanssprekendes) hulle in die buiteland bevind, is dit gewens om Afrikaanse (en Suid-Afrikaanse) boeke daar beskikbaar te hê. Saam met die akademiese belangstelling in Afrikaans by ‘n twintigtal buitelandse universiteite kan dit daartoe bydra om die belangstelling in en bestudering van Afrikaans lewendig te hou. My droom is dus dat daar selfs meer versamelings soos dié in Gent tot stand sal kom. Dit behoort wonderlik te wees om ten minste één boekery (benewens die versameling in die Suid-Afrikaanse Instituut in Keizersgracht 141, Amsterdam) in die buiteland te hê waarin ‘n uitgebreide versameling Afrikaanse boeke in alle genres bewaar word. Hopelik sal ons die nodige befondsing vir sulke inisiatiewe en skenkings bekom.

(Aangebied vir die Marnixring van Johannesburg op 12 Augustus 2010. Johann Lodewyk Marais.)

Johann Lodewyk Marais. Die stryd van die kwatryne

Monday, June 14th, 2010
Platrand Gedenkteken

Platrand Gedenkteken

By Platrand, digby Ladysmith in KwaZulu-Natal, waar op 6 Januarie 1900 ‘n bloedige slag tydens die Anglo-Boereoorlog plaasgevind het, is ‘n kwatryn van Ernst van Heerden op een van die mure van die gedenkteken aangebring. Dit lees soos volg:

Deur hierdie hande het ‘n groter Hand

gestorte bloed so mildelik gesprei,

dat vingertoppe oor die heuwelland

na akkers wys waaruit die vryheid groei.

Die digter D.J. Opperman, wat in Noord-Natal gebore en grootgeword het, het die volgende kwatryn oor Platrand geskryf, wat moontlik as ‘n enigsins geïrriteerde ‘antwoord’ op Van Heerden se kwatryn beskou kan word:

PLATRAND BY LADYSMITH

Met vergesigte oor ‘n ou slagveld

lig ons beskermend en diep ontsteld,

O Heer, bo hierdie Burgerbeendere:

betongebare uit die groot geweld.

In die 1970’s het daar byna op Platrand ‘n Afrikaanse universiteit tot stand gekom. Die grond is deur die kinderlose mnr. Thys Jacobs, ‘n welgestelde boer van die distrik en oudstudent van die Universiteit van Stellenbosch, en sy vrou vir ‘n takkampus van die Universiteit van die Oranje-Vrystaat beskikbaar gestel. Volgens oorlewering was Jacobs so vermoënd die Stadsraad van Kaapstad het by hom ‘n lening gehad!