Posts Tagged ‘Eugene Marais’

Nini Bennett. Die maanblom kantel.

Wednesday, July 12th, 2017

Karakters en gebeure is fiktief.

 

           Vir tien jaar reeds ken sy die vrees; en met elke moordsaak waarin sy konsulteer ly die skuldigbevinding net tot ’n tydelike verligting vir PTSS. Haar lewensmaat, F, se onopgeloste moord – die koue saak – sal by haar bly spook.

                Die foto’s. Drie resensente is reeds vermoor, een gemiddeld elke tien dae.

            Doktor Johnnie September, 36, ‘n Afrikaans dosent verbonde aan die Universiteit van Wes-Kaapland.

            Mevrou Anina Oosterlig, 49, ‘n Linguistiek-dosent verbonde aan die Universiteit van Pretoria.

         Professor Cobus du Plessis, 68, afgetrede hoogleraar aan die Universiteit van Kaapstad. Du Plessis was die eienaar van ’n koffiewinkel op die dromerige kusdorpie, Witsand. September en Du Plessis se lyke is onderskeidelik in hulle huise in Bellville en Witsand gevind, en Oosterlig s’n in haar meenthuis in Hatfield, Gauteng.

            Sy rol ingedagte tussen die nuusberigte en die forensiese verslae, ken in die een hand. Die volgende moord op ’n resensent is na alle waarskynlikheid op pad. “Dit lyk asof ons hier met ’n reeksmoordenaar te doen het,” het kolonel Buks Badenhorst, wat haar klandestien genader het, opgemerk. “Petru, die enigste ooreenkoms tussen die slagoffers is dat hulle onlangs geresenseer het, dat hulle resensente is…en toevallig: al drie het gedigteboeke geresenseer. In alle geval, ou matie…”

            “Digbundels,” het sy hom reggehelp, en verby Buks se steurende aanwensel geluister.

            “En dis waarom ek jou nodig het: ’n kriminoloog met ’n literêre agtergrond. Dis nogal skaars. In alle geval, ou matie,” het hy voortgedreun, en Petru kon hom in haar geestesoog sien: die kort, kordate speurder met die bonkige macho stappie. Die gesig met die vriendelike sekelmaanbaard; die wenkbroue vol spriete soos ’n Schnauzer. Die miniatuurkroontjies tussen sy oë trek saam as hy frons.

            “Sal jy kan konsulteer?”

           Sy het gedink; die selfoon gekantel en vir ’n oomblik gehuiwer, na die sweetdruppels op die streelpaneel gekyk. “Stuur vir my alles.”

            Vir dae reeds het sy die debakel op die sosiale media gevolg – Jan Publiek se woedende aanvalle jeens kritici: die leedvermaak, en die geskokte uitsprake van literêre puriste.

Die onlangse moorde op drie vooraanstaande resensente is ’n gevoelige slag vir die Afrikaanse literêre landskap.

Ek weet resensente is soms onregverdig, maar is dit nodig om hulle dood te skiet? (Kwaai emotikon)

Ja-né? My lip is gezip.

Die pers het die vermeende reeksmoordenaar “Skoppensboer” gedoop – en nie om dowe neute nie. ’n Fragment uit Eugène Marais se gelyknamige gedig is met ’n skêr uit die jongste Groot Verseboek geknip en op ’n vel tikpapier geplak, waarna die moordenaar dit in ’n deurskynende A4-plastiekkoevert verseël het. Ná twee skote in die agterkop (kort vuurafstand; teregstellingstyl) is dié bisarre offer onder doktor September se kop geplaas. Bestaan daar iets soos ’n Ars poetica van moord? Petru het ’n sigaret opgesteek en weifelend na die vergrote beelde van die versfragment gestaar. Deur die eetkamer se venster kon sy troebel rookwolke sien hang.

Die heerlikheid van vlees en bloed;

die hare wat die sonlig vang

en weergee in ’n goue gloed:

die dagbreek op elk’ sagte wang

en oge vol van sterreprag

is weerloos teen sy groter mag.

Alreeds begint die rimpel sny;

oor alles hou die wurm wag

en stof en as is al wat bly:

Want swart en droef,

die hoogste troef

oor ál wat roer,

is Skoppensboer.

Die Kaap is aan die brand. Kilometers bo seespieël het wolke soos lugwerpers ontplof. Die flakkerende Noordwester het deur berg en fynbos sy spoor van vernietiging gelaat. Aanvanklik het die wind lig gewaai; die laatsomer se versugting, vinnig aangehits tot ’n verterende blaasvlam.

          Sy het skuldig gevoel. Die verwoesting was vir haar mooi. Mense het foto’s van die brande op Facebook geplaas, die smeerspoed van die vlamme uit fokus gekiek. Nuusnetwerke het al om die uur berig. In haar verbeelding kon sy die nuwejaarsklappers soos sproeivuur as kind herroep: die kosmiese blomme en fonteine wat karnavalesk deur die nagruim geblits het.

            Sy het haar aandag teruggedwing na die moordsaak op hande.

        Skoppensboer se bebloede gedig aan Anina Oosterlig is op soortgelyke wyse verseël onder haar kop gevind, hierdie keer ’n fragment uit ’n gedig, Die geheue van water deur die digter Tom Gouws. Die moordenaar het dit goed gedink om ’n bekende Stephen King-aanhaling uit te tik en bo-aan die gedig op die vel tikpapier te plak.

Kill your darlings, kill your darlings, even when it breaks your egocentric little scribbler’s heart, kill your darlings.

*

snags in my digdossier word jy ’n ligtende brug

’n gevaarlik hoë gang bo grondelose verwildering

oor die swart stil water van my desperate geheue

jou hare vir my vingers ’n bose strik wat nie wýk

jou asem jou asem ’n snik

 

die digteroog kiek onseremonieel die misdaadtoneel

hy probeer met moeë hand vergeefs die laaste houe weer

onthou presies wat enkele gekondenseerde druppels onthou

die sponsbeen splyt en uit my skedelkruim vloei jy

soos teks soos weeïge wywater

Die koning van moordverhale se siening is in Times New Roman 12-punt getik en gedruk op ’n Canon MG 3500, aldus ’n kenner by die SAPD se rekenaareenheid. ’n Vreemde onreëlmatigheid, en opvallend aan al die knipsels, is die oneweredige rante, asof die moordenaar gesukkel het om ’n skêr te hanteer.

Die gedig onder die derde oorledene – professor du Plessis – se kop was meer uitdagend, direk: ’n fragment uit Martina Klopper se bundel, Nadoodse ondersoek:

 

Ek is ’n reeksmoordenaar,

verslaaf aan die verloedering

van die fyn beplande skryfdaad.

Die bloudruk van my gedigte

lyk soos my slagoffers

se verminkte gesigte –

elke letsel is ’n leidraad.

 

Ek staan jou by in die taak

om ’n patologieprofiel te maak.

Ek is die Seun van Sam

en hierdie my briewe

aan die pers en owerheid

waarmee ek daag:

vang my uit.

 

Kon dit wees dat Skoppensboer gaandeweg meer aggressief, met uitgesproke selfvertroue begin optree het, en met die polisie uittartende speletjies wou speel? In die gedig is die spreker David Berkowitz, die Seun van Sam. Tolk die moordenaar deur Berkowitz? Sy het vir Buks gesê: “Ons moet die moordenaar aan die praat kry. Ons weet niks, ook nie of hy ’n digter of bloot ’n leser is nie – laat hy praat, in sy eie tong, met al die aberrasies wat eie is aan ’n individu se unieke manier van praat. Ek wil sy stem hoor, sy idiolek, nie dié van iemand wat skuil agter ander se gedigte nie.” Buks het saamgestem. “In alle gevalle, ou matie – já. Ons weet nie of dit ’n man of vrou is nie – waarskynlik ‘n man – maar daar is vroulike reeksmoordenaars, onthou, al is hulle in die minderheid. Dink aan Nannie Doss, Jane Toppan, Miyuki Ishikawa…en om ’n vuurwapen te gebruik, vereis nie krag nie.”

            Sy het afwesig geluister. Elke slagoffer is identies geskiet – teregstellingstyl: twee skote deur die agterkop. ’n Kleinkalibervuurwapen. Die ontstekingsresidu dui daarop dat die skote op ’n kort afstand afgevuur is. ’n Morsekode van koeëls.

            Die vorige Sondag het daar geen resensies in die Sondagkoerant se boekeblad verskyn nie, slegs ’n volblad-grafika van die mantelman met ’n sens. ’n Kort beriggie met die nodige huldeblyke aan die oorledenes, en dat die polisie-ondersoek tans in ’n sensitiewe stadium is.

            “Sensitief” beteken hulle vorder nie veel met die ondersoek nie, dink sy wrang. Die enigste resensie wat sedert Skoppensboer se toetrede tot die literêre toneel verskyn het, is dié van ’n literator in Pole (wat huiwerig vanaf die .pdf-meesterkopie geresenseer het.) Die resensie is op die aanlynwebwerf, WebWoord, gepubliseer.

Verdagtes het gekom en gegaan.

       Die talentvolle eendagsvlieg, Tjaart van der Watt wat in die negentigerjare opslae gemaak het met sy debuutdigbundel, Woknakwyf, het aangemeld vir ’n skulderkenning. Badenhorst het dié boemelaar-digter ingeneem vir ondervraging, en hy het vurig bely: hý is die gevreesde en berugte reeksmoordenaar, Skoppensboer. Met ’n wilde glinstering in sy oë en in grafiese detail het Van der Watt begin vertel hoe hy die drie resensente eers gemartel het voor hy hulle “soos honde afgemaai het.” “Want geregtigheid sal daar wees”, het hy gesis en sy bolip gelig, speekselborrels in die een vermiste voortand. Die resensent, Anne Waterwitch wat hom so afgeransel het oor Woknakwyf… háár dag sal ook kom.

            Badenhorst en sy manne het geduldig na die onsamehangende betoog geluister en Van der Watt simpatiek laat verstaan dat hy onmoontlik die gesoekte reeksmoordenaar kon wees. Na wat die polisie kon vasstel het die digter drie maande vantevore weggeloop uit Weskoppies-hospitaal en ’n boemelbestaan in Sunnyside begin voer. Toe Badenhorst vir Van der Watt –  gebad en skoongeklee – terugbesorg aan die psigiatriese personeel by sy permanente tuiste, het hy bly skreeu “God slaap nie!” tot sy stem gebreek het.

            Nóg ’n vals alarm was die naamlose oproep wat kolonel Badenhorst ontvang het waarin daar vingers gewys word na die eienaar van die mediagroep, South African Books. Die gesiglose inbeller met die geartikuleerde stem het beweer dat die uitgewers van die drie digbundels ter sprake in die moordondersoek onder die houermaatskappy Southern Books ressorteer; en die eienaar van dié magtige organisasie, Cornel Hansen, sou kwansuis ’n motief gehad het om wraak te neem op die resensente, aangesien die bundels sterk deurgeloop het onder kritiek. Vyf minute later is Hansen se naam geskrap van die lys verdagtes: hy was in die buiteland ten tye van die moorde.

            Die bekende skrywer van misdaadfiksie, Frans Verster, het ook in die spervuur beland. Skynbaar het Verster ’n jaar gelede ’n resensent – ’n akademikus verbonde aan die Universiteit van Johannesburg, doktor Gerhard Cronjé – begin terroriseer ná ’n ongunstige ontvangs van sy speurroman, Blits. Doktor Cronjé het ’n saak van teistering by die polisie aanhangig gemaak nadat hy ’n dooie rot en drie Tarot-kaarte – Die Tien van Swaarde, Die Dood, en Die Toring – in ’n verseëlde koevert tussen die rommelpos in sy straatposbus ontdek het. Dié grusame vonds is vergesel van ’n paar naamlose SMS’e wat doodsdreigemente bevat het. Verster het alle bewerings ontken, maar ná ’n polisiewaarskuwing het die viktimisasie opgehou. Badenhorst het die wenk opgevolg, maar omstandigheidsgetuienis het daarop gedui dat Verster nie ’n verdagte in die saak kon wees nie.

             Petru staan op. Daar is ’n manier om Skoppensboer aan die praat te kry, en dit is: lok hom uit. Sy bravade sal wel toeneem. Kry ’n vreeslose resensent, en stel vir hom ’n lokval. Hy geniet die aandag in die pers en op die sosiale media en is heel waarskynlik lankal reeds knus deel van die literêre netwerk op Facebook. Hierdie is nie die een of ander fiksie op ’n skrywer of leser se muur nie – hier word werklik mense op grusame wyse vermoor.

            Haar sefoon doof swart en wys BUKS BADENHORST.

            “Buks”. Sy praat vinnig. “Ek het ’n plan.”

Sy onthou dat sy nie ’n vuurwapen besit nie, want sy glo dat dit die noodlot antisipeer. Haar verweer teen gevaar was nog altyd besweringsgebede. Verder vertrou sy op die gode van Justica, en glo dat die sinkronisasie van gebeure nie toevallig is nie – sy is bedag op elke moontlike prikkel: drome, veranderende bewussynstoestande, intuïsie, kodes, soos simbole op die lewenspad…die motto op iemand se T-hemp voor haar in die straat, die liedjie wat onverwags oor die radio speel. Sy moet wakker wees, haar sintuie in hoogalarm soos tien jaar gelede toe sy geleer het om sin te maak uit trauma. F se moordenaar het vrygekom nadat hy haar lewensmaat se liggaam langs die N3-Alexandra Edenvale-afrit geslinger het, en dit maak haar vasberade.

            Sy druk die foon dood. Met ’n los rokershoesie het Buks ingestem om die resensent in Pretoria te gaan sien. Die genomineerde kandidaat, ’n oud-Recce en vryskut-skrywer, Hendrik Struwig, sal ’n oorsigtelike boekbespreking doen om Skoppensboer tot aksie te dwing. Die boek: ’n bundel kontreiverse deur ’n Namibiese digter. Sonsnedes. Veilige natuurverse. Gemoedelike sonbesie-poësie. Dis ’n derde bundel, ’n lae risiko-resensie.

            Sy loop na die kombuis en maak ’n beker sterk Nescafé; loop dan na die buitedeur en maak dit oop, maar rookmis sluik in ’n fyn laag roet oor die leersitkamerstel en sy trek die deur weer dig.

            Nuus24: brandbestryders sukkel om wegholbrande, wat intussen na die Wellington- en die Bainskloof-area versprei het, onder beheer te kry.  Twee Allergex, en sy skuif agter haar skootrekenaar in.

            Die skrywer-resensent Hendrik Struwig is ’n robuuste karakter, ’n traak-my-nie-agtige alleenloper. Anders as die meeste skrywers het Struwig werklik nie ’n bang haar op sy kop nie; hy projekteer ook nie ’n geromantiseerde beeld van ’n Hemingway of ’n verloopte siniese grensvegter nie. Petru glimlag. Laat kolonel Badenhorst die fynskrif met die oudsoldaat uitsorteer, en sy sal vir die aanvoerwerk met die aanlynredakteur van WebWoord sorg.

            Teen skemer skakel sy die skootrekenaar af en besluit om aandete by die superette op die hoek te koop. Die estetika van geweld, loop sy en peins, is volkome versoenbaar. Tarantino het geweld as kunsvorm verestetiseer. En die geskiedenis het sy kwota kunstenaars met anti-sosiale gedrag opgelewer: Hitler was ’n skilder, asook die reeksmoordenaar, Peter Sutcliffe. Stalin en François Villon was digters, en die markies de Sade ’n skrywer. Selfs die moordenaar Charles Manson het hartstogtelike poësie geskryf. Sy moet die moorde tot in die fynste vesel probeer visualiseer tot sy die gebeure kan rekonstrueer in haar geestesoog: die diaboliese teaterstelle wat die reeksmoordenaar agterlaat, die muwwe simboliek, die rekwisiete en makabere rollespel rondom die een of ander fiksasie. Is Skoppensboer self ’n digter wat te na gekom is deur ’n resensent, al was dit lank gelede? Peter Senge se Vyfde Dissipline: Cause and effect are not closely related in time and space. Haar oë traan, en sy kyk na die son, spookblink tussen die wolke. Daar woed nou altesaam negentien brande in die Kaap.

           Die drie gekose gedigte is selektief, selfs keurig uitgesoek, gegewe die feit dat daar min moordpoësie in Afrikaans bestaan. Beskik Skoppensboer oor ’n superieure kennis van poësie – en elimineer sy keuse van gedigte hom tot ’n kleiner groep elite-lesers van poësie? En: is daar ’n groter narratief betrokke by die moordtonele as die blote willekeurige plaas van die gedigte onder die slagoffers se koppe? Dui dit op die een of ander bloedige – of selfs bloedskandelike – intertekstuele spel, weliswaar ’n fatale een, waarmee die moordenaar die polisie en literêre gemeenskap uitdaag? Sy kners op haar tande by dié gedagte. Die moordenaar het ook Stephen King se aanhaling gebruik, en nie dié van die oorspronklike skepper, William Faulkner nie; die suggesties en dreigende ondertone van die moordverhaalmeester is doelbewus gekies. Kill your darlings: ’n frase waarmee menige skrywer, keurder of uitgewer bekend is. Daar is iets inherent gewelddadig aan die skryfproses en die brute wis van dierbare woorde.

                By die superette koop sy twee pasteie, ’n Coke, ’n Bar One, en sigarette.

Buite is dit vuilskemer. Dae lank het die gloor van ou vure oor alles gehang. By tye was dit onseker watter tyd van die dag of nag dit is – ’n troostelose grys kruisdoof. Uit oop konkas het bloedvlamme gelek en brandweermanne bly stry; hulle silhoeëtte spookagtig afgeëts teen die natuur se swart slagvelde.

            Af en toe neem ’n verbyganger selfoonfoto’s van die son, ’n pêreloog tussen die stroewe wolke. En skielik onthou sy: die ou, bekende angst. As jy so lank in die skadu’s bly beweeg, kan jy later die blindekolle óm jou sien.

            Sy loop vinniger, haar rug trek hol. Sy kan dit beheer. F se kaping tien jaar gelede. Sy lewelose liggaam is uit sy BMW geslinger, op die skouer van N3-Alexandra Edenvale-afrit, ’n enkele koeëlwond in die bors.

            Asemhaling. Sy dwing haarself. Sy voel die groeiende onrus op haar rug: haar voete klap op die teer. Vinniger. Die skaduwees loop agter haar aan. Moenie omkyk nie. Haar keel begin te brand; reuse spinnekoppe skarrel in die vloeibare donker in. Spinnekoppe is bang vir lig. Die straatlampe flits aan: spookasem.

            Dan hoor sy iemand lag, lank en dun soos ’n oktaaf, maar sy hét die dissonante klank in die lag gehoor.

            Binne sekondes is hy by haar. Sy herken hom: David Berkowitz, die Seun van Sam.

        Met uiterste wilsinspanning ruk sy uit die geestesvervoering los. Die moordenaar het uit die Klopper-moordgedig gestap en voor haar oë vervlees.

            Asem; dink; ontleed.

           Sy herwin beheer en stap vinnig deur die bleek straat na haar huis in Somerset-Wes. Glimlag vir die donker voordeur. Dit is terug, die angswekkende dissosiasie, die gevoel van roofdier-wees, die verhoogde bewussyn, die teer spiere en ’n verstand wat in die hoogste versnelling werk.

            Vir die eerste keer sedert sy begin konsulteer het in die Skoppensboer-saak voel sy gereed om die moord op te los.

            Die volgende oggend skrik sy om vieruur wakker. Sy vlieg regop en skakel die ketel aan vir koffie.

           Dis feitlik ’n uitgemaakte saak dat Skoppensboer op die internet rondsluip. Fynkam die sosiale media, gee sy opdrag aan haarself. En: ondersoek die moontlikheid dat hy spore kan laat in koerante en webwerwe se kommentaarkolomme. Intuïsie. Die horlosie tik, angswekkend en sterflik, die hol geluid van grotwater. Haar sintuie verskerp. Sy wag vir Buks om haar te bel oor Hendrik Struwig, en sy wag vir die aanlynredakteur van WebWoord. Sy wag. Al wat sy het, is die haperende, onvolledige verslae oor drie resensente wat doodlê in hulle huise nadat hulle hulle plig as literêre kritici gedoen het. Verder het sy die ontsagwekkende firmament van die internet tot haar beskikking. Haar sin vir detail. Alle moordenaars maak foute, sy gaan hom vastrek, in die brandpunt van ’n mikroskoop, weglaatbaar en mikrografies klein, dáár sal sy hom inwag. Die stiplees van ’n literêre teks en ’n misdaadtoneel verskil nie veel nie: kriminologie en letterkunde deel beide in die narratiewe van die lewe. Patrone, verhaallyne, allegorieë, die dekonstruksie en rekonstruksie van woordtonele. Simboliek.

            Sy sluk aan haar koffie. Drie jaar gelede het sy self ’n moordboek, Motief uitgegee: ’n knewel met dertig ware gebundelde moordverhale, soortgelyk aan die werk van John Dunning. Die hardeband was vertroostend; het haar herinner aan die grein van grofgepleisterde mure rondom die gru-inhoud. Sy het die bekende borg en beskermheer van die kunste, Hans Kooij genader om ’n borgskap, wat hy sonder  teëstribbeling toegestaan het. Die boek was ‘n groot sukses: moordverhale is gewild, want dit laat mense altyd beter voel oor hulle self. Dit relativeer eksistensiële angs en pyn tot blote trivialiteite.

            Hans Kooij…sy steek ’n sigaret op en kyk na die rookrafels. Wat wás dit wat haar gepla het omtrent die man? Sy kon nooit haar vinger daarop lê nie – maar onthou dat sy jammer gevoel het vir hom nadat hy aangesterk het na ’n beroerte. Dat hy op 65 skielik linkshandige vaardighede moes aanleer ná senuskade aan sy regterhand.

            Sy dwing haar aandag terug na die rekenaarskerm. Die baie ure skermtyd wat sy vrugteloos gewaak het op soek na nuwe leidrade. Geen vingerafdrukke nie. Geen hare, velskraapsels, liggaamsvloeistowwe nie; geen biologiese of verdagte anorganiese stowwe wat aan die moordenaar verbind kan word, is op die misdaadtonele gevind nie. Die Zodiak-moordenaar het weggekom, onthou sy met ’n beklemming. Asook Jack the Ripper. As Patricia Cornwell se teorie korrek is, is die skilder Walter Sickert die reeksmoordenaar wat prostitute afgemaai het in Whitechapel in die laat 1800’s. Sickert was beide links- en regshandig en het met albei hande briewe geskryf aan Scotland Yard – iets wat die polisie gereken het nie moontlik kon wees nie. En Sickert was hoogs intelligent; die verwydering van sy slagoffers se organe het hy nageboots uit mediese handboeke, en om sekuur te werk met ’n skalpel, kon nie moeilik gewees het vir ’n kunstenaar wat gewoond is aan dun mm-kwassies nie. Sickert het gereeld toegeslaan in die agterstrate van Londen, telkens geklee in ’n ander uniform wat hy as skilder vir sy manlike modelle se portretstudies kon huur. Eers jare ná sy dood, en op grond van moderne DNS-vergelykingsmetodes is sy oorskot geïdentifiseer as dié van Jack the Ripper. Sommiges glo steeds dat die moorde die werk van ’n dokter was en daar bestaan ’n legio samesweringsteorieë, maar mense klou graag aan hulle mites en legendes – en wie wil nou ’n goeie storie met feite bederf?

          Skoppensboer. Sy sit agteroor; vluglees kommentare oor die taaldebat, en volg profiele soos ’n virtuele spoorsnyer: netwerke, vriende, klieks, regses, liberales, verloopte lefties, verwardes, Facebook-digters, versteurdes, alleenlopers, trolle. Die lingua franca van die sosiale media se bibliofiele: shelfie. Hierdie boek is ’n moet-hê / moet-lees. Dit is ’n grensverskuiwende boek. Aspirant-skrywers is daar baie; en dié skrywendes se manuskripte lê iewers in ’n onderste laai. My passie is…almal het deesdae ’n passie, dink sy geïrriteerd.

            Elfuur maak sy die buitedeur en vensters oop en kyk gelate na die roet wat ondertussen soos geheimsinnige swart fluweel oor die tuinmeubels gesif het.

            Sy loop na die yskas, sny ’n stuk kaas en Weense worsies in blokkies en rangskik dit tussen piekeluitjies op ’n bord. Sy gaan sit voor die televisie en rig die afstandbeheer op kanaal 181, National Geographic. Die beeld van ’n laksman wat sy flenterprooi aan lang dorings ryg om later te geniet, verskyn.

            Sy trek die tandestokkie agterdogtig uit haar mond: skakel oor na History Channel. ’n Dokumentêr oor Idi Amin.

               Sy swets. Die waansin is nooit ver nie.

            Die sekondes tik broos. Fraktale van die lewe. Met ’n stram bolyf sak sy weer op haar stoel neer. Waneer bel Buks? En – sy moet daadwerklik iets doen, maar wat? Sy dink. Sy kan ’n blog op die poësiewebwerf, Interdig plaas, iets oor die verband tussen moord en poësie. As Skoppensboer wil speel, dan hou sy hierdie rondte die aas na hom uit.

            Sy werk vinnig: ’n kort essay oor Edgar Allan Poe en die nekrofiliese sigbaarmakling van die dood in sy werk. Doodserotiek. Die donker enigma rondom sy dood. Sy kettingrook en plaas die blog eindelik en met ’n gesukkel in WordPress. Te oordeel aan Skoppensboer se keuse van gedigte is hy waarskynlik ’n ingeligte leser van poësie, en met ’n bietjie geluk reageer hy in die kommentaarkolom. En as dit gebeur, dink sy opgewonde, verskyn sy IP-adres ook in ’n e-poskommentaar wat direk na haar as blogger versend word. En met ’n IP-adres is daar daadwerklik iets om mee te werk.

            Teen vyfuur gaan lê sy op haar bed. ’n Moegheid oorval haar, gevolg deur onrustige drome.

Daar is ’n klop teen haar spieël. Sy staan op. Dit is donker; net die blindings ril, soos werwels in die Kaapse wind.

            Die geklop raak dringender. Die geluid van hol glas. Haar ruggraat krimp. Vir ’n oomblik verstaan sy waarom mense kranksinnig kan raak van vrees, want wie is die dynserige silhoeët wat vanuit die spieël na haar staar? Dit is nie sý nie – sy staan te ver van die spieëlkas af om ’n weerkaatsing te gooi. Tok-tak-tok. Die gesig beweeg.

            Sy sluk, branderig en droog, en gee ’n tree nader. ’n Tree. Nog een.

            Nader. Dan gil sy – dink ironies dat dit ’n geluid is wat glas sal laat bars, wat deur die klankgrens kan breek, ’n gil waarop Günter Grass se karakter, Oskar Matzerath in Die Blechtrommel jaloers sou wees.

            Vanuit die raam kyk Fred West na haar. (Hy het sy slagoffers onder sy huis toegemessel.)

            West glimlag, en die gleuf tussen sy voortande verskyn, net soos sy dit van die foto’s onthou.

            Sy vlieg om en klap met haar plat hand teen die ligskakelaar.

            Die beeld is weg. Drie hangende moordondersoeke en die delikate psigologiese grense waarop sy steier. F se moord tien jaar gelede.

            Fokus, dwing sy haarself, en gaan sit bewerig op die rand van die bed.

Die kriminoloog, ’n bejaarde vrou betrokke by Fred en Rose West se ondersoek in Gloucestershire, het daarop aangedring dat die huis in Cornwell Street gesloop word: sy het gewéét die slagoffers is onder die fondamente begrawe, en sy was reg. Intuïsie. Dikwels is een van die gevaarlikste persone tydens ’n ondersoek die kriminoloog, nie die polisieman wat met ’n vuurwapen rondry nie. Dit is die vrou met die gemanikuurde hande op die sleutelbord, besig om die raaisel op te los, die een wat voel, wat vermoed. Die beste kriminoloë is nie om dowe neute vroue nie.

            As student was sy ’n boheem, lid van esoteriese kultus kunsstudente. Deel van die inisiasie was om vir dae lank geblinddoek oor die weg te kom: om volkome uitgelewer te wees aan die teater van die verbeelding, om uit sensoriese deprivasie te leer visualiseer, om te luister na die stem van monologue intérieur.

             Sy maak ’n beker Nescafé en sit al die ligte in die huis aan.

Vroeg die volgende oggend bel Buks Badenhorst. Hendrik Struwig werk aan sy resensie vir WebWoord, en is, soos te wagte, min gekwel oor Skoppensboer. “Ons het lank laas ’n bietjie literêre opwinding gehad, die taaldebat raak nou afgesaag,” het sy droog opgemerk, en Buks het sy woord gegee dat hy alles in sy vermoë sou doen om die mantelman in Struwig se huis te ontvang. Die teenwoordigheid van polisieversterkings is bevestig, en Badenhorst self sou in die spensie agter die kombuis wegkruip. Die resensie van 550 woorde is amper gereed, en die aanlynredakteur van WebWoord het onderneem om dit te plaas, maar wou haar nie op enige wyse kompromitteer nie.

             “Die virtuele wêreld is mos veilig, of hoe?” Die speurder het gelag. “Julle boekmense is gevaarlik, my ou girl, o alle geval, ou matie…” Sy kon in haar geestesoog sien hoe hy hom verkneukel en sy Schnauzer-wenkbroue soos tenktakels roer.

             Dag 37. Die brande het ondertussen na die Paarl-omgewing versprei.

            Petru en Buks sinkroniseer die tydsberekening. Skoppensboer sluimer iewers, hy wag vir ’n skuif. Sy voel hoe haar maagspiere begin styftrek. Haar solar plexus waarsku. Die lokaas is uit. En sý wag; vir reaksie op haar Poe-blog op Interdig, en later, vir moontlike kommentare op Struwig se resensie op WebWoord.

            Sy loop bekommerd op en af in haar huis, selfoon in die hand, voorbereid op enige nuwe verwikkeling. Die slimfoon se pedometer registreer die rustelose meters wat sy loop, en die meters rek tot kilometers.

            Eenuur ril die foon – vibreerfunksie – in haar palm. Sy lees die kommentaar:

           Ek het dit al voor jou gesê, maar ek geniet jou blogs baie. Dankie. En dit waarop sy gehoop het, lewensgroot op die streelpaneel, onder die skuilnaam “Realis”: IP-adres 182.16.254.1 10. Haar hart klop vinniger. “…voor jou gesê…vir jou gesê: is hier ’n Nederlander aan die woord? En: beteken die kommentaar enigsins iets, of is dit bloot ’n waarderende leser? Is die persoonlike stelwyse, die idiolek van die persoon heeltemal onverwant aan Skoppensboer?

            Intuïsie.

          Sy vluglees deur soveel moontlik kommentare op Interdig, doen gekombineerde soekwoord-soektogte, en spoor die kommentator, Realis, se repliek op by ’n ouer blog wat sy oor Elisabeth Eybers gedoen het. Dit was ’n jaar gelede. Sy frons oor die terugvoer: Lekker gelees, dankie. Ek dink steeds Cussons is ’n groter digter dan Eybers…groter digter dan…is ’n groter digter as…dit ís waarskynlik ‘n Nederlander wat leer Afrikaans praat het en sy moedertaalgebruik van voorsetsels skemer deur. Sy bid stilweg dat die ou e-pos waarin Realis se IP-adres verskyn, nog bestaan.

            Sy vee oor haar klam voorkop; sug verlig, en skryf die adres neer.

      Vervolgens fynkam sy WebWoord. Daar is plasings van Nederlanders en Belge, maar geen geradbraakte Afrikaans-Nederlands nie.

           Laatmiddag skink sy ’n konjak en sak neer op die sagte sitkamerstoel. Sy merk die ligte tremor in haar hand, maar besluit om dit te ignoreer.

            Sy gaan slaap vroeg.

Petru droom van reuse vure en swart kasarms wat in duie stort. Dan verander die droominhoud, soos ’n regisseur wat die toneelkleding met die klap van ’n vinger verander: sy sien haar moordpublikasie, Motief, duidelik voor haar. Sy loop, alleen deur die straat wat voor haar huis verbykruis, haar boek beskermend voor haar bors vasgeklem. En in haar droom weet sy: al is dit die laaste – of enigste – besitting waarmee sy sal vlug, dit sal haar moordboek wees.

            Sy kyk om: daar is iemand op haar spoor.

            Sy het haar misgis.

            Dan kyk sy af. ’n Foksterriër storm krysend nader. Die hond se stembande is verwyder en hy blaf verwoed in ’n fluisterstem soos ’n growler in ’n Death Metal Band. Sy weet die hond is nie gevaarlik nie, inteendeel; sy kry hom jammer, ’n absurde gewaarwording wat haar laat lag. Die Foksie lig sy lip, en sy staar verstom na die sproete op sy tandvleis.

           Die hond retireer ’n paar treë; storm dan weer vorentoe met ’n gryns soos ’n verbete glimlag. Sy herken die vlammende oë van ’n predatoor.

            Die hond se gesig verander, vervorm tot dié van ’n Basset, ’n treurige afdraande gesig.

            ’n Mens se gesig. Die gesig

            morf en verander in die gesig van die borg, Hans Kooij.

Haar hart klop en sy ruk regop, raak aan haar T-hemp se kraag, klam van die sweet.

Drome. In die badkamer was sy haar gesig met koue water; skuif dan voor die skootrekenaar in die eetkamer in en stuur die merker na Hans Kooij se Facebook-bladsy. Dit is makliker om ’n naald in ’n hooimied op te spoor as om ’n vermeende moordenaar op die internet vas te trek, dink sy moedeloos.

            Sy begin te lees. Haar indeksvinger rol die muis terug in tyd.

            Sy sit regop: begin kriptiese aantekeninge te maak.

            Kooij se profiel verskil van dié van die deursnee-borg van literêre projekte. Uit sy plasings blyk dit dat hy ambivalent is – hy sal met ’n groot fanfare aankondig hoeveel hy vir Die Taal doen, net om dit skynbaar te berou in opvolgplasings. Emosioneel labiel, stip sy in haar notaboek.

            Sy flitslees deur die monotone, selfbejammerende opdaterings. Persoonlike anekdotes. Hy kry geen erkenning vir sy (skynbaar miskende) rol in Afrikaans nie. (Nota: grandiose neigings). Die hoofstroom se deure bly vir hom geslote. Hy sukkel ná die gevolge van ’n beroerte; sukkel met depressie. En hy is alleen, lewenslank, en nooit getroud nie – boeke is sy enigste vriende.

            Ensovoort, ensovoort, dink Petru, en haar ken gly laer af in haar hand.

          Die toekoms van Afrikaans lê in selfpublikasie, lees sy. Kooij reken hy is ’n belangrike meningsvormer. Hy sanik oor sy hulpbehoewende kinderdae in Nederland en spog openlik oor sy fortuin wat hy danksy sy PSG-portefeulje gemaak het. Maar die pylvak van sy lewe, peins hy, laat hom onvervul: die enkele boeke wat sy literêre trust uitgegee het, die talle Afrikaanse projekte waarvoor hy pa gestaan het…hopelik sal die skenking van fondse vir formele transnasionele literatuurstudie beter dividende oplewer.

             Sy het Kooij net een maal ontmoet, vlugtig in ’n koffiewinkel in Faerie Glen. Die beskermheer van die kunste was ’n kort, gesette man met ronde skouers en ’n blink bles: ’n man van min woorde (maar baie dade). Sy het haar manuskrip, Motief, aan hom oorhandig, en hy het beloof om haar sou gou moontlik te laat weet van sy besluit om dit te publiseer, al dan nie. Hy sou na sy strandhuis in Hermanus reis om ’n wegbreek te vat om die moordteks na behore deur te lees. Sy het hom jammer gekry: hy het afgetrokke voorgekom ná die beroerte; gesoek na die regte woorde en tee gestort met sy linkerhand, wat lomp op nuwe opdragte moes reageer. Hy is een van daardie mense wat sukkel om sy weerloosheid weg te steek, het sy gedink, en in haar geestesoog kon sy ’n brein vol neurale weë sien wat geheimsinnig bly vertak soos droë rivierlope; wat bly vertak en reik na alles; reik na niks.

            Kooij skryf in ’n argaïese motbol-Afrikaans. Hy salueer Die Taal: deel in die bloedige mentaliteit van menige taalstryder – dié wat sal lewe en sal sterwe vir Afrikaans. Die melodrama van kultuurerfenisse wat losgely is, gevolg deur ’n oordrewe trots.

            Maande later het Motief verskyn; ’n groot sukses, ’n omnibus van dertig ware moorde verpak in joernalistieke styl maar omgeef met die aura van die magies realitiese. Ná alles; kortverhale, geskryf vir die leser om te geniet. Dieselfde dag wat Motief se bekendstelling in die Kunstekaap gevier is, het die debuutdigter, Herman Uys (ook uit die Kooij-stal) selfmoord gepleeg ná ’n vernietigende resensie van sy bundel, Fuga. Uys se bebloede lyk is in sy slaapkamer langs sy bed aangetref. Hy het die slagaar in sy keel met ’n matmes oopgekloof.

            Hans Kooij het nie gedeel in haar sukses nie. Sy het ’n eienaardige e-pos van hom ontvang waarin hy haar beskuldigend gewys het op die uitleg- en drukkoste verbonde aan Motief. Sy antagonisme was tasbaar, en sý, verward.

            Kooij het nooit na Uys se dood verwys nie.

          Wat se gratifikasie sou hy put uit sy welwillendheidsprojekte? het sy gewonder, en stilweg kontak met hom verbreek.

            Petru kyk vir laas na die ouman-profielfoto, die weemoedige gesig en die diep inhamme langs sy mond, die suggestie van bitterheid. ’n Twintig-voor-vier-mond. Soos Maria Groesbeeck, Andrei Chikatilo, Ian Brady, Aileen Wuornos…

            Sy ruk by dié gedagte.

            Kooij kry min reaksie van sy Facebook-vriende op sy plasings. Sy anekdotes is ’n innerlike monoloog wat hy met homself voer, gesprekke wat geamplifeer word deur die kaal ruimtes van die sosiale media. Sy taalgebruik is vaag; en hy vermy die gebruik van eiename, asof hy gesigloos met sy gehoor kommunikeer. Sy maak ’n laaste nota: Obsessiewe neigings + lae frustrasietoleransie.

Die Yorkshire Ripper en die Happy Face Killer was beide vragmotorbestuurders: hulle het die polisie ’n geruime tyd verwar met hulle moorde wat volgens modus operandi ooreenstem, maar wat honderde kilometer uitmekaar gepleeg is. Skoppensboer is bedrywig in Gauteng, spesifiek Pretoria, asook die Weskaap. Al waarop dit dui, is dat die moordenaar mobiel is. Of moontlik oor twee wonings beskik, een in Pretoria en een in die Kaap.

            Petru skuif haar notaboek en skootrekenaar weg en rus met haar kop in die halfmaan van een arm. Die afgelope week begin sy tol eis: sy voel die lamheid in haar bo-arms, die bewing in haar hande. ’n Skril botoon laat haar opkyk.

            ’n E-pos van Realis: nog ‘n kommentaar by die Poe-blog op Interdig.

 Kill your darlings, kill your darlings, even when it breaks your egocentric little scribbler’s heart, kill your darlings.

            Sy spring op uit die stoel. Dit is Stephen King se aanhaling – nie William Faulkner s’n nie – en dit is identies aan die tiksel wat bo-aan die Gouws-gedig geplak is.

            Sy krabbel haastig die IP-adres neer: stuur dan ’n dringende e-pos aan haar hacker-vriend, Gecko, en heg die drie skakels waarin Realis se Interdig-kommentare verskyn, daarby aan: Hi Gecko, i.v.m die Skoppensboer-moordsaak (jy’t seker gelees daarvan?) Sien skakels. Info oor IP’s asb. Dankie…Sy kan hom duidelik voor haar sien, dié bloedjong kuberkraker, sy gespanne, manoreksiese lyf agter ’n rekenaar besig om Minecraft te speel. Ek kry ’n klein klein beiteltjie, ek tik hom en hy klink…Sy hand vryf oor sy syagtige wange en ken, die poging tot ‘n baard; dan vlieg sy vingers oor die sleutelbord.

            Sy merk dat die aanlynredakteur intussen Struwig se resensie op WebWoord geplaas het, maar daar is nog geen leserskommentaar nie.

            Die tergende vraag wat aan haar bly knaag, is: hoeveel mense weet dat sy betrokke is by die Skoppensboer-moordondersoek? Buks. Gecko. Haar ma. Een vriendin. En sy praat nie, sy is ’n kluisenaar. ’n Kluis. Die ander praat ook nie, nooit.

            Haar kaakspiere pyn. Dit is inligting wat sy baie selektief met enkeles in haar intieme binnekring deel. Dis riskant. En privaat.

            Behalwe…en sy voel die onweer van ’n swaar frons op haar voorkop groei – behálwe: sy het drie jaar gelede voor die publikasie van Motief aan Hans Kooij genoem dat sy as privaat konsultant vir die polisie werk en dat haar spesialisveld moord is. Sy kyk ongelowig op in die lug, na die plafon se goue nikotienhoeke.

            Sy voel ’n ou geduld soos lewensmoegheid van haar besit neem; blaai weer metodies terug na Kooij se Facebook-blad.

            ’n Maand gelede, merk Petru, het Kooij se deelname aan kerkaktiwiteite begin toeneem. Hy verskyn met ’n vroom, gepoleerde glimlag aan die sy van sy plaaslike NG-gemeente se bobaas-baksters: kerkbasaars, boeresport, kerkjeugaksies. Die foto’s word afgewissel deur ’n rits geblomde Christelike plakkaatboodskappies

          Toe Donovan Moodley se kerkaktiwiteite toegeneem het, het Piet Byleveld se suspisie verskerp dat hy die hoofverdagte in die Leigh Matthews-moordsaak is. Want ’n gewete eis sy afkoopboetes.

            By tye neem sy skermfoto’s van die grafika. Sy skreef haar oë; rol terug. Sy lees.

            Lees.

            En dan, by ’n skakel oor vetplante: het jy soms vir my die naam van ’n goeie boek oor vetplante? Het jy soms. Het jy dalk. Die Nederlandse tongval, die idiolek skemer deur! Die web rondom Hans Kooij, Realis, en Skoppenboer spin al nouer. Sy neem ’n skermfoto van die plasing en maak die nodige aantekeninge. Dink dan terleurgesteld dat sy nie ’n formele forensies-linguistiese analise met Wordsmith Tools kan uitvoer om die idiolektiese stylkenmerke tussen Skoppensboer, Kooij en Realis te bepaal nie: die data is beperk, en Skoppensboer se idiolek ontbreek – hy tolk deur ander digters.

            Haar skootrekenaar bons: ’n e-pos van Gecko. Sy vryf oor haar oë. Twee van Realis se IP-adresse op Interdig is geskommel, waarskynlik deur ’n VPN-program wat van ’n Torrent-program afgelaai is. Die IP-adresse gee die naam van verskaffers in China aan. Die jongste kommentaar – die King-aanhaling – se IP-adres se wifi-sein kan teruggespoor word na die luukse landgoed, Summer Heights in Waterkloof. Waarom het Realis drie IP-adresse? Waarom het die Waterkloof-IP deurgeglip, as hy moeite gedoen het om sy adres in die verlede te skommel? Want moordenaars maak foute. Hans Kooij woon in ’n landgoed in Waterkloof, onthou sy; maar hy het nooit die naam aan haar genoem nie.

            Buks bel: rapporteer dat hy op gereedheidsgrondslag is. Struwig se huis word strategies al om die uur deur polisiemanne in siviele klere bewaak. Sy doen kortliks verslag aan Buks: oor haar vermoedens, oor die Nederlandse moedertaalgoggas, oor die verdagte IP-adresse op Interdig.

            “Fyn werk, ou girl, maar kom ons toets jou teorie aan ons lokaas. Wat my pla, is dat daar maar ’n yl motief is, alle geval, ou matie…”

            Sy het geweet Buks had reg en sy aanwensel het haar meer as normaalweg geïrriteer.

Die motief. Hoe verduidelik sy aan Buks – ’n nugtere, plat-op-die-aarde poliesman hoe teergevoelig skrywers en uitgewers se ego’s is? Die hoofmotiewe vir alle moord is seks, geld of wraak. Dit is eintlik vreemd hoe min resensente vermoor word, dink sy ironies, gegewe ’n verterende wraakmotief wat ’n skrywer mag koester: ná ’n swak resensie is die ego broos; ’n jare lange droom aan’t skerwe; ’n toekomstige reputasie in die weegskaal.

           Hans Kooij het ’n beroerte gehad. Sy patologie is duister. Te oordeel aan sy Facebook-plasings het hy met toenemende aggressie jeens kritici begin reageer. Hy word inderdaad al vir jare misken deur die kanon ten spyte van ruim befondsings, maar waarskynlik as gevolg van sy irrasionele uitsprake. Hy voel verwerp. Maar vestig dit ’n motief vir moord, en die koue, berekende simboliek rondom Skoppensboer se fyn georkestreerde moorde?

Dag 38. Nuus24: die lugmag het talle Oryx-helikopters ontplooi as deel van ’n aksie om brandbestryders by te staan in hernude pogings om wegholbrande te blus.

Sy staan swaar op; maak ’n Ensure-melkskommel met ’n elektriese handklitser. Die yskas is leeg, behalwe vir drie eiers en ’n paar eensame wortels wat stertkant begin blomme maak.

            Sy gooi dit in die vullisblik.

Skakel die skootrekenaar aan. ‘n Lêer met die naam MAANBLOM trek haar aandag. Sy het dit tien jaar gelede geskryf, onthou sy, en voel hoe haar slape begin klop.

DIE MAANBLOM KANTEL

Sy het die klerk verantwoordelik vir die sterftevorms gevolg deur die lykshuis na ’n klein, skemer vertek, F se suster soos ’n skaduwee agter haar, hulle oë wydgerek in die onnatuurlike stilte.

            Op ’n smal bed met ’n dun matras het die liggaam gelê. Onder ’n stormkombers. Was dit regtig hy? Die kadawer was klein en vervalle tussen die grys kreukels; ’n ingesinkte liggaam. Nie die groot en forse man wat sy geken het nie.

            Die klerk het nadergetree en die kombers gelig. Maar niks kon haar voorberei nie. Sy gesig was pers en opgehewe en die oë oop. ’n Donker snymerk onder die linkerwangbeen.

            Wie het hom laat val? het sy gevra. Sy kon die vrou agter haar hoor snak. Sy oë was altyd blou, maar nou, gestol in die dood, is dit swart. Die klerk het apologeties geknik en die oë toegedruk.

            Sy het haar bene wyer geplant teen die duiseling wat besit wou neem van haar en bly staar; die koeëlwond genadiglik onsigbaar onder die kombers. En sy het begin wegdryf, al verder weggedryf. Gedink: ek is ’n valk. ’n Valk sweef hoog bo ’n slagveld en sy oë sny deur die verwoesting onder hom. Blou oë word swart.

            As kriminoloog het sy tog lykskouings geken: sy kon haar vingers deur ou polisiefoto’s sien flits. Maar die ontydige dood van ’n geliefde is ’n misdryf teen die lewe, en onnatuurlike doodsoorsaak ruk jou met geweld terug in die geboortekanaal van die lewe.

            Die vrou agter haar het begin ween soos ’n hoeksnyer en sy het verbaas geluister, want sy het nie geweet ’n mens se lyf kan sulke pyngeluide voortbring nie. Omgedraai na die sidderende skouers, die toegeswelde oë, soos dobberende punte in die dik bril. Sy het in stadige aksie gesien hoe die vrou val; en steeds val; in die arms van Morfeus bly val; en van nêrens het ’n frase “die maanblom kantel” deur haar gedagtes geskiet.

            Lyding vra nie vir die ekshibisionisme van die wond nie. Dit keer na binne, soos erosie of bloeding, en bewerk sy eie diepgang.

            Blou oë word swart. Ek is ’n valk.

            Sy het die verlossing van dissosiasie leer ken.

Sy klik op die kruis regs bo en maak die lêer toe. Sy is gemaneuvreer tot hier: oor jare het onsigbare weë haar gelei tot ’n kritieke punt. Skoppensboer. Sy kyk op na die plafon en rek haar oë in ’n traanlose huil. Sy staal haarself, loop na die groot sitkamervenster en kyk hoe die buurvrou, Tannie Havenga, haar potplante water gee. Die ou vrou met die grys krulhare draai om, en haar gesig verander in dié van Dorothea Puente, die Death House Lady.

            Petru draai haar kop skuins en kyk onbegrypend. Puente het tussen 1982-1988 vyftien mense vermoor wat sy eiehandig in haar tuin begrawe het. ’n Persiese kat met ’n weelderige pels kom miaauend nader, die stert ’n uitroepteken. Petru druk teen die venterraam.

            Dorothea Puente buk en tel die kat op. // Tannie Havenga buk en tel die kat op.

           Puente was ’n saggeaarde bejaarde reeksmoordenaar. Tienermoordenaars swig maklik onder druk en breek oop in belydenis – maar ’n bejaarde moordenaar? Het die snykante van die lewe die persoon al broos gestem, of is dit ’n deurwinterde, uitgeslape krimineel wat die krag van tyd – en stamina – goed verstaan? Hans Kooij is nou 68.

Die boeing is oor en sy skink ’n sopie konjak. Gaan sit by die eetkamertafel en verander Hendrik Struwig en Hans Kooij se Facebook-instellings na sien eerste sodat sy onmiddellik alle nuwe kennisgewings ontvang.

            Sy teug diep aan die glas. Sy sou graag eendag haar eie moordfiksie wou skryf. Dit is dieselfde verbeelding wat na die moordenaar soek wat ook deur die afbraak van gebeure sif en leidrade ontbondel; dieselfde verbeelding wat die gebeure sloop en bou, sloop en bou in die hoop om die neerlaag van die leser te plot. Elke dood soek na sy oorsprong, die ontsetting van sy eie verhaal.

            Haar selfoon ril – vibreerfunksie – en seil ’n paar sentimeter oor die koue glasblad. Sy kyk na die Gotiese horlosie teen die oorkantste muur. Vyf voor twaalf. ’n SMS van Buks: Kooij beweeg by sydeur in. Ons is gereed.

            Sy vat ’n groot sluk en staar na haar flikkerende sigaretkool, asof gehipnotiseer.

Voor die groot tafelrekenaar sit ’n breedgeskouerde man: Hendrik Struwig.

            ‘n Burleske skaduwee huiwer in die deurkosyn; ’n barbiermes in die linkerhand, ’n pistool in die regterhand. Die kort, mollige gestalte van Hans Kooij.

            Struwig kyk nie om nie. “Ek het jou verwag.”

            “Nou doen jy wat ek sê.” Die pistool teen sy agterkop.

            “Anders..?” Struwig is kalm. Doodkalm.

            “Anders – ” Kooij lig die barbiermes en druk dit teen die oud-Recce se kraag. Sy keukels verkleur wit om die hef in sy linkerhand, wat met een rukbeweging die keel van regs na links kan oopkloof. ” –  anders sterf jy soos Herman Uys. Nou: gaan in op jou Facebook-profiel. Dan soek jy The Ballad of Reading Gaol van Oscar Wilde, jy sal die gedig maklik kry, en kopieer strofe sewe, agt en nege teen jou muur. Ek wil hê jy moet ’n selfmoordnota bo dit plaas. Dat jy moeg is vir die lewe. Een of twee sinne.”

            “Goed.” Struwig se hande lig en knetter oor die sleutelbord.

Petru se skootrekenaar begin soos ’n outydse kasregister te sing. Struwig se jongste plasing: Ek is werklik jammer. Ek sien nie meer kans nie. Die lewe is futiel.

            Struwig se aanlyn-vriende reageer onmiddellik.

            Asseblief, Hendrik, moet dit nie doen nie, ons is lief vir jou!

            Dierbare Jesus, ek smeek dat u u hand van beskerming oor Hendrik sal hou in dié donker uur, asseblief Here, stuur u engele voor dit te laat is…

            WTF???

            Weet enige iemand wat aangaan? Hendrik?

’n Skoot klap.

            Hans Kooij steier ’n paar sekondes en die mes en pistool kletter op die teëls.

            Badenhorst laat sak sy wapen. Hy kyk af na die bloedkol op Kooij se kuit.

         Diep in die huis se maag begin ’n telefoon dringend te lui. Struwig vlieg regop uit sy stoel, grinnik, en sy oë ontmoet dié van Skoppensboer, bleekblou en verdwaas. Die ou man steier vorentoe en agtertoe en val dan, die koddige beweging van ’n hanswors wat sy balans verloor het. Hy val op sy rug met sy handpalms na bo, ’n finale poging tot oorgawe en verweer.

Petru het die leë glas neergesit en by die venster gaan staan. Tussen die wolke het ’n koorsige son gehang. Die brande het begin opklaar en sy het die buitedeur oopgemaak.

            Struwig het uiteraard méér bekendheid verwerf vir sy rol in die Skoppensboer-sage as wat hy ooit as skrywer van grensverhale kon vermag. Vir maande aaneen het Facebook-digters sy lof as kultus-figuur in onbeholpe verse besing, en binne dae ná die arres is ’n sappige bywerking op Struwig se Wikipedia-blad deur ’n anonieme outeur gedoen. Kolonel Buks Badenhorst sou ook erkenning gekry het vir sy aandeel in die saak, want dit hét deur sy gedagtes geflits om die gewonde uit die pad te stoot met sy stewel en onder Struwig se selfmoorddreigement te tik: HALLO. KOLONEL BADENHORST HIER. SKOPPENSBOER GEARRESTEER. HENDRIK STRUWIG VEILIG. Maar hy het nie. In stede daarvan het hy vorentoe geleun en sonder sy leesbril die gedig, wat Struwig onder dwang moes plaas, gelees. Die rekenaar is ’n bewysstuk met ’n geskiedkundige rekord. Daar sou ook beslag gelê word op Kooij se rekenaars in sy huise in Waterkloof en Hermanus; en as Petru Adendorff se voorspelling korrek sou wees, het Skoppensboer virtuele artefakte soos gedigte, resensies en ander bloedige trofeë iewers in die kelders van die web geberg, in die Cloud, dalk: die skermtyd van ’n moderne reeksmoordenaar.

Yet each man kills the thing he loves

  By each let this be heard,

Some do it with a bitter look,

  Some with a flattering word,

The coward does it with a kiss,

  The brave man with a sword!

 

Some kill their love when they are young,

  And some when they are old;

Some strangle with the hands of Lust,

  Some with the hands of Gold:

The kindest use a knife, because

  The dead so soon grow cold.

 

Some love too little, some too long,

  Some sell, and others buy;

Some do the deed with many tears,

  And some without a sigh:

For each man kills the thing he loves,

  Yet each man does not die.

 

Verwysings:

  1. Gouws, T. Stigmata. Human & Rousseau: Kaapstad.
  2. Groot Verseboek, deel I. Samesteller André P. Brink. Tafelberg: Kaapstad.
  3. King, S. On writing. A memoir of the craft. Hodder & Stoughton: Londen.
  4. Klopper, M. Nadoodse ondersoek. Human & Rousseau: Kaapstad.

https://www.poets.org/poetsorg/poem/ballad-reading-gaol

 

 

 

 

Gisela Ullyatt. Stuur groete aan die reën.

Wednesday, December 9th, 2015

Colesberg

’n Gros woorde sou 2015 kon beskryf: #rhodesmustfall#; #feesmustfall# en ander dergelike hutstekens (of liewer onthuts-tekens?). Terreur, Parys, verset, twis, tweespalt. Afrikaans. Kolonisering, de-kolonisering, neo-liberalisme, Marxisme(s).
Steve Hofmeyr wat country sing. Nathan Trantraal wat op Halloween die Ingrid Jonker-prys wen. Wit patriargie. Swart patriargie.
Open Stellenbosch. Kovsies #Steynmustfall#; NWU #Totiusmustfall#. Oscar Pistorius en die ANC-vroueliga. Suid-Afrikaanse Oorlog. Boer. Grond. Donker donker land. Wye en droewe land.
Twee woorde oorheers egter bostaande begrippe: ‘reën’ en ‘droogte’. Hiermee saam, ‘versengend’; die ‘dieper dors’.
In 6 Desember se Rapport Weekliks skryf Leon Schreiber oor die VN-Klimaatsberaad in Parys (‘’n Droë, warm seisoen’:7). Wat my opval en terselfdertyd nog meer moedeloos laat, is die volgende paragraaf:

Die impak van die klimaatsverandering word inderwaarheid reeds wêreldwyd beleef: 14 van die 15 warmste jare wat tot dusver opgeteken is, het almal sedert 2000 voorgekom. Die Wêreld-Metereologiese Vereniging (WMF) voorspel bowendien dat 2015 verreweg die aarde se warmste jaar gaan wees sedert optekening in 1860 begin het.

Hier sit ons dus, ge-hittegolf. Soos ek hier tik, is dit 35 grade. Maar dit is 20:35. Daar is nie ’n venster of ’n deur wat nie oopgaap nie. Daar is waterbeperkings. Lugverkoeling is te duur vir meeste privaat-huise. Aldus die waaier wat warm lug soos ’n bergwind rondspiraal. Die hitte oordonder alles; die donderstorms bly gerugte.
Veral boere in die Vrystaat en Noordwes word deur die droogte vermink. Daar is nie weiding nie; die aarde is verskroei. Talle moet hul eie diere skiet. Kalfies kry skitterysiekte omdat hulle maagvelletjies nog dun is en nie bestand teen die son is nie: die melk in hul mae word letterlik suur.
Gilbert Gibson, Bloemfonteinse internis wat die Oos-Vrystaatse plaaslewe ken, skryf só oor droogte op ’n plaas (Groot Verseboek, Deel 3:1204):

krit

daar is iets
in die oosvrystaat
marquardsenekalexcelsior
wat uit die ou testament uit peul
iewers in korannaberg
vlam ’n bos toevallig in ’n veldbrand
’n skaapwagter op rietvlei
se stok word ’n slang
steynskraal-beeste se oë
word deur kraaie uitgepik
in sandspruit se waterlose skeut
kniel droogte as profeet

Hans du Plessis dig in ‘Droogte drie en tagtig’ (GV, Deel 2:840) oor ’n knellende droogte van meer as dertig jaar gelede. Die emosionele ondertoon van die gedig (‘diep in die donker van ’n put’ en ‘dié swart gal gaan in my sinne sit’) speel in op die donkerte van moedeloosheid; die ongenade van hitte en son. Let op die wyse waarop die digter as’t ware ’n assosiatiewe spieëlbeeld uit die twee strofes skep: die tweede word ’n emosionele kartering van die eerste se fisiese ruimte:

mielies skuifel skraal skrompeltjies blaar
maer en ritsel teen die droë wind
skalter skewerig skuins en ongekop
op bruin gelit die dorte deur
die draaiwind dribbel uit ’n tregterpot
droë derms uit die dors uitlos
son speel speke teen ’n windpomp vas
as stofstrepe staan waar water was
en diep in die donker van ’n put
bid die son ’n skelm skerfie wit

ek loer flegmaties af
toe stort en staar my kop
uit die wiegende weinig op:
watertjie wikkel wanorde:
lug word water word son word stof:
en word ek ooit weer uitgeput:
dié swart gal gaan in my sinne sit:
iewers in hierdie jammerjaar
het ek nog kop verloor
en die laaste sap
word uit my leë lyf getap

Phil du Plessis se ‘Kalkbaai, Maart 1984’ (uit ‘Asemgedig’:19) eksploreer die verband tussen asemhaling-as-lewegewende ritme van die heelal wat ’n sikliese gang (asem/lug; water/reën) suggereer. Die wisselvalligheid van die kreatiewe proses, hier spesifiek die digproses, is ‘n verdere betekenismoontlikheid ter ontginning.

1

Die heelal haal ritmies asem,
maar hóé
verander die jaar self?

die aarde asem,
verdig die asem tot water,
tog, voor verposing
kom die uitasem
wat dampe weer
die ruimte instuur

soms kom die reën vroeër,
soms later.

Soos met talle van sy ander gedigte, daag Gert Vlok Nel semantiese sowel as strukturele konvensies uit; dit wat ongesê bly en verkap word, moet die leser self invul.
In ‘i sagte reën het agtermiddag’ (10) word die titel in beide openingsreël en laaste reël herhaal en met ’n punt of end stop markeer. Ook word ‘die’ by die openingsreël gevoeg wat spesifisiteit aan die spreker se herinnering verleen.

i sagte reën het die agtermiddag.
ja ons almal het uitgehol, rondgedans in die.
tot Ma natuurlik gesê het kom in julle reën.
julle sal koue.

ekeenAttieenPollie en Vlokkie my vertraagde.
het nie geluister vir Ma nie, ons het.
ons bootjies gery in die sloot langs.
Vlokkie die simpel lag i i i iieeggghh die simpel ding.

in die yard kom Ma uit met die belt kamma.
ons hol in bang kamma. skielik is daar ’n helse.
in die straat is daar i botsing, i bakkie en i.
i sagte reën het agtermiddag.

Christine Barkhuizen le Roux gebruik die garingboom as objektiewe korrelatief in ‘droogteblom’ (55). Die woord ‘pose’ in die slotreël is ’n effektiewe transponering van betekenis vanaf die openingsreël: die kortstondigheid van die garingboom-as-droogteblom. ‘Pose’ is ’n woord wat meestal in onbruik verval het; dit dui ’n vensterperiode of tussenpose aan:

die garingboom het uitgeloop
weerskant aan elke hand
’n diepbord stuifmeel saad en son

drie maande en ’n bietjie tyd
kantel die stingel val die blom

’n droogteplant leef in respyt
tot somer weer één pose kom

Petra Müller se My plek se naam is Waterval (Waterval verwys ook na haar plasie wat in 1984 deur ’n brand verwoes is) se uitgangspunt is geskoei op die Oosterse dig-tradisie; natuur en landskap swaelstert met kalligrafie. Omdigtings en voortdigtings van onder andere Kalligrafie-digters soos Li Po en Riokan word terselfdertyd in konteks met die Afrika-landskap geplaas. So byvoorbeeld word ‘die kersieboom soms ’n pruimboom, die den soms ’n seder’. Ingelyks aktiveer ‘reënroeplied’ (‘Maart, April’:92) Eugène Marais se ‘Die dans van die reën’:

sy hang haar vlae wyd
oor rante oop … draal nog dae
sleep nog ver

o suster van die yl karos
ek roep u uit die vaalte los

met miere, haas en wildegans
begin ek stadig, hortend dans

’n kleinwild wat die tekens lees
om spoortjie van u spoor te wees.

Tradisioneel word die reëndans met die Noord-Amerikaanse Indiane geassosieer. Suid-Afrika het egter Modjadji, die Reënkoningin, wie se tradisionele tuiste Suid van Venda lê. Marais se wêreld skakel dus met hierdie Afrika-legende (’n Engelse Uitgewery wat spesifiek aandag skenk aan vroue-skrywers het hulself na Modjadji vernoem).

Ek sluit af met Marais se alombekende gedig (GV, Deel 1:32): mag ons almal ’n riel kap vir Onse Suster:

Die dans van die reën
Lied van die vioolspeler, Jan Konterdans, uit die Groot Woestyn

O die dans van ons Suster!
Eers oor die bergtop loer sy skelm
en haar oge is skaam;
en sy lag saggies.
En van ver af wink sy met die een hand;
haar armbande blink en haar krale skitter;
saggies roep sy.
Sy vertel die winde van die dans
en sy nooi hulle uit, want die werf is wyd en die bruilof groot.
Die grootwild jaag uit die vlakte,
hulle dam op die bulttop,
wyd rek hulle die neusgate
en hulle sluk die wind;
en hulle buk, om haar fyn spore op die sand te sien.

Die kleinvolk diep onder die grond hoor die sleep van haar voete,
en hulle kruip nader en sing saggies:
“Ons Suster! Ons Suster! Jy het gekom! Jy het gekom!”

En haar krale skud,
en haar koperringe blink in die wegraak van die son.
op haar voorkop is die vuurpluim van die berggier;
sy trap af van die hoogte;
sy sprei die vaal karos met al twee arms uit;
die asem van die wind raak weg.
O, die dans van ons Suster!

Ns.: My hutsteken-mantra vir Suid-Afrika, 2016: #rainmustfall#.
Mag die Groot Lafenis ons almal omarm.

Colesberg2

Bibliografie

Barkhuizen Le Roux, C. 2006. roset. Pretoria: Lapa.
Brink, A.P. (ed). 2008. Groot Verseboek, Dele 1-3. Kaapstad: Tafelberg.
Du Plessis, P. 1986. Ek sing waar ek staan. Kaapstad: Tafelberg.
Müller, P. 1987. My plek se naam is Waterval. Kaapstad: Tafelberg.
Nel, G.V. 1993. om te lewe is onnatuurlik. Kaapstad: Tafelberg.

Nini Bennett. Digters in die filmkuns, deel 2.

Sunday, November 15th, 2015

poe bo blog

Reeds in 2008 wys Leti Kleyn op die hernude belangstellings in die ouer Afrikaanse digters se werk, soos byvoorbeeld die herdrukke, vertalings en geleentheidsbundels van onder meer Ingrid Jonker en Eugène Marais se oeuvres. Met die onlangse verskyning van Vlam in die sneeu, ’n bestekopname van liefdesbriewe tussen Jonker en André P Brink, asook Carel van der Merwe se Donker Stroom oor Eugène Marais, blyk dit duidelik dat Jonker sowel as Marais steeds gewild bly onder die leserspubliek – soos ook die groeiende korpus metatekste rondom hulle werk getuig. Die rolprente Black Butterflies en Die Wonderwerker bevestig in ’n sekere sin hierdie ikoniese status. In die eerste deel van die blog is daar gekyk na die Ars poetikale invalshoeke en tendense in die filmkuns wat oor die lewens en werk van historiese digters handel (http://versindaba.co.za/2015/10/11/nini-bennett-digters-in-die-filmkuns/). In hierdie tweede aflewering van die blog word daar ’n vernouende fokus op Suid-Afrikaanse digters gestel.

Black Butterflies (2011)

In laasgenoemde Nederlandse filmproduksie wat in Engels vervaardig is, word Jonker se verhouding met Jack Cope, ander minnaars, haar vader, Abraham Jonker, en haar digterskap as uiting van protes teen die Apartheidsregime belig. Alhoewel die rolprent gemengde reaksie plaaslik en in Nederland ontlok het, ontvang Carice van Houten die filmprys as beste aktrise tydens die 2011-Tribeca-filmfees in New York. Die prent is ook genomineer vir nege SAFTA-toekennings en kry ’n gunstige resepsie in The New York Times. Dit is egter jammer dat die film werklikheidsgetrouheid moes inboet deur ’n “fiktiewe” André P Brink in die karakter van “Eugène Maritz” in die biografiese narratief in te skryf. Ironies genoeg fokus dit juis die aandag op Brink! Sommige literêre kritici, soos JC Kannemeyer, spreek hulle twyfel oor die (moontlik oorskatte) oeuvre van Jonker uit, en deel die mening dat dit inderwaarheid Jonker se kultusstatus is wat generasies lesers bly aangryp. In ‘n onlangse studie word Jonker se lewe as ’n argetipe van die sprokie, Die Rooi Skoene, geanaliseer (http://www.litnet.co.za/was-ingrid-jonker-n-slagoffer-van-die-rooi-skoene/). Die skeptisisme ten spyt, is Jonker se werk onder meer vertaal in Zoeloe, Hindi, Pools, Duits en Russies. Brink verwys na haar klein, maar seminale bydrae as digter, en dat sy verse skryf wat sing in die universele hartsaal van die mens. Jonker is by verre die gewildste digter op die sosiale media, en heelwat van die huldigingsbladsye en inisiatiewe om haar nagedagtenis te herdenk, word deur haar dogter, Simone Garcia Marques, geadministreer.

Die Wonderwerker (2012)

marais minnaar

In 1908 daag Eugène Marais, siek aan malaria, op by die Van Rooyen-gesin in die Waterberg in Limpopo, waar hy vertoef en sy navorsing oor termiete en bobbejane doen. Marais se digterskap word verbeeld as deel van ’n groter, maar rustelose intellektuele soeke. Dawid Minnaar skitter in die hoofrol as ’n charismatiese Marais wat die lewens van ’n boeregemeenskap verander; hy word die klassieke Buitestaander, ’n enigmatiese vreemdeling en ‘dokter’ wat siekes in die distrik genees en “mesmeraais”. Die besondere kinematografie verdien vermelding, byvoorbeeld die tonele waar ’n termietnes oopgemaak word. Die prent herinner aan visuele poësie, en Marais se gedig, Winternag, word geplaas teen die groter tafereel van dié digter en natuurkenner se gedagtewêreld. Ben Ludik sorg eweneens vir ’n mooi klankbaan. Ten spyte van die kritiek van enkele literêre kommentators op die internet, is dit belangrik om te onthou dat ’n Suid-Afrikaanse rolprent soos hierdie (met ’n veel kleiner begroting as sy oorsese eweknieë) suksesvol kon kompeteer met ’n gunstige IMDb-gradering (7.2/10); ’n rolprent waarvoor Leon van Nierop sonder huiwering 9/10 gegee het.

Total Eclipse (1995)

rimbaud iii

In hierdie biografiese drama val die soeklig op die verhouding tussen die Franse digters, Paul Verlaine en Arthur Rimbaud. Leonardo DiCaprio oortuig in die hoofrol as die genie en infant terrible, Rimbaud, en die draaiboek herinner plek-plek aan ‘n manlike weergawe van Nabokov se meesterroman, Lolita. Verlaine tree sadisties en manipulerend op teenoor sy sewentienjarige swanger vrou, ’n siklus van emosionele geweld wat die sestienjarige Rimbaud op sy beurt weer teenoor Verlaine voortsit. Beide Verlaine en Rimbaud is labiel en eindelik disintegreer hulle psigologies – en beland Verlaine in die gevangenis nadat hy Rimbaud tydens ’n onderonsie in die hand skiet. Die prent gee ’n onthutsende kyk op die ontstuimige aard van Rimbaud se kreatiwiteit, gevoed deur anargie en die minagtiging van sosiale kodes. Rimbaud se dig- en skryfwerk het ’n groot invloed uitgeoefen op generasies skrywers, digters, skilders en musici, en kan ook as ’n voorloper van Surrealisme en Dadaïsme (naas sy invloed op Simbolisme) gesien word. Vervolgens die gedig, Eternity van Rimbaud wat in die slottoneel van die film genoem word.

It has been found again.

What ? – Eternity.

It is the sea fled away

With the sun.

 

Sentinel soul,

Let us whisper the confession

Of the night full of nothingness

And the day on fire.

 

From human approbation,

From common urges

You diverge here

And fly off as you may.

 

Since from you alone,

Satiny embers,

Duty breathes

Without anyone saying : at last.

Here is no hope,

No orietur.

Knowledge and fortitude,

Torture is certain.

 

It has been found again.

What ? – Eternity.

It is the sea fled away

With the sun.

The Raven (2012)

Hierdie bonatuurlike riller handel oor ’n reeksmoordenaar wat figmente uit die skrywer-digter, Edgar Allan Poe se gruverhale gebruik om “leidrade” vir volgende moorde te verskaf, en só kat-en-muis met die polisie en Poe begin speel. Biografiese verwysings in die film is die uitbeelding van Poe se laaste dae, en die sinistêre omstandighede waaronder hy dood aangetref is op ‘n parkbank. Die intrige is fyn en slim bedink, en werk verruimend deur die verhaalgebeure self as ’n Gotiese gruverhaal aan te bied (Poe was ’n groot eksponent van Gotiese literatuur). Ten spyte van kritiek, is dit ’n film wat getuig van waagmoed en byvoorbeeld nie huiwer om die soeklig op Poe se vermeende nekromanie te laat val nie. Die rolprent sluit dan ook gepas met die eerste strofe uit dié treffende gedig van Poe (A Dream within a Dream) ná sy eienaardige dood.

Take this kiss upon the brow!

And, in parting from you now,

Thus much let me avow-

You are not wrong, who deem

That my days have been a dream;

Yet if hope has flown away

In a night, or in a day,

In a vision, or in none,

Is it therefore the less gone?

All that we see or seem

Is but a dream within a dream.

En van donker Gotika na die eindpunt van die skaal: Songs from the Second Floor (2000) is ’n nihilistiese rolprent wat swaar dra aan invloede van Cinema Noir, en waarin eksistensie en sin uitgedaag en negeer word. In skrille kontras hierteenoor staan Shakespeare in Love (1998), ’n genietlike en verglansde voorstelling van ’n jong Shakespeare se liefdesintriges, geldnood, ensomeer. Van skeppende invalshoeke rondom die tematiek van digters, biografies of fiktief, en digterskap in al sy fasette ontbreek dit filmvervaardigers nie. Tog moet die impak van Dead Poets Society (1989) nie onderskat word nie. Ná Robin Williams se selfdood  verlede jaar het huldeblyke en elegieë van digters en bewonderaars bly instroom na nuus- en ander elektroniese netwerke: Williams is ikonies tot lewe gewek na analogie van sy rol as die geliefde onderwyser, John Keating (O Captain! My Captain!). In bykans alle digfilms is dié fokale punt teenwoordig: digters word voorgestel as (dikwels masochistiese) beoefenaars van digkuns, met al die verrukkinge en verdriet – en die ewige spanning tussen die binêre kragte van noodlot en wonder – wat die kunsvorm vergesel. Vir diegene wat meer wil lees of na ander films oor die onderwerp wil kyk, hier volg ’n meer volledige lys. (http://www.imdb.com/list/ls050659361/).

Bibliografie

Kannemeyer, J.C. 1983. Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur. Pretoria, Kaapstad & Johannesburg: Academica.

Black Butterflies. IDTV & Cool Beans. Riba Film International (rolprent). 2011

Die Wonderwerker.  Sonneblom Films (rolprent). 2012

The Raven.  Filmnation Entertainment. Relativity Media (rolprent). 2012

Total Eclipse. Fine Line Features (rolprent). 1995

http://www.poemhunter.com/  (Besoek 10 November 2015).

http://www.litnet.co.za/n-ander-bestekopname-van-die-afrikaanse-po-e-sie-2004-2007/ (Besoek 11 November 2015).

http://www.nytimes.com/2012/03/02/movies/black-butterflies-a-biopic-about-the-poet-ingrid-jonker.html?_r=0  (Besoek 11 November 2015).

Wicus Luwes. Toe duiwe nog duiwe was

Friday, August 21st, 2015

Doves

The sprinkler is on
doves lie on the lawn, their wings
arched to catch the rain.

deur Charl JF Cilliers
uit Karoo (Haiku Variations)

Die Kareeduif

Die geluid van duiwe in Kareebome neem my gedagtes altyd na my kinderjare. Die herinnering bly egter nooit slegs by geluide nie en word n kombinasie van sintuie. Die duiwe se rustige koer, die takke wat teen sinkplaatdakke krap en die onmiskenbare reuk van die blare en sade. Duiwe is mos maar duiwe as ‘n mens nog kind is en hoe lekker is dit nie om geen abstrakte subteks of verskuilde simboliek te soek as jy ‘n duif gewaar of hoor uit n kamervenster nie.

Die Chinese sien n duif as simbool van vrede en n lang lewe. Party mense lewe lank, maar nie almal het n lang lewe nie. Ek het met Chris Chameleon en Daniella Deysel gepraat tydens die Vrystaat Kunstefees in Bloemfontein. Ons gesprek het begin oor relevansie in die musiekbedryf. Chris de Burgh is al n paar dekades in die musiekbedryf, maar is nie noodwendig meer relevant in die globale konteks nie. Mense soos die Rolling Stones is wel. Ons het gepraat oor hoe relevant Peter Gabriel of Tina Turner nog is. Dis die mense wat musiek vir meer as een generasie relevant gemaak het. Ek kon byna nie glo dat ek oor musiek kon praat met iemand soos Chris Chameleon nie. Kunstenaars soos Chris weet dat musiek nie net oor musiek gaan nie. Daar is meer as een sintuig nodig om musiek te waardeer. Iemand soos Chris weet hoe om n persona aan musiek te gee. Amper soos n Suid-Afrikaanse David Bowie.

Die Posduif

Chris en Daniella toer nou al n rukkie met die Posduif-album. Die album bestaan uit Daniella se gedigte wat deur Chris getoonset is. Die verwantskap tussen digkuns en musiek het al sterk deurgeskemer met die toonsettings wat Chris gedoen het van Ingrid Jonker se werk. Die Posduif-album is dus n herhaling (ek herhaal jou) van die digkuns tema, maar nuut in die opsig dat die digter en toonsetter hierdie keer die gedigte saam lewe kan gee. Die toonsetting bring natuurlik ‘n ander dimensie aan die gedig en laat die digter (miskien) anders na sy/haar eie gedig kyk.

‘n Mens sou natuurlik kon vra wat die onderliggende boodskap kon wees wat met die posduif na ons toe gebring word. Dit bied miskien verskillende emosies / sintuie / herinneringe vir verskillende mense. Die gedig en musiek is n koppelvlak tussen die mens wat jy is / was.  Ek het Chris en Daniella gevra om gedigte uit verskillende fases in hul lewe met ons te deel. Ek wou graag meer insig kry oor gedigte wat hul deur die jare bygebly het.

Gedigte uit skooldae wat in hul gedagtes vasgesteek het:

Chris:

Die Vloekwoord

Moederlief sit by die venster
Besig met die kouse stop.
Binne snel haar seuntjie Jannie,
Asem uit op ‘n gallop.
“Moeder,” sê die kleine Jannie,
“Moeder, het vir ons geleer:
As ons woorde sê wat stout is
maak ons ma se hart so seer.”
“Ja, my kindjie” sê die moeder,
Wat het my kind gesê?”
“Ma, dis Boetie, dis nie ek nie!
Dis ‘n vloekwoord wat hy sê”
“Kom nou Jannie, sê die moeder,
Wat het Boetie dan gesê?
Moeder kan hom mos nie straf nie
Voordat jy die saak uitlê.”
“Ag,” sê Jannie, “dis te vreeslik,
Ma se hart sal sommer breek.
Ma sal seker dit nie glo nie,
Maar hy sê … hy sê…APTEEK!”

deur Henriëtte Pienaar

Daniella:

Die Dans Van Die Reën

O die dans van ons Suster!
Eers oor die bergtop loer sy skelm,
en haar oge is skaam;
en sy lag saggies.
En van ver af wink sy met die een hand;
haar armbande blink en haar krale skitter;
saggies roep sy.
Sy vertel die winde van die dans
en sy nooi hulle uit, want die werf is wyd en die bruilof groot.
Die grootwild jaag uit die vlakte,
hulle dam op die bulttop,
wyd rek hulle die neusgate
en hulle sluk die wind;
en hulle buk, om haar fyn spore op die sand te sien.
Die kleinvolk diep onder die grond hoor die sleep van haar voete,
en hulle kruip nader en sing saggies:
“Ons Suster! Ons Suster! Jy het gekom! Jy het gekom!”
En haar krale skud,
en haar koperringe blink in die wegraak van die son.
Op haar voorkop is die vuurpluim van die berggier;
sy trap af van die hoogte;
sy sprei die vaalkaros met altwee arms uit;
die asem van die wind raak weg.
O, die dans van ons Suster!

deur Eugène Marais

Daniella se taalonderwyser was ‘n hele paar tale magtig en het Dans van die Reën vir hul in Khoi voorgelees.
Nog gedigte wat deel vorm van hul skooldae is Winternag deur Eugene Marais en DJ Opperman se Ballade van die Grysland. Loer gerus na Joan Hambidge se antwoord op / verwerking van die gedig – http://versindaba.co.za/tag/ballade-van-die-grysland/

Ek het ook vir Chris gevra of daar al ‘n gedig was wat hy besonders moeilik gevind het om te toonset. Daar was inderdaad so ‘n gedig, het hy my vertel. Hy wou met die Ingrid Jonker album graag ‘Die Kind’ verwerk, maar kon net nie sover kom nie. Tydens sy konserte in Nederland het hy toe ‘n Romeense dame, Joanna Kaze, ontmoet. Tot sy verbasing het sy toe ‘n pragtige toonsetting van die gedig gedoen. (http://www.chrischameleon.com/track/133214/die-kind-performed-composed-by-joanna-kaze?feature_id=33064)

Deur die jare het Chris al meer as een keer in Nederland opgetree. Die Nederlanders se siening oor dogma en miskien ‘n minagting daarvan is vir hom interessant. Reis verbreed jou horisonne en ontsluit wêrelde in jou bestaande wêreld.

Er is in donkerte een flauw afschijnen
van een gezicht mat-zijen, zacht-zijen
en daarin vochte ogen zoet kwijnen
in een gezicht mat-zijen, zacht-zijen.

In lauwe donkerte is woordenklank
in talmen, in een kalm teemen
lief-langzaam in een tragen zang
klagend, in een kalm teemen.

–  gedeelte van  ‘Zes Christus-verzen’ deur JH Leopold
uit De Nieuwe Gids (1893)

Daniella het onlangs Charl JF Cilliers se Karoo (Haiku Variations) gelees en een van die verse wat haar bygebly het was ‘Stork’. Die hartseer beeld van die ooievaar raak ‘n mens aan op meer as een vlak.

Stork

A stork in the rain
sad the image that it sees
in broken water

deur Charl JF Cilliers

Chris was natuurlik ook lid van die groep Boo! en ‘n gedig wat uit daardie dae vassteek is Rudyard Kipling se ‘The Power of the Dog’:

The Power of the Dog

There is sorrow enough in the natural way
From men and women to fill our day;
And when we are certain of sorrow in store,
Why do we always arrange for more?
Brothers and Sisters, I bid you beware
Of giving your heart to a dog to tear.

Buy a pup and your money will buy
Love unflinching that cannot lie—
Perfect passion and worship fed
By a kick in the ribs or a pat on the head.
Nevertheless it is hardly fair
To risk your heart for a dog to tear.

When the fourteen years which Nature permits
Are closing in asthma, or tumour, or fits,
And the vet’s unspoken prescription runs
To lethal chambers or loaded guns,
Then you will find—it’s your own affair—
But … you’ve given your heart to a dog to tear.

–    deur Rudyard Kipling

Die Droomduif

Die woorde en musiek wat Chris deur die jare vir ons gebring het, is n goeie voorbeeld van hoe ‘n kunstenaar relevant kan bly. Sy verhoognaam, Chameleon, impliseer dat hy aan kan pas by sy omgewing. Wat egter vir my opgeval het, is dat hy deur die jare eerder uitgestaan het. Die vraag is amper hoe n kunstenaar inpas in ‘n bedryf waar jy moet uitstaan.
‘Watter projekte kan ons na uitsien in die toekoms?’, vra ek aan Chris en Daniella.
‘Daar is genoeg liedjies vir n tweede Posduif album, maar ek dink dis eers tyd vir n volgende Engelse album’, sê Chris.
Daar is ook moontlik ‘n solo-album in die pyplyn vir Daniella.

Voordat ek kon groet, moes ek egter eers ‘n klein bietjie van ‘n jakkals in die hoenderhok (of dalk die duiwehok) wees. Ek het gevra of hul dalk bereid sou wees om ‘n Haiku op kort kennisgewing te skryf. Gelukkig was die antwoord positief en hieronder is die pragtige gevolg:

Trapsuutjies

die tong die die hart
vergenoeg vooruit verskiet
nou-nou nou reeds proe

Ek wonder of transformasie iets te doen het met die idee om relevant te bly. Kan die duif net ‘n duif bly? Hoeveel van ons eie transformasie deur die jare laat ons beeld van die duif verander?
Daniella het tydens ons gesprek verwys na Siddhartha deur Herme Hesse. ‘n Aanhaling uit die boek lui as volg: “I have always believed, and I still believe, that whatever good or bad fortune may come our way we can always give it meaning and transform it into something of value.”

Transformation

That flower transformed
as the season changed
this dandelion heart!

deur Charl JF Cilliers

Ek is bly dat ek die Posduif-vertoning op die verhoog kon sien. Ek is dankbaar dat ek die geleentheid gehad het om met Chris en Daniella te kon gesels. Ek wens hul sterkte toe met hul volgende projekte. Mag hul projekte se vlerke weer so mooi (ver)sprei en mag dit vlieg na hoogtes wat hul voorheen nie eers van kon droom nie.

Verdere leesstof:

http://versindaba.co.za/2015/05/08/carina-van-der-walt-duiwe-en-denke/

 

Bronne:
1. Cilliers, C.J.F. Karoo (Haiku Variations). Malgas Publishers, 2012
2. De Nieuwe Gids (1893)
3. Internet: http://www.kinderwerf.co.za/kinderrympies.php
4. Internet: http://www.poemhunter.com/poem/die-dans-van-die-reen/
5. Internet: http://www.poets.org/poetsorg/poem/power-dog

Fotobronne:
1. CD-omslag: Posduif
2. Internet: http://drunkinamidnightchoir.com/author/mlutheranderson/

 

Hannalie Taute. ʼn Droomwêreld….

Wednesday, August 1st, 2012

Dit is hoe ek my gunsteling boekwinkel of selfs biblioteek sal beskryf.

My gunsteling biblioteek is natuurlik Port Elizabeth s’n.  Die een in die middestad.  Dit was/is ongelooflik mooi, met die verdiepings wat afkyk na ʼn gesamentlike punt, met die klein trappies en versteekte kamertjies….dit voel asof mens daar kan wegraak, dalk verdwaal…. en ek hoop dit is nog steeds so.  Dit het ʼn atmosfeer.  Die een in ons dorp het n koue onwelkomende atmosfeer en die personeel so ietwat aan die nors kant maar nou ja, ons besoek dit nog gereeld, want kuier immers vir die boeke en nie die personeel.

My gunsteling boekwinkel is ʼn ou skoolvriend se tweedehandse boekwinkel : The Blue Forest Bookshop and Collectibles.

Die atmosfeer heerlik.  Daar is plante, langspeelplate wat speel in die agtergrond.  Elke winkelvenster vertel ʼn storie en dan is daar ook ʼn vistenk (Stephan se gunsteling).

Nie so lank gelede was ek daar op soek na die ‘Siel van die mier’ deur Eugene Marais.  Uit nuuskierigheid na aanleiding van ʼn onlangse kuns uitstalling deur Lisa Grobler getiteld “White termite’ (wat blykbaar losweg geinspireer is deur die boek), en omdat ek ʼn liefde het vir entomologie is die boek bo-aan my leeslys.

Die “Siel van die mier” was beskikbaar by sy winkel in Afrikaans en Engels, maar ek het die engelse weergawe gekies,

Die Afrikaanse weergawe is ʼn derde druk en dus netjies in ʼn plastiek sakkie toegedraai en meer gesog as die engelse sagteband weergawe, maar nietemin….

Hoofstuk twee gee my nog steeds slapelose nagte.

Ek is baie opgewonde om bietjie leestyd in te werk, want daar wag nog leestof op my bedkassie waaroor ek baie opgewonde is:

Die boek het sy pad na my gevind deur Piketberg.

(Die einste eienaar van die boekwinkel het my ook meegedeel dat daar blykbaar n film gemaak word oor Eugene Marais se lewe…wonderlik!)

Ek het die neiging om voordat ek by die Blue Forrest boekwinkel uit te stap- ʼn digbundel op te tel en oop te maak om te sien wat daarin staan.

Dus,  so twee weke gelede het ek die bundel Lykgedigte van Joan Hambridge opgetel.  Die boek het op bladsy 6 oopgeval.:  ek moet hier bieg dat ek net die eerste 3 versreëls onthou want dit is hoe ek voel,  en waarmee  ek myself tans besig hou.

Gianni Versace

“Hy knip lewens uit,

Nes ʼn kind met papierpoppe,

‘n droomwêreld skep”

Die familie

Die familie

Philip de Vos. Moaner Lisa

Tuesday, May 1st, 2012

As daar een woord is wat my irriteer is dit die Engelse woord SMILE. En hier praat ek uit ’n fotograaf se oogpunt. Wie op aarde dink hy gaan beter lyk net omdat hy tande wys? In Prehistoriese tye was dit in elk geval ’n teken van aggressie. En nie dat ons veel verder as destyds gevorder het as ek ons daaglikse koerante lees nie.
Om te glimlag is g’n kuns nie.

Ek ken ’n sangeres – dis altyd tande-wys, maar kyk bietjie na daai oë – dit staan stokstyf van die gebrek aan emosie. En daar is juis ook oor Nancy Reagan gesê: Her smile is a study in frozen insincerity.

Nee, ek hou van foto’s van mense wat smeul. Waar op aarde kry mens ’n foto van ’n glimlaggende James Dean of Marlon Brando of Greta Garbo?

Smile jy, verdwyn alle karakter. Kyk maar net ’n bietjie na die sosiale kolomme in die plaaslike koerant. Hulle lyk almal so dolgelukkig. Meanwhile, back at the ranch …

En wat van foto’s van ons vroeë Afrikaanse digters?

 

 

 

Eugène Marais lyk soos Max Collie wat jou wil hipnotiseer met daardie slang-oë van hom terwyl Jan F. E. Celliers daarenteen lyk soos iemand wat ek graag as oupa sou wou hê.

Dan is daar natuurlik dié wat wegkyk van die kamera asof hulle diep, diep woorde uitdink: A.G. Visser en Boerneef.

 

 

En D.J. Opperman. Met watter foto sou hy wou hê, moet ons hom onthou?

 

 

En die jonge Loftus Marais? Moet hy smile of smeul?

 

 

Of is ’n upside-down smile soos dié van Joan Hambidge miskien ’n beter opsie?

 

 

Toe ek vandag weer in my bokse rondkrap, ontdek ek ’n Engelse versie wat ek alreeds in 1985 geskryf het, pas ’n jaar nadat my eerste Afrikaanse versies gepubliseer is. En dit was juis deur Roald Dahl se Revolting Rhymes dat hierdie tipe versie geïnspireer is. En ek plaas die versie oor ’n vroumens wat agtergekom het om te smile is beter vir haar image, presies soos dit destyds geskryf is, warts and all:

 

MOANER LISA

Four centuries or so ago

there lived a maid in Florence.

Her conduct filled the Florentines

with loathing and abhorrence.

Her manners were atrocious.

Her manners were quite vile.

She moaned and scowled

the livelong day

and NEVER gave a smile.

She had a double-decker name:

they called her Moaner-Lisa.

To tell the truth – this was a name

that didn’t really please her.

All that anybody saw,

was just her stern exterior.

And no-one in that city knew

that Moaner felt inferior.

Moaner-Lisa had a dream –

she wished that she had fame.

Then everybody in this world

would talk about her name.

(It really is a pity

how parents sometimes name us.

And with a name like Moaner –

could any girl get famous?)

She was a simple-minded girl

who didn’t want prosperity.

The only thing that mattered

was her wish for some posterity

Then she had a bright idea:

I’ll have my picture painted

by Signor L. da Vinci.

With fame I’ll get acquainted!”

(She didn’t look quite half as good

as Marilyn or Bardot

Yet off she marched with angry scowl

to Artist Leonardo.)

He started in the morning,

and painted her all night

but still poor Moaner Lisa

looked an awful, sorry sight.

The reason was most surely

that nasty horrid scowl

that made her look exactly

like a mean old hooty-owl.

“Miss Moaner,” said Da Vinci then,

“Methinks that you should smile.

Otherwise some gentle folk

would surely run a mile!”

“Heigh ho! Hey nonny no!”

said Moaner with a frown.

“I do not want a grinning face

like joker, fool or clown!”

“Prithee, dearest maiden fair,

Pretty, pretty please!

Stretch those lovely lips of yours,

and then you can say: Cheese!”

“No!” screamed Moaner. “I refuse!

I think that I should go

and find another artist then

called Michael Angelo.

He is such a gentleman.

He’ll paint me on a ceiling

And that’s not all –

He’ll paint my scowl

with reverence and feelingl”

Poor Signor L. da Vinci

felt a little bit upset.

He had a funny feeling

that he’d make her famous yet.

Then he thought he’d tickle her

until she screamed and laughed.

But, with a frown, Miss Moaner said:

“Da Vinci! Are you daft?”

So he stood upon his head

and swung from ev’ry rafter.

Hoping that she would collapse

with giggles and with laughter.

He wore a funny face and hat.

He wore an eiderdown.

But all that he could notice,

was old Moaner-Lisa’s frown.

He told her funny stories.

He told her ev’ry joke.

But not one teeny-weeny smile

did any joke evoke.

Then poor old Leonardo thought:

And now for something worse.

So he recited on the spot

four simple lines of verse:

 

“Queen Daisy had a daughter.

Queen Daisy had two sons.

Queen Daisy had some apricots.

And then she had t he runs.”

 

He somehow thought

that Nonsense Verse

was really not her style

But then a great big miracle!

Miss Moaner gave a SMILE.

That smile made her so famous.

and took her to the Louvre,

because of good Queen Daisy

whose bowels once did move.

geskryf: 10 – 11 December 1985

 

En nou moet onse digters maar self besluit, want soos Shakespeare amper gesê het:

To smile or not to smile.

That is the question.

 

 

 

 

Amanda Lourens. Drie Marais’s, ‘n gentleman en Pasteur

Wednesday, December 8th, 2010
Eugéne Marais

Eugène Marais

Oor die groot tradisie van manlike digters – internasionaal en in Afrikaans – is daar al baie geskryf.  Intussen het vroulike (en ook manlike) digters teen hierdie tradisie ingeskryf; hulle met die vaders bemoei in die hoop om ‘n eie digterlike stem te vind.  Nietemin bly die gesprek rondom die manlike en vroulike digterlike tradisies ‘n onderwerp wat my  bly boei; ek het dan ook die liefhebbery (of dalk nuk) om graag deur  ‘n gender-bril na die literatuur –  oud en nuut  –  te kyk.  

Terwyl ek dus my Sondagoggendkoffie geniet met Annie Klopper en Daniël du Plessis se comic strip “Drie Marais’s stig ‘n band” (Rapport, 5 Desember) – wat drie gerekende Afrikaanse digters na die zef-wêreld van Die Antwoord transponeer – is die versoeking dus groot om my gedagtes te laat gaan en te filosofeer oor die prominensie van manlike Marais’s in ons digterlike landskap.  

Met Die Antwoord vir eers ter syde gelaat, sal  mens natuurlik kan bespiegel oor die samekoms van juis drie Marais’s in die Afrikaanse digkuns  –  of dit te danke is aan ‘n besondere genepoel waaruit die Marais-familie hulle talente put en of dit bloot toevallig is.  Die feit is nietemin dat die drie Marais’s hulle stewig in die kanon van die Afrikaanse poësie bevind.   Gustav Preller (in Kannemeyer 1984:228) het byvoorbeeld na  Eugène –  die “vader”-digter in hierdie geval – se dood die volgende eksplisiet kanoniserende uitspraak gemaak:  “Dit is altemit ‘n bietjie te veel gesê, dat daar in A.D. 2139 slegs tien reëls nog orend sal staan van ál wat vandag in Afrikaans geskryf is, maar ek het altoos gemeen dat dié tien reëls van Eugène se ‘Winternag’ daaronder sal wees.”

 Die jonger Marais’s se erkenning in die Afrikaanse sisteem is duidelik sigbaar uit toekennings soos die UJ-debuutprys, die Ingrid Jonker-prys  en die Eugène Marais-prys aan Loftus Marais.  Danie Marais is eweneens met die drie genoemde pryse  bekroon, en is ook een van die wenners van die SALA-pryse vir 2010.

 In ‘n tyd waar die jonger Marais’s dus heelwat aandag in die Afrikaanse poësiewêreld geniet en jonger lesers nie altyd meer so vertroud is met die ouer digkuns nie, is dit dalk juis interessant om opnuut aspekte van die ouer Marais se lewe en werk in oënskou te neem – iets waarmee Johann Lodewyk Marais reeds in sy baie interessante bloginskrywings besig is.  Vir diegene wat in genderkwessies belang stel, sou ‘n een invalshoek wees om  na te gaan hoe Marais se lewe moontlik deur  gebeure rondom vrouefigure in sy lewe beïnvloed is.

Lettie Marais

Lettie Marais. Foto uit: Rousseau, L. 1984. Die groot verlange: Die verhaal van Eugène Marais. 3e uitgawe. H & R.

 Alhoewel Marais verskillende verhoudings ná sy vrou se dood aangeknoop het , wil ek in hierdie bespreking op die gebeure rondom sy vrou se dood fokus.  Dit is alombekend dat Marais se lewe geraak is deur die tragiese vroeë dood van Lettie (Aletta) Marais op die ouderdom van 24 jaar.  Hierdie gebeurtenis het talle psigologistiese interpretasies van Marais in die hand gewerk.  So byvoorbeeld het die romantiese mite ontstaan dat  Lettie se ontydige dood die jong wewenaar na morfien gedryf het.  Marais het reeds voor sy huwelik morfien begin gebruik, maar Lettie se dood het waarskynlik ‘n rol gespeel in sy toenemende verslawing  (Rousseau 1984).  Nietemin word die rol van Lettie se dood ten opsigte van Marais se sogenaamde “donker”  lewensbeskouing stellig oorskat, soos Kannemeyer (1984: 224) uitwys.  Dit beteken egter nie dat die ernstige leser die gebeure rondom Lettie se dood terstond na die domein van die toevallige of irrelevante moet verban nie.  Inteendeel, vir die gender-sensitiewe leser open hierdie gebeure ‘n venster op ‘n belangrike medies-historiese kwessie wat die lewens van veel meer gesinne as net die Marais’s beïnvloed het. 

 In Die groot verlange  skryf Leon Rousseau oor die gebeure rondom die geboorte van die Marais-egpaar se seun in 1895 en Lettie se dood sowat tien dae daarna as gevolg van kraamkoors.  Hy  vertel van  Marais se trauma en sy onvermoë om die gebeure suksesvol te verwerk, onder meer deurdat hy die blaam vir Lettie se dood op homself en ander, veral die dronk geneesheer wat Lettie se bevalling behartig het, geplaas het.  Sodoende was sy ervaring een van “[d]roefheid wat met berou , selfverwyt en ‘n skuldgevoel vermeng word, [wat] weerhake [kry]”; dit is “‘n  wond  [wat] versweer” (Rousseau 1984: 93) en op hierdie manier dus sekerlik sy lewe en skryfwerk sou beïnvloed het.  Rousseau bied in sy vertelling dan ook aan die leser ‘n fiktiewe refleksie op die gebeure deur die jong Marais self, wat die innerlike konflik en verwyte in ‘n sensitiewe gemoed weerspieël:  i) “Dr. Kriel was dronk. Hoe nalatig was hy?” en ii)“Geen gevaar nie? Dis selfbedrog. Hy weet hoe baie skynbaar gesonde jong vroue ná skynbaar normale bevallings sterf.”

Hier verwys Rousseau in (i) na die feit dat die mediese dokter wat Lettie se bevalling hanteer het, dronk opgedaag het – waarskynlik dalk vanweë die algemene feesvierings in Pretoria wat die opening van die Delagoabaai-spoor onder die bewind van Paul Kruger vergesel het.  (Ironies genoeg was Marais geen Kruger-aanhanger nie en was hy as redakteur van die koerant Land en Volk bekend vir sy aanvalle op die president van die ZAR.)  Daar word dan deur Rousseau se rekonstruksie van Marais se gedagtes gesuggereer dat die dokter se dronkenskap op ‘n manier met sy vermeende “nalatigheid” verbind kan word.  Dit is in (ii) wat kraamkoors as histories gevreesde komplikasie na geboorte ter sprake kom – waar gesonde vroue op raaiselagtige wyse sou sterf kort na hulle geboorte geskenk het. 

Die groot verlange

Die groot verlange

Rousseau (1984:93) wys wel daarop dat die jong redakteur as intellektueel met ‘n belangstelling in die natuurwetenskappe goed moes besef het dat kraamkoors nié direk deur die dokter se dronkenskap veroorsaak kon word nie, maar hy suggereer wel dat daar ander, meer geheimsinnige agente was  wat tot Lettie se dood gelei het: “Beter as die meeste mense weet Eugène Marais dat kraamkoors nie deur dronk dokters veroorsaak word nie en dat dit selfs ná die versigtigste, mees puntenerige behandeling intree.” Rousseau se argument kom dus daarop neer dat Marais in sy getraumatiseerde gesteldheid nie daarin kon slaag om die faktore in die tragedie op wetenskaplike wyse van mekaar te skei nie – m.a.w., Marais kon nie raaksien dat dr. Kriel se beskonke toestand nie deur die redelike persoon as oorsaak van die komplikasie gesien kon word nie; ook stel Rousseau dat kraamkoors teen die einde van die negentiende eeu gesien is as ‘n komplikasie wat op  raaiselagtige, onvoorspelbare wyse kon intree.   Hy beskryf dan die heersende persepsies van hierdie siektetoestand kort voor die eeuwending in die ZAR:  “Niemand weet in dié tyd wat kraamkoors is of waardeur dit veroorsaak word nie.  Party vroue kry dit, ander nie.  Die Pretoriane weet wel dat dit selfs ná die versigtigste behandeling kan intree” (Roussseau 1984:92).  Dr. Kriel is uiteindelik volgens Rousseau (1984:92) deur die inwoners van Pretoria uit hulle stad verdryf, maar sonder dat daar melding gemaak word van enige ondersoek na die dood van Lettie Marais en die vrou van die landmeter A.C. Vlok. 

My bespreking wil vervolgens die verskynsel van kraamkoors as belangrike oorsaak van vrouesterftes in vorige eeue belig.  Alhoewel ek geen mediese kenner is nie, reken ek dat diegene wat in genderstudies (ook die literêre komponent daarvan) belangstel, kennis behoort te neem van vrouekwessies waardeur die loop van die geskiedenis direk of indirek geraak is.  Ek sal ook kortliks wil aandag gee aan die vraag of die oorsake van kraamkoors wél teen 1895 nog in ‘n waas van geheimsinnigheid gehul was (soos die leser in alle waarskynlikheid sal aflei uit die lees van Die groot verlange), en of die gerapporteerde persepsies van die Pretorianers wel die stand van wetenskaplike kennis op daardie tydstip weerspieël het.  Die vraag kom dan natuurlik ook na vore of die betrokke dokter nie wél nalatig was nie, alhoewel dit natuurlik onregverdig (en onwetenskaplik) is om vanuit 2010 uitsprake in hierdie verband te wil maak.

Die geskiedkundige feite rondom kraamkoors is ontstellend, veral vanuit ‘n hedendaagse perspektief waar vroue wêreldwyd geboorte kan skenk met ‘n redelike verwagting van ‘n veilige uitkoms.  Kraamkoors[1] (merendeels die gevolg van ‘n bakteriële infeksie van die geboortekanaal wat tot septisemie kan met dikwels fatale gevolge kan lei[2]) was  vroeër tye een van die grootste oorsake van dood onder jong vroue.  Koninklikes en bekendes het hierdie aandoening nie vrygespring nie –   Koning Hendrik VIII van Engeland se moeder  was ‘n slagoffer. ‘n Minder bekende feit is dat Mary Wollstonecraft (1759-1797), feminis en outeur van A Vindication of the Rights of Woman se lewe en skrywersloopbaan ook deur kraamkoors kortgeknip is. (‘n Mens wil jou uiteraard afvra wat die invloed op die agtiende-eeuse feministiese diskoers sou wees as Wollstonecraft ouer as 38 geword het?)

Laat in die agtiende eeu het vermoedens ontstaan dat onhigiëniese praktyke die oorsaak van kraamkoors kon wees, en navorsers in die negentiende eeu het studies onderneem om hierdie hipotese te probeer bewys. Thomas Watson, ‘n Londense hoogleraar in die geneeskunde, het reeds in 1842 aanbeveel dat dokters meer higiënies  in hulle daaglikse praktykbeoefening moet wees.  Hierop het ene Charles Meigs, ‘n destyds bekende verloskundige geantwoord: “Doctors are gentlemen, and gentlemen’s hands are clean” (Meigs in Wertz 1977, aangehaal in Puerperal fever 2010). Hierdie uitpraak is sekerlik ‘n aanduiding van die rol wat genderstereotipes in die aanbring van ‘n lewensbedreigende  toestand gespeel het.  Met hierdie drogredenasie word die kwessie van kraamkoors dan ook volkome binne die kader van “vrouekwessies” gebring. 

Ignaz Semmelweis , ‘n dosent in verloskunde in Wenen, was die pionier wat die gedagte van antiseptiese maatreëls na die kliniese verloskundige praktyk gebring het.  Hy het in 1847 bevind dat kraamkoors drasties verminder het nadat sorggewers in kraaminrigtings instruksies ontvang het om hulle hande met ‘n antiseptikum te was.  Die ironie is egter dat Semmelweis se baanbrekerswerk wyd in die mediese wêreld veroordeel is.  Hy deur die mediese “broederskap” veroordeel, omdat hy dit gewaag het om voor te stel dat dokters se hande met kadawerreste besoedel word tydens outopsies, wat dan die bron van infeksie is wanneer hulle voortgaan met inwendige ondersoeke op vroue in kraam sonder om eers hulle hande te was.  Semmelweis se lewenswerk is uiteindelik in 1861 gepubliseer as Die Ätiologie, der Begriff und die Prophylaxis des Kindbettfiebers [Die etiologie, konsep en voorkoming van kraambedkoors][3]. Ook hierdie werk is oorwegend met skeptisisme en afwysing begroet, en die mediese fakulteit te Würzburg het selfs ‘n prys toegeken aan ‘n monografie waarin Semmelweis se idees verwerp is. Dit was dan eers teen 1876, na Robert Koch die geldigheid van Louis Pasteur se kiemteorie  bevestig het, dat Semmelweis se teenstanders hulle fout besef het.  Semmelweis se baanbrekerswerk ten opsigte van antiseptiese profilakse het dus teen die 1880’s na die praktyk oorgespoel, en het ‘n drastiese afname in sterftes as gevolg van kraamkoors tot gevolg gehad.

Dit wil dus voorkom asof die belangrikheid antiseptiese maatreëls in die verloskundige praktyk, tesame met die verband tussen higiëne en kraamkoors,  teen 1895 redelik wyd bekend moes wees.  Dit laat die hedendaagse leser dus met die vrae:  Het die Pretorianers van destyds nie van die internasionaal bekende wetenskaplike feite kennis geneem nie, of was die mitevorming rondom ‘n raaiselagtige siekte wat slegs vroue tref, nét te sensasioneel om prys te gee?  Berus Rousseau se uitspraak oor die Pretorianers se persepsies op navorsing oor siektepersepsies teen die eeuwending?  En het Marais, met sy sterk belangstelling in die natuurwetenskap, nie vrae gestel oor dr. Kriel se higiëniese maatreëls nie?  Waarom het niemand klaarblyklik verdere vrae oor die presiese aard van dr. Kriel se nalatigheid gestel nie, veral toe Marais se vriend A. C. Vlok se vrou  vyf weke na Lettie Marais sterf, ook as gevolg van kraamkoors na die einste dr. Kriel haar bevalling hanteer het?  Verder ook: Was dr. Kriel se beskonke toestand dalk die rede vir sy versuim om higiëniese voorsorgmaatreëls te tref?  Of, vra die feminis in my: Het hy hom dalk as ‘n gentleman beskou? 

 Ons sal die meeste van hierdie vrae waarskynlik nooit kan beantwoord nie.  Waarom dan, hieroor nadink, meer as ‘n honderd jaar na die gebeure?  Waarom ons kwel oor ‘n toestand wat vir moderne vroue nie meer ‘n wesenlike bedreiging inhou nie, en wat danksy antibiotika behandelbaar is?   

 Ek reken die antwoord lê hierin: Dat ons moet bly waak teen die handhawing van stereotipes en aanhou vra of ons nie aan uitgediende idees vashou nie, selfs al druis die nuwe idees in teen alles waarin ons glo.  Dat geen persoon, ongeag sy of haar geslag, ooit weer durf reken dat stand of geleerdheid ‘n skans teen die dood kan bied nie.  En uiteindelik, sodat die wetenskap sonder vooroordeel ingespan kan word om die lewens van skrywendes en nieskrywendes te verbeter en te verleng, sodat die Mary Wollstonecrafts kan voortskryf teen alle vorme van onderdrukking.  Oplaas, sodat die reëls wat Marais na Lettie se dood geskryf het, nie weer hoef te resoneer by één voortydige sterfte wat deur die toepassing van wetenskaplike maatreëls verhoed kon word nie:

A starless night is closing round.

Farewell, my Love, for thou wert lost

Ere yet thy love I found.

  

Bronnelys

Aansteeklike siektes – tydlyn.  S.j. Myfundi [Internet]. Beskikbaar: http://myfundi.co.za/a/Aansteeklike_siektes_Tydlyn. [2010, 6 Desember].

 Die siel van Eugène. 2004. Die Burger argief [Internet].  Beskikbaar: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2004/04/10/BY/07/01.html. [2010, 6 Desember].

 Etienne van Heerden en Loftus Marais wen die 2009 Universiteit van Johannesburg-pryse. 2009.  Beskikbaar: http://book.co.za/blog/2009/05/20/etienne-van-heerden-en-loftus-marais-wen-die-2009-universiteit-van-johannesburg-pryse/. [2010, 6 Desember].

 Eugène Maraisprys. 2010. Wikipedia [Internet]. Beskikbaar:   http://af.wikipedia.org/wiki/Eug%C3%A8ne_Maraisprys. [2010, 6 Desember].

 Ignaz Semmelweis. 2010.  Wikipedia [Internet]. Beskikbaar:   http://en.wikipedia.org/wiki/Ignaz_Semmelweis#Response_by_the_medical_community. [2010, 6 Desember].

 Kannemeyer, J.C.  1984.  Geskiedenis van die Afrikaanse Literatuur I. Pretoria & Kaapstad: Academica.

 Puerperal fever. 2010. Wikipedia [Internet]. Beskikbaar:   http://en.wikipedia.org/wiki/Puerperal_fever#cite_note-wertz-16. [2010, 6 Desember].

 Robert Koch. 2010. History learning site [Internet]. Beskikbaar: http://www.historylearningsite.co.uk/robert_koch.htm. [2010, 6 Desember].

 Rousseau, L. 1984. Die groot verlange: Die verhaal van Eugène N. Marais. 3de uitgawe. Kaapstad & Pretoria: Tafelberg.

 SALA Toekenning.  Boekemakranka – ‘n Virtuele leeskring.  2010. http://leeskring.lefora.com/2010/11/11/sala-toekenning/. [2010, 6 Desember].

 Semmelweis, Ignaz Philipp (1818-1865). S.j. Myfundi [Internet]. Beskikbaar: http://www.myfundi.mobi/a/Ignaz_Philipp_(1818-1865)_Semmelweis.  [2010, 6 Desember].

 Spesiale Nuuswekker.  Nog ‘n prys vir Loftus Marais. 2009. Versindab [Internet]. Beskikbaar: http://versindaba.co.za/tag/ingrid-jonker-prys/. [2010, 6 Desember].

  


[1] Soms ook na verwys as “kraambedkoors”.

[2] “Kraamkoors” word deedae nie meer erken as diagnostiese kategorie nie, maar vir die doeleindes van hierdie bespreking word dit as sambreelterm gebruik vir verskillende infeksies as komplikasies van die geboorteproses.

[3] My vertaling.

Johann Lodewyk Marais. Op Eugène N. Marais se spoor (9)

Monday, November 1st, 2010
Die groot verlange

Die groot verlange

Hoewel Marais ‘n gekwalifiseerde regsgeleerde was en lank as beide advokaat én as prokureur gepraktiseer het, het hy nooit die regte as sy belangrikste nering of roeping beskou nie. Dit was dan ook nie altyd vir hom moontlik om ‘n vaste inkomste uit hierdie professie te verdien nie. In die tydperk tussen 1917 en 1927, toe Marais as advokaat en prokureur gepraktiseer het, was hy nie besonder suksesvol nie en moes hy verskeie kere van praktyk verwissel en selfs op verskillende dorpe gaan woon. Marais se verdediging in 1932 van die vier teer-en-veerders van H.P. Lamont, die skrywer van die destyds opspraakwekkende roman War, wine and women, is as ‘n fiasko beskou (kyk Leon Rousseau, Die groot verlange, 1974, pp. 434-440).

Marais se regsboek, Deeds Office Practice of the Transvaal, dra die subtitel The Deeds Office Proclamations, and Deeds Office Regulations with full Notes and later Amendments, Stamp Act, Authentication Proclamation, etc. Onder Marais se naam word sy titel aangegee as “Of the Inner Temple, Barrister-at-Law, Advocate of the Supreme Court of the Transvaal”. Die boek is in 1903 deur die “‘Land en Volk’ Office” in Pretoria gedruk en gepubliseer.