Posts Tagged ‘Federico Garcia Lorca’

Christa Morrison. bewus-syn-stroom

Saturday, June 13th, 2015

Gert Vlok Nel sing van “‘n trein riding into rain”. Ek sien die prentjie van gloeiende kole, die stoker se roetbevlekte vel wat soos water oor bultende rivierklippe span-ontspan-span-ontspan, sweetdruppels wat gly en val, hergebore herrys, en voortstoom. Bondels swart en wit rook wapper en alles word een, ingesluk, verdwyn, in ‘n dik grys gordyn van vallende water.

Dís my ervaring wanneer ek sekere werk van Allen Ginsberg, Jack Kerouac, Federico García Lorca of Leonard Cohen lees/luister, ook Bob Dylan en Nel. Hul gewaarwordinge neem my, sleur my, ek word een, ek behoort (nie meer aan myself nie).

Waar vind mens ’n bewussynstroom – die konstante voortdurende vloei van idees, waarnemings en emosies?

Die wetenskaplike vraag na die bergplek, fontein, en verloop van hierdie stroom gewaarwordinge is onopgeklaar. Waar en hoe in die brein en senuweefsel bestaan dit? Beweeg dit in ‘n stroom? In ‘n stroom neurons? Hou dit ooit op? Hoe bring mens dié kloutjie by die oor?

Ek vermoed dís waar ons die stemme wat in elkeen van ons smeek, troos of woed die helderste hoor. Dís die gang waar ek die son oor ‘n soutpan sien opkom en ondergaan, my doodgebore baba hoor lag of huil, herinneringe troostend of seer vinger teen my wang – dít is waar ervarings soos kunswerke staan en hang.

“The artist, and particularly the poet,…must heed only the call that arises within him from three strong voices:

the voice of death, with all its forboding,

the voice of love and

the voice of art.”

~ Federico García Lorca

Bewussynstroom as literêre styl

Bewussynstroom word op writershistory.com gedefinieer as “a literary style in which the author follows visual, auditory, tactile, associative, and subliminal impressions and expresses them using ‘interior monologue’ of characters either as a writing technique or as a writing style that mingles thoughts and impressions in an illogical order, and violates grammar norms.

The phrase ‘stream of consciousness’ was first used in 1890 by William James in Principles of Psychology. In literature it records character’s feelings and thoughts through stream of consciousness in attempt to capture all the external and internal forces that influence their psychology at a single moment. Any logical or sequential approach is disregarded.”

Hoe bewus is digters (en ander kunstenaars) van mekaar, waar stroom hul temas, tegniek, styl, gedagtes of invloed saam?

Leonard Cohen & Federico García Lorca

Cohen het in ‘n 2011-onderhoud genoem dat hy hordes Engelse digters behoorlik gelees het, maar dat dit die stem is van die Spaanse digter Federico García Lorca wat in sy gedagtegang weerklink. Hy sing onder andere ‘n los Engelse vertaling van Lorca se gedig Pequeño vals viené uit Poeta en Nueva York (A Poet in New York).

Leonard Cohen sing ‘n Engelse vertaling van Lorca se gedig Paqueno Vals Vienes (Take this waltz)

In ‘n Your Flesh Magazine-onderhoud in 1992 verduidelik hy:

“With the Lorca poem, the translation took 150 hours, just to get it into English that resembled – I would never presume to say duplicated – the greatness of Lorca’s poem. It was a long, drawn-out affair, and the only reason I would even attempt it is my love for Lorca. I loved him as a kid; I named my daughter Lorca, so you can see this is not a casual figure in my life.”

Allen Ginsberg & Federico García Lorca

In Ginsberg se gedig A Supermarket in California verewig hy van sy poëtiese gesprekke met onder andere García Lorca: 

          “What thoughts I have of you tonight, Walt Whitman, for

I walked down the sidestreets under the trees with a headache

self-conscious looking at the full moon.

          In my hungry fatigue, and shopping for images, I went

into the neon fruit supermarket, dreaming of your enumerations!

          What peaches and what penumbras!  Whole families

shopping at night!  Aisles full of husbands!  Wives in the

avocados, babies in the tomatoes!–and you, Garcia Lorca, what

were you doing down by the watermelons?…”

 ~ Berkeley, 1955

Allen Ginsberg & Bob Dylan

Ginsberg en Bob Dylan het nie net saam getoer nie, maar ook saam gewerk aan onder andere Vomit Express:

 Bob Dylan & Allen Ginsberg – Vomit Express

Bob Dylan en Allen Ginsberg by Jack Kerouac se graf, 1975
(Foto: Ken Regan via: ginsbergblog.blogspot.ca)

Dylan had come to hear a poetry reading at NYU’s Loeb Auditorium, standing in the back of the crowded hall with David Amram. We were on stage with a gang of musician friends, and Peter improvised, singing, ‘You shouldn’t write poetry down but carol it in the air, because to use paper you have to cut down trees.’ I picked up on that, and we spent a half an hour making up tuneful words on the spot. I didn’t know 12-bar blues, it was just a free-form rhyming extravaganza. We packed up, said goodbye to the musicians, thanked them and gave them a little money, went home, and then the phone rang. 

It was Dylan asking, ‘Do you always improvise like that?’ And I said, ‘Not always, but I can. I used to do that with Kerouac under the Brooklyn Bridge all the time.’ He came to our apartment with Amram and a guitar, we began inventing something about ‘Vomit Express,’ jamming for quite awhile, but didn’t finish it. He said, ‘Oh, we ought to get together in a studio and do it,’ then showed me the three-chord blues pattern on my pump organ. A week later in the studio Dylan actually did the arrangement, told people when to do choruses and when to take breaks, and suggested the musicians cut a few endings on their own to be spliced in.

‘Vomit Express’ was a phrase I got from my friend Lucien Carr, who talked about going to Puerto Rico, went often, and we were planning to take an overnight plane a couple of weeks later, my first trip there. He spoke of it as the ‘vomit express’ – poor people flying at night for cheap fares, not used to airplanes, throwing up airsick.”

Daar is wyd geskryf oor Ginsberg se invloed op die skryf en publikasie van Dylan se eerste boek Tarantula op die jong ouderdom van 23 jaar.

Bob Dylan & Jack Kerouac

In Dylan se outobiografie Chronicles, en die dokumentêre film No Direction Home, beskryf hy Kerouac se invloed op hom: “On the Road had been like a bible for me. I loved the breathless, dynamic bop poetry phrases that flowed from Jack’s pen . . . I fell into that atmosphere of everything Kerouac was saying about the world being completely mad, and the only people for him that were interesting were the mad people, the mad ones, the ones who were mad to live, mad to talk, mad to be saved, desirous of everything at the same time, the ones who never yawn, all of those mad ones, and I felt like I fit right into that bunch.”

Ook: “Someone handed me Mexico City Blues in St. Paul (Minnesota) in 1959 and it blew my mind. It was the first poetry that spoke my own language.”

Gert Vlok Nel (Foto: Tessa Louw)

 

Gert Vlok Nel, Ginsberg, e.a.

In ‘n handgeskrewe brief laat weet Gert Vlok Nel vir my: “Ek is baie lief vir die skrywers wat jy noem, buiten Lorca wat ek nooit gelees het nie. Al die skrywers het seker ‘n invloed gehad op my werk, en in my lewe het hulle werk my getroos in donker tye.

Van Ginsberg het ek Howl gelees en Kaddish. Van Kerouac het ek On the road, The Subterraneans en Dr Sax (my favourite) gelees.

Mr Tambourine Man van Dylan is my gunsteling van alle tye. Dis ‘n song wat duidelik deur Kerouac beïnvloed is, rëels soos ‘though you might hear laughin’ spinnin’ swingin’ madly across the sun, it’s not aimed at anyone, it’s just escapin’ on the run’ en ‘far from the twisted reach of crazy sorrow’ (pure Kerouac).

Cohen is in staat tot suiwer skoonheid.

My invloede is nie Suid-Afrikaans of Afrikaans nie, alhoewel ek in my jonger jare baie lief was vir David Kramer en André le Toit.”

 

Gedigte

“My gedigte en songs verskil heeltemal van mekaar. Ek het my gedigte probeer skryf met groot liefde en groot koudheid.’’

Nadat ek Nel se bundel Om te lewe is onnatuurlik herhaaldelik gelees het en ook die Nederlandse dokumentêre film oor hom Beautiful in Beaufort-Wes gekyk het, begin ek ‘n goeie gevoel kry vir wat hy met “groot liefde” en “groot koudheid” bedoel. Nie net word die gestroopte landskap beklemtoon en baie bedag en vaardig uitgebeeld nie, maar die karakters word ook van hul maskers en hul klere gestroop. Die waarheid word tot op die been oopgekerf, maak nie saak hoe seer dit maak nie.

Tafelberg Uitgewers, 1993/2006

In ‘n Skype-onderhoud met Walter Stokman, die vervaardiger van die dokumetêre film Beautiful in Beaufort-Wes, verduidelik hy waarom die film asook Nel so goed en gul ontvang is en hoog geag word in kuns- en kultuurkringe in Nederland: “Die film en Gert se werk is nie net ‘n portret van Gert en Beaufort-Wes nie, dis ‘n portret van Suid-Afrika, ‘n samespel van alles. Dis romanties, eksoties, hartseer en vol belofte.”

Meer oor Nel se bande met Nederland en ook ‘n paar van sy gedigte.

en

‘n Pragtige animasiefilm van Nel se gedig Timotei Shampoo.

 

Songs

“My songs is warmer en lyk meer ‘stream of conscious’, dalk omdat hulle dikwels in gesprekvorm is met ‘n aangesprokene (‘Gert bo die grond roep na Koos onder die grond kom in Koos, kom in kom in’ – beïnvloed deur die radio-kommunikasie by Kampusbeheer).”

Nel het Waarom ek roep na jou vanaand (op sy Beaufort-Wes se Beautiful woorde CD) geskryf in 1997, die jaar waarin Ginsberg gesterf het. “Dis pure ‘stream of consciousness,” skryf hy: “Ek het vir 2 maande aan die song gewerk tydens nagskofte by Kampusbeheer om daai effort-lose effek te kry. Die song wemel van refleksies na ander skrywers se werk.”

Uit Ginsberg se Howl herken ek:

“’n impulse van winter, midnight street light,
Small-town rain amongst other things”

Uit Claude ‘Curly’ Putman se Green, green grass of home (ek wonder of Nel dit in Tom Jones of Johnny Cash se stem hoor):

“The old hometown look the same
As you step down from the train
En daar’s jou ma en jou pa en Mary down the lane”

en sou

“So sail slowly slowly
All ye ships of the night”

reflekteer na Ovidius, T.S. Eliot of Henry Wadsworth Longfellow? Is beauty en west, selfs Mary ook verwysings na Jack Kerouac?

Temas, tegniek, styl, gedagtes, invloed en verwysings stroom saam – in riviere, treine, die oop pad, uit en in alle windrigtings.

Die suidpunt van Afrika, die uitgestrekte vlaktes van die Karoo, die N1, die treinspoor, Gert Vlok Nel en die taal Afrikaans loop nie afsonderlik of alleen nie, is nie kaal nie, nie onaangeraak deur hierdie digters/sangers nie.

 

When the railroad trains moaned, and river-winds blew, bringing echoes through the vale, it was as if a wild hum of voices, the dear voices of everybody he had known, were crying…”

~

“I hope it is true that a man can die
and yet not only live in others

but give them life,

and not only life,
but that great consciousness

of life.”

~ Jack Kerouac

 

Bedanking:
Baie dankie vir bydraes en hulp aan: Gert Vlok Nel, Walter Stokman, Johann Lodewyk Marais, Piet Croucamp, Annemarie van Niekerk, Ingrid Glorie, David Morrison en Tessa Louw. (Christa Morrison, 13 Junie 2015)

.

Christa Morrison

Christa Morrison het aan die Universiteit Stellenbosch gestudeer, waar sy ’n M.Phil.-graad in Joernalistiek behaal het. Sedertdien het sy in Botswana en Kanada gewoon. Tans spesialiseer sy in Nuwe Media en is ’n dosent aan die Sheridan Institute of Technology and Advanced Learning. Sy neem deel aan verskeie multikulturele poësiebyeenkomste in die groter Toronto area, onder meer die Lit Café in Oakville, Poetry Salons en Pakaraima in Toronto, en die Indiese/Pakistanse Mushaira in Milton.

Christa is tans een van Versindaba se gasbloggers.  (mj)

André Pretorius. Federico García Lorca

Monday, May 3rd, 2010

André Pretorius

André Pretorius

André Pretorius kom oorspronklik van Marble Hall in Limpopo. Ná studie aan die Universiteit van Pretoria is hy in 1996 “vir ‘n jaar” na Londen. Daardie jaar het veertien jaar geword en hom geneem na Londen, Brussel en Hongkong. Tans woon en werk hy in Cambridge. Hy skryf gereeld vir Suid-Afrikaanse koerante en tydskrifte oor reis, wyn, musiek en internasionale aangeleenthede.

Vroeër vanjaar het sy boek met versamelde rubrieke, Iets ver en nuut, by Protea Boekhuis verskyn: “Soms lê die grootste ontdekking van ‘n verre bestemming nie in die plek nie, maar in jouself, soms sien jy op reis niks duideliker nie as jou eie plek, die mense wat jy agtergelaat het. Want reis gaan net soveel oor menswees as oor besienswaardighede.” (André Pretorius)

 

 

Die kuspad hierlangs heet die Camino de Ronda.  Dit eggo met herinneringe aan smokkelary – ‘n voetpad langs die baaitjies en oor die naakte heuwels van die Cap de Creus-skiereiland, waar die uitlopers van die Pireneë hulleself in die Middellandse See verloor. 

  In  die see-inhammetjie van Port Lligat staan Salvador Dali se fantasie van saamgeflanste vissershuisies.  In die eertydse vissersdorpie van Cadaqués maak elke hotel en drinkplek aanspraak op ‘n Dali-eggo, want Cadaqués was ‘n muse vir Surrealisme, Kubisme, Dali, Pablo Picasso, Georges Braque en vele ander.

  Maar die dorpie se witgekalkte huisies, opgestapel onder die kroon van die Santa Maria-kerkie, het nie alleen verfkwaste geinspireer nie.  Dit was ook waar een van Spanje se grootste digters een van die gelukkigste somers van sy kort – en dikwels tragiese – lewe deurgebring het.

  Die euforie van Federico García Lorca se verblyf by die Dali’s in die somer van 1925 het neerslag gevind in sy strofes:

 

            Cadaqués, balanced between the water and the hill,

            Raises steps and hides seashells.

            The wooden flutes still the air.

            An old sylvan god gives fruit to the children.

 

            Her fishermen sleep, undreaming, on the sand.

            On the high sea a rose serves them as compass.

            The horizon, free of wounded handkerchiefs,

            Merges the large crystals of fish and moon.

 

  Lorca se vriendskap met Dali was intens, maar hierdie was nie sy wêreld nie; nee, hy was ‘n kind van die warm suide, van daardie Spanje van elke cliché – bulgevegte, flamenco, siestas, fiestas, More en sigeuners – ‘n kind van Andalusië.  Soos ‘n latere skeppende gees wie se Spaanse stem ver buite die Spaanse wêreld gehoor word – die filmmaker Pedro Almodovar – lê Lorca se wortels in ‘n niksbeduidende plattelandse dorpie in die suide.

  Vir Almodovar was dit Calzada de Calatrava, vir Lorca Fuente Vaqueros op die vrugbare vlakte van die Vega wes van die ou Moorse hoofstad, Granada.  Met ‘n verkeerde afdraai van die snelweg tussen Granada en Seville het ons Fuente Vaqueros amper raakgery, maar uiteindelik het tyd ontbreek om Lorca se geboorteplek – deesdae ‘n museum met ‘n nuwe teater – te besoek.

  Maar dit is in Granada self, in ieder geval, dat die eggo’s van Lorca se ingesteldheid die helderste klink.  In sy dieptastende biografie* van die digter beskryf Ian Gibson die temas wat vir Lorca onlosmaaklik was van sy visie van Granada: “the terror of death, the fugacity of love, the inexorable passing of time“.

  Daardie elemente is deurlopende temas in Lorca se werke – die Sigeunerballades, die Klaaglied vir Ignacio Sanchez Mejias, die Sonnets of Dark Love en die drie groot verhoogtragedies van sy laaste jare, Yerma, Blood Wedding en Die Huis van Bernarda Alba.

  Iets van Granada se verstrengeling van melankolie en skoonheid – wat Lorca noem die “spiritual density of Granada” – vind neerslag in Fracisco Villaespesa se reëltjies:

 

            The fountains of Granada

            Have you ever heard,

            in the perfumed, starry night,

            anything more sorrowful than their sad moan?

            All reposes in a vague enchantment

            in the fluid silver of the moon.

 

  En dit is ‘n verstrengling wat in Lorca – ‘n gay man in ‘n aartskonserwatiewe samelewing – telkens gestalte vind, hierdie begeerlikheid van die onhaalbare.  Die frustrasie van self-ontkenning, van ‘n onderdrukte identiteit, die pyn van onmoontlike liefde, het sy lewe en letterkunde oorheers – en uiteindelik bygedra tot sy voortydige dood.  Uys Krige skryf in die voorwoord tot sy Verse van Lorca dat “een van sy wesenstrekke ‘n diep tragiese sin vir die lewe is”.

  Seksuele onderdruktheid – en die tragiese gevolge daarvan – is ook die dramatiese motor van Bernarda Alba, die verhaal van ‘n despotiese weduwee-matriarg wat haar vyf dogters gevange hou teen die wêreld, net vir die weerspannige jongste om haar oor te gee aan wellus in die arms van Pepe el Romano en uiteindelik bevryding te vind in die lus van ‘n tou om haar nek in haar slaapkamer.

  Hierdie onmoontlikheid van liefde kleur alle skoonheid met skakerings van dood en verganklikheid – ‘n druppel gal in die soetste wyn – soos in Uys Krige se vertaling van Lied van die Helder Dood:

 

Daar is niemand wat wyl hy, verruk, in twee stralende oë staar,

nie die gapende oogkasse sien, leeg, sonder ligte.

 

  Dood is immer teenwoordig, sy konstante metgesel: “to keep fighting the duel to the death in which I am engaged with my heart and with poetry“, sê hy in 1929.  In dood en die viering daarvan – ‘n Andalusiese instink – word Lorca poësie, soos in Seville se skouspelagtige optogte tydens die week voor Paasfees: jare later sê ‘n Kubaanse digter “to meet Lorca in Seville in the middle of those religious processions was like meeting the very stuff of poetry“.

  En tog is hy nie ‘n ondubbelsinnig morbiede figuur nie.  Gibson beskryf ‘n joviale, innemende persoonlikheid, iemand wat sy vriende verheug met sy uitstekende klavierspel en besielende vertolkings van Andalusië se tradisionele musiek, maar ook iemand wat skielik te midde van die partytjie deur ‘n donker gees oorval kon word.  Hy was, skryf Gibson, “oddly melancholy despite the euphoria of his personality“.  En Lorca se eie beskrywing aan ‘n Amerikaanse vriend – “life is laughter amid a rosary of deaths” – vervat die eenheid van skoonheid en verlies, vreugde en pyn.

  Vandaar, miskien, sy intimiteit, met daardie dikwels geterroriseerde, legendariese inwoners van Spanje, die sigeuners.  Die sigeuners van sy tuisomgewing en die Sacromonte-grotte by Granada was vir hom inspirasie – hulle flamenco-musiek, hulle aardsheid soos ‘n eggo van ‘n baie ou Spanje, hulle status as buitestaanders en Antjie Somers vir die burgery van Andalusië.

  Uys Krige skryf “die sigeuner is vir [Lorca] ‘n simbool van die ou stryd tussen droom en werklikheid”.  En in een van sy Sigeunerballades, die Ballade van die Swart, Swart Leed verwoord hy hulle lot:

 

O leed van die sigeuners, leed

van dié blas sombere gelaat!

O leed wat altyd suiwer is,

altyd alleen, altyd verlaat.

O leed van die verborge bedding

en van die vér, vér daeraad!

 

  Geen instrument besing hierdie leed beter nie, as die kitaar.  Terwyl ons deur die voetheuwels van die Sierra Nevada suid van Granada ry, speel die Romero-broers Joaquin Rodrigo se Concerto vir Vier Kitare en in die akkoorde – om die beurt uitbundig en introspektief – eggo Uys Krige se lieflike verwerking van Lorca se gedig Kitaar:

 

Nou begin die vingers

deur die snare vaar:

vyf donker treurendes

 singende altegaar.

 Nou begin die klag

 van die kitaar.

Hy ween om die hartseer

wat die teerste vesels raak.

Hy ween om die dood

wat oor alle dinge waak.

Nutteloos

om hom stil te maak!

Onmoontlik

dat hy sy klag sal staak!

 

  Uiteindelik sou die snare ook vir hom treur: die datums van Lorca se kort leeftyd val presies saam met ‘n epog van onsekerheid in Spanje – en onsekerheid baar kreatiwiteit en, al te dikwels, dood.  Hy is gebore in 1898, die jaar van Spanje se neerlaag teen die VSA en die verlies van die land se laaste noemenswaardige kolonie in die Westelike Halfrond, Kuba.

  In die onstuimige 38 jaar tot die uitbreek van die Burgeroorlog in 1936 het regerings gekom en gegaan, die monargie het in 1931 geval en is vervang deur die Republiek en ‘n sosialistiese regering – die eerste linksgesinde regering in die Spaanse geskiedenis.

  Dit was ‘n beroering wat Lorca uiteindelik sy lewe sou kos.  Sy instinkte was progressief.  Sy steun was agter die sosialiste, eerder as die regse nasionaliste en die nuwe Falangiste-beweging van Primo de Rivera.  Miskien was dit vanselfsprekend vir ‘n avant garde digter, miskien ‘n rebellie teen die kleinburgerlike – en stoer regsgesinde – burgery van Granada, miskien ‘n gepoogde ontvlugting aan die versmorende greep van die – stoer regsgesinde – Katolieke Kerk in Spanje.

  Wat dit ook al was, dit het sy lot verbind aan dié van die sosialiste.  Tydens hulle bewindsoorname was Lorca se internasionale faam reeds gevestig en met regeringsteun het hy ‘n studentetoneelgeselskap op die been gebring – La Barraca.  In hulle blou oorpakke het hulle oor die lengte en breedte van Spanje teater na gewone mense gebring.

  In parke en op dorpspleine in stede en gehuggies het hulle opgetree; Uys Krige beskryf ‘n opvoering van ‘n Lope de Vega-drama deur La Barraca in ‘n park in Madrid in Augustus 1935 as een van die drie groot toneelondervindings van sy lewe.  JC Kannemeyer noem in sy biografie van Krige dat hy by daardie geleentheid ‘n afspraak gehad het om die digter-dramaturg te ontmoet, maar dat Krige laat was.

  Die twee skrywers sou uiteindelik nooit ontmoet nie, want ‘n jaar later was Lorca dood.  Sy hoë profiel het van hom ‘n haatfiguur vir regses gemaak.  Met die uitbreek van die Burgeroorlog in Julie 1936 het hy na Granada gevlug, maar binne ‘n maand het hy deel geword van die duisende slagoffers wat deur die plaaslike Falangiste in die heuwels naby Viznar tereggestel en in vlak grafte gegooi is.

  In die strate van Granada verkoop stalletjies vandag swart-en-wit poskaarte van die plaaslike boorling wat internasionale roem verwerf het, maar ry ‘n mens deur Viznar – ‘n mistroostige dorpie oos van Granada – na die toneel van sy dood, blyk die durende ongemak van Granada met die erfenis van Lorca.

  ‘n Gedenkpark is in 1986 hier opgerig: ‘n fontein, met ‘n gedenkmuur waarteen van Lorca se poësie in ysterrame aangebring is.  Maar die monument is verwaarloos: die ysterrame is verroes, die fontein is opgedroog, die plek lyk windverwaai en verinnerweer.  Dit is asof dit iets is wat Granada moes doen “ter wille van” – ‘n herinnering aan iets wat geriefliker is om te vergeet.  Eenkant is ‘n jong olyfboom geplant op die plek waar Lorca glo doodgeskiet is.  Een van sy teregstellers het later gespog dat hy Lorca “twee keer in die gat geskiet het as ‘n moffie”.

  Daardie gewelddadige dood op hierdie verlate heuwel was miskien die berugste sterfgeval in Spanje se drie jaar van bloedvergieting tussen 1936 en 1939.  En in die sinnelose geweld daarvan was dit ‘n eggo van een van Lorca se grootste gedigte, die Klaaglied vir Ignacio Sanchez Mejias.

  Sanchez was ‘n stiervegter en vriend van Lorca wat jare na sy uittrede uit die ring besluit het om weer die muleta op te neem.  Op 11 Augustus 1934 is hy egter in die bulring van Manzanares deur ‘n horing deurboor en die volgende oggend is hy dood aan die gevolglike gangreen.

  Lorca se gedig is ‘n meditasie oor die dood:

 

            Ek wil dit nie sien nie!

 

            Op langs die trappe styg Ignatius

            met sy hele dood op sy skouers.

            Hy soek na die daeraad,

            maar daar was geen daeraad.

            Hy soek na sy vaste profiel,

            maar ‘n droom het hom mislei.

            Hy soek na sy pragtige liggaam

            en hy vind sy stromende bloed.

            Moenie vir my sê ek moet kyk nie!

 

  Oor die dood van Mejias, het hy volgens Gibson aan ‘n Franse skrywer gesê: “Ignacio se dood is soos my eie, soos die proeflopie vir myne”.  Lorca se lewe self was ‘n oordenking van sy eie dood – gelyktydig ‘n bron van vrees en van onweerstaanbare aantrekking.  Sy strofe in die Sigeunerballade, Dood van Antoñito, kon netso goed sy eie grafskrif gewees het:

 

            ‘n Engel, droewig, plaas ‘n kussing

onder sy donker lokke waar

vier ander engele, moeg van skaamte,

waak oor hom met ‘n kandelaar.

 

  Dit het ‘n maalkolk van botsende ideologieë en kleinlike haat gekos om die self-vervullende profesie te volbring.  Dit was asof Lorca se hele lewe ‘n voorspel was tot die slotwoorde van Ballade van die Bron:

 

Die lied verstom.

Die stemme swyg.

Die sterre staan

swart ingeryg.

Dis of die stilte

stiller neig.

Net skielik ginds

die see wat hyg.

 

* Federico Garcia Lorca – A Life, Faber & Faber, 1989.

** Afrikaanse vertalings: Uys Krige, Verse van Lorca, Human & Rousseau (1987)

*** Engelse vertalings: Ian Gibson.

 

André Pretorius

Andalusië

Junie 2006

 

Klaaglied vir Ignacio Sanchez Mejias

 

IV

Afwesige siel

 

Die bul sal jou nie ken nie, nòg die vyeboom,

nòg die perde, nog die miere van jou eie huis.

Die kind sal jou nie ken nie, nòg die agtermiddag

want jy is dood vir altyd.

 

Die plat kant van die leiklip sal jou nie ken nie,

nòg die swart symantel waarop jy verdelg is.

Selfs jou eie stomme herinnering sal jou nie ken nie

want jy is dood vir altyd.

 

Die herfs sal kom met al sy slakkies,

trosse van mis en saamgehurkte heuwels,

maar niemand sal jou in jou oë wil kyk nie

want jy is dood vir altyd.

 

Want jy is dood vir altyd,

dood soos al die dooies van die Aarde,

soos al die dooies wat vergeet word,

soos ‘n klomp dooie brakke in ‘n hoop.

 

Niemand sal jou ken nie.  Nee.  Maar ek besing jou.

Ek besing vir later jou gestalte en jou grasie.

Die verhewe volwassenheid van jou begrip.

Jou honger na die dood en die smaak van sy mond.

En die treurigheid ten grondslag van jou manhaftige vreugde.

 

Ons sal lank moet wag vir die geboorte, as hy ooit gebore word,

Van ‘n Andalusiër so helder, so ryk aan avonture.

Ek besing jou swier en jou kordaatheid met woorde wat kreun

En ek herinner my ‘n droewe wind deur die olywe.

 

 

 

Omslag

Omslag

As Suid-Afrikaner wat in Engeland woon, het André Pretorius die geleentheid om plekke te besoek wat vir die meeste van ons net drome bly. Maar met sy uitstekende skryfwerk bring hy in hierdie boek talle van die eksotiese plekke naby sy lesers. Hy laat ons deel in die soektog na ‘n kelim in die mark van Marrakesj, in die nostalgie van Nobelpryswenner Orhan Pamuk se Istanboel, in die verhewe skoonheid van die St. Pieterskerk in Rome en in ‘n bootrit op die magtige Irrawaddy-rivier in Birma gedurende die reënseisoen wanneer dit voel asof die waters van hemel en aarde versmelt. Daar is ook vermaaklike oomblikke, soos wanneer hy aan ‘n wynproe-cum-marathon in die Medoc-vallei deelneem (met voorspelbare gevolge) en wanneer hy met net ‘n klein lappie as bedekking dit na ‘n openbare bad in Boedapest waag.

ISBN: 9781869193553
Protea Boekhuis

 

 

© André Pretorius

Andries Bezuidenhout. Die geheime lewe van die liefdeslied

Thursday, February 25th, 2010

Versindaba se maand van die liefde kan nie verbygaan voordat iemand nie na Nick Cave se lesing oor die liefdeslied verwys het nie – “The secret life of the love song”. Hy verwys daarin na Lorca en “duende”. Hier is ʼn kort aanhaling daaruit:

In his brilliant lecture entitled “The Theory and Function of Duende” Frederico Garcia Lorca attempts to shed some light on the eerie and inexplicable sadness that lives in the heart of certain works of art. “All that has dark sound has duende”, he says, “that mysterious power that everyone feels but no philosopher can explain.” In contemporary rock music, the area in which I operate, music seems less inclined to have its soul, restless and quivering, the sadness that Lorca talks about. Excitement, often; anger, sometimes: but true sadness, rarely, Bob Dylan has always had it. Leonard Cohen deals specifically in it. It pursues Van Morrison like a black dog and though he tries to he cannot escape it. Tom Waits and Neil Young can summon it. It haunts Polly Harvey. My friend and Dirty 3 have it by the bucket load. The band Spiritualised are excited by it. Tindersticks desperately want it, but all in all it would appear that duende is too fragile to survive the brutality of technology and the ever increasing acceleration of the music industry. Perhaps there is just no money in sadness, no dollars in duende. Sadness or duende needs space to breathe. Melancholy hates haste and floats in silence. It must be handled with care.’

Lees die hele lesing hier.

Nick Cave sing "Are you the one that I've been waiting for"

Nick Cave

En dan, een van my gunsteling Nick Cave songs, “Are you the one that I’ve been waiting for?” Hier is die liriek:

I’ve felt you coming girl, as you drew near
I knew you’d find me, cause I longed you here
Are you my destiny? Is this how you’ll appear?
Wrapped in a coat with tears in your eyes?
Well take that coat babe, and throw it on the floor
Are you the one that I’ve been waiting for?

As you’ve been moving surely toward me
My soul has comforted and assured me
That in time my heart it will reward me
And that all will be revealed
So I’ve sat and I’ve watched an ice-age thaw
Are you the one that I’ve been waiting for?

Out of sorrow entire worlds have been built
Out of longing great wonders have been willed
They’re only little tears, darling, let them spill
And lay your head upon my shoulder
Outside my window the world has gone to war
Are you the one that I’ve been waiting for?

O we will know, won’t we?
The stars will explode in the sky
O but they don’t, do they?
Stars have their moment and then they die

There’s a man who spoke wonders though I’ve never met him
He said, “He who seeks finds and who knocks will be let in”
I think of you in motion and just how close you are getting
And how every little thing anticipates you
All down my veins my heart-strings call
Are you the one that I’ve been waiting for?

En kyk die eenvoudige, maar mooi video hier.

Andries Bezuidenhout. Francois en Francois Pienaar

Thursday, October 29th, 2009

Kan jy die verskil sien? Ek kan nie die verskil sien nie. Kan jy die verskil sien? Ek kan nie die verskil sien nie. Kan jy die verskil sien? Ek kan nie die verskil sien nie.

My ondigterlike grappie vir die dag. N.a.v. Melt Myburgh se foto van Lorca en Dali en die akteurs wat hulle speel. Ek lees toevallig op die oomblik Lorca se New York-gedigte.

Ek ry in spitsverkeer werk toe. Ek het my rekenaar by die huis vergeet. Ek ry terug huis toe. Die verkeer is rustiger. Daar is Casspirs in Hillbrow. My rekenaar is nie by die huis nie. Ek vind dit in die kar se kattebak. Ek ry terug werk toe. Die strate is nou heeltemal stil. Ek is al een wat oor is op die pad. Is dit die wegraping, of is almal in Lindela opgesluit?

Lorca se oorskot opgegrawe

Monday, October 26th, 2009
Federico García Lorca

Federico García Lorca

Volgens De Papieren Man het die Andalusiese owerheid verlede week begin met opgrawings by die massagraf te Alcafar naby Granada in Spanje. Die vermoede bestaan dat die oorskot van Frederico García Lorca (1898-1936) in hierdie graf te vinde sal wees, saam met ten minste drie ander persone s’n. García Lorca is op 19 Augustus 1936 deur Falangiste vermoor en saam met twee anarchiste en ‘n onderwyser in ‘n sloot langs die opgedroogde Vizanarrivier begrawe.

Die besluit om wel die massagraf op te grawe, volg na ‘n lang en uitgerekte hofsaak. Die familie van die ander persone wat vermoedelik saam met Lorca begrawe is, het die aansoek by die owerheid ingedien aangesien hulle hul voorsate op ‘n gepaste manier wou her-begrawe.

García Lorca se familie het egter heftig beswaar gemaak hierteen aangesien hulle ‘n media-stormloop verwag.  Die hof se uitspraak is derhalwe dat géén media-verteenwoordiging by die opgrawing toegelaat sal word nie; die aantal liggame sal gewoon getel word, en indien dit moontlik is om Francisco Galindo en Joaquin Galadí se oorskot te identifiseer, sal hul liggame verwyder word en aan hul onderskeie families oorhandig word om weer te begrawe.  García Lorca se oorskot, indien dit wel in dié graf gevind word, sal dus op versoek van sy familie nóg geïdentifiseer, nóg verwyder word.

‘n Verdere berig is ook op De Contrabas se webblad te vinde.

 Vir jou leesplesier vanoggend, een van Lorca se verse in die pragtige vertaling van Uys Krige.

‘n Vreugdevolle (en produktiewe) week word jou toegewens.

 Mooi bly.

LE

 

Lied van die ruiter

 

Córdoba.

Ver weg en gans alleen.

 

Pikswart ryperd, ronde maan,

met ‘n sak olywe teen my saal.

Al wis ek waar elke stofpad gaan,

nooit sal ek Córdoba ooit haal.

 

Ver oor die vlakte, in teen die wind,

pikswart ryperd, bloedrooi maan.

Waar Córdoba se torings blink,

staar stip die dood my aan.

 

Ai, wat ‘n lang ent pad vannag!

En, ai, my dapper perd, jy’s stom!

Ai, dat die dood daar vir jou wag

voor ek in Córdoba kom!

 

Córdoba.

Ver weg en gans alleen.

 

(c) Frederico García Lorca (Vertaling: Uys Krige, Verse van Lorca, 1987: Human & Rousseau)

Andries Bezuidenhout. Om Lorca musikaal te vertaal

Tuesday, September 1st, 2009

Ek skoffel in Melbourne se boekwinkels rond; spoor ʼn bundel op met vertalings van Federico García Lorca op – spesifiek sy gedigte oor New York. Die bundel het die oorspronklike Spaanse gedigte aan die linkerkant met vertalings in Engels deur Pablo Medina en Mark Statman aan die regterkant. Alhoewel my ouer broer Nick sopas van Suid-Amerika teruggekeer het, waar hy leer Spaans praat het, is ek heel in die duister as dit by hierdie taal kom. As ʼn mens egter die gedigte lees (in my geval waarskynlik met ʼn swaar Afrikaanse aksent), kan jy die musikaliteit hoor.

Toevallig spoor ek ook ʼn boek met Leonard Cohen se lirieke en kitaarakkoorde op – The Little Black Songbook. Een van die lirieke, “Take this Waltz”, is natuurlik op ʼn gedig van Lorca gebaseer. Hier onder is Pequeño Vals Vienés – Klein Weense Walsie – in Spaans, met Medina en Statman se vertaling daarvan, asook Leonard Cohen se “Take this Waltz”.

Cohen se aanslag is uit die aard van die saak meer musikaal. Die direkte vertaling verloor die rym, terwyl Cohen daarin slaag om sy liriek in rymwoorde te laat sing. Cohen vertaal ook die metafore metafories, in plaas van letterlik. Is dit oor Jennifer Warnes se pragtige stem in die opname dat ek so daarvan hou?

PEQUEÑO VALS VIENÉS
Federico García Lorca

En Viena hay diez muchachas,
un hombro donde solloza la muerte
y un bosque de palomas disecadas.
Hay un fragmento de la mañana
en el museo de la escarcha.
Hay un salón con mil ventanas.
     ¡Ay, ay, ay, ay!
Toma este vals con la boca cerrada.

Este vals, este vals, este vals, este vals,
de sí, de muerte y de coñac
que moja su cola en el mar.

Te quiero, te quiero, te quiero,
con la butaca y el libro muerto,
por el melancólico pasillo,
en el oscuro desván del lirio,
en nuestra cama de la luna
y en la danza que sueña la tortuga.
     ¡Ay, ay, ay, ay!
Toma este vals de quebrada cintura.

En Viena hay cuatro espejos
donde juegan tu boca y los ecos.
Hay una muerte para piano
que pinta de azul a los muchachos.
Hay mendigos por los tejados,
hay frescas guirnaldas de llanto.
     ¡Ay, ay, ay, ay!
Toma este vals que se muere en mis brazos.

Porque te quiero, te quiero, amor mío,
en el desván donde juegan los niños,
soñando viejas luces de Hungría
por los rumores de la tarde tibia,
viendo ovejas y lirios de nieve
por el silencio oscuro de tu frente.
     ¡Ay, ay, ay, ay!
Toma este vals, este vals del “Te quiero siempre”.

En Viena bailaré contigo
con un disfraz que tenga
cabeza de río.
¡Mira qué orillas tengo de jacintos!
Dejaré mi boca entre tus piernas,
mi alma en fotografías y azucenas,
y en las ondas oscuras de tu andar
quiero, amor mío, amor mío, dejar,
violín y sepulcro, las cintas del vals. 

SMALL VIENNESE WALTZ
Federico García Lorca, soos vertaal deur Pablo Medina en Mark Statman.

In Vienna there are ten girls,
a shoulder on which death is sobbing
and a forest of dried-out pigeons.
There is a fragment of morning
in the museum of frost.
There is a salon with a thousand windows.
     Ay!
Take this waltz with your mouth closed.

This waltz, this waltz,
about itself, about death and cognac
that wets its tail in the sea.

I love you, I love you,
with the armchair and the dead book,
through the melancholy hallway,
in the dark attic of lilies,
on our bed of the moon
and the dance dreamed by the tortoise.
     Ay!
Take this waltz of the broken waist.

In Vienna there are four mirrors
where your mouth and the echoes play.
There is death for the piano
that paints the boys blue.
There are beggars on rooftops.
There are fresh garlands of weeping.
     Ay!
Take this waltz that dies in my arms.

Because I want you, my love,
in the attic where the children play,
dreaming of the old lights of Hungary
through the rumours of the warm afternoon,
seeing lambs and lilies of snow,
in the dark silence of your forehead.
     Ay!
Take this waltz called “I love you always.”

In Vienna I’ll dance with you
wearing a disguise
with the head of a river.
Look at the hyacinth shores I wear!
I will leave my mouth between your legs,
my soul in photographs and white lilies.
In the dark waves of your journey
I want, my love, to leave
– violin and tomb – the ribbons of waltz.

 

TAKE THIS WALTZ
Leonard Cohen se verwerking van Federico García Lorca se “Pequeño Vals Vienés.”

Now in Vienna there’s ten pretty women
There’s a shoulder where Death comes to cry
There’s a lobby with nine hundred windows
There’s a tree where the doves go to die
There’s a piece that was torn from the morning
And it hangs in the Gallery of Frost
Ay, Ay, Ay, Ay
Take this waltz, take this waltz
Take this waltz with the clamp on its jawsOh I want you, I want you, I want you
On a chair with a dead magazine
In the cave at the tip of the lily
In some hallways where love’s never been
On a bed where the moon has been sweating
In a cry filled with footsteps and sand
Ay, Ay, Ay, Ay

Take this waltz, take this waltz
Take its broken waist in your handThis waltz, this waltz, this waltz, this waltz
With its very own breath of brandy and Death
Dragging its tail in the sea

There’s a concert hall in Vienna
Where your mouth had a thousand reviews
There’s a bar where the boys have stopped talking
They’ve been sentenced to death by the blues
Ah, but who is it climbs to your picture
With a garland of freshly cut tears?
Ay, Ay, Ay, Ay
Take this waltz, take this waltz
Take this waltz it’s been dying for years

There’s an attic where children are playing
Where I’ve got to lie down with you soon
In a dream of Hungarian lanterns
In the mist of some sweet afternoon
And I’ll see what you’ve chained to your sorrow
All your sheep and your lilies of snow
Ay, Ay, Ay, Ay
Take this waltz, take this waltz
With its “I’ll never forget you, you know!”

This waltz, this waltz, this waltz, this waltz …

And I’ll dance with you in Vienna
I’ll be wearing a river’s disguise
The hyacinth wild on my shoulder,
My mouth on the dew of your thighs
And I’ll bury my soul in a scrapbook,
With the photographs there, and the moss
And I’ll yield to the flood of your beauty
My cheap violin and my cross
And you’ll carry me down on your dancing
To the pools that you lift on your wrist
Oh my love, Oh my love
Take this waltz, take this waltz
It’s yours now. It’s all that there is