Posts Tagged ‘Gent Poëziecentrum’

Yves T’Sjoen. Vijftien jaar Ernst van Heerden-collectie

Thursday, October 2nd, 2014

“Gent se torings skemer ver deur” – Vijftien jaar Ernst van Heerden-collectie in Poëziecentrum

Ter voorbereiding van een onderzoek naar de aanwezigheid van Breyten Breytenbach in het werk van de Nederlandse dichter, prozaïst en essayist H.C. ten Berge, en bij uitbreiding in het periodiek Raster (eerste reeks), maak ik gebruik van de boekencollectie van het Poëziecentrum in Gent. Niet alleen Ten Berge en Raster hebben mijn aandacht, en in het bijzonder de protestbundel Vingermaan (1980) en de tweede druk van Nieuwe gedichten (1981/1987) met een nawoord van Maarten van Buuren, ook Breytenbachs gevangenisgedichten zijn relevant voor mijn studie. De verzamelde tronkpoësie, uitgegeven als Die ongedanste dans. Gevangenisgedigte 1975-1983 (2005), is een van de bundels die zich in de omvangrijke verzameling bevindt met Afrikaanstalige poëzie, bloemlezingen en secundaire literatuur. De naam van haar schenker, Ernst van Heerden (1916-1997), is ermee verbonden.

Over Van Heerdens biografische relatie met en tekstuele verwijzingen in diens dichtwerk naar Vlaanderen heeft Lucas Malan een gedocumenteerd artikel gepubliceerd in het periodiek Deus ex machina. In de openingsalinea van de bijdrage verwijst hij naar het doctoraatsonderzoek dat Ernst van Heerden en ook W.E.G. Louw kort voor het begin van de Tweede Wereldoorlog aan de gemeentelijke universiteit van Amsterdam ondernamen. Na de oorlog, zo stelt Malan, nam Van Heerden de draad van zijn onvoltooide dissertatie weer op en hij promoveerde na bijna anderhalf jaar studieverblijf in Gent aan de toenmalige Rijksuniversiteit. Hij verbleef van september 1951 tot januari 1953 ten huize Marcel en Lisette de Backer aan wie hij het gedicht ‘Vlaandere’ in de bundel Reisiger (1953) opdroeg.

Enkele maanden voor het overlijden van Van Heerden brachten Zuid-Afrikaanse docenten binnen het kader van een door de Taalunie gefinancierd Gent-Boswellproject een bezoek aan de Universiteit Gent. Bij die gelegenheid signaleerde Johann Lodewyk Marais, een van de deelnenmers en later met Ad Zuiderent samensteller van een bloemlezing met de Afrikaans en Nederlandstalige landschapspoëzie, tijdens een bezoek aan het Poëziecentrum dat in de collectie geen Afrikaanstalige literatuur beschikbaar was. Dankzij de bemiddeling van Marais en de financiële inbreng van het Algemeen Nederlands Verbond, de Orde van de Prince, het Vlaams Instituut voor Zuidelijk Afrika en de Marnixring is de boekenverzameling van Van Heerden in Gent beland. Kort voor zijn dood, in september 1997, legateerde de Zuid-Afrikaanse dichter, criticus en hoogleraar van de Universiteit van die Witwatersrand (Johannesburg) zijn poëziecollectie aan de dichter en academicus Lucas Malan. Uiteindelijk ging de doodzieke Van Heerden in op het voorstel van Malan en het verzoek van Marais de bundels met opdrachten en de uitgebreide knipselverzameling met recensies te schenken aan het Poëziecentrum.

De geschiedenis van het legaat is beschreven in Die Burger van 25 november 1998. Tien jaar en twee dagen later waren de professoren Dorothea van Zyl en Wannie Carstens te gast in Gent. Die dag was het precies een decennium geleden dat de schenking is gerealiseerd. Door hun bemiddeling, alsook dankzij de betrokkenheid van Anton Bason van de Vista universiteit, zijn de boeken van Van Heerden raadpleegbaar in Gent. De voorbije jaren wordt de verzameling aangevuld dankzij een financiering van de PUK-Kanselierstrust (Noordwes-Universiteit Potchefstroom) en goodwill van de uitgeverijen Protea Boekhuis en NB Uitgewers. Met name Protea Book House legt zich de voorbije jaren toe op de uitgave van Afrikaanse vertalingen van Nederlandstalige poëzie. Het ontvangt voor die productie de noodzakelijke subsidie van de Nederlandse en Vlaamse letterenfondsen. Volgens de folder van Poëziecentrum wordt van elke nieuwe Afrikaanstalige poëzieuitgave in het fonds door de directeur Nicol Stassen een exemplaar geschonken aan de Van Heerden-verzameling. Elk jaar dragen ook Wannie Carstens en Louis Esterhuizen van Protea boekwinkel Stellenbosch er aanzienlijk toe bij dat de collectie systematisch wordt aangevuld met nieuwe uitgaven en persknipsels uit Zuid-Afrikaanse dag- en weekbladen.

Bijzonder aan de collectie zijn de gesigneerde bundels. Zo bevatten de boekenplanken met poëzie van Blum, Breytenbach, Eybers, Krog, NP van Wyk Louw en W.E.G. Louw, D.J. Opperman, Adam Small en Peter Snyder, om maar deze auteurs te noemen, eerste drukken met opdrachten aan Ernst van Heerden. De Van Heerden-collectie in Gent is de meest omvangrijke bibliotheek van Afrikaanstalige poëzie buiten Zuid-Afrika. De schenking omvatte aanvankelijk circa 600 bundels, momenteel telt de verzameling meer dan 1500 titels. Het is niet overdreven te stellen dat Poëziecentrum zich de voorbije jaren profileert als “een heus onderzoekscentrum voor Afrikaanse poëzie” in de Lage Landen.

Het poëziehuis is een archief- en documentatiecentrum dat onder meer nauw samenwerkt met de onderzoeksgroep Gents centrum voor het Afrikaans en de studie van Zuid-Afrika (Ugent, www.afrikaans.ugent.be). Studenten kunnen voor hun paper en masterscriptie terecht in de collectie. Onderzoekers, vertalers en bloemlezers, zoals destijds Gerrit Komrij voor De Afrikaanse poëzie in duizend en enige gedichten (1999), kunnen er hun werkzaamheden verrichten. De Zuid-Afrikaconnectie van PC wordt geregeld in de schijnwerper geplaatst. Zo was in januari 2014 Gert Vlok Nel te gast en binnenkort, naar aanleiding van het eredoctoraat dat de Universiteit Gent uitreikt, brengt Breyten Breytenbach een bezoek aan de instelling.

Voor de studie van de poëzie van het Afrikaans in Nederland en Vlaanderen is Poëziecentrum in Gent, naast het Zuid-Afrikahuis in Amsterdam, een bakermat. Het bilaterale akkoord tussen de universiteiten van Gent en Stellenbosch voorziet een onderzoekscomponent die de volgende jaren méér zal worden uitgebouwd. Ook voor de onderzoeksprojecten die op stapel staan zal de Ernst van Heerden-collectie van goudwaarde zijn.

Bronnen

Lucas Malan, ‘Vlaamse neerslag. Over de Vlaamse gedichten van Ernst van Heerden’, in Deus ex machina (juni 2000), p. 46-48.

Folder 10 jaar Collectie Ernst van Heerden, Poëziecentrum, Gent 2008.

[Anoniem], ‘Skenking van groot versameling Afrikaanse digkuns só herdenk, in Die Burger, 25 november 2008.

Met dank aan Stefaan Goossens (Poëziecentrum) en Daniel Hugo voor de informatie. Stefaan Goossens is bereikbaar op bibliotheek@poeziecentrum.be. De on line-catalogus Afrikaanse poëzie is beschikbaar op http://www.poeziecentrum.be/ Documentatiecentrum en vervolgens Bibliotheek aanklikken. Via wwwiris Interface moet de gebruiker in de rubriek “database” Zuidafrikaans aanvinken.