Posts Tagged ‘Gilbert Gibson’

Resensie: Die sin van die hut (Gilbert Gibson)

Tuesday, December 12th, 2017

Die sin van die hut

Resensie:  Gilbert Gibson – Die sin van die hut.  (Human & Rousseau, 2017)

Resensent: Louise Viljoen

 .

Sedert die verskyning van sy eerste digbundel Boomplaats in 2005 het Gilbert Gibson ’n unieke en eiesoortige digterlike stem ontwikkel, een waarin die logika van drome, stilte en gevoel eerder as die rasionale oorheers.  Kyk ‘n mens terug oor sy oeuvre is dit ook opvallend dat hy besonder avontuurlik is in die konseptualisering van sy bundels.  In sy tweede bundel Kaplyn (2007) het hy geëksperimenteer met die gebruik van (soms idiosinkratiese) woordomskrywings in die trant van ‘n woordeboek om die verskillende afdelings in te lui, in die derde bundel oogensiklopedie (2009) was die gedigte alfabeties eerder as tematies gerangskik soos die items in ’n ensiklopedie en in sy vierde bundel [vii] (2013) was die gedigte genommer met die sewende gedig veelseggend afwesig.

Sy jongste bundel Die sin van die hut sit hierdie eksperimentering met ‘n bepaalde konsep voort.  Die titel van die bundel is ‘n aanhaling uit die Franse filosoof Gaston Bachelard se bekende werk La Poétique de L’Espace, in Engels vertaal as The Poetics of Space, ‘n werk wat dateer uit 1958 en fokus op die huis en ruimtes binne sowel as buite die huis. Die bundel is kennelik geïnspireer deur Bachelard se idee dat die beeld van die huis die topografie van ons intieme wese verteenwoordig, in dié sin dat dit die ruimte verskaf waarin ons drome, verbeelding, herinneringe en verlangens uitspeel.  Die titel van die eerste hoofstuk van Bachelard se boek, “The house. From cellar to garret. The significance of the hut”, is die motto van die bundel en gee ‘n leidraad van hoe ‘n mens die bundel moet lees.  Vir Bachelard is die huis die nes waarin ons droom, die skuiling waarbinne die verbeelding kan bloei.  Hy skryf naamlik in The Poetics of Space dat die belangrikste waarde van die huis is dat “[it] shelters daydreaming, the house protects the dreamer, the house allows one to dream in peace”.  Verder relevant vir die digbundel is die feit dat Bachelard die lees van poësie skakel met die dagdroom (“To read poetry is essentially to daydream”).

Volgens Bachelard bevat elke hoekie, elke duim ruimte waarin ons wegkruip dus die kern van ‘n huis.  Hy skryf:  “For instance, in the house itself, in the family sitting-room, a dreamer of refuges dreams of a hut, a nest, or of nooks and corners in which he would like to hide away, like an animal in its hole” (30).  Daarom besin hy ook oor die sin van die hut.  Die hut verteenwoordig vir Bachelard die mees elementêre vorm van bewoning:  “the hut appears to be the tap-root of the function of inhabiting” (31).  Daar is al geskryf dat Bachelard se siening van die huis ‘n nostalgie vir die pre-industriële landelike omgewing, waar hy grootgeword het, verraai.  Hy worstel met die stad Parys, waar hy later in sy lewe woon en ly aan slaaploosheid, omdat hy voel daar is nie werklik huise nie, net opmekaar-gestapelde bokse.  Een manier waarop hy voel hy sy ewewig kan herwin is om terug te keer na die beeld van die kluisenaar se afgesonderde hut waar ‘n liggie brand wat assosiasies van beskerming en koestering oproep.  Vir Bachelard verteenwoordig die kluisenaarshut nie net hierdie idee van ‘n toevlug nie, maar ook van ‘n gefokusde vorm van afsondering wat geassosieer kan word met meditasie en gebed.  Omdat die kluisenaarshut geassosieer word met intense armoede en destitusie is dit ook die absolute toevlug.

’n Resensie bied nie ruimte om die verwantskappe tussen Bachelard se boek en Gibson se bundel uit te pluis nie.  Dit is wel duidelik dat Gibson hom in hierdie bundel laat inspireer het deur Bachelard se opvattings en dat daar fassinerende raakpunte is met Bachelard se werk:  die beskrywings van die huis, die verwysings na “die sin van die hut”, die klem op die rol van drome, die ontginning van die huis as verbeeldingsruimte, die suggestie van meditasie, die elliptiese skryfwyse en, les bes, die verwysings na ‘n slaapversteuring (vgl. die gedig “(staanpyp)”).  Die nostalgie wat soms aan Bachelard se siening van die huis toegeskryf word, ontbreek in ’n groot mate in Gibson se bundel.  Die wyse waarop die huis as metafoor vir die (digterlike) bewussyn verken word, bied geen simplistiese of versuikerde blik op die huis as veilige toevlug of koesterende ruimte nie.  Die huis is in hierdie bundel eerder ’n ruimte wat die volle omvang van menslike ervaring, in hierdie geval ook die skrikwekkende en beangstigende aspekte daarvan, verteenwoordig.

Die gedigte in die bundel is gerangskik in sewe groepe waarvan sommige slegs een gedig bevat en ander tot soveel as ses-en-twintig gedigte.  Binne hierdie groepe word die gedigte slegs op ‘n losse manier tematies met mekaar verbind.  In aansluiting by Bachelard word die verskillende elemente waaruit ‘n huis opgebou is as struktuurelement in hierdie bundel gebruik en verwys die verskillende gedigtitels na dakke, pilare, mure, gewels, balke, vensters, vensterbanke en vloere, maar ook na meer ‘gespesialiseerde’ elemente wat deel uitmaak van ‘n huis se konstruksie soos dakrame, lintels, spoumure, steenmantels, dreine, parapette, kwartronde, dampskerms, fasies, fondasies, sparre, geute, plaveisel, druprande en kantelbalke.  Al die gedigtitels staan in hakies, dalk om aan te sluit by die geslote en geheimsinnige aard van die gedigte.  Alhoewel konvensionele punktuasie gebruik word, is dit opvallend dat nie een van die gedigte afgesluit word met ‘n punt nie.  Die indruk word dus geskep dat die een gedig oorvloei na die volgende, byna asof dit een lang gedig of gesprek wil wees.

Die huis word gesien met betrekking tot die omringende ruimtes, maar ook met betrekking tot die onderdele waaruit dit bestaan.  Die huis word in sekere gevalle geteken in verhouding met die groter Vrystaatse ruimte, die plaas, die dorp of stad waar dit geleë is;  in andere gevalle word daar weer klem gelê op die verhouding met die straat, erf of tuin waarbinne die huis sigself bevind.  Amper nog meer belangrik is die wyse waarop die ruimtes binne die huis, veral die woonkamer en die slaapkamer, in die gedigte ontgin word.  Hierdie soort struktuur is die ideale voertuig vir ‘n digter soos Gibson in wie se werk ruimtelikheid en die emosionele inhoude wat dit dra van meet af aan ’n baie belangrike rol gespeel het.

Die eerste gedig in die bundel, “(tuin)”, beklemtoon die idee van aanvang deurdat dit verwys na die begin van die dag:

(tuin)

Uit die ooste kom die lig wat soos lig of
bloed deur die tuin spoel dat voëls opvlieg nes oorlewendes
na ‘n ramp van onherstelbare verwoesting

En waarom die dag daarom ten spyte van spyt
na ons naïewe verwagting nie die nodige stabiliteit gaan bring nie.
Net die gebiedende pad van of na waansin

Sodat hierdie oggend soos oggend met ‘n andersoortige mirasie
nou geheue in my harsing verset.
Uit die ooste kom die lig tot waar

Woorde soggens lig soos bloed op die bed
wegraak en hoe die geblaf buite sal bepaal
dat die donker net tot herinnering dreineer

En deur die huis tot stilte.
Buite. Die honde asemhaal

Dié aanvangsgedig bepaal in ‘n groot mate die toonaard van die bundel en stel ‘n aantal elemente aan die orde wat meermale in die loop van die bundel gaan voorkom.  Die vergelyking van die vroegoggend-lig met “bloed [wat] deur die tuin spoel dat voëls opvlieg nes oorlewendes / na ‘n ramp van onherstelbare verwoesting” suggereer dat die nag skrikwekkend was en slegs met moeite oorleef is.  Dit wys vooruit na herhaalde verwysings na nag-ervarings waarin die spreker slaaploos is, wakker lê of in die middel van die nag wakker word.  Op sulke tye is die huis ‘n unheimliche omgewing waarin daarin sprake is van “donker diere[ wat] beweeg deur die gang / hul voete in ‘n giftige sloof”, soos in die gedig In die gedig “(balk)“.

Die eerste gedig gee ook uiting aan die gevoel dat die dag nie beter gaan wees nie, maar slegs die “gebiedende pad van of na waansin” gaan bring.  Die gedig voorspel ook dat die slaapkamer ‘n prominente rol in die bundel gaan speel, deur te verwys na “[w]oorde [wat] soggens lig soos bloed op die bed wegraak”.  Daar word ook verwys na die teenwoordigheid van honde op die erf en dit klink asof hulle ‘n normaliserende teenwoordigheid is.  Hulle verdryf die donkerte en bring alles tot stilte: “die geblaf buite sal bepaal / dat die donker net tot herinnering dreineer // En deur die huis tot stilte”.  Dit blyk mettertyd in die bundel dat die teenwoordigheid van die honde rondom die huis stabiliteit bring in die emosionele turbulensie, angs en waansin wat soms met die huis in die nag geassosieer word.  Dit is asof die honde ‘n besondere aanvoeling het vir die trauma van die huis se inwoners.  In “(vensterbank”) verwys die spreker na die nag as “‘n brullende by die kamerdeur” en noem hy dat die “hond roer langs die huis”.  Wanneer daar in die daaropvolgende gedig “(beddinglaag)” verwys word na die dood van die hond, is dit duidelik dat die hond as sensitiewe registreerder van gemoedstemmings in die huis ‘n soort skans gevorm het teen dit wat die spreker bedreig het.  Die hond se teenwoordigheid is dus intiem verbonde met “die sin van die hut”, soos wat Bachelard dit ook beskryf het, sodat sy dood die “vloed” van tyd en sterflikheid beklemtoon:

Nou’s my hond dood ‘n beddinglaag vorentoe in die donker.
Sy ore wat hang in swart as en okkerneut die
sagte skans van blaf met bitsige gal nog soet uit
sy mond en ek is lief vir hom terug
met my hart en alles wat in riviere van
lang treë met die sin van die hut vorentoe vloed

Vanweë die besonder komplekse en gedronge aard van die gedigte is daar verskillende invalshoeke of ingange tot die bundel moontlik.  Vir die doel van hierdie bespreking sal ek fokus op die uitbeelding van die huis en die verhouding tussen die huis en die aangesproke jy.

Dit is opmerklik dat daar in byna elkeen van die gedigte ‘n jy aangespreek word wat die indruk skep van die bundel as ‘n deurlopende gesprek.  In die meeste gevalle is die aangesproke jy intiem verbonde met die huis en word die emosionele respons op die huis bepaal deur die aard van die houding met die jy.  Die oorheersende indruk wat hier geskep word, is dat die huis die terrein van spanning en konflik is, nie net vanweë die verhouding met die jy nie, maar ook omdat die omringende omgewing as inperkend ervaar word.  Dit wil voorkom asof die huis geleë is in ‘n voorstedelike woonbuurt wat nadelig is vir drome en die verbeelding:  in die gedig “(klinker)” word daar verwys na die heiningpale rondom die huis “soos huursoldate […] in gelid” in ‘n straat waar “die dwelm van voorstedelikheid / al die klinkerhuise se drome verdruk”.  In die gedig “(mure)” word die geslotenheid en ingekeerdheid van die huis ook beklemtoon:  “Agter die warm heining lê die huis met sy geheime so lugtig soos / ‘n laerskool in die straat weggesteek ‘n weermagbasis met die / ingesteldheid van subjektiewe nood”.  In dieselfde gedig word daar ook geskryf:  “Die huis is onbuigsaam. […]  Tien teen een agter / die heining besig met al sy geheime sy stilte sy baie ure. Die huis is / soos jou mond”.

Die weggesteekte of afgeslote huis word ook meermale geteken in terme van stryd, veral wanneer dit verbind word met die verhouding met die jy:  “Jy neem stelling in teen die loopgrawe / van meubels wat oor die drumpel / bal en klou om later die res / van die huis met onrus te vul”.  Die huis word ook herhaaldelik met beelde van oorlog in verband gebring, soos byvoorbeeld in die gedig “(kwartrond)”:  “’n Stormlose oorlog woed in die woonplek / waar ons sonder morele standpunt / donker mure inneem en jy vir my // ‘n Lokval stel in die gang.”  So ook in “(dampskerm)”:  “Ons veldslae is. Oopoog. Niks sal ons / ontbreek nie. Al die woorde kom uit / die gesig.  En woede onbelemmer.  Die koste  // Van venyn.  Ons oorlog.  Lê snags wakker.”  Ook in die gedig “(glas)” word oorlog gesuggereer, hier slegs indirek deur ‘n verwysing na die uitklim van Vegkop en in “(weerhaan)” word soortgelyke beelde gebruik om die spanning in die verhouding aan te stip:  “Nie te lank na die eerste tekens.  Het jou hart / bergagtig geword soos die grens by Lesotho.  Waar / veediefstal ‘n skrikbewind in ons huis voete // Onder die eetkamertafel tot spanning klop”.  In “(balklep)” blyk dit uit ‘n reeks vergelykings dat die spreker en die aangesprokene op ‘n byna fatale wyse aan mekaar verbonde is – die gedig begin en eindig met die vergelyking:  “Soos ‘n loop vir ‘n koeël gemaak is    en ek vir jou”.

Talle van die gedigte speel ook af rondom die bed wat in een geval beskryf word as ‘n bouperseel waar konstruksiewerkers met die wakkerword maal en raas (vgl. “(parapet)” met die reëls:  “jou aandag skrik vir môre skrik / ‘n soort angs wat lyk na die oë wat asof medepligtig kom in golwe / soos konstruksiewerkers”).  Dié gespannenheid kom tot ‘n hoogtepunt in die gedig “(kasse)” waarin die konflik in viserale detail beskryf en selfs genommer word:  “Wil jy  // My tande uit hul kasse steel. Jy (ix) byt / my ore af gulsig (x) jou vinger in my keel”.

Teenoor hierdie beelde van spanning en konflik is daar egter ook momente van respyt.  ‘n Nostalgie vir ‘n gelukkiger tyd in die verhouding blyk uit die mooi gedig “(steenmantel)” waarin verwysings na swem ‘n beeld word vir ‘n tyd van geluk en sensuele oorgawe.  Ook die gedig “(pilare)” suggereer dat daar momente van oplugting is in die verhouding.  In die gedig “(kloset)” is die huis ‘n laboratorium wat te enige tyd kan ontplof met “wetenskaplike buitensporigheid / wat ‘n slagveld genoem kan word”.  In hierdie gedig lyk dit asof die liefde tog wel ‘n balans bring soos wat die slotreëls suggereer”  “Dan diskrimineer die liefde sy / delikate skale. En die saak eindig”.

Dit lyk dus asof die verhouding met die jy onlosmaaklik verbind is met die huis en die “sin van die hut”.  In die gedig “(skuiling)” is daar sprake van ‘n byna letterlike in- en meelewing met die aangesproke jy wat uiteindelik sin gee aan die konsep van die hut oftewel skuiling:

(skuiling)

Ek sit nie my hart in jou hande nie
maar druk dit in jou bors waar dit soos
asemrige verligting elke sug in jou
slaak.  Dan sal jy weet my hart bly
waar jy dit sal moet bewaar
in die skuiling wat drome in jou are
plaak.  So klop ek in jou bloed. So
stuur jy my in die rigting van die hut

Daar is ook die moontlikheid dat die huis wel ’n meditatiewe ruimte en allerlaaste toevlug kan wees.  In die gedig “(teer)” word die positiewe aspekte van afgeslotenheid, ingekeerdheid en stilte uitgelig om die konsep van die huis as skuiling vir die mense se drome, herinneringe en verbeeldingswerk te ontgin:

            (teer)

In die hoek van die erf staan ‘n vyeboom
met lae takke waaronder die honde blaf
teen die heining verby terwyl kransduiwe ‘n
plaag maak op die dak hul ritsel
tot teen die mure en ‘n naburige
venster met nuuskierige oë. Met sy blare
staan die vyeboom om liefde in ons
voor te berei tot die beswyming waar
teer en parataal op ‘n kritieke oomblik ‘n hut
word en die hut ‘n huis en die huis ‘n
bewoonde stilte en die stilte ‘n tempel
in ons straat waar die honde
onderdeur ‘n nuwe geslag inlêvrugte
dieselfde lewe voortborduur.
Wie sou kon dink dat ‘n kind
tuis sou voel hier?

Vra ‘n mens jou self af of daar ‘n bepaalde ontwikkelingslyn in die geheel van die bundel is, lyk dit asof daar wel op subtiele wyse sprake is van ‘n narratiewe progressie.  Soos reeds genoem, begin die bundel met die gedig “(tuin)” wat handel oor die begin van die dag en die toonaard van die bundel aankaart.  Die bundel eindig met die gedigte “(voorskut)” en “(bouval)” wat hierdie stemming van begin tot ‘n hoogtepunt deurvoer.  In die voorlaaste gedig “(voorskut)” klink dit asof die slaap en drome wat in hierdie bundel so ‘n belangrike rol speel binne die huis as droomruimte tot niet gaan (die gedig se slotreëls lui:  “Toe was my slaap en my slaap se drome / Vir altyd weg”).  Die slotgedig heet “(bouval)” wat suggereer dat die huis tot niet gegaan of verval het:

            (bouval)

i.     Die raamwerk van verraad.
ii.    Die inval van wasgoedlyne deur die grasperk.
iii.   Die hoek van koelte oor teëspoed wat voorstede.
iv.   Die aarde van uitgeholde miershope.
v.    Die bure langsaan eenkant De Beers anderkant die Majolas.
vi.   Die keer toe jy weggaan en die huis nooit weer dieselfde.
vii.  Die woonstel wat.
viii. Die dak sonder ‘n skoorsteen dat kommer van my bene.
ix.   Die lyn wat ‘n litteken in die vel.
x.    Die sterre nou net nege in sig.
xi.   Die oorlog wat ek met my.
xii.  Die stelling wat ek teen jou.
xiii. Die traanrook wat onwettige rebelle uit ‘n bouval.
xiv. Die al daardie.

.

In ‘n sekere sin dekonstrueer die slotgedig die nosie van die hut en die huis wat in die loop van die bundel opgebou is deur klem te lê op die aftakeling van die huis tot “bouval”.  Die gedig lig ‘n hele aantal elemente uit wat in die bundel voorgekom het en reeds in die eerste gedig aangekondig is.  Daar is byvoorbeeld die elemente wat ‘n voorstedelike omgewing suggereer (wasgoedlyne, grasperk, voorstede, bure, huis, woonstel, dak sonder ‘n skoorsteen) en ander wat ‘n atmosfeer van stryd oproep (verraad, inval, teëspoed, kommer, litteken, oorlog, stelling, traanrook, rebelle, bouval).  Hoe die skakels tussen hierdie elemente lê en hoe elkeen van die onvoltooide sinne in hierdie gedig voltooi moet word, word nie vir die leser voorgeskryf nie.  Wat hier geëvokeer word, is eerder ‘n bepaalde gemoedstemming wat dui op trauma, verlies en verlatenheid.  ‘n Mens sou dalk kon sê dat die bouval ‘n soort raamwerk verskaf wat nog ingevul moet word (laasgenoemde afleiding word bevestig deur die gedig se genommerde reëls wat dit soos ‘n lys laat lyk) en dat daar dalk hoop is op herstel en opbou.  Dit lyk dus asof die bundel se narratief beweeg in die rigting van vernietiging en verval, maar dat daar ten slotte tog gesuggereer word dat daar iets uit die bouval na vore kan kom.

Daar is ook heelwat ander elemente in die bundel wat ‘n mens sou kon ondersoek.  Dit is opvallend dat droogte en reën belangrike motiewe in die bundel is:  dit skep nie net ‘n ruimtelike raamwerk vir die ervarings van en in die huis nie, maar verskaf ook belangrike beeldmateriaal, soos wanneer die huis vergelyk word met ‘n “’n bees met sponssiekte onder waters wat / die dak bedek die waters wat ‘n rivier maak van Robbeneiland tot Slagtersnek”.  Daar is ook sprake van ‘n sterk meditatiewe, byna religieuse, element in die bundel wat vervleg is met die gegewe van die huis en die hut.  Dit bereik ‘n hoogtepunt in gedigte soos “(spil)”, “(poort)”, “(voorhuis)” en “(lintel)” waarin daar gebruik gemaak word van Bybelse taal en die aangesprokene byna die allure het van ‘n goddelikheid.  Daar is ook ‘n aantal narratiewe gedigte, soos “(skild)”, waarin klein, kriptiese verhale vertel word binne die groter narratiewe gang van die bundel.  Alhoewel hulle hier veel minder is as in Gibson se vorige bundels, sou ‘n mens ook kon ingaan op die metapoëtiese gedigte in die bundel; waaronder die gedig “(steenslag)”.  Ook die intertekstuele verwysings is in hierdie bundel minder as vantevore in Gibson se werk.  Die mees opvallende verwysings is na Eugène Marais en Emily Dickinson.  Wallace Stevens se gedig “Anecdote of the jar” kom ter sprake in “(draers)”.  Anders as by Stevens wat suggereer dat die plasing van die “jar” op ‘n heuwel in Tennessee (‘n doelbewuste skeppingsdaad) veroorsaak dat die wildernis om die heuwel georden raak, word hier gesuggereer dat die Suid-Afrikaanse landskap (vgl. die verwysing na ‘n “temerige koppie” buite Theunissen) moeiliker tot samehang en orde gebring kan word.  Dié gedig sou ook vrugbaar vergelyk kon word met Danie Marais se gedig “Groot-Karoo en voëltjie-klein” in Al is die maan ‘n misverstand.

Dit het nou al ’n gebruik geword om in resensies te verwys na die feit dat Gibson een van Afrikaans se hermetiese digters is, dat sy werk geheimsinnig en geslote is en dat dit die toegespitste aandag en aktiewe medewerking van die leser vra om ontsluit te word.  ’n Vraag wat by die lees van Die sin van die hut by die leser opkom, is waarom Gibson kies om hierdie geslote soort poësie te skryf.  Breyten Breytenbach het indertyd in sy tronkmemoir, The True Confessions of an Albino Terrorist, vertel dat hy die gedigte wat hy in die tronk geskryf het doelbewus ingewikkeld en geslote gemaak het omdat hy nie sy mees intieme en persoonlike gevoelens wou blootlê aan die bewaarders aan wie hy dit moes oorhandig aan die einde van elke dag nie.  Dit mag wees dat Gibson doelbewus geslote poësie skryf om ten minste ’n gedeelte van die belewenis (emosioneel, metafisies, sensueel) wat hy in die gedigte probeer vasvang geheim te hou.  Daar is dus iets paradoksaal aan hierdie soort poësie:  dit word geskryf en gepubliseer sodat dit gelees kan word, maar daar is terselfdertyd ’n behoefte om iets daarvan privaat te hou en nie álles prys te gee in die gedig nie.  Dit is juis hierdie terughoudende element in Gibson se werk wat dit so fassinerend maak vir die leser wat dit wil agterhaal, maar weet dat dit onmoontlik is.  Om jou hand te waag aan die interpretasie van ‘n geslote bundel soos hierdie is beide ‘n waagstuk en ‘n avontuur.

Ten slotte is Die sin van die hut ’n lieflike en diep-melankoliese bundel wat nie anders kan as om die leser te raak nie.  Vir die leser wat hom-  of haarself wil oorgee aan die droomagtige gang van die verse, die verrassende spronge en metafore, die emosionele intensiteit en die evokatiewe sfeer wat hier opgeroep word, sal dit een van die hoogtepunte van die jaar wees.

.

.

Hendrik Botha. Het die digkuns dokters nodig?

Thursday, October 27th, 2016

hendrik-botha-en-menno-stenvert

 Hendrik Botha en Menno Stenvert

 

 

Het die digkuns dokters nodig?

Op die oog af ‘n ietwat onsinnige vraag, wat sekerlik ‘n paar wenkbroue sal laat lig. In Afrikaans is daar egter meer as ‘n handvol draers van Asclepius se staf wat sedert laat in die negentiende eeu ‘n rol speel of gespeel het in die Afrikaanse digkuns.

Die eerste geneesheer wat sy hand in Afrikaans aan die skryf van poësie sou waag was natuurlik Arnoldus Pannevis, wat na sy skeepsreis as skeepsdokter die medisyne vaarwel sou toeroep. Hoewel hy eerder onthou sal word vir sy rol in die beywering vir Afrikaans as soewereine taal, is hy ook amptelik die eerste digter in Afrikaans, en ook die eerste dokter-digter.

Na hom sou volg C. Louis Leipoldt, A.G. Visser, A.D.Keet, Theo Wassenaar, Phil du Plessis, Casper Schmidt, Henk Rall, Menno Stenvert, Gilbert Gibson, Len S. Louw, Hennie Nortjé, Jasper van Zyl en Hendrik J. Botha (myself).

Dit beantwoord steeds egter nie die vraag nie. Het die digkuns, en meer spesifiek dan die Afrikaanse digkuns, dokters nodig? Soos met meeste vrae in die lewe is daar ‘n kort antwoord en ‘n lang antwoord op die vraag. Die kort antwoord is gewoon, nee!

Pablo Neruda het immers gesê daar bestaan geen digters nie, slegs “n digkuns”.By implikasie beteken dit dat die digkuns geen individue, of groeperings dan, “nodig” het nie. Altans nie om te oorleef nie!

Kom ons by die lang antwoord moet ons dalk die vraag bietjie herfraseer.

Het dokters, of minstens sommige van hulle, as digters ‘n betekenisvolle bydrae gelewer tot die Afrikaanse poësie? Die antwoord hierop blyk meer voor die hand liggend te wees.

Leipoldt en A.G. Visser het albei ‘n groot rol gespeel, nie net in hulle eie tyd nie maar ook in die invloed wat hulle op geslagte digters later sou uitoefen. Beide van hulle sou ook met die Hertzog-prys bekroon word, Visser weliswaar twee maal, en Leipoldt, hoewel nie vir sy poësie nie, wel vir drama.

Die detail van die invloed wat beide Leipoldt en Visser op toekomstige geslagte digters in Afrikaans sou uitoefen val myns insiens buite die bestek van dié blog. A.D. Keet en Theo Wassenaar sou beide nie die statuur bereik van hulle voorgangers nie, maar veral Keet sou as sg. “volksdigter” ‘n betekenisvolle impak maak, ook in Nederland waar hy studeer het.

Hierna volg ‘n stilte vir baie jare, weliswaar tot in die sestigerjare toe daar etlike dokter-digters op die toneel sou verskyn. Casper Schmidt sou minstens aanvanklik die grootste impak maak met sy debuut Adder om aarde en vyf jaar later met Terra Incognita wat met die Perskorprys bekroon is. Hy sou nog twee bundels publiseer voor hy in 1980 die land sou verlaat waarna hy hom in die VSA as kinderpsigiater sou kwalifiseer en waar hy as sulks in New York tot kort voor sy dood in 1994 sou praktiseer.

Phil du Plessis was ‘n tydgenoot en vriend van Schmidt en was saam met hom deel van die groepering avante-garde digters wat in daardie tyd in Pretoria bedrywig was. Hulle was ook betrokke by die tydskrif Wurm gedurende die tyd. Phil du Plessis publiseer elf bundels in Afrikaans en hy sterf op 29 November 2011 in Kalkbaai.

Henk Rall studeer aanvanklik aan die Potchefstroomse Universiteit waar hy B.A.- en B.A Honneursgrade in Afrikaans-Nederlands en Engels behaal. Hy gaan studeer later medies aan die Universiteit van Pretoria waar hy in 1969 kwalifiseer. Van sy gedigte verskyn sedert 1963 in tydskrifte soos Kol. Standpunte, Trek en De Arte. Sy debuutbundel, ‘n Son breek, verskyn in 1966. Hy publiseer uiteindelik ses bundels, die laaste, Geskrifte van ‘n vermiste digter, in 2008.In Rall se vierde bundel, Donker van mere, wat in 1976 verskyn, gebeur daar egter iets wat as ‘n waterskeidende moment beskou kan word. Vir die eerste keer verskyn daar ‘n gedig deur ‘n dokter-digter in Afrikaans wat sy beroep betrek, dit wat later in Engels tipeer sou word as “Medical poetry”. In Rall se bundel verskyn twee gedigte, “vir Elwood Jensen”, en ook “molekulêre biologie”.

Alhoewel daar in Afrikaans reeds mediese gedigte gepubliseer is deur digters sonder mediese agtergrond, verskil die invalshoek ten opsigte van die onderwerp uiteraard. Die een is vanuit die oog van die pasiënt, terwyl die ander vanuit die oog van die geneesheer benader word. ‘n Voorbeeld van ‘n sg. “mediese gedig” deur ‘n digter sonder mediese agtergrond is die gedig “Mammektomie” van Eybers uit die bundel Einder.

Mammektomie

.

‘n Wreed-berekende deernis het

één van die tweelingheuweltjies geplet.

.

Dié spieëlbeeld sal sy voortaan nooit ontvlug:

uit één oog staar die vreemde torso terug.

.

‘n Amasone, half-hermafrodiet,

kon feilloos haar gespierder vyand neerskiet

.

-die regterbors koelbloedig weggebrand,

niks tussen ribbehok en boogsnaarhand-

.

volgens Herodotus.

                                    Dis nou te laat

en onmitologies vir só ‘n haat…

.

Te laat, goddank te laat: blindelings omvou

haar nuwe vriend die nuwe onvoltooide vrou.

Uit: Einder. (1977)

.

Vergelyk die gedig nou met Rall se gedig, “molekulêre biologie”

.

molekulêre biologie

.

van antwoord weet geen enkel woord

van waarom in die sel daar chaos teel

en woekerende kankers kom

waar funksie orde was

.

vraag is donker op ‘n vraag

en dwaal op buite-kimme rond

waar selmembrane breuke is

van is en wat nie word

.

vir ons wat soek die helder spel

van dink en van verbeel,

vir ons die oomblik in die lig

wanneer ‘n brokstuk pas in die geheel

Uit: Donker van mere (1976)

.

Ongelukkig word daar in Rall se laaste twee bundels nie voortgebou op die tema van “mediese gedigte” nie, en sou ons tot 1986 moes wag vir die volgende dokter-digter, naamlik Menno Stenvert om dié tematiek vanuit die oogpunt van ‘n dokter, betekenisvol te ontgin.

Stenvert was ‘n klasmaat van Phil du Plessis en ‘n tydgenoot van Casper Schmidt aan die Universiteit van Pretoria se mediese skool. Stenvert begin op hoërskool reeds dig maar dit raak eers vir hom ‘n erns tydens sy studentejare. Hy was saam met Du Plessis en Schmidt op die redaksie van die tydskrif Wurm wat verteenwoordigend was van die “Wurm-groep”, wat ‘n alternatiewe avant-garde groep digters was in die noordelike deel van die land. Van sy vroeë gedigte, wat aanvanklik in Nederlands geskryf was, het verskyn in Tydskrif vir Letterkunde en ook in Universiteit van Pretoria se jaarblad.

Later begin Stenvert in Afrikaans dig. Hy word deur D.J. Opperman raakgesien en vyf van sy gedigte word opgeneem in Stiebeuel 2. Stenvert sou egter heelwat later, in 1986 debuteer met ‘n solo-bundel naamlik Vrugvlies. Stenvert se debuut sou met relatief min opslae en aandag verbygaan. ‘n Belangrike faktor wat met die ontvangs van Vrugvlies misgekyk is, is dat daar in die bundel 15 van die 42 gedigte in die bundel is wat as sg. “mediese poësie” getipeer sou kon word. Stenvert se mediese agtergrond manifesteer ook meer eksplisiet in sy gedigte as die van sy voorganger, Henk Rall. Stenvert, terloops, is ‘n narkotiseur, en skryf dan ook die eerste gedig in Afrikaans oor narkose.

Spel

.

‘n Ventilator blaas

geprogrammeerde asem,

op TV spel my hart

siklies golwe en pieke

alfabeties uit.

Blompatrone bloed

vlek hande, vloer;

koue druppels water

ryg tot abakus.

Pentotal dompel

nomen onder agter oë toe

antwoord ek my

polsende naam

hygend uit

Uit: Vrugvlies (1986)

Ter versagting van die kritici en resensente moet darem gemeld word dat “mediese poësie” ook in Engels in daardie stadium redelik min aandag sou trek. Dis eers met die stigting van die Hippocrates Society for Poetry and Medicine in 2009 onder beskerming van die Royal College of Medicine in die Verenigde Koninkryk wat “mediese poësie” op die voorgrond sou tree, met ‘n jaarlikse internasionale kongres en daarmee saam ‘n drieledige poësie kompetisie, nl. ‘n ope afdeling, ‘n afdeling vir werknemers by die National Health System en dan ‘n junior afdeling vir skoliere. Beide die eerste twee afdelings het ‘n prysgeld van 5000 pond vir die beste gedig, wat waarskynlik seker die grootste bedrag aan prysgeld is ter wêreld vir ‘n enkele gedig.

Die Walliese digter, Danny Abse, word beskou as die “vader van mediese poësie” deur die Hippocrates Society for Poetry and Medicine. As ons iemand in Afrikaans moes nomineer, sou my stem gaan vir Menno Stenvert wat meer as ‘n derde van sy debuut gewy het aan “mediese poësie”.

Die volgende verskyning van ‘n dokter-digter op die Afrikaanse toneel sou eers vyftien jaar later wees met die verskyning van twaalf gedigte in Nuwe stemme 2 van die Bloemfonteinse internis, Gilbert Gibson. Hy sou dan met ‘n solo-bundel Boomplaats debuteer in 2005, en daarna tot op hede nog vier bundels publiseer wat almal baie goed ontvang word. Boomplaats word in 2006 bekroon met die Proteaprys vir Afrikaanse poësie.Sy derde bundel Oogensiklopedie verskyn in 2009 en hy ontvang in 2010 ‘n ATKV-Veertjie toekenning daarvoor.Sy vyfde bundel vry, verskyn in 2015 en ontvang weereens ‘n ATKV-Veertjie toekenning in 2016 sowel as die Elizebeth Eybersprys vir poësie.

Gibson is duidelik die dokter-digter in Afrikaans wat die grootste impak sou maak sedert C. Louis Leipoldt en A.G. Visser. In sy eerste twee bundels is daar wel spore van sy werk as dokter, dus, wat ons sou kon tipeer as “mediese poësie”, maar daarna verdwyn dit grootliks by sy laaste drie bundels.

i.c.u

.

hierdie vrou lê roerloos

volgeventileer, verslap, edematous, versaak,

siek van kollektiewe geheue

soos vingers taai van springmieliebolle, van

palms oor beskuitdeeg,

van arms wyd soos die rooivloerstoep wat hulle op die

plaas gehad het, van skouers gebuk onder die sagte woord,

van heupe wat geselluliet getuie speel vir

sondagetes jare terug, van bene

ouer en slimmer onder ‘n

gestoelte in die kamer wat sy in die ouetehuis

gehad het, van voete waaraan die

artritis bly knaag, van ‘n kop wat

nou verstil op die kussing,

onder die monitor die intraveneuse lyne

die juk van verlang

.

familie wag in die gang

.

Uit: Boomplaats (2005)

.

Na Gibson beleef ons ‘n tyd, byna soos met die avant-garde digters van die laat sestigerjare dat daar in ‘n relatiewe kort tyd ‘n handvol dokter-digters op die Afrikaanse toneel sou verskyn.

Len S. Louw was ‘n narkotiseur van Worcester wat in 2009 met ‘n terminale siektetoestand gediagnoseer word. Hy het ‘n manuskrip met gedigte wat op daardie stadium dalk nog nie heeltemal publikasie gereed was nie, en met voorbehoude deur ‘n hoofstroom uitgewer aanvaar is. As gevolg van die aard van sy omstandighede het ‘n paar van sy vriende in samewerking met mense in die industrie besluit om eerder ‘n korter pad met publikasie te loop ten einde die bundel gepubliseer te kry voor sy afsterwe. Met Leti Kleyn aan die stuur het Fanie Olivier, Jeanette Ferreira en nog etlike ander mense gehelp en het Tienie du Plessis van Hond Uitgewers die bundel aan’t stap in 2010 gepubliseer.

Die bundel is goed deur lesers en resensente ontvang, en mens wonder onwillekeurig oor die invloed wat Louw later sou kon hê as die noodlot aan hom ‘n ander hand met kaarte uitgedeel het. Louw se gedigte toon min wesentlike spore van sy werk as narkotiseur of dan as dokter. Hy sterf uiteindelik na ‘n uitgerekte siekbed op 26 Januarie 2013.

In 2011 verskyn die bundel Die lewe tussen pikkewyne van Jasper van Zyl, op dié stadium nog ‘n mediese student. Van Zyl skryf reeds poësie van skooldae af en van sy gedigte is in 2005 in Nuwe stemme 3 opgeneem.Van Zyl se gedigte toon geen spore van sy mediese agtergrond nie, maar hy word baie gunstig deur lesers en resensente ontvang. Hy word beskou as ‘n jong digter met enorme potensiaal.

In 2012 verskyn Hennie Nortjé, ‘n internis van Stellenbosch op die toneel. Hy is ‘n produk van die Universiteit van Kaapstad se Kreatiewe skryfskool waar hy onder leiding van Joan Hambidge ‘n M.A. graad in Kreatiewe skryfwerk verwerf het.

Sy skitterende debuut, in die skadu van soveel bome, word uitstekend ontvang en word in 2012 bekroon met die Eugène Marais prys, en in 2013 met die Ingrid Jonker prys.

Nortjé se werk toon, op een gedig na, ook nie werklik spore van sy agtergrond as dokter nie.

.

Verdere variasie

.

Die berk

is slank en lig,

haar vel

hier en daar gevlek.

Iemand sou inderdaad

kon dink

dis besproete been

van ‘n meisiekind,

en hy was reg:

orals langs die pad,

in terminale

immuungebrek,

staan sy en haar soort

anemies

met Kaposi se sarkoom

(onder andere)

deurtrek.

Uit: in die skadu van soveel bome  (2012)

.

Die laaste dokter- digter tot op hede in Afrikaans is dan Hendrik J.Botha, ekself, ‘n narkotiseur van Pretoria en ook ‘n produk van die Universiteit van Kaapstad se Kreatiewe skryfskool onder mentorskap van Joan Hambidge, wat in 2015 debuteer met Atropos. ‘n Afdeling met drie en twintig gedigte kan tipeer word as “mediese poësie”.

Dit laat mens onwillekeurig nou met ‘n paar vrae.

Eerstens, is dit regverdig om ‘n digter, wat ook toevallig ‘n dokter is, die bordjie “dokter-digter” om die nek te hang? Is dit tot sy voordeel of kan dit hom benadeel, veral as sy poësie nie sy mediese agtergrond reflekteer nie. Ons praat immers nie van “onderwyser-digters” of “prokureur-digters” nie, doen ons? My persoonlike gevoel is dat die antwoord op die vraag nie so eenvoudig of voor die hand liggend is nie. ‘n Digter soos Gilbert Gibson in veral sy laaste drie bundels, toon baie min tekens van sy werk as dokter. Hy het hom ook bewys om as digter, suiwer op grond van sy gedigte, sy man te kan staan, waardeer te kan word, bekroon te kan word. Ek dink nie dat dit noodwendig tot sy voordeel kan wees om hom as “dokter-digter” te beskou nie. Beoordeel en waardeer hom as digter, die feit dat hy ‘n dokter is, is eintlik nie ter sake nie.

Dieselfde argument sou mens ook kon opper in die geval van Hennie Nortjé en Jasper van Zyl.Kyk mens egter na ‘n digter soos Menno Stenvert, sou sy debuut waarskynlik baie meer aandag gekry het en uit ‘n ander hoek beoordeel geword het as die “mediese poësie” daarin raakgelees is, en as dit in ‘n stadium was wat “mediese poësie” die aansien en waardering het wat dit vandag het. (Veral in Engels natuurlik). Myns insiens sou dit vir hom voordeel ingehou het om as “dokter-digter” tipeer te kon word, veral as mens sou in ag neem dat hy iets nuuts na die tafel gebring het.

As ons ‘n paralelle vergelyking wou trek met Engels, sou dit wees om die posisie van Danny Abse te vergelyk met iemand soos William Carlos Williams. Abse het sy bekendheid en erkenning tot ‘n groot mate te danke aan die mediese gedigte wat hy geskryf het, dat hy as die “vader van mediese poësie” beskou word deur die Hippocrates Society for Poetry and Medicine.In Williams se geval is dit eintlik totaal irrelevant dat hy ‘n dokter was.

Waar bring dit ons dan nou vandag? Het die Afrikaanse digkuns dokters nodig? Ek is steeds nie seker oor die antwoord op die vraag nie. Wat miskien ‘n meer dwingende vraagstuk is, is of dokters poësie nodig het, en indien wel, hoekom?

Miskien is dit ‘n vraag vir ‘n ander dag.

.

Hendrik J. Botha

Hendrik J. Botha

Hendrik J. Botha is ‘n digter van Pretoria. Hy is ook ‘n narkotiseur. Botha het aan die Hoërskool Gimnasium in Potchefstroom gematrikuleer. Hy het medies aan die Universiteit van Pretoria studeer en later gespesialiseer in narkose. Hy praktiseer as spesialisnarkotiseur, eers in Klerksdorp en nou in Pretoria. In 2013 verwerf hy ’n MA (kreatiewe skryfkuns) aan die Universiteit van Kaapstad. In 2015 debuteer hy met “Atropos” by Queillerie.

 

(Hendrik Botha is saam met ander een van ons gasbloggers vir Okt.en Nov. – mj)

Bronnelys:

Botha, Hendrik J. 2013. M.A Tesis: Dokters as digters in die Afrikaanse letterkunde. Universiteit van Kaapstad.

Rall, H. 1976. Donker van mere. Kaapstad: Tafelberg.

Eybers, E. 1977. Einder. Kaapstad: Human & Rousseau.

Gibson, G. 2005. Boomplaats. Kaapstad: Tafelberg.

Stenvert, M. 1986. Vrugvlies. Kaapstad: Tafelberg.

Nortjé, H. 2012. in die skadu van soveel bome. Kaapstad: Queillerie.

 

Gilbert Gibson behaal tweekuns met ATKV Woordveertjie-bekroning

Saturday, September 10th, 2016

index

Gilbert Gibson, het gisteraand (9 September) tydens die ATKV Woordveertjie-toekennings ‘n tweekuns deurdat sy vyfde bundel “Vry-” 2015: Human & Rousseau) met ‘n Woodveertjie bekroon is in die kategorie vir digkuns. In Junie vanjaar was dié bekroonde bundel ook met Media24 se Elisabeth Eybers-prys vir poësie bekroon. Volgens die commendatio, die volgende: “Die woorde is geweeg, die verse is geslyp en vernuftig in ‘n bundel aangebied wat op die oog af intellektueel voorkom, maar wat die leser ewenwel behaaglik innooi. Die gedigte smeek – inhoudelik, konseptueel en verstegnies – vir oor en oor lees. Dit is onder meer dié bemoeienis met die leser wat dié bundel bó uitsonderlik maak.”

Gibson het in 2001 in Nuwe Stemme 2 met 12 gedigte gedebuteer. Sy eerste bundel, Boomplaats, het in 2006 die Protea-poësieprys vir die beste Afrikaanse digbundel wat die vorige jaar verskyn het,  ontvang. Boomplaats was ook op die kortlys vir die Ingrid Jonker-prys. Sy tweede bundel, Kaplyn, het in 2007 verskyn daarna het Oogensiklopedie in 2009 en [VII] in 2013 verskyn.

Vry-

Omslag

In sy resensie van die bekroonde bundel vir Versindaba, het Bernard Odendaal die volgende oor Gilbert Gibson se digkuns te sê gehad: “Gibson beoefen ’n digkunssoort wat eers intense intellektuele betrokkenheid van die leser verg, voordat die emosionele betekenislading in die leeshandeling oordraagbaar word. Dié digterlike werkswyse word tot taamlike uiterstes gevoer in gedigte met punktuasie wat soos selfstandig betekenende elemente (soos “woorde”) ingespan word – ’n skryfstyl wat herinner aan tekengebruik in die digitale omgewing, en wat sowel aaneenskakeling as (onder-)skeiding sinjaleer […] Na my mening sal die bundel beslis ter bekragtiging dien van Gibson se status as (tweemaal bekroonde) verteenwoordiger van die meer (“hermeties-”) geslote digkuns – een van die interessante tendense in die Afrikaanse digkuns sedert die millenniumwending.

Die ander genomineerde bundels op die kortlys was Daniel Hugo (Takelwerk, 2015: Human  Rousseau) en Marlise Joubert (Bladspieël, 2015: Human & Rousseau) Dieselfde bundels het ook om die Elisabeth Eybers-prys meegeding.

Van harte geluk aan Gilbert Gibson met hierdie uitsonderlike prestasie.

Gilbert Gibson met Media24 se Elisabeth Eybersprys vir poësie bekroon

Thursday, June 23rd, 2016
index

Gilbert Gibson

Gilbert Gibson, is gisteraand (22 Junie 2016) tydens Media24 se prysuitdelingsfunksie met die Elisabeth Eybers-prys vir poësie beloon vir sy bundel Vry-. Volgens die beoordelaars word die leser in dié bundel gekonfronteer met ’n unieke stilistiese wyse waarop temas ontgin word. Hierdeur “kom die voorheen bekende Vrystaatse gegewe skielik in ander gedaantes na vore – verryk met ’n verbrokkelende, stamelende broosheid.”

Gibson het in 2001 in Nuwe Stemme 2 met 12 gedigte gedebuteer. Sy eerste bundel, Boomplaats, het in 2006 die Protea-poësieprys vir die beste Afrikaanse digbundel wat die vorige jaar verskyn het,  ontvang. Boomplaats was ook op die kortlys vir die Ingrid Jonker-prys. Sy tweede bundel, Kaplyn, het in 2007 verskyn daarna het Oogensiklopedie in 2009 en [VII] in 2013 verskyn.

Vry-

Omslag

In sy resensie van die bekroonde bundel vir Versindaba, het Bernard Odendaal die volgende oor Gilbert Gibson se digkuns te sê gehad: “Gibson beoefen ’n digkunssoort wat eers intense intellektuele betrokkenheid van die leser verg, voordat die emosionele betekenislading in die leeshandeling oordraagbaar word. Dié digterlike werkswyse word tot taamlike uiterstes gevoer in gedigte met punktuasie wat soos selfstandig betekenende elemente (soos “woorde”) ingespan word – ’n skryfstyl wat herinner aan tekengebruik in die digitale omgewing, en wat sowel aaneenskakeling as (onder-)skeiding sinjaleer […] Na my mening sal die bundel beslis ter bekragtiging dien van Gibson se status as (tweemaal bekroonde) verteenwoordiger van die meer (“hermeties-”) geslote digkuns – een van die interessante tendense in die Afrikaanse digkuns sedert die millenniumwending.

Die ander genomineerde bundels op die kortlys was Daniel Hugo (Takelwerk, 2015: Human  Rousseau) en Marlise Joubert (Bladspieël, 2015: Human & Rousseau)

Graag wens ons Gilbert Gibson geluk met hierdie welverdiende bekroning.

*

Gisela Ullyatt. Stuur groete aan die reën.

Wednesday, December 9th, 2015

Colesberg

’n Gros woorde sou 2015 kon beskryf: #rhodesmustfall#; #feesmustfall# en ander dergelike hutstekens (of liewer onthuts-tekens?). Terreur, Parys, verset, twis, tweespalt. Afrikaans. Kolonisering, de-kolonisering, neo-liberalisme, Marxisme(s).
Steve Hofmeyr wat country sing. Nathan Trantraal wat op Halloween die Ingrid Jonker-prys wen. Wit patriargie. Swart patriargie.
Open Stellenbosch. Kovsies #Steynmustfall#; NWU #Totiusmustfall#. Oscar Pistorius en die ANC-vroueliga. Suid-Afrikaanse Oorlog. Boer. Grond. Donker donker land. Wye en droewe land.
Twee woorde oorheers egter bostaande begrippe: ‘reën’ en ‘droogte’. Hiermee saam, ‘versengend’; die ‘dieper dors’.
In 6 Desember se Rapport Weekliks skryf Leon Schreiber oor die VN-Klimaatsberaad in Parys (‘’n Droë, warm seisoen’:7). Wat my opval en terselfdertyd nog meer moedeloos laat, is die volgende paragraaf:

Die impak van die klimaatsverandering word inderwaarheid reeds wêreldwyd beleef: 14 van die 15 warmste jare wat tot dusver opgeteken is, het almal sedert 2000 voorgekom. Die Wêreld-Metereologiese Vereniging (WMF) voorspel bowendien dat 2015 verreweg die aarde se warmste jaar gaan wees sedert optekening in 1860 begin het.

Hier sit ons dus, ge-hittegolf. Soos ek hier tik, is dit 35 grade. Maar dit is 20:35. Daar is nie ’n venster of ’n deur wat nie oopgaap nie. Daar is waterbeperkings. Lugverkoeling is te duur vir meeste privaat-huise. Aldus die waaier wat warm lug soos ’n bergwind rondspiraal. Die hitte oordonder alles; die donderstorms bly gerugte.
Veral boere in die Vrystaat en Noordwes word deur die droogte vermink. Daar is nie weiding nie; die aarde is verskroei. Talle moet hul eie diere skiet. Kalfies kry skitterysiekte omdat hulle maagvelletjies nog dun is en nie bestand teen die son is nie: die melk in hul mae word letterlik suur.
Gilbert Gibson, Bloemfonteinse internis wat die Oos-Vrystaatse plaaslewe ken, skryf só oor droogte op ’n plaas (Groot Verseboek, Deel 3:1204):

krit

daar is iets
in die oosvrystaat
marquardsenekalexcelsior
wat uit die ou testament uit peul
iewers in korannaberg
vlam ’n bos toevallig in ’n veldbrand
’n skaapwagter op rietvlei
se stok word ’n slang
steynskraal-beeste se oë
word deur kraaie uitgepik
in sandspruit se waterlose skeut
kniel droogte as profeet

Hans du Plessis dig in ‘Droogte drie en tagtig’ (GV, Deel 2:840) oor ’n knellende droogte van meer as dertig jaar gelede. Die emosionele ondertoon van die gedig (‘diep in die donker van ’n put’ en ‘dié swart gal gaan in my sinne sit’) speel in op die donkerte van moedeloosheid; die ongenade van hitte en son. Let op die wyse waarop die digter as’t ware ’n assosiatiewe spieëlbeeld uit die twee strofes skep: die tweede word ’n emosionele kartering van die eerste se fisiese ruimte:

mielies skuifel skraal skrompeltjies blaar
maer en ritsel teen die droë wind
skalter skewerig skuins en ongekop
op bruin gelit die dorte deur
die draaiwind dribbel uit ’n tregterpot
droë derms uit die dors uitlos
son speel speke teen ’n windpomp vas
as stofstrepe staan waar water was
en diep in die donker van ’n put
bid die son ’n skelm skerfie wit

ek loer flegmaties af
toe stort en staar my kop
uit die wiegende weinig op:
watertjie wikkel wanorde:
lug word water word son word stof:
en word ek ooit weer uitgeput:
dié swart gal gaan in my sinne sit:
iewers in hierdie jammerjaar
het ek nog kop verloor
en die laaste sap
word uit my leë lyf getap

Phil du Plessis se ‘Kalkbaai, Maart 1984’ (uit ‘Asemgedig’:19) eksploreer die verband tussen asemhaling-as-lewegewende ritme van die heelal wat ’n sikliese gang (asem/lug; water/reën) suggereer. Die wisselvalligheid van die kreatiewe proses, hier spesifiek die digproses, is ‘n verdere betekenismoontlikheid ter ontginning.

1

Die heelal haal ritmies asem,
maar hóé
verander die jaar self?

die aarde asem,
verdig die asem tot water,
tog, voor verposing
kom die uitasem
wat dampe weer
die ruimte instuur

soms kom die reën vroeër,
soms later.

Soos met talle van sy ander gedigte, daag Gert Vlok Nel semantiese sowel as strukturele konvensies uit; dit wat ongesê bly en verkap word, moet die leser self invul.
In ‘i sagte reën het agtermiddag’ (10) word die titel in beide openingsreël en laaste reël herhaal en met ’n punt of end stop markeer. Ook word ‘die’ by die openingsreël gevoeg wat spesifisiteit aan die spreker se herinnering verleen.

i sagte reën het die agtermiddag.
ja ons almal het uitgehol, rondgedans in die.
tot Ma natuurlik gesê het kom in julle reën.
julle sal koue.

ekeenAttieenPollie en Vlokkie my vertraagde.
het nie geluister vir Ma nie, ons het.
ons bootjies gery in die sloot langs.
Vlokkie die simpel lag i i i iieeggghh die simpel ding.

in die yard kom Ma uit met die belt kamma.
ons hol in bang kamma. skielik is daar ’n helse.
in die straat is daar i botsing, i bakkie en i.
i sagte reën het agtermiddag.

Christine Barkhuizen le Roux gebruik die garingboom as objektiewe korrelatief in ‘droogteblom’ (55). Die woord ‘pose’ in die slotreël is ’n effektiewe transponering van betekenis vanaf die openingsreël: die kortstondigheid van die garingboom-as-droogteblom. ‘Pose’ is ’n woord wat meestal in onbruik verval het; dit dui ’n vensterperiode of tussenpose aan:

die garingboom het uitgeloop
weerskant aan elke hand
’n diepbord stuifmeel saad en son

drie maande en ’n bietjie tyd
kantel die stingel val die blom

’n droogteplant leef in respyt
tot somer weer één pose kom

Petra Müller se My plek se naam is Waterval (Waterval verwys ook na haar plasie wat in 1984 deur ’n brand verwoes is) se uitgangspunt is geskoei op die Oosterse dig-tradisie; natuur en landskap swaelstert met kalligrafie. Omdigtings en voortdigtings van onder andere Kalligrafie-digters soos Li Po en Riokan word terselfdertyd in konteks met die Afrika-landskap geplaas. So byvoorbeeld word ‘die kersieboom soms ’n pruimboom, die den soms ’n seder’. Ingelyks aktiveer ‘reënroeplied’ (‘Maart, April’:92) Eugène Marais se ‘Die dans van die reën’:

sy hang haar vlae wyd
oor rante oop … draal nog dae
sleep nog ver

o suster van die yl karos
ek roep u uit die vaalte los

met miere, haas en wildegans
begin ek stadig, hortend dans

’n kleinwild wat die tekens lees
om spoortjie van u spoor te wees.

Tradisioneel word die reëndans met die Noord-Amerikaanse Indiane geassosieer. Suid-Afrika het egter Modjadji, die Reënkoningin, wie se tradisionele tuiste Suid van Venda lê. Marais se wêreld skakel dus met hierdie Afrika-legende (’n Engelse Uitgewery wat spesifiek aandag skenk aan vroue-skrywers het hulself na Modjadji vernoem).

Ek sluit af met Marais se alombekende gedig (GV, Deel 1:32): mag ons almal ’n riel kap vir Onse Suster:

Die dans van die reën
Lied van die vioolspeler, Jan Konterdans, uit die Groot Woestyn

O die dans van ons Suster!
Eers oor die bergtop loer sy skelm
en haar oge is skaam;
en sy lag saggies.
En van ver af wink sy met die een hand;
haar armbande blink en haar krale skitter;
saggies roep sy.
Sy vertel die winde van die dans
en sy nooi hulle uit, want die werf is wyd en die bruilof groot.
Die grootwild jaag uit die vlakte,
hulle dam op die bulttop,
wyd rek hulle die neusgate
en hulle sluk die wind;
en hulle buk, om haar fyn spore op die sand te sien.

Die kleinvolk diep onder die grond hoor die sleep van haar voete,
en hulle kruip nader en sing saggies:
“Ons Suster! Ons Suster! Jy het gekom! Jy het gekom!”

En haar krale skud,
en haar koperringe blink in die wegraak van die son.
op haar voorkop is die vuurpluim van die berggier;
sy trap af van die hoogte;
sy sprei die vaal karos met al twee arms uit;
die asem van die wind raak weg.
O, die dans van ons Suster!

Ns.: My hutsteken-mantra vir Suid-Afrika, 2016: #rainmustfall#.
Mag die Groot Lafenis ons almal omarm.

Colesberg2

Bibliografie

Barkhuizen Le Roux, C. 2006. roset. Pretoria: Lapa.
Brink, A.P. (ed). 2008. Groot Verseboek, Dele 1-3. Kaapstad: Tafelberg.
Du Plessis, P. 1986. Ek sing waar ek staan. Kaapstad: Tafelberg.
Müller, P. 1987. My plek se naam is Waterval. Kaapstad: Tafelberg.
Nel, G.V. 1993. om te lewe is onnatuurlik. Kaapstad: Tafelberg.

wicus luwes. dis:/ek{teer}

Wednesday, October 7th, 2015

leonardodavinci3_crop

Cat Stevens reken dat die eerste snit die diepste sny. Stevens verwys na die liefde of eerste liefde. Dit is dus ‘n denkbeeldige snit in ‘n denkbeeldige hart, maar die gevoel wat dit veroorsaak kan die verliefde met net soveel trauma los as ‘n werklike snit.

Die manier hoe kinders redeneer is so direk of konkreet en ek is mal daaroor om te luister hoe hul oor abstakte idees redeneer. Ek het ‘n gesprek gevolg waar kinders hul toekomstige beroepe bespreek. Een kind redeneer toe dat sy graag ‘n veearts wil word, want sy hou vreeslik baie van diere. Die antwoord wat my aan die dink gesit het, kom toe van een van haar maats:
“‘n Veearts kan eintlik nie van diere hou nie, want hulle moet die diere gedurig seermaak. Hulle gee die diere inspuitings en sny aan hulle. Hulle moet eintlik diere haat”
Ek het daaraan gedink dat die stelling ‘n mate van waarheid bevat, maar dat dit die groter prentjie miskyk: Daar is wel somtyds pyn betrokke, maar dit is ‘for the greater good’. Party prosesse benodig
pyn om die groter pyn te verlig.

Volgens die kinderlike redenasie moet veeartse dus diere haat.
Dokters moet mense haat.
Digters moet woorde haat.
Hierdie haat moet natuurlik ten bate van die groter liefde gekanaliseer word.
Die groter prent het onderafdelings.

Ek het tydens een van my staptoere op die Outeniqua-staproete ‘n mediese student ontmoet. Die student, Marli Nel as ek reg onthou, het ‘n gedig geskryf met die titel ‘dis ek teer’. As deel van haar studies moes sy, soos enige mediese student, die anatomie van die mens ondersoek. Die studie het ‘n praktiese komponent en behels die oopsny van kadawers. Haar gedig het my al dikwels laat wonder hoe mediese dokters die trauma wat hul deurgaan verwerk. Die kadawer voel geen pyn as daar aan hom of haar gesny word nie, want hul is reeds dood, maar die voornemende dokters begin sekerlik dink aan waar die kadawer vandaan kom gedurende die dissektering. Ek het gelees oor een span studente wat tekens van vriesbrand in so ‘n kadawer gekry het. Ander dele van die liggaam het weer brandmerke gehad. Die studente het dus bepaal dat hul heel waarskynlik aan ‘n hawelose man werk wat die wintermaande in die koue aan die een kant verkluim het en aan die ander kant te naby aan die vuur gesit het. Hul het ook die kadawer ‘n naam gegee. (Enige plaasjapie kan vir jou sê dat jy nooit ‘n dier wat jy gaan slag ‘n naam moet gee nie. Dis moeiliker om Betsie die koei of Saartjie die hen te slag, maar dit daar gelaat.) Ek het ook my nig, Katrina, oor haar dissekteer-ervaring uitgevra. Hulle het ook die kadawer ‘n naam gegee en te oordeel aan die tatoeërmerke was die kadawers waaraan hul gewerk het meestal van tronke afkomstig.

 

onder die steriele doek van jou brein

onder die steriele doek van jou brein deursoek jy my
soos geslagte van oë en medisinaal bewerkte hande.
biopsies formalien tot histologie voort/
soos tande in jou mond
jou liefde maak metastatis
en daardie liefde ruik soos dood

– deur Gilbert Gibson uit ‘Vry-‘

Die span waarin sy gewerk het, het begin sny aan die borskas. Elke vlak van die mens word bestudeer. Dis somtyds moeiliker om die strukture en vlakke te sien as wat dit in die studiemateriaal aangedui word. Die dele waaraan nie gewerk word nie, word toegegooi. Tyd het verloop en op ‘n dag het haar vrees waar geword: hul moes die gesig ook ondersoek. Party van Katrina se klasmaats het meer tyd in die badkamer deurgebring toe die daar aan die gesig gewerk moes word. Net soos die naam van die kadawer, gee die gesig ook menslike eienskappe aan die lyk wat voor jou lê. Dissekteer word dis ek teer.

leonardodavinci1Prent heel bo en bo kom uit Leonardo da Vinci se sketsboek

‘n Ander Dokter wat my meer inligting oor dissektering gegee het, was Dr Mbuso van ons maatskappy se gesondheidsafdeling. Vir hom was die voet weer ‘n interessante deel om te dissekteer. Daar is vreeslik baie lae en bene in die voet en ‘n snit wat te diep gaan, sal veroorsaak dat jy iets miskyk.

“There is nothing to writing. All you do is sit down at a typewriter and bleed.”
– Ernest Hemingway

Ek lees van tyd tot tyd oor DJ Opperman se laboratorium wat ‘n paar dekades gelede gefunksioneer het. Ek wonder sommer of die digters in hul ‘scrubs’ ook die fynere dele van ‘n gedig ondersoek het. As die digters van die laboratorium hul sintuie moes inspan sou daar miskien ook n reuk in die lug moes wees. Ek kan myself voorstel hoe die digters die poëtiese voet moes ondersoek

Een persoon wat beide skalpel en die pen of potlood al moes gebruik ‘for the greater good’ is Gilbert Gibson /ɪnˈtəːnɪst/. Ek het die voorreg gehad om ‘n gesprek oor sy nuutste bundel, Vry-, tydens die Vrystaatse Kunstefees by te woon. Dit is altyd ‘n voorreg om ‘n gedig uit die digter se eie mond te hoor. Dit is ‘n voorreg om die digter se digkuns te dissekteer en op soveel juwele af te kom. Gibson se gedigte het verskillende lae wat jy maklik kan miskyk as jy verkeerd sny. Die gebruik van leestekens en simbole maak die gedigte by tye kripties, maar noop die leser ook om dieper te kyk. (Op ‘n ligter noot kan ‘n mens seker dankbaar wees dat die gedigte getik is, want dokters is nie bekend vir hul mooi handskrif nie. Ek sien sommer al hoe die dienste van ‘n apteker ingeroep moes word om die uitgewer te help.) Verder sien ek in my geestesoog hoe gedigte op voorskrifboekies geskryf word met mediese verteenwoordigers se penne.

 

steel.[‘n trekkerbattery om:

steel.[‘n trekkerbattery om: ‘n ou motor aan()die gang te kry
..breker.die.wag.hond[en -e]..wag & begin+te.blaf .
en.ry[duiseligheid]seker../[of-]bang
+deur.die’ogiesd raad h ei-ning…..oupa{komuitgehardloopuit..:
die.’huis.’uit die slaap}op.’n.drafstap.
./hy.lyk.jonger>&gesond.//..ditlyksoos’nrooi.
steel.[‘n trekkerbattery om:

– deur Gilbert Gibson uit ‘Vry-‘

 

Tydens die gesprek met Gibson het ek gehou van die ‘dis ek teer’ dele wat ek as leek raakgesien het (of wou raaksien). Ek het aan my eie oupa se potlode gedink wat ek in ‘n klein houertjie bewaar toe hy van sy pa se penne en potlode gepraat het. Ek wonder wat ‘n mens daardie soeke na menslikheid in ‘n kliniese wêreld noem. Daar moet sekerlik ‘n naam daarvoor wees. Die anatomie van ‘n vers of die anatomie van ‘n gedig /gesig laat ‘n blywende indruk op die wat na daarna soek. Ek bewonder medici vir die verwerking van trauma wat hul daagliks moet deurgaan. Dit is wel ander mense se trauma, maar dit moet tog iewers ‘n impak hê. Skielik wonder ek sommer of die digkuns dalk een uitlaatklep vir Gibson kan wees.

o-DOCTOR-LOSES-PATIENT-570Foto: ‘n Skermskoot uit ‘n video wat ‘n Dokter buite die Noodgevalle afdeling van ‘n hospitaal wys. Die dokter het op daardie stadium pas ‘n jong pasiënt verloor.

 

In sy bundel kry die woord Vry, ‘n eie naam of identiteit. Vry-staat word die staat van vryheid en is nie bloot ‘n plek nie. Vry-staat staan beide los en vas.

 

ons het half in die middel

ons het half in die middel van die vry-
staat gebly my hare in
hoofsaak altyd kort gesny die sandklipmure
was van meer wind as weer
gegroef die meeste dae was dit berchtesgaden partymaal
stalag luft. die pad dorp toe besaai met waarskuwings teen
draers van rykdom sonder werk plesier sonder gewete
wetenskap sonder siel kennis sonder karakter politiek sonder beginsel
handel sonder moraliteit aanbidding sonder opoffering
die een was soos die ander die ouer boere
nou al dood. nie een van hulle het geweet watter hond ek het nie
totdat die airedale ‘n skaap vang, en daardie geheimenis ook ontwrig.
dit is moontlik dat ouers hul teen my gewaarsku het, dink ek,
en kam my hare terug.

– deur Gilbert Gibson uit ‘Vry-‘

Dit laat my opnuut besin oor die betekenisse van voorvoegsels wat soos ‘n stukkie lap oor die gedig gegooi is. Die opbreek en saamvoeg van woorde. Die amputeer en aanheg van woorde en die gevoel wat daardie woorde jou gee. Die kennis wat ons kry uit ‘n gedig wat dalk dood kan wees vir die een persoon en lewendig vir die ander. Die afsny van ‘n woord ‘for the greater good’. Ek dink weer aan hoe digters woorde haat omdat hul miskien so lief daarvoor is. Boeke kan ‘n mens volgens tabelle wys wanneer kinders abstrakte konsepte kan begin verstaan en hoe jy dit aan hul kan verduidelik. Min van daardie boeke wys jou egter met hoeveel sukses kinders abstrakte konsepte vir volwassenes kan verduidelik.

disseksie
diskoers
dissekteer
dis ek teer

 

Dankie:
Baie dankie vir Katrina du Toit en Dr Mbuso Mabuza vir die inligting en lekker gesels.

Bronne:
1. Gibson G, Vry-, Human & Rossouw, Kaapstad, 2015
2. Internet. http://www.huffingtonpost.ca/2015/03/19/doctor-photo-grieving-dead-patient_n_6905290.html

Prente:
1. Internet. http://www.huffingtonpost.ca/2015/03/19/doctor-photo-grieving-dead-patient_n_6905290.html
2. Internet. https://www.royalcollection.org.uk/collection/919013/recto-the-muscles-of-the-shoulder-and-arm-verso-the-muscles-of-the-shoulder-and
3. Internet. https://www.royalcollection.org.uk/collection/919015/recto-the-muscles-of-the-upper-spine-verso-the-muscles-of-the-upper-spine

Resensie: vry- (Gilbert Gibson)

Tuesday, August 18th, 2015

vry.  Gilbert Gibson. (Human & Rousseau. ISBN 978-0-7981-7053-6.)

Resensent: Bernard Odendaal (ATKV-Skryfskool van die NWU)

Bundelomslag

Met sy vier vorige bundels, veral die laaste drie (Kaplyn, 2007; oogensiklopedie, 2009; en [vii], 2013), het Gilbert Gibson hom as ’n belangrike eietydse verteenwoordiger van die meer “hermetiese”, oftewel geslote of moeilik toeganklike soort verskuns in Afrikaans gevestig. Hierin is hy al as erfgenaam van ouer digters soos D.J. Opperman, Wilma Stockenström en Breyten Breytenbach bestempel (Andries Visagie, in ’n 2009-onderhoud elders op hierdie webwerf gepubliseer).

Gibson se benutting van saamgedronge beeldgebruik, uitgebreide verwysingsvelde en intertekstualiteit, innoverende strukturering en woordspel is as kenmerke in hierdie verband uitgesonder (deur Louise Viljoen, in ’n 2011-artikel in Current Writing). Hierby moet die ontglippende aard van sy siening van sake en van sy segging gereken word. Om woorde uit sekere gedigte in sy vorige bundels in te span: Daar is ’n “skeel kyk” en ’n “wegskramsê” in sy digkuns te bespeur. Die onseker, betwiste gebied van woorde as tekens en van ons weet / nie-weet word deur hom op die voorgrond gestel. Postmodernistiese literêre kenmerke deurspek dus sy bundels: betekenisfragmentering en -onsekerheid; die gevolglike aktiewe rol van die leser in die (re-)konstruksie van die teks; die problematisering en radikale relativering van werklikheidsbelewing; die vooropstelling van intertekstualiteit en van vasgevangenheid in taal.

[V]ry- is, as bundeltitel, een van die sogenaamd peritekstuele tekens wat verskaf word om toegang vir die leser tot hierdie bundel te bemiddel. ’n Ander is die feit dat die gedigte eintlik titelloos is (die begindeel of die geheel van die aanvangsreël dien telkens as gedigtitel). Voorts dat die bundel (luidens die PDF-weergawe wat ek onder oë gehad het) nie ’n inhoudsopgawe bevat nie, maar dat die verse daarin in drie genommerde afdelings gegroepeer is.

Om by die bundelstruktuur te begin: Die eerste bundelafdeling, wat volg op ’n alleenstaande bundelopeningsvers (waaroor later meer), kan as herinneringsverse bestempel word. Ervarings uit veral die jeugjare word vertolk: opwindend bevrydende (maar ten slotte ook ontgogelende) reise na byvoorbeeld vakansieplekke; maatskaplike rigiditeite en opstandigheidsgevoelens daarteen; ’n familielid uitgebeeld as ’n gevangene van sy omstandighede; ensovoorts. Ook word ’n gedig oor die beperkings van die geheue hier ingesluit (“oud geword u geheue”, met ’n betekenisvolle toespeling op ’n beroemde gedig van William Carlos Williams).

Breedweg gestel, staan dood, vergetelheid en verydeling voorop in die tweede groepering – die eintlik onafwendbare vordering “in die rigting van so min as moontlik”, na “rigting weg”, soos dit in die gedig op bladsy 45 lui. ’n Toespeling op Jan F.E. Celliers se bekende “Dis al” in die gedig direk daarop versterk ’n interpretasie soos hierdie.

In die derde deel lyk dit of die intieme verhoudingslewe binne huweliks- en gesinsverband min of meer sentraal staan as onderwerpsmateriaal. Hoe dié verhoudings egter deur eksterne gebeure en verwikkelinge (die dood van ’n vader; die bedreigings van ’n gewelddadige samelewing; ensovoorts) geraak word, dit wil sê versterkend óf kompliserend, is ewe sterk ter sprake. Besinnings oor digterskap en poësie gaan ook hiermee gepaard.

Die tematiese indeling is egter geensins waterdig nie, en deurlopende motiewe dra by om die eenheid van die driedeling te beklemtoon. Want die bundeltitelwoord vry- sinjaleer, met sy afkappingsteken, dadelik voorwaardelikheid, onvoldongenheid. Dit is kennelik ’n woorddeel wat eers “voltooi” word in verband of in samehang met iets anders. Dis sowel ’n teken van oorgang as van beletseling – soos ’n horison.

In die gedigte word “vry-” ’n hele aantal kere, waar dit aan versreëleindes geplaas is, gevolg deur die woorddeel “staat” aan die begin van die volgende reël – beide in sterk beklemtoningsposisies dus. So word eerstens ’n heenwysing gemaak na die Vrystaatse ruimte waarbinne die gedigte meestal geplaas is (byvoorbeeld Bloemfontein, waar Gibson woon en werk, maar ook sy landelike grootword wêreld wat deur die vermelde herinnerings opgeroep word). In bepaalde gedigte word dié gewestelike heenwysings eksplisiet gemaak.

“Horison”, tesame met woorde soos “end” en “einde”, is ’n goeie handvol kere of meer in die bundel raak te lees. ’n Mens sou kon redeneer dat die afkappingsteken (of dan – teengesteld in funksie – koppelteken), soos ’n soort horison funksioneer – ómdat dit op die grens (of “kaplyn” – dié woord duik ook in die bundel op) tussen die hier en die anderkant funksioneer. By uitbreiding gaan dit ook oor die moeilike houdbaarheid van onderskeidinge tussen die waarneembare / beleefbare / begrypbare / beheerbare en die onwaarneembare / onbeleefbare / onbegrypbare / onbeheerbare.

Die twee openingsgedigte is sleutelgedigte in hierdie verband. Hulle vertoon enkele ooreenkomste, maar ook belangrike verskille wat die bewoording betref. Die eerste, wat soos ’n (ongetitelde) motto- of voorspel-gedig deur wit bladsye voorafgegaan en gevolg word sodat dit alleenstaande is, en wat talle belangrike bundelmotiewe bevat, staan in die geheel deurgehaal afgedruk – as ’t ware deur ’n horison uitgevee. Dit lýk of dit ’n meer tradisionele digvorm aanneem. Ook deur dié soort verskuns word dus by implikasie ’n streep getrek.

die vrystaat het ’n horison voor eendag weer ’n see

en alhoeminder aarde wat ouer word in die geheue van

water/ wat voor die rant fonteine bedoel/ en tot stof

jou voete vergader// waar leë parke die slaap

van biblioteke namaak/ tot anderkant die wilgerbome

by die spruit/ waar die hart bedaar en skeibare vulkane tot

niks versaak// die horison lê bedags soos woede voor die deur

soos honde uitgestrek in die tuin/ ’n anderheilige soek na

iets wat water/ onder formele tegniek bedek// die brein

is ’n gedaante wat aspirasies faal/ wat in die styl

van vlakte nie lig in jou oë verbeel nie/ en dus snags

jou slaafsbemin/ die horison van binne af, in

Dan volg die openingsgedig van die vermelde eerste (ongetitelde) bundelafdeling. Dié keer is daar wel ’n gedigtitel: ’n herhaling van die openingsreël van die gedig. Maar die versbou is opmerklik vryer as die teenhanger wat dit voorafgaan.

die vry-

die vry-

staat het ’n horison

waarvoor ek oor die stoep kan kyk

die horison is ’n verknoopte skoenveter

wat ’n mens deursny met ’n rooi knipmes

die horison is jou tong

die horison staan in die lug voor ’n fluitspeler,

maak jou vir slange bang

die horison is subtiel soos ’n sweempie

stof op ’n baadjie se skouer

dit herroep die droogskoonmaker

die horison lê soos ’n gevalle mas

wanneer die anker lig

lê bedaard soos ’n galg

en jy is die dood

’n Hang of drang na vryheid of beweeglikheid, maar wat dan terselfdertyd fataal ingeperk staan, word gesuggereer. Nie verniet nie is plek-plek toespelings op Opperman se bekende gedig oor digterskap, naamlik “Digter”, raak te lees in dié gedig.

“Staat” in die kombinasie “vry-staat” slaan dus duidelik op veel meer as benoeming van ’n geografies-politieke gebied of ’n belewenisruimte; dit betrek ook die betekenis stasis/staties, waar laasgenoemde dan paradoksaal staan teenoor (of langs) “vry”. Sekerheid, moontlikheid en vastigheid word dus, as ’t ware onlosmaaklik, met swewendheid of beweeglikheid of veranderlikheid of selfs verval verbind.

Dié spanninge word verder opvallend gemaak deur verskillende binêre motiewepare op verskeie plekke dwarsdeur die bundel teenoor mekaar op te stel (soos reeds in die deurstreepte bundelopeningsgedig): reën en water teenoor droogte, wind en stof, byvoorbeeld; of liefde, intimiteit en rus teenoor verhoudingspanninge, woede, gesuggereerde gevaar of geweld, en slapeloosheid.

Wat ’n beskrywing van ’n liefdestoneel sou kon wees, word byvoorbeeld in die slotgedig van die bundel as ’n geweldgeteisterde, byna voëlvrye toestand uitgebeeld.

ek droom van jou ’n laaste keer

ek droom van jou ’n laaste keer in die naklank van primitiewe

voëlgeluide en jy is hier jou bruin lyf soos die kalf in die put jou

voete op gekweekte gras kaal en onaangeraak

op jou gesig glim jou sweet insekte voor lig jou hande lê gestut

jou skouers gespan asof permanent gebukkend om in tente in

te stap. jou oë is opgeneem in skadu

elke tree wat jy in die gang af gee ’n nagmars jy bly my soldaat

jy klim in my bed soos ’n verspieder klim na die rand van die berg

al wanneer jy kniel is as ’n patroon op die grond val die geelkoper

gee aanstoot in stof en dit is hier waar my slaap

in verwarring kleiner krimp die soet tatoeëring op jou arms

bevestig die treurige aard van die droom, en hoe

oorloë die droom omsoom

voor jou lê die stof van die kaplyn soos die

beloofde land daar is bloed om jou tandvleis

daar’s bloed aan jou deur

Onderskeidinge, grense en betekenisse bly moeilik te trek. ’n Bestreping, of “horisonskepping”, wat op ’n ander wyse (verstegnies) die spanning tussen vastigheid of gevormdheid en die relativering daarvan aktiveer, is die benutting van die enkele of dubbele vorentoe-skuinstreep soos dit in die deurhaalde bundelopeningsgedig en ’n hele aantal ander gedigte in vry- voorkom. Konvensioneel word sodanige gebruik van die skuinsstreep benut om, wanneer gediggedeeltes in ’n prosaparagraaf aangehaal word, versreël- en strofesnitte aan te dui. Hier word dit egter ín ’n digteks aangewend. ’n Effek van onsekerheid oor, of van die onvastheid van versreël- en strofeverdelings in die betrokke gedigte word sodoende in die hand gewerk.

Trouens, die verskunstradisie self word met agterdog bejeën – soos ook die taal as betekenisskeppende of –draende medium. Iewers in ’n gedig word, op sprekende wyse, gepraat van “’n sonnet met sinkende reputasie / twyfelagtige notas woordspelings wat min verduidelik” en wat die spreker op die “laaibak” van sy “bakkie” karwei. En luidens die gedig op bladsy 79: “die lig is nie ’n funksie van sintaksis nie / lewe is onduidelik”.

Stilisties en verstegnies sorg Gibson derhalwe dat die leser hierdie onsekerhede en ontwrigtings eerstehands ervaar. Ellipsering en sintaktiese onvoltooidhede en ineenvloeiings deurspek die gedigte, soos ook die benutting van a-logiese beeldspraak, paradokse, dubbelsinnighede en selfs opsetlike teenstellings (oksimorons). Vergelyk die volgende gedig (waarin “gewrigte”, waarskynlik bedoeld, op “gedigte” wil klink):

’n formele tegniek in jou gewrigte

’n formele tegniek in jou gewrigte kom jou kort

maar jou bene buig konsekwent

jou enkel onderhou die kleiner

soos die hak die hele gedeelte.

as jy stilstaan ontstaan ’n verhouding onder

die lig wat op jou skouer spil, leun jy terug

met die statiese onsekerheid van hare oor jou nek

en die nek buig plegtig in wording tot ineen-

storting, jou rug oor die rand waar drake

die arms as jy wakker word in die son se verskriklike

lig jou voete van voor af aan die aarde laat raak

Dikwels maak die gedigte ’n indruk dat hulle weergawes van (assosiatiewe) gedagtespraak kan wees, sy dit uit die mond van ’n ín-kennige (na binne toe), ingehoue spreker wat meermale eerder minimaal of deels verswygend kommunikeer. Hiervan is die versweë of slegs deur middel van voorlettergebruik aangeduide skrywersbronne van interteks-eggo’s (byvoorbeeld “PB” of “vWL”) al ’n teken.  Die leser moet meermaal eers uit die intertekste wat in so ’n gedig weerklink, aflei dat, byvoorbeeld, Peter Blum of N.P. Van Wyk Louw bedoel word.

Gibson beoefen ’n digkunssoort wat eers intense intellektuele betrokkenheid van die leser verg, voordat die emosionele betekenislading in die leeshandeling oordraagbaar word. Dié digterlike werkswyse word tot taamlike uiterstes gevoer in gedigte met punktuasie wat soos selfstandig betekenende elemente (soos “woorde”) ingespan word – ’n skryfstyl wat herinner aan tekengebruik in die digitale omgewing, en wat sowel aaneenskakeling as (onder-)skeiding sinjaleer. Die gedig op bladsy 40 is ’n sprekende voorbeeld:

dit.[neem:/’n.tydomtot.verhaal.te]kom

:die.reg.tot/ter.sprake\\die.bekende’.patroon

…[van.dinge.wat verander].die.tweede\\na(tuur-die verdiende loon)

{ek.sal.alles doen…is.die.[[…verhaal

++.die.pad.van.genesing/die.res.kommettyd.\\

::ons.pas.in.buigsaamheid,/.vul.

die.beste.jare.in.kinders.se.lewens\|

terwyl+ek.=.werk.aan.’n.finale..komplot

::wat-so.die.einde.[[…bepaal

’n Resultaat (risiko?) is dat die leser, selfs na herhaalde lees van die bundel, eerder die geheel van die tematiese aanpak, ook soos dit onderskraagd staan deur bogenoemde stilistiese en verstegniese elemente, onthou – en nie enkelgedigte of selfs gedigdele nie.

Geslote of ontglippend is ál die gedigte in die bundel egter nié. Veral in die slotafdeling is verse te vind wat onmiddellik tref op emosionele vlak. ’n Gedig soos die volgende is selfs “mooi”, sodat dit kers vashou by die soort liefdespoësie wat ’n mens geleer het om uit die pen van ’n Breyten Breytenbach te verwag (en aan wie erkenning gegee word in die subtitel van die gedig).

’n ruk na spreekure

(BB)

’n ruk na spreekure lei

jy my aan die hand huis

toe al met die oewer van bloemspruit langs

om die verbeende bleek van rûe kom

die skemer wind om ons hare die klere

wat ons aanhet, oor die brug en die

ongesnoeide bome hulle takke krimp

in die lig wat kwyn soos ’n verbode

blom geboue verflou voor die vrae

van herfs hoe hul vensters een-een

toemaak oor die waai van jou.

en ons sal trappe klim na ons kamer

en onder die groute van beurtkrag na me-

kaar staar en peusel aan gebakte

hoender, gemengde groente, rys; en

met die nag anderkant stilstaande gordyne

sal jy jou bloes oor jou skouers skil

die res sonder versoek (want jy is verslaaf

aan my) jy dring jouself in my

mond, word stil in die

slaap wat soos ’n akkedis

uit die bed klim en opreis

van die vloer, deur die toe ruit,

op tot in die blink laning bome,

en dan die maan

Na my mening sal die bundel beslis ter bekragtiging dien van Gibson se status as (tweemaal bekroonde) verteenwoordiger van die meer (“hermeties-”) geslote digkuns – een van die interessante tendense in die Afrikaanse digkuns sedert die millenniumwending.

© Bernard Odendaal / 2015

Louis Esterhuizen. Hermetiese digkuns, danksy die genade van die raaisel

Tuesday, May 28th, 2013

 

Die hele kwessie van hermetiese poësie is iets wat wêreldwyd in bykans alle vername digkunste weldeeglik gevestig is, terwyl dit hier by ons eintlik nog nooit inslag gevind het nie. Trouens, met die uitsondering van Gilbert Gibson, twyfel ek of daar enige Afrikaanse digter is wat as ‘hermeties’ (of te wel ‘ondeurdringbaar’) beskryf sal kan word. Heelwat verse wat as ‘hermeties’ beskryf word, is myns insiens wel ontoeganklik, dog selde hermeties.In die meeste van hierdie gevalle is dit (waarskynlik) weens onvoldoende kontekstualisering en nié as gevolg van die vers se tegniese vernuf om sy eie spore dood te vee, soos dit die geval is met Gilbert Gibson se gedigte, nie.

Nietemin. ‘n Belangrike boek oor hierdie onderwerp wat pas in Nederland verskyn het, is Paul Claus se Zwarte zon, code van de hermetische poëzie.  Op De Contrabas kon ek ‘n deeglike bespreking hieroor vind.

 

Omslag

Maar eers: volgens die uitgewer, Van Tilt Uitgeverij, se liriese inligtingstuk: “Niets is zo helder en tegelijk zo duister als de zon. Het zonlicht zelf verblindt, alleen een eclips maakt het zichtbaar. Voor de hermetische poëzie geldt dezelfde paradox. Als een zwarte zon schittert haar zin pas door afwezigheid. Zwarte zon leert de lezer de geheimtaal van de hermetische poëzie lezen. Paul Claes past een nieuwe ontcijferingsmethode toe op twaalf duistere dichters: Horatius, Luis de Góngora, Willem van Swaanenburg, Gerárd de Nerval, Stéphane Mallarmé, Arthur Rimbaud, Rainer Maria Rilke, Karel van de Woestijne, Wallace Stevens, André Breton, e.e. cummings en Hugo Claus. Het is een misverstand te denken dat de poëzie verdwijnt als we haar mysterie doorgronden. Integendeel, pas zo verschijnt ze in haar volle luister: als de zon na een verduistering.”

In De Contrabas se bespreking word Claus dan soos volg aangehaal: “‘Lezen is steeds ontcijferen. Wie de sleutel niet heeft, staat voor een gesloten deur. […] Een moeilijk gedicht bestaat bij de gratie van het geheim. Het plezier van de lezer bestaat erin dat raadsel te ontsluieren […]  De Rousseau-achtige opvattingen die tegenwoordig in het literatuuronderwijs en in het cultuurbeleid opgeld doen, ontkennen deze evidenties. Iedere kleuter wordt als een kunstenaar in de dop gezien. Iedereen zou n staat zijn zonder voorkennis cultuurproducten te consumeren. Elke vorm van initiatie wordt als doctrinair, elitair en contra-emancipatorisch afgewezen. De gevolgen voor deze doorgeschoten romantiek zijn dagelijks te merken. Cultureel simplisme en pueriel populisme voeren de boventoon in de media. Alles wat niet hapklaar is, wordt gecensureerd.”

‘n Belangrike publikasie, inderdaad.

Ten slotte word Claus soos volg aangehaal: “De twintigste-eeuwse avant-garde wil de politieke revolutie ook in de poëzie doorvoeren en creeërt zo een experimentele poëzie die steeds cryptischer wordt. Vreemd genoeg verzet ze zich tegelijk ook tegen iedere inwijding van de lezer. Hermeneutisme wordt zodoende een doel op zichzelf. Wellicht is de tijd gekomen om tegenover dit anti-intellectualisme een nuchtere technische analyse van de moderne poëzie te stellen.”

Maar waarom is hermetiese digkuns dan enigsins van belang? Uiteraard ‘n vraag waarop vele antwoorde moontlik is. Persoonlik het dit vir my te make met taal-verknoeiing en –ontginning, soos met die voorbeeld van Paul Celan. (Selfs Dylan Thomas?) En tog, altyd, altyd met T.S. Eliot (selwers ‘n gedugte hermeet) se beroemde uitspraak voor oë: “Genuine poetry moves before it is understood.”

En die hermetiese digkuns se vernaamste belemmering? Seer sekerlik die gebrek aan opwindende, of avontuurlustige  lesers.

As leeslekkerte volg sommer twee gedigte deur Gilbert Gibson; albei geneem uit sy mees onlangse bundel [vii], en eweneens deur Joan Hambidge aangehaal in haar resensie oor die betrokke bundel.

*

[60]

 

in daardie film zapruder

kruip jackie in rukkerige bleek

kleure oor die kar

om dele van haar man

se brein bymekaar te maak

elkeen van haar hande

daar is net twee

van sosiale media bevry

dante is haar digter

hy verstaan haar wêreld in die motor

in daardie wêreld van liefde en chaos

soek haar hande bloed

soos hansie smal se hande soek na staal

*

[24]

 

alice oswald op my af

die geluid van ’n fiets

van ’n bui reën wat jy

voor die tyd reeds ruik

jy kan haar spore na my toe volg

soos ink na ’n inkvis verskrik

bo ’n strandmeer se oopgevoude bodem

hier sluip iets soos koue

teen my ruggraat af

haar voetval wentel

’n aasdier

om ’n dooie skaap

in die naderkom van die hoogste wuppertal

wat mits dese vir haar van nuuts af

soos ’n bliksemstraal stuur

spoorloos en indrukwekkend

daardie grens van naamloosheid

wat om my baan en daar buite

op ’n ander reis begin gaan

 

© Gilbert Gibson (Uit: [vii], 2013: Human & Rousseau)