Posts Tagged ‘Gisela Ullyatt onderhoude’

Onderhoud met Ruan Fourie (‘n ope brief aan Dorian Gray)

Wednesday, May 24th, 2017

Ruan Fourie in geprek oor sy debuutbundel

‘n ope brief aan Dorian Gray, met Gisela Ullyatt

.

GU: Baie geluk met jou digdebuut, Ruan. Die voorblad is treffend, dog minimalisties. Vertel ons meer oor hoe die voorbladkuns gekies is?

RF: My redaktrise, Martjie Bosman, het my gevra of ek iets spesifieks ingedagte gehad het vir die voorblad, en ek het van die begin af ’n minimalistiese ontwerp verbeel. Die aanvanklike plan was om iets in die lyn van ’n leë, wit raam op ’n grys agtergrond te gebruik vir die ontwerp. Die portretformaat van die kunswerk op die voorblad herroep natuurlik die “the picture of …” op, wat ontbreek uit mý titel. Vandaar het ek voorgestel dat daar los kwashale in die raam kan wees, verkieslik waterverf; ’n abstrakte kunswerk in die styl van Silvia Peliserro se vroeë werk. ’n Gegewe waarmee ekself gespeel het, was om ’n kalligrafiepenpunt iewers in te sluit in hierdie loperige waterverfskildery. Ek het al hierdie idees vir Martjie Bosman gestuur en van haar af is dit aan Hanli Deysel oorgelaat. Sy het toe twaalf beautiful verskillende ontwerpe teruggestuur, en ek het laat weet waarvan ek hou en waarvan ek nie hou nie. Eindelik is twee van die ontwerpe waarvan ek (en ’n klomp mense by Protea) gehou het, met mekaar gekombineer.

GU: Met die intrapslag is dit duidelik dat die bundel die bladsynommer/titel-konvensie omruil. Hoe het jy as digter hierop besluit?

RF: Ek rangskik al ’n hele ruk lank my gedigte só, met die titel onderaan. Ek “onderteken” dus elke gedig wat ek skryf met ’n titel. Die titel is ’n nagedagtenis wat aansluit by ’n besinnende stemming, I guess. Ek hou boonop meer van hoe dit op die bladsy vertoon. Sekere gedigte se titels lees dan ook asof dit ’n laaste (dog verwyderde) versreël is, soos in “but satisfaction brought it back” (51). Die konsep van ’n brief wat onderteken word het bloot effektief hierby aangesluit, en om die bladsynommers dan bo-aan die bladsy te plaas was ’n manier om dié ruiling se doelbewustheid en bedoeling oor te dra aan die leser (hoewel dit ook eers ter sprake gekom het by die uitleg van die bundel).

GU: Jy kan as deel van die sogenaamde ‘born free’ generasie beskou word; jy is immers in 1994 gebore. Dit is dus interessant dat jy die brief-vorm in plaas van die e-pos benut, iets wat vele jongmense en selfs ouer mense nie meer nut voor het nie. Wat beteken dié ‘outydse’ vorm van kommunikasie vir jou as digter van die jonger generasie?

RF: Ek het, al is ek ’n freedom baby, ’n voorkeur vir die klassieke briefvorm. Daar is wel meer besonne redes vir die keuse van dié vorm, ek het nie net besluit ek hou daarvan nie.

Ek skrum bietjie weg van dinge soos ’n e-pos as ek gedigte skryf, omdat dit vir my baie keer lyk of die digter wat dié vorme aanwend, te hard probeer. Andersins kan dit ook ’n gedig tot gevolg hê wat heeltemal te vanselfsprekend en praterig is, wat die hele funksie van digkuns vir my ontlont. Ek het wel op ’n stadium ’n gedig of twee in die vorm van BBM’s geskryf (toe die BlackBerry die ‘it’-selfoon was), maar dít wys dan ook dat die immer aanpassende tegnologie gedigte in sulke instant-messaging-vorme kwesbaar maak om vinnig verouder te lyk. Myns insiens is ’n voicenote die interessantste (en naaste) hedendaagse reïnkarnasie van die brief. Die gewag op ’n reaksie; die onmoontlikheid om foute heeltemal reg te stel/weg te steek tensy jy die hele ding van voor af begin; dikwels ook die wanvermoë om ware emosies weg te steek. Die konsep van ’n voicenote-digbundel kan dalk verken word . . .

In elk geval. Die klassieke briefvorm, dan, pas bloot vir my meer effektief in die milieu van die vernaamste intertekstuele verwysing hier. Daar’s ’n vervloë sensibiliteit aan die era van Dorian Gray. Die roman is in 1890 gepubliseer, en omdat die verhaal in die digbundel in ’n moderne era afspeel, skep die groot tydsverskil tussen die verhale van die bundel en die roman vir my ’n interessante afstand/verwydering. Ek dink persoonlik ook ’n brief is eintlik opwindend, juis omdat ’n mens dit deesdae net in uitsonderlike gevalle teëkom. ’n Mens skryf nie meer briewe om in kontak te bly met iemand nie; dis gewoonlik een of ander grootse emosie wat ’n mens tot die skryf van ’n brief dryf. En ’n mens koester die briewe wat ’n mens ontvang nietemin; deesdae dalk selfs ’n bietjie meer as voorheen.

GU: Jy benut woordspel in sommige van jou titels: “gema/a/k” (11); “s/tikwerk” (13); “ek/stern” (6); “ar/seer” (19) en “he/ling” (68). Is hierdie gedigte gedurende ’n sekere fase of tydperk geskryf of is die titels later aan die gedigte toegeken?

RF: Ses van die gedigte in die bundel het voor die res van die gedigte bestaan, en vier van dié se titels het onveranderd gebly. Die res van die gedigte het ek in ongeveer drie weke geskryf in Augustus 2015. Al die gedigte (buiten “Dorian”) is heeltemal sonder titels geskryf. Die gedigte waarvan die titels hierdie tipe woordspel met die skuinsstreep in het, is wel redelik ver uitmekaar in die oorspronklike manuskrip (voor ek die verhaal uitgepluis het en die gedigte in die regte volgorde geplaas het). Die volgorde/verhaal het dus ook na die tyd eers by my opgeduik — ek het nie van die begin af bedoel om Dorian Gray te herroep nie.

Ek wil wel noem dat ek aanvanklik aan die manuskrip gewerk het van Desember 2014 tot Julie 2015. Die notaboek waarin alles handgeskrewe was, is in Julie gesteel, toe moes ek herskryf wat ek kon onthou of uit notas kon herroep. Ek het vanuit ’n objektiewe oogpunt probeer werk om alles so gou as moontlik weer op papier neer te lê, en die tematiek van die gedigte was byna presies dieselfde — dalk ’n bietjie meer ontwikkel, juis omdat dit tegnies ’n herskryf was. Die gedigte in die gesteelde manuskrip was ook almal naamloos. Nes die titels onderaan die gedigte, is die volgorde van die gedigte ook meer van ’n nagedagtenis.

GU: In “ek/stern” (16) kom die begrip “lotuseter” voor wat vir lesers die volgende intertekste vir lesers mag oproep, naamlik Homerus se Odusseia; Alfred, Lord Tennyson se “The Lotus-Eaters”; James Joyce se Ulysses waarvan die indeling op die Odusseia s’n berus. Vertel meer oor wat jy beoog het met “lotuseters” in hierdie gedig en het jy hierdie tekste in gedagte gehad?

RF: Ek is mal oor James Joyce, ek wens ek kon hom verstaan. Interessant genoeg het Ulysses my aanvanklik na die Odusseia gelei, in stede van andersom. Die lotuseters bewoon ’n eiland waar hulle stapelvoedsel lotusblomme is, wat daartoe lei dat dié bevolking byna hulle hele lewens in ’n vreedsame, apatiese waas deurbring. Dié apatie was iets wat ek wou betrek by die aangesprokene; dis een van die “red flags” in die verhouding. Bowenal sluit dit ook aan by die spreker se behoefte om ontsnapping; die spreker wil die lotuseter begryp omdat die spreker óók apaties wil wees of aanvaarding bereik ná die teleurstelling.

Die episode in Ulysses wat sinspeel op die Odusseia se vertelling van die lotuseters was een van die treffendste afdelings wat ek al gelees het. Dis die eerste hoofstuk waarin ’n mens Joyce se beroemde gedagtestroomtegniek, sowel as die parallelle elemente tussen sy parodie en die oorspronklike teks, duidelik teëkom. Die hoofstuk eindig met ’n pragtige paragraaf waar Leopold Bloom in die bad klim, en dele van hom word dan self “lotusse”. Ek beweer nie om die hoofstuk te verstaan nie, maar dit was vir my ’n volmaakte kombinasie van ’n karakter met ’n apatiese houding en ’n leser/toeskouer wat brand om te weet wat eintlik aangaan in die karakter se kop; wat eintlik bedoel word met die karakter se dade.

GU: Daar is ’n paar aanhalings uit lirieke van Lana Del Rey, Taylor Swift en verwysings na twee Nirvana songs asook verdere lirieke van ander kunstenaars. Wat beteken musiek vir jou as digter en watter musiek was jou ‘klankbaan’ terwyl jy aan die gedigte in die bundel geskryf het?

RF: Die lirieke wat ek ingesluit het is daar omdat ek ’n sterk geloof het in die poëtiese waarde en die algehele mag van pop. Heelwat mense is geneig om pop te ignoreer, maar daar steek myns insiens eintlik baie waarde in. Gewoonlik luister ek nie eintlik musiek terwyl ek skryf nie, ek hou daarvan om dit in ’n omgewing te doen waar daar nie te veel ander invloede is op my woorde nie. Ekself speel klavier, klawerbord en tjello, en musiek is al my hele lewe lank vir my baie belangrik; wanneer ek dit hoor, fokus ek egter dikwels te veel op die musiek (hoe dit saamgestel is, die instrumente, die akkoordprogressies) en dan kan ek nie altyd op my werk fokus nie. Wanneer ek my werk redigeer doen ek dit ook dikwels in stilte, maar ek luister eintlik ook graag na post-rock in hierdie fase. Tydens die skryf van ope brief het ek wel musiek geluister terwyl ek geskryf het.

Ek het spesifiek en herhaaldelik geluister na die volgende albums: Lana Del Rey se Honeymoon; Kings of Leon se Only by the Night; en Taylor Swift se 1989; met ’n paar lukrake liedjies tussenin wat ek nie nou kan onthou nie. Tydens die redigeringsproses het ek byna uitsluitlik geluister na Explosions in the Sky se All of a Sudden I Miss Everyone en God is an Astronaut se All is Violent All is Bright. Ek is al sedert haar eerste album ’n fan van Lana Del Rey se poëtiese hedonisme en sad core-klank; iewers gedurende die tyd toe ek die bundel geskryf het, is Honeymoon vrygestel. Heelwat mense dink sy is net aesthetic, maar daar’s eintlik baie meer aan haar persona en lirieke as “art for the sake of art”. Beide elemente het beslis ’n invloed op my gehad.

Caleb Followill se growwe vocals, saam met die ongelooflike wyse waarop hulle soveel verskillende klanke saamstel (en die goeie balans wat hulle steeds daarin behou), maak Kings of Leon dan weer vir my net so ’n emosionele luisterervaring. (Terloops, ’n verwysing na hulle liedjie “Crawl” het só ingeglip.) Ek het inderwaarheid deur die loop van 2015 hulle discography van die mees onlangse album af begin luister en geëindig by hulle debuut. Die keuse van Only by the Night was net omdat meeste van my gunsteling liedjies van hulle op dié album is.

Ek wil nie praat oor Taylor Swift nie. Ek sal wel erken 1989 was nogal ’n helende ervaring.

GU: Nie net berus jou debuut op Wilde se The Picture of Dorian Gray nie, maar ook onder andere op Nabokov se Lolita, Pale Fire en The Real Life of Sebastian Knight; Thomas de Quincey se Confessions of an English Opium-Eater; De Saint-Exupery se Terres des hommes; Tolstoi se Anna Karenina; Kundera se The Unbearable Lightness of Being, en Justin Torres se We the Animals.

Waarom hierdie bepaalde intertekste?

RF: Ek het van die begin af geweet dat ek versigtig moet wees dat my eie stem nie wegraak tussen die honderd ander stemme nie, want ope brief dra swaar aan die intertekstuele verwysings. (Anekdogee?) Dit was egter heeltemal doelbewus. Wat my op dié tekste laat besluit het is eintlik maar die geweldigheid van elke afsonderlike teks. Elkeen van hierdie tekste bevat een of ander verskriklike liefdesgeskiedenis of ervaring; ’n karakter wat verstrengel raak en dalk versmoor word in iets of iemand se kloue. Somtyds het ek bloot die beelde waarmee dié ervaring verduidelik word, as potensieel troostend gesien. Die doel met die groot hoeveelheid intertekstuele verwysings is egter om aan te sluit by die spreker se wanvermoë om die sterwende verhouding te verwerk of aanvaar. Die spreker wend hul dus na die woorde van ander skrywers, omdat die spreker self raadop is, maar vertroosting vind in die kommunikatiewe vermoë van ander; “om voort te ploeter in geleende vere.” Dis tog iets waarmee baie lesers kan vereenselwig: die empatie wat ’n mens kan hê met ’n karakter of ’n storie.

GU: In “Marina Joyce” (55) benut jy die weggegooide selfoon en simkaart as metafoor vir  ’n  liefdeskommunikasie wat skeefgeloop het. Die treffende eind-strofe beklemtoon hierdie wankommunikasie:

 

besorgd het ek geraak

toe ek jou naam wel ’n tweede slag

op my selfoonskerm raai,

’n ander nommer dié keer,

dis ongewoon dat jy so kort na mekaar bel,

jou groet was gewoonlik beslis.

maar ek is spyt, ek moes besef:

as ’n mens dink daar is iets fout,

dan is daar.

 

Vertel vir lesers wat nié bekend is met Marina Joyce nie, wie sy is en hoe sy met hierdie liefdesgedig verweef is?

RF: Marina Joyce is ’n Britse YouTuber wat hoofsaaklik videos maak met makeup tutorials en tips vir haarstyle of outfits. Hoofsaaklik die “Beauty & Lifestyle”-kategorie. Sy was altyd baie quirky, liefdevol en vrolik in haar videos, soos ’n feetjie, totdat sy in Julie 2016 op ander maniere vreemd begin optree het. Eerstens het mense in ’n makeup-video opgelet dat daar ’n geweer regop staan teen die muur in die agtergrond van haar video (https://www.youtube.com/watch?v=1_HWSNVrLFQ). Kort daarna het sy ’n video opgelaai (https://www.youtube.com/watch?v=FqhFUbtpiB4) waarin sy ongewoon opgetree het (sy’t frases herhaal en deurmekaar gepraat); op ’n stadium in dié video klink dit of sy fluister “Help me”; ’n mens sien die vensters van haar huis lyk of daar tralies (nie diefwering nie) vooraan is; et cetera. Verdere redes vir kommer was blou kolle op haar arms en bene, asook angswekkende reaksies op vrae tydens ’n YouNow-sessie — mense het byvoorbeeld gevra sy moet ’n hartjie maak met haar hande (’n bekende maniërisme van haar) as sy in gevaar is, waarop sy reageer het deur wel ’n hartjie te maak.

#SaveMarinaJoyce het vir twee dae op Twitter getrend. Daar was verskeie teorieë oor wat fout was. Aanvanklik het mense geglo sy is ontvoer en word gevange gehou en geforseer om videos te maak sodat sy ’n inkomste kan genereer vir die ontvoerder. Sommige mense het geglo ISIS is betrokke. (Omdat sy ’n meet-and-greet wou reël, het baie gedink dis net ’n manier om ’n klomp jongmense op een plek te laat vergader en kwesbaar te maak vir een of ander terroriste-aanval.) Ander het dan weer geglo sy gaan eenvoudig deur ’n psychotic break, of ly aan skisofrenie. Die skisofrenie-teorie is wat ek in hierdie gedig ter sprake wou bring: daar skuil ’n esoteriese waansin in die aangesprokene wat die spreker bel. ’n Mens is geneig om “red flags” te ignoreer (hoewel dit nie in Marina Joyce se geval geïgnoreer is nie) en dit lei dikwels tot baie groter skade of gevaar. In hierdie gedig besef die spreker dat daar eintlik al baie tekens was wat vir hulle moes wys dat iets fout is, maar deur dit in dié gedig eers te erken/besef, word die bewuswording sinneloos: dis heeltemal te laat.

GU: Die tema van geweldige verlies wat uit ’n liefdesteleurstelling spruit, word besonder geslaagd in die volgende gedigte bepeins. Ek haal enkele gedeeltes uit elk aan:

 

“que sera sera” (59):

 

ek mis jou te veel;

hoe pateties is my onvolkome woede.

een van ons

sou van die begin af

eerste bes moes gee.

ek het geweet dit sou daarop uitloop,

want ons het al twee dieselfde mens liefgehad:

ek jou,

jy jouself.

jy het my hele, wye wêreld

afgebrand […]

 

“verval” (60)

 

[…]

innemende, liewe beminde,

weier jy

om in der minne te skik?

sonder wik en weeg

ontaard jou stil glimlag op die skerm

in selfsug […]

 

“tea for one” (61)

 

[…]

daarom en omwille my digterlike selfsug

sal ek jou aanhou sien in die smaak en reuk van tee

en saam met die gedagte aan jou

koud word en toekyk hoe die kleure uit die wêreld gewas word.

meer as ’n peperagtige herinnering

en ’n oorlogsugtige traan of twee

sal ek jou nie gun nie.

ek het saam met die tee

koud geword.

 

Het bostaande liefdesgedigte saam ontstaan en moet die leser hulle direk in verband bring met die Dorian Gray-interteks?

 

RF: Hierdie gedigte is bedoel om van die meer toonaangewende gedigte in die bundel te wees. Die tema in “verval”  — dit wat jou mooi maak ontaard in dit wat jou lelik maak  — is iets waaroor ek van die begin af wou skryf (voordat ek die bundeltitel en narratief presies bepaal het). Ek het gelees dat meeste mense ophou verlief wees om dieselfde redes vir hulle aanvanklike verliefdheid. Die persoon se spontane persoonlikheid lyk dalk later net vir jou roekeloos; hulle introverte persoonlikheid lyk later na skelmwees of wantroue of suinigheid. Dorian Gray is netso deur sy eie skoonheid verlelik. Hierdie gedigte vul mekaar aan nes dit in verband gebring kan word met die Dorian Gray-interteks. Die spreker besef hier dat liefhê eintlik ’n keuse kan wees, en van hierdie gedigte af (veral “tea for one”) begin ’n helende maar woedende verwerking van die seerkry, tot en met die slotgedig.  In ’n mate ontaard die spreker self hier in ’n “beter” Dorian Gray (wat in die roman mettertyd sy eie sondige bestaan nie meer aan homself kan ontken nie, maar dit op ’n baie meer gewelddadige manier konfronteer en nie juis verwerk nie, anders as die spreker in ope brief).

GU: In “he/ling” (68) utiliseer jy die anapestiese voet as metafoor vir die “hel” waardeur ’n mens gaan om die “heling” van gebroke liefde te ervaar:

 

só was ons twee net één

anapestiese voet

in ’n voortskrydende

vers.

 

Verhelder die konsep van die twee wat een anapestiese voet word?

RF: Die bedoeling hiermee is eintlik redelik eenvoudig. Anapes (antidaktilus) verwys natuurlik na ’n metrum waarin twee onbeklemtoonde lettergrepe gevolg word deur een beklemtoonde lettergreep (byvoorbeeld “by the skin of your teeth”). Ek het dit eenvoudig verbeel met die spreker en die aangesprokene as twee onderskeidelike onbeklemtoonde lettergrepe, wat dan saam eindig op ’n verwoestende/beslissende hoogtepunt, asof hulle mekáár verwoes het. Die “hel” in die titel se woordspeling kom dan dalk van hierdie ontploffing af.

GU: In “’n ode vir eendag as jy dood is” (58) lees die laaste reël: “ons generasie is Breyten-bedonderd”. Ontsluit hierdie reël vir die leser?

RF: Ek kan nie al my geheime verklap nie. Ekself weet nie eers wat hulle almal is nie. Maar dis wel interessant: hierdie gedig het ontstaan en is geskryf rondom sy slotreël. Die Breyten-bedonderdheid is volkome positief bedoel. Baie lede van my generasie (en voriges!) ag Breyten Breytenbach as ’n digterlike god te wees, en die nihilisme wat ek hier betrek het, het ontstaan omdat ek as digter wou erken dat geen digter ooit soos Breytenbach sal kan wees nie. Ek dink almal (digters én lesers) moet hulself liewer net afvra “wat gaan ek vandag doen / om te sorg ek behou my waarde en trots / as méns?”

GU: Ruan, is daar ’n gedig uit ope brief wat jy graag met Versindaba-lesers wil deel?

 

as ek saam met jou is
is ek Wronski
wat probeer om jou
met my oë te vermy,
maar soos die son sien ek jou

selfs al kyk ek nie.

voel ek minder by jou?

soos om te vra of ek
elke minuut van die lewe

iéts wil wees

in plaas van

niks.

jou bekoorlike mag maak van jou kuns:

ek wonder
wat in jou kop aangaan:
hoe dink ’n kunswerk?

polichroom? beweeglik?

in jambes?

die gekruisigde wêreld traak my nie

as ek my
in soveel skoonheid
kan verslinger nie.

ek word ’n Modigliani-portret

met tongvisvormige holtes

waar my oë sou wees.

– hedonis

 

Onderhoud met Ilse van Staden

Monday, July 11th, 2016

ilse v staden

Ilse van Staden gesels oor haar nuwe bundel

Waar die oog van stil word, met Gisela Ullyatt

Ilse, hartlik geluk met jou vierde digbundel. Jou roman, Goeie dood wat saggies byt, het pas verskyn en het positiewe reaksies uit die resensie-wêreld ontlok. Het jy gedurende dieselfde tydgleuf aan bundel én roman geskryf en hoe het dit gebeur dat beide in dieselfde jaar op die rak verskyn?

Dit is bloot toevallig dat bundel en roman so saam verskyn. Ek werk al donkiejare aan die roman en dit het regtig sukkel-sukkel gegaan. Boonop het die hele proses van keuring en terugvoer en herskryf en publikasiebesluite dit baie vertraag. Die bundel bevat gedigte van die afgelope ses of sewe jaar, maar daar was ’n lang stil tyd rondom ons migrasie, toe ek vir seker ’n jaar lank omtrent geen poësie geskryf het nie. Terwyl die roman in die ry gewag het vir publikasie, het ek begin timmer aan my versameling gedigte en besef dis genoeg (in getal en omvang) vir ’n bundel.

Vertel ons meer oor die voorbladkuns van waar die oog van stil word?

Ons het besluit op ’n see-tema vir die omslag en natuurlik ’n stil see. Wat ek van die foto hou, is dat die horison wegraak, dus nog meer “stil word”. Daar was ook op ’n stadium ’n kraaimotief by…

In die inhoudsopgawe word sekere herhalende woorde aangetref: “lig”, “oog”, “stil(le)”, “gedig” asook sinonieme vir “see”: “oseaan”, “oceanus”. Het hierdie motiewe en/of beelde hulleself organies by jou aangemeld of het jy hulle eers later in die siftingsproses ontdek?

Gedigte skryf geskied vir my op verskillende vlakke en as dit kom by ’n bundel daarvan maak, des te meer. Eers is daar die beeld of impuls. Iets duik op, of meld aan soos jy dit stel – ’n idee, ’n gevoel, ’n klank of woordspeling – en vra om verwoord te word. Maar dikwels is een gedig nie voldoende om al die fasette van so ’n impuls te ontgin nie en dan sal ek nog skryf en moontlik later weer uitdun. Seker maar soos ’n fotograaf ook talle foto’s van een onderwerp neem en later besluit wat bly.

Wanneer gedigte begin saamdrom om gekraal te word, maak ek ’n “mind map” en soek na verwantskappe en aanknopingspunte en woordwisselinge. Daaruit volg dan hopelik nog ’n paar kandidate.

Ek is veral gefassineer deur die titel van “die blink reis van slakke 1” (20) (en ii:21). Behalwe die beeldskone titel, val ’n weldeurdagte woordspel ook op: “toegespin”/”toegespits”, “spitsvondig”; “skering”, “wering”/”verweer”. Hoe het hierdie gedig(te) ontstaan en waarom juis die slak as onderwerp?

Hierdie gedigte het ontstaan uit iets so alledaags soos slakke in my tuin (in Cullinan). Ek het baie oggende uitgegaan en letterlik “die blink reis van slakke” gesien waar hulle deur die nag oor plaveisel en kleimure gesluip het. Die slym het ’n lintspoor gelos wat silwer blink, asof dit my huis en tuin wou toespin. Dit het my wel ’n rukkie geneem om te besef dat dit slakke is wat so mooi weef.

“wat het geword van Ikarus?” (26) hou vele betekenisvlakke in:

ek skryf nie graag met vere nie

maar dit is al wat oor is

en inkvisse raak al duurder

maar dit is al wat hier is

dié nat plek waar ek nou verrot

n has-been bedremmelde mite-mot

dis al wat oor is

van Ikarus

Hier dink ek byvoorbeeld nie net aan die mitologiese Ikarus wat te na aan die son gevlieg het nie, maar ook die verheerliking van “high-flyers” soos byvoorbeeld Oscar Pistorius wat dan “has-beens” afgeskiet word en na benede tuimel. Het jy spesifiek net met mite gewerk of lê daar ander lae van betekenis in die gedig vir jou as digter?

Hierdie het ’n baie persoonlike toepassing gehad, na die minder gunstige ontvangs van en bohaai rondom my tweede bundel Fluisterklip. Watervlerk het dalk te hoog probeer vlieg. Vir ’n lang ruk het dit gevoel asof ek my skryfstem kwyt was en moes skryf met nat vere en skaars inkvisink, bedremmeld soos ’n nat mot. waar die oog van stil word is eintlik my vierde bundel. Daar is ‘n ongepubliseerde bundel, Die dood is ’n mooi blou blom, wat ek in 2009 saamgestel het en waarvan ek die “reuse” oplaag van twaalf eksemplare met die hand gebind het en net onder vriende versprei het, omdat ek nie kans gesien het vir die trauma van publikasie nie.

“patrone van stilte” (30) sou ook as program-gedig kon werk. So ook die bundel se gelyknamige gedig (31):

so word ’n oog stil alomstillend,

uit gedistilleerde stilte gefortifiseer

soos brandewyn die brandende lig

en stil-geleerd

oog-omstillend is die stilte ontstellend,

stilte gestel soos ’n wip,

verstelling veronderstel

n kyker vanoggend goëlend ontgogel

onoog die eenoog

bekyk soos ’n kikkerende kikvors

padda-oog

se bekykende kilte

stilgevriesde stilte

Twee van die bundel se leitmotiewe, “oog” (wat onder meer transformeer na ’n “kyker” en “kikvors”) en “stilte” (wat “ontstellend” is en soos ’n “wip” gestel word) figureer in hierdie gedig. Wat beteken hierdie twee motiewe vir jou as digter en waarom is hulle so prominent in hierdie bundel?

Stilte is ’n motief wat al lank aan my knaag. Die manuskrip vir Watervlerk het ek oorspronklik genoem “Woordstilte” en daarin is reeds gedigte soos “stil” en “kern”. Ek dink stilte is vir my die buidel waarin ek kan skuil wanneer dinge te deurmekaar en dreigend word. Dis steeds ’n vloeibare stilte, selfs ’n dinamiese stilte, waarin dinge groei en beweeg en “patrone maak”. Dis ’n oplettende stilte, waardeur indrukke gefokus word en “gedistilleer”. Die oog is natuurlik getuie of lens waardeur inligting gekanaliseer word na binne. Dit is ook dié sintuig vir ’n visuele kunstenaar. Maar party dinge – dood, verlies, skoonheid – laat selfs die oog stil word.

Stilte word in die bundel deur die see opgeskort; ironies verwys “pacificum oceanus” na die Stille Oseaan wat nie haar naam gestand hou nie:

(i)

mens kan jou taalkundig met dié see misgis

en dink dat dit ’n oseaan van vrede is

maar waar storms en siklone woed

word stilte as lingua franca uitgewis.

Het jy as digter/skrywer stilte nodig om optimaal te funksioneer of word jóú lingua franca deur alledaagse geraas, storms en siklone uitgelig?

Prosa kan ek skryf in storms en siklone, maar vir gedigte het ek stilte nodig.

“Dertien kraaie” neem “Thirteen Ways of Looking at a Blackbird” van Wallace Stevens as vertrekpunt.

Daar is byvoorbeeld die Neo-Klassieke komponis, Louise Talma, wat ook Wallace se gedig as vertrekpunt neem in haar Variations on 13 Ways of Looking at a Blackbird for Tenor, Oboe and Piano (1979). Wallace se gedig bestaan uit dertien, haikoe-agtige strofes waarvan ek 1, 2, 6 en 8 aanhaal:

1

Among the twenty snowy mountains,

The only moving thing

Was the eye of the blackbird.

2

I was of three minds,

Like a tree

In which there are three blackbirds.

6

Icicles filled the long windows

With barbaric glass.

The shadow of the blackbird

Crossed it to and fro.

The mood

Traced in the shadow

An indecipherable cause.

8

I know noble accents

And lucid, inescapable rhythms;

But I know too,

That the blackbird is involved

In what I know.

Wat omtrent Stevens se gedig het jou aangegryp en tot watter mate beïnvloed sy digkuns jou eie? Enige gunsteling gedeeltes van “Thirteen Ways of Looking at a Blackbird”?

Wat het jou opgeval omtrent hierdie gedig en is Wallace Stevens ’n digter wat jy gereeld lees?

Ek moet bieg dat ek glad nie Stevens se digkuns ken nie. Ek het “toevallig” op hierdie gedig afgekom in ’n bloemlesing juis op die stadium toe ek ’n paar kraaigedigte geskryf het en besluit om iets soortgelyks te probeer. Dit is seker hoe alle poësie werk – daar is dertien maal dertien (en meer) maniere om na enigiets te kyk en daaroor te skryf. En ek hou van die skerp en byna surrealistiese beskrywings, kort en dig. My gunstelinge is nr. 6 en nr. 13. “It was evening all afternoon” – so mooi!

13

It was evening all afternoon.

It was snowing

And it was going to snow.

The blackbird sat

In the cedar-limbs.

In “buidel” (17) skryf jy:

voor ek boedel oorgee

kruip ek klein kangaroekuiken terug

na die buidel

van my eerste, my verste verlangse gedig

(a) Was die kangaroebuidel ’n bewustelike gebruik maak van die Australiese kontinent waar jy tans woon of is die gedig voor dit geskryf?

Nee, die gedig is geskryf lank voor ons nog aan emigrasie gedink het.

(b) Waarom “kangaroekuiken”?

Daar is nie ’n lekker Afrikaanse woord vir “joey” of baba kangaroe nie, toe maak ek maar my eie variasie, so al op die klanke langs.

(c) Kan die laaste versreël letterlik gelees word? Indien wel, wat is Ilse van Staden se “verste verlangse gedig” en kan jy dit vir Versindaba-lesers aanhaal of beskryf waarop dit gegrond is?

Dit kan beide konsepsueel en letterlik gelees word. My verste verlangse gedig is geskryf toe ek so ses was en aan my ma gesê het ek gaan eendag ’n “digteres” word. Dit is ook in Watervlerk aangehaal, by die gedig “Variasie op ’n tema” en lui so:

Eendjie, eendjie, plattepoot,

sy loop daar in die watersloot.

Sy sien ’n vis

en kyk gou of dit ene is.

Ilse, ten laaste, watter gedig in waar die oog van stil word wil jy graag met lesers deel as lusmaker vir jou bundel?

Jy het reeds soveel aangehaal! Miskien nog hierdie een – “kom ons gaan stap op die see”.

kan jy dit hoor,

die stilte as mens die see sou stop?

skuim wat in klein borrels bars.

hoe loer die sklera van branders

uit die skitterende see-oog tot stil-sand gebring.

noudat die see gestrand het

kan mens stap op die skyn

waar water was

voordat die spieëling flikker

en alles verdwyn in ‘n oogknip,

een wink van die gedig.

1. Ilse van Staden se webwerf heet www.colourandquill.com . Dit kan ook as “colour and quill” op facebook gelike word: https://www.facebook.com/colourandquill/?fref=ts

2. Die dood is ’n mooi blou blom (Pandora Books) kan as e-boek afgelaai word by: https://www.amazon.com/dood-mooi-blou-blom-Afrikaans-ebook/dp/B00Y2RRMHG?ie=UTF8&*Version*=1&*entries*=0

 

 

 

Onderhoud met Hendrik J. Botha (Atropos)

Thursday, November 26th, 2015

atropos

Hendrik Botha in gesprek met Gisela Ullyatt
 oor sy debuut "Atropos"
...

Hendrik, baie geluk met ’n besondere debuut.

Op die oog af lyk die voorbladkuns bedrieglik minimalisties. Terselfdertyd tref dit onmiddellik. Hoe is op die voorblad besluit en kon jy die kunstenaar self kies? Het jy ’n persoonlike visie vir die voorblad in gedagte gehad?

Ek het ‘n skildery van Michaelangelo op die internet teëgekom van die drie godinne van die noodlot. Dit was meer om die gedagte te demonstreer. Die uitgewer het toe ‘n grafiese kunstenaar, Mike Cruywagen opdrag gegee en die voorblad het so sy beslag gekry. Ek het daarvan gehou.

Atropos is opgedra aan jou ouers; ook lui die bundelmotto : “Ek reken kinders die sondes van hulle vaders toe, selfs tot in die vierde geslag …” (Eksodus 20:5). Was dit problematies om oor jou ouers se ‘sondes’ te besin? Het die Bybelse gebod, “Eer jou vader en jou moeder” jou self-sensuur laat toepas?

Die eerste afdeling handel oor my jeug, my kinderjare, my ouers en ook sibbe. Dit handel ook oor my eie kinders, dus my eie rol as vader. Die “sondes van die vaders” verwys dus nie net na my eie ouers nie. Dit verwys na alles en almal wat ‘n rol gespeel het in dit waar ek vandaan kom, wie ek is. Ook hulle in wie se lewe ek ‘n rol speel of gespeel het, ekself as vader dus, met foute en “sondes”. Ek het my eie pa eers regtig leer verstaan na sy dood, eintlik na ek oor hom geskryf het. Die misverstande en wrywing tussen generasies is so oud soos die mensdom self; dis ‘n nimmereindigende siklus. Almal van ons staan iewers aan die ontvangkant. Ook iewers aan die uitdeelkant. Ek het nie self-sensuur toegepas nie, ek het niemand gespaar nie. Ook nie myself nie.

In 2013 behaal jy ’n Meestersgraad in Kreatiewe Skryfkuns. Jou portefeulje se naam is Klankdig. Waarom is die bundel se titel na Atropos verander?

Klankdig was die werkstitel van my portefeulje tydens my studies. Klank en die spel daarmee staan redelik prominent in my werk. Ek was nooit regtig tevrede met die titel nie. In een van my keurverslae het die keurder voorgestel dat ek dalk na ‘n ander titel kyk, dat ek soek na iets wat verband hou met die “mediese gedigte”, wat ‘n prominente afdeling in die bundel is, maar miskien ook sterker deurgetrek kan word deur die res van die bundel. So het “Atropos” haarself aangemeld. Daar was twee gedigte in die bundel waar die mitologiese gegewe ter sprake was. Verder word Atropos ‘n metafoor vir die dood, gif, (die onreg wat mense aan mense doen, die kwaad wat in mense skuil), ook die geneeskunde en meer spesifiek, narkose, (die middel atropien, aanvanklik berei uit die gifplant. Belladonna Atropa, word vandag nog in moderne narkose-praktyk gebruik). Ook vir skoonheid en die liefde word Atropos ‘n metafoor. Gedurende die Renaissance het vroue in Italië veral, maar ook in Spanje, atropien in hulle oë gegooi om die pupille te verwyd uit ‘n kosmetiese oogpunt. Volgens oorlewering het selfs Cleopatra dit ook gedoen. Al die gedigte in die bundel is dus geskryf voor die titel ter sprake gekom het. Van die gedigte se plek en rol het egter nou verander, alles deel van die nimmereindigende slyp- en skaafproses wat ons weet integraal deel is van die skryf van poësie. Die titel “Atropo”‘ het ‘n nuwe dinamika ingebring, amper die bundel op sy kop gedraai. Uiteindelik het alles mooi in plek geval, so asof elke gedig geskryf is met die titel “Atropos” in gedagte.

Nog ’n paar vrae, met betrekking tot jou Meestersgraad:

(a) Die bundel vermeld op die laaste bladsy dat jy ’n narkotiseur van Pretoria is. Kan jy ons meer vertel oor jou keuse om aan die UK te studeer en nie UP nie? Vir enige voornemende studente in die Skryfkuns: hoe op aarde werk die logistieke reëlings (klasbywoning) en werk vlugte byvoorbeeld nie baie duur uit nie? Hoe het die graad ingepas by jou besige skedule as narkotiseur?

Die hele kwessie van mentorskap is myns insiens ’n baie delikate wedersydse verhouding. Ek glo dat mentorskap een plek is waar “one size fits all” nie geldig is nie. Ek dink dis belangrik om ‘n mentor te vind wie se werkswyse jy kan verstaan en wie se oordeel jy onwrikbaar kan vertrou. Aan die ander kant moet die mentor ook weet wat hy of sy van jou kan verwag, en wat nie. Daar is baie goeie eenhede in ons land wat Kreatiewe Skryfkuns aanbied. Ek het Joan Hambidge in 2010 tydens ‘n Winterskool in Pretoria ontmoet wat sy gelei het. Ek het besluit ek wil graag onder haar studeer. Ek dink nie sy is beter of slegter as enige ander mentor in Kreatiewe Skryfkuns in Afrikaans nie, ek dink net sy was die regte mentor vir my gewees. Einde 2010 het ek haar genader oor die moontlikheid. Sy het in daardie stadium net studente uit die Wes-Kaap geakkommodeer in die kursus, om logistiese redes. Sy het die struktuur van die kursus verander na ‘n werkswinkel elke drie weke, versus die weeklikse sessies op daardie stadium om my te akkommodeer. Ek sal haar, (en die ander studente op daardie stadium in die klas), ewig dankbaar wees. Ek het op daardie stadium in ‘n groot Narkose groepspraktyk in Klerksdorp gewerk. Ek het daar bedank en na Pretoria verhuis waar ek op my eie kon werk ten einde my werksprogram meer aanpasbaar te maak om elke derde Vrydag in staat te stel om Kaap toe te vlieg vir die dag. Dit het dus baie opoffering en ook groot finansiële implikasies ingehou. Ek is dankbaar ook teenoor Die Dagbreek Trust vir finansiële bystand wat ek van hulle ontvang het tydens my studies. My pa het immer gesê “niks in die lewe wat die moeite werd is, gebeur sonder opoffering nie”. Ek dink dit was na alles die moeite werd, deur en deur die moeite werd. Dis wat ek dink!

(b) Die slotstrofe van jou program-gedig lui soos volg:

 

Die droewe Atropos waarskynlik,

skêr in die hand, slagvaardig

om alles sonder omhaal te beëindig

met twee lemme en ’n punt.

 

’n Voor die hand liggende analise van hierdie strofe is die mediese spesialis, die ‘Atropos’ se kennelike mag oor ’n pasiënt se lewe en dood. Op ’n letterlike vlak beskou, verwys die lemme veral na die ‘sny’ (snydokter/chirurg) tydens ’n operasie. Meeste operasies vereis die toedien van narkose: sonder ’n narkotiseur is die hele proses nie moontlik nie; hier kan die narkotiseur ook ’n rol van ‘Atropos’ speel.

Op die keper beskou, is die volgende interpretasie ook moontlik: die dig-mentor (later die keurders en redakteur) se rol as die ‘Atropos’. In besonder resoneer die woord ‘punt’ met die digproses, omdat elke leesteken fenomenale waarde en betekenis het. Dis egter ook die redigeringsproses wat veral hier te berde gebring kan word: die uitsny van gedigte; die snoei van woorde en idees (‘skêr’, ‘slagvaardig’ en ‘twee lemme’) asook die oorbekende ‘doodmaak’ van ’n digter se lieflinge (‘kill your darlings’).

Wat wou jy in hierdie gedig aan die leser oordra?

Al die punte wat jy noem, is geldig. Ek het reeds vroeër verwys na al die spore van Atropos wat deur die bundel loop. In die program-gedig stel ek eerstens die mitologiese gegewe aan die leser bekend, maar daar is ook reeds leidrade van wat verder volg, soos deur jou uitgewys. Ek het ook reeds verwys na die rol wat Joan Hambidge as studieleier en mentor gespeel het, maar daar was inderdaad ander invloede ook wat ‘n groot rol gespeel het: twee eksamenverslae, twee baie deeglike en uitgebreide keurverslae, ‘n eweneens uitgebreide en waardevolle redigeerverslag. Ook my redakteur, Carolyn Meads, het insette van onskatbare waarde gelewer. Dit alles het ek deurgewerk, elke stukkie raad en advies en kritiek oorweeg en waar nodig, gebruik in die slyp/herskryf/skaaf/aanpas van die gedigte. Die Franse digter en kritikus, Paul Valéry, het tog gesê “you never finish a poem, you simply abandon it”. Ek dink ek verstaan nou iets daarvan..

(c) Behalwe die titel, verskil die portefeulje ook inhoudelik baie ten opsigte van die bundel. Een voorbeeld hiervan is dat die orde van gedigte taamlik van die debuut s’n verskil. Het jy byvoorbeeld nuwe gedigte aan die uitgewer voorgelê en/of oues afgestof? Waarop berus die verskille grootliks?

Ek het die vraag grootliks reeds beantwoord. Ek kan net byvoeg, na my eerste keurverslag en aanvaarding vir publikasie, was een van die aanbevelings van die keurder dat ek die bundel kwantitatief moet uitbrei. Ek het toe in die daaropvolgende vyftien maande wat ek gewag het voordat ek saam met my redakteur, Carolyn Meads, aan die bundel kon begin werk het, nog ‘n klomp gedigte geskryf. Die manuskrip is toe uitgebrei van sowat vyftig gedigte wat aanvanklik voorgelê is, na sowat vyf en tagtig gedigte. Dis toe vir ‘n tweede keurverslag gestuur en vandaar het die redigering begin gepaard met die snoei en sny tot die uiteindelike agt en sestig gedigte in die bundel. Na elke lees- en redigeerverslag het ek elke gedig weer gevat en aan die hand van die verslag elke stukkie kommentaar oorweeg.

Alice Miller, ’n Switserse psigoanalis van Pools-Joodse afkoms wat onder meer Freud se teorieë, veral die Elektra- en Oedipuskompleks bevraagteken, duik talle kere in die bundel op, soos byvoorbeeld in die gedigte, ‘Die waansin het my reeds kom haal’ (24) en ‘Nothing is what it seems’ (56).

Ek vind Miller aangrypend, nadat ek in 2000 op ’n boek van spontane waterverftekeninge waarin haar eie kindermishandeling na die oppervlak kom, afgekom het. Sedertdien het haar Das Drama des Kindes (The drama of being a child), saam met haar ander tekste, ’n permanente plek op my boekrak gevind.

Gesels oor die rol wat Alice Miller in (a) jou persoonlike ontwikkeling asook (b) in jou ontluikende digkuns gespeel het? Hoe het jy haar ‘ontdek’?

Joan Hambidge het my voorgestel aan Alice Miller se werk in 2011/2012 terwyl sy aan haar eie bundel, Lot se vrou, gewerk het. Ek het haar (Alice Miller) se werk fassinerend gevind. Dit het tot heelwat gedigte gelei wat ek geskryf het nadat ek (op Alice Miller se aanbeveling!) in my jeug en kinderdae begin delf het. Dit het my ook, paradoksaal amper, gehelp om my ouers, veral my pa, beter te verstaan.

Verganklikheid, menslike lyding en die hospitaal-milieu is die medikus se daaglikse ‘bitter medisyne’. As digter eksploreer jy hierdie temas op ’n roerende wyse, waarvan die volgende maar een voorbeeld is (42):

Serebraal gestrem

 

Vooraf besoek ek jou.

Jy lê privaat, gestut teen kussings,

bene spasties opgetrek.

Jy stotter, speeksel kruip

dun soos ’n slakspoor langs jou mond.

Jou ma praat angstig oor narkose,

jou pa swyg eenkant soos ’n ornament.

Jy wil net weet

of ek jou hand sal vashou

as jy alleen is

voor hulle opereer.

 

Kan ’n digter enigsins bogenoemde tematiese materiaal geloofwaardig aan die leser bied sonder dat hy/sy self ’n sekere mate van psigologiese verwonding en verwondbaarheid het? Hoe vind jy balans tussen die distansiëring van die self en die binnedring van pynlike episodes, hetsy jou eie of ander s’n? Gee jou bundel dus ’n stem aan ‘verwonde’ pasiënte wat nié hulle ervaring kan verwoord nie?

Die sleutel lê vir my daarin om genoeg tyd te laat verloop na enige traumatiese insident, net soos met enige sterk emosionele stimulus, voordat jy dit in ‘n gedig probeer verpak. Die kruks lê in afstand kry. Rou emosie lei selde tot goeie poësie. Dis maar wat ek dink.

Meeste lesers vind dit moeilik om tussen die digter se outobiografiese inligting en die ‘fiksionalisering’ daarvan te onderskei. Die volgende drie aanhalings hou hiermee verband:

Billy Collins vertel dat ’n groep studente volmondig die volgende aannames aanvaar het:

[…] poetry is not bound by ties of historical truth; it must be true only to its own aesthetic integrity. As long as a poem is a good poem, what’s the difference if it is true to fact or not? (Sontag & Graham 2001:161)

Dieselfde groep studente was egter nié ingenome met Collins se daaropvolgende hipotese dat die digter, Sharon Old, se elegiese bundel, The Father, haar pa se dood versin het en dat hy inderdaad nog in Phoenix bly nie (wat onwaar was; Old se vader is inderdaad dood). Hulle reaksie: “They felt a sense of betrayal”.

Die tweede aanhaling oor die onderwerp is deur Ted Kooser:

I have always trusted the ‘I’ of Walt Whitman as he dresses the wounds of fallen soldiers; I trust Mary Oliver to tell me what birds she saw as she walked through a marsh; I trust Stanley Kunitz when he describes two snakes entwined in a tree (Sontag & Graham:161).

 

Kate Sontag skryf:

Of course, not all poems written in the first person are necessarily autobiographical. They may be written in persona, or they may be a collage of personal, observed, and imagined experience (Sontag & Graham 2001:152).

 

Met betrekking tot bogenoemde aanhalings: tot watter mate stem jy saam/ nie saam nie as (1) digter en as (2) leser van gedigte?

‘n Gedig is nie ‘n getuigskrif nie. Net soos met ‘n goeie storie, dink ek nie jy kan die waarheid tussen jou en ‘n goeie gedig laat staan nie. Dis miskien ietwat simplisties gestel, maar ek dink nie, selfs gedigte wat outobiografiese elemente bevat, hoef absoluut en suiwer net outobiografies te wees, of outobiografies akkuraat te wees nie. My gedig, “Nothing is what it seems”, is bv. op die oog af outobiografies, maar in werklikheid glad nie. Die slot berus op ‘n ervaring wat iemand wat dieselfde tyd as ek destyds op die grens was, aan my vertel het. Die ontnugtering wat daarmee gepaard gaan, kon ek egter mee identifiseer, daarom dat ek dit op ‘n amper “outobiografiese wyse” kon aanbied. (Die res van die gegewens in die gedig berus grootliks op wensdenkery!) Ek gee egter toe dat in ‘n gedig wat voor die hand liggend outobiografies is, soos ‘n gedig oor jou pa of ma, dit nie vir my reg is as jy valshede daarstel nie, bv. as jy jou pa as ‘n dwelmslaaf of ‘n verkragter sou uitbeeld in die gedig terwyl dit nie die waarheid is nie. Die motto van die tweede afdeling kom uit die Eed van Hippocrates: “Primum non nocere”, (‘first do no harm’). Ek dink dit geld ook hier. Daar is dus wat my aanbetref, ‘n grys area, maar as ‘n vuisreël dink ek: ‘n gedig is nie ‘n getuigskrif nie. (Dis Joan Hambidge se mantra!)

Sommige gedigte in die bundel het ’n psigiatriese tema wat ook selfdood belig: ‘Morfinis’ (35) handel oor Eugène Marais; ‘Terapie’ (38) is ’n geslaagde satiriese gedig waarvan die einde veral tref. ‘Kersgedig’ (67) is nog ’n voorbeeld van hoe jy beelde en gebeure weer eens op só ’n wyse jukstaponeer, dat die slotreël die leser nie net onkant betrap nie maar ook ontroer:

 

Kersvader met ’n slee

pronk in neon teen ’n heining.

Kinders gil toe ‘n seuntjie op volspoed

met sy nuwe skopfiets om die swembad rits.

’n Kaalborsman snork in ’n tuinstoel,

gister se koerant oop op sy skoot.

Borde, bottels, glase

vind hul weg na die kombuis,

herwaarts getroues sing die vroue.

Jy stap ongeërg verby

om te gaan sterrekyk, sê jy,

net om kort ná skemer met oop oë

op ’n spoorlyn te loop lê.

 

Daar is vele voornemende digters wat oor hul eie gemoedstoestand skryf en voel dat niemand aan hul gediggies moet ‘peuter’ nie, omdat dit húl pyn omvat. Terselfdertyd voel hulle te nagekom en braak gal wanneer hulle verse deur ’n uitgewer teruggestuur word. Watter raad sou jy aan begin-digters gee wat oor pynlike belewenisse soos gemoedsversteuring, dood en selfdoodpogings (of iemand ander se selfdood) wil skryf?

Eintlik het ek die vraag ook reeds beantwoord. Ek herhaal: kry genoegsaam afstand, laat genoeg tyd verloop. Teken die gegewens aan, maar moenie dit dadelik in ‘n gedig probeer inpas nie. Rou emosie maak selde goeie poësie. Laat dit lê. Tot later. As nagedagte miskien: As jy oor jou eie selfdood wil skryf, moet jy dit net dalk nie té lank uitstel nie, want dan skryf jy dit dalk nooit!

’n Program wat deel uitgemaak het van die onlangse RSG Kunstefees word gewy aan jou gedigte, waarvan Rika Sennett en Richard van der Westhuizen die stemkunstenaars was. Ook speel musiek ’n integrale deel van die opname. Die volgende twee vrae hou verband met bogenoemde program:

(a) Op Atropos se agterblad staan daar, onder andere, dat die gedigte ’n ‘vernuftige interaksie tussen betekenis en klank’ is. Vroeër in die onderhoud is reeds vermeld dat jou portefeulje se titel Klankdig is.

Wanneer jy ’n gedig skryf, wat kom eerste by jou op: klank of beeld?

Net soos vorm en inhoud in mekaar moet pas soos stukke van ‘n legkaart, net so dink ek gaan klank en beeld hand aan hand in poësie. As ek in ‘n hoek gedryf word, sal ek toegee dat klank ‘n integrale rol in my gedigte speel.

(b) Deel met ons hoe jy vir die RSG Kunstefeesprogram genader is en wie byvoorbeeld die keuse van gedigte gemaak het? Wat voorlesing aanbetref: moes die akteurs hul eie klem vind of het hulle vooraf jou insae as digter gebruik? (Vir lesers wat graag na hierdie program wil luister, is daar ’n potgooi op die volgende skakel beskikbaar: http://www.rsg.co.za/images/upload/sound/klanke/z20151116_KUNSTEFEES_ATROPOS.mp3 ).

My uitgewer, Queillerie, het alles gereël. Hulle het die bundel voorgelê aan RSG toe hulle begin het om die program vir die Kunstefees saam te stel. Ek was nie bewus daarvan nie. Die eerste wat ek daarvan gehoor het, was toe die bemarkingspan by NB-Uitgewers my laat weet dat my bundel gekies is om deel te wees van die RSG Kunstefees. Kobus Burger wat aan die spits gestaan het van die Kunstefees het my toe gekontak om verdere reëlings te tref.

Ek het met die keuse van gedigte, die keuse van stemkunstenaars en die vertolking van die gedigte geen inset gelewer nie. Ek het dit aan Kobus Burger en sy span oorgelaat. Ek het ook gevoel dat ‘n woordkunstenaar met die vertolking van ‘n gedig dieselfde vryheid behoort te geniet as die digterlike vryheid waarop ek graag aanspraak maak met die skryf van ‘n gedig. Ek het die program die eerste maal die aand oor die radio gehoor. Ek het gedink die vertolking van die gedigte en die musiek wat Tharien Oosthuizen bygewerk het was baie goed gedoen.

As alle Hendrik J. Botha-gedigte en hul kopieë môre uitgewis sou word, maar dat die enigste toegewing is dat jy slegs een gedig mag hou en bewaar, watter een sou dit wees? Kan jy hierdie gedig met die lesers deel?

Epitaaf (59)

.

Hier is geen versoek vir liefde,

vriendskap of begrip.

geen sug na lofprysings,

blomme of trane nie.

Net om in vrede

alleen gelaat te word,

met as nagedagte

miskien ’n pleidooi om genade.

.

Onderhoud met Gilbert Gibson (Vry-)

Tuesday, August 11th, 2015

Gilbert Gibson gesels oor sy nuwe bundel, Vry-, met Gisela Ullyatt

.

Gilbert, baie geluk met jou nuwe bundel. Gedurende die Vrystaat Kunstefees se Boekefees vanjaar was jy in gesprek met Francois Smith, jou vorige redakteur. Gedurende hierdie interessante gesprek het Francois jou na die voorblad van vry- gevra. Kan jy dalk ook vir Versindaba-lesers meer oor die voorblad vertel?

  1. die voorblad is ontwerp deur Michiel Botha  http://www.michielbotha.com
  2. in-sigbaarheid die tema van donkerheid van landskap
  3. en die garingbome wat daarbinne na verwys word
  4. (sisal van Mexiko) hoe ons naby die garingbome gespeel het
  5. sien Michiel duidelik wat want hy lees
  6. hy lees die manuskrip deur voordat hy die skut ontwerp.

.

In een van die plaaslike koerante (Bloemfontein-area) konstateer ’n joernalis dat jy bekend is vir jou “postmodernistiese, eksperimentele styl”. Stem jy saam met hierdie waardeoordeel? Waarom of waarom nie?

  1. die veronderstelling oor ’n postmodernistiese of eksperimentele styl
  2. is maar ʼn interpretasie of waarneming wat iemand maak ,
  3. wat impliseer dat iemand ʼn vertrek van modernisme het
  4. ʼn skeptiese interpretasie teen kultuur en ekonomie en geskiedenis handhaaf
  5. en deur dekonstruksie probeer om goed
  6. vir myself meer duidelik te maak
  7. wat ek nie sal weet of dit enigsins
  8. waar is nie

.

Wat my veral opgeval het in vry- is die feit dat jy met die landelike milieu omgaan in jou verse (ook weerspieël op die voorblad). As internis woon en werk jy egter in ’n stedelike omgewing. Waarom het jy besluit om die landelike gegewe as leitmotiv te gebruik?

  1. die onderskeid tussen die landelike en stedelike omgewing
  2. is dalk bietjie kunsmatig .  dit verwys
  3. na die geografie waarin die digter is,  en nie die
  4. geïnternaliseerde landskap wat binne in die digter is nie.
  5. die landelike gegewe as onderbou in die bundel
  6. is maar die metafoor waarmee die skrywer ʼn sekere
  7. ding probeer sê. hierdie metafoor kan stedelik of
  8. landelik of enigiets wees en is
  9. maar ʼn skadu van die werklikheid, gekleur
  10. met beelde wat vir die leser soms bekend is

.

In jou essay, “Die gedig as Laingsburg” (Afrikaanse Skryfgids:165) lui die openingsparagraaf soos volg: “Die eerste en heel belangrikste element van digkuns is om koelbloedig en met voorbedagte rade ’n aanslag te maak op die emosionele, op die tonus van die leser se gevoel”. Voel jy dat die gedigte in vry- hieraan voldoen? Ook: volgens jou, voldoen Afrikaanse digbundels wat die afgelope paar jaar verskyn het aan hierdie aanname? Laastens: kan selfgepubliseerde bundels hieraan voldoen of is dit die taak van ’n deurwinterde redakteur om die snoeiskêr in te lê, veral as ’n gedig neig na die sentimentele toonaard?

  1. nie heeltemal seker hoe die gedigte voldoen nie:
  2. as dit geen emosionele opwekking bring by ʼn leser nie
  3. dan is dit ʼn mors van papier en tyd.
  4. ek lees nie so baie nie maar het
  5. Narokkong. en  Mede-wete. en al die Lieflike Dade.
  6. geniet.
  7. aan die kriteria van emosionele opwekking
  8. hang maar seker af wie se opwekking en wie se kriteria.
  9. self-publiseerders kan teoreties. teoreties. hieraan voldoen.

.

Jou oeuvre  word as hermetiese digkuns beskou en gedurende die gesprek met Francois sê jy ook dat jy dalk meer ‘betrokke’ (sosio-polities) moet skryf. Het jy gedigte iewers in ’n laai wat as betrokke beskou kan word? Moet digters as sodanig ‘betrokke’ gedigte skryf?

  1. my gedigte gaan om met ʼn baie klein wêreld,
  2. waarin ek grootgeword het en
  3. waarin ek nou is.  dit is toevallig. dit is ʼn wêreld van/in die landelike vry-
  4. staat en ʼn wêreld van my werk
  5. gesin en verhoudings met god(e) en ander skrywers en hul.
  6. van buite af ontruim. geografies klein.
  7. daar is digters wat baie
  8. relevante sosiale bewussyn koester en
  9. in die hedendaagse politiese
  10. gebeure ʼn belangrike rol vul – die digter as profeet.
  11. ek is nie daardie nie

 

Soos jou vorige vier bundels, ontwrig vry- konvensies van taal: “as kind ongewoon” se eerste versreël is ’n goeie voorbeeld van ongewone sintaksis: “as kind ongewoon met ma afgevlieg kaap toe” (10). In hierdie bundel eksploreer jy egter ook punktuasie in gedigte soos “soos.//[’n invalide.sit&doodgaan&buurdogter:bring]” en “dit.[neem:/’n.tydomtot.verhaal.te]. Die titels herinner byna aan ’n web-adres se struktuur. Kom hierdie strukture na jou toe met die neerpen van die eerste weergawe van ’n gedig of sien jy later eers die moontlikhede van ontwrigting op sintaktiese- en betekenisvlak? Enige digters wat jou sodanig beïnvloed het?

  1. die verwarring van taal in die gedigte laat punktuasie ook ʼn rol daartoe speel
  2. deur Mary-Anne Breeze (die Australiese digter) al so 20 jaar terug
  3. en hierdie strukture help om die koderings-eienskap van die gedig te ontbloot/ weg te steek,
  4. die gedig kode of simbool van iets agter.
  5. dan inderwaarheid drie maal verwyder van die werklikheid
  6. dit is meer ʼn visuele ding as ʼn tipografiese ding
  7. want as jy dit lees moet jy dit lees
  8. asof daardie tekens nie bestaan nie
  9. maar die oog sien dit raak en skep
  10. ongewone aksie, reaksie, spanning.

 

kaplyn aktiveer verskeie Westerse dig-tradisies: onder andere dié van Neruda, Emily Dickinson en Wilma Stockenström. vry- reaktiveer die idee van die kanon, maar dié keer moet lesers veral staatmaak op hulle kennis en agtergrond van die Afrikaanse dig-kanon en byvoorbeeld die afkortings, [GVN] en [SC], dekodeer. Hoekom hierdie digters?

  1. die verwysings na ander digters in hierdie bundel vind plaas omdat ek my verbeel
  2. dat daardie digters deur die bundel met my praat en nie
  3. ek deur die bundel met hulle nie die-
  4. sulke Gert Vlok Nel, Dirk Opperman, NP van Wyk Louw , Breyten Breytenbach, Peter Blum, Sheila Cussons en C Louis Leipoldt

 

Selfs jou inhoudsopgawes verbreek konvensie: kaplyn en oogensiklopedie lys gedigte alfabeties in die indeks. Maar vry- het geen inhoudsopgawe nie. Is dit die vry-breek van tradisie, of het dit ink gespaar?

  1. vry- het geen inhoudsopgawe nie want
  2. die digbundel is ʼn eenheid, in hierdie geval at least,
  3. moet dus as ʼn eenheid gesien word en
  4. inhouds-opgawe sal dit struktureel verbreek.

 

In jou gedigte “al wat oor is in die leë park” (42) en “my twee honde is riffel en roes hulle lê op goiingsakke” verwys jy na Francis, jou seun. Dig jy anders vandat jy pa geword het en soos Francis deur die verskillende stadia van ontwikkeling groei, dink jy dit sal op sig self jou digdenke en -emosie beïnvloed? Terloops, wat dink Francis van jou gedigte? Ek het opgelet dat hy selfs ’n vraag gevra het by jou en Francois se boekbespreking. Dink hy jy is ’n beter geneesheer of digter?

  1. francis is in ander bundels ook, hy is in metafoor sekerlik
  2. (die kind is die pa van die man) , deel van daardie klein wêreld
  3. hy dink my gedigte is “groot woorde”. hy dink ek’s ʼn swakker digter as dr.
  4. hy word op ʼn psigo-wiskundige (is daar so?) vlak die kind tot die gedig soos die skrywer
  5. tot die lewe.

.

Alhoewel die solidus of skuinsstreep nie neerslag vind in elke gedig nie, word dit in ’n hele paar verse gebruik, soms in die middel van ’n versreël, soms aan die einde, soms een keer, soms meer. Markeer dit grepe of eenhede van betekenis (caesura) of het dit meer te make met ’n limen wat tipografies uitgelig word?

  1. die solidus gebruik ek baie spesifiek omdat dit ʼn ekstra breuk bring, ʼn
  2. verdere enjambement (veral in die konteks van The End of the
  3. Poem deur  Giorgio Agamben waar enjambement die sleutel word waarop alle digwerk rus)
  4. die skuinsstreep dus het betekenis en poëtiese eenheid waar
  5. byvoorbeeld ʼn ruim/ rym-woord
  6. tipografies verbloem is in die gedig self.
  7. dus meer as een enjambement tot die digter se gebruik

.

As gebore en getoë Vrystater het die volgende gedig vir my uitgestaan, veral vanweë die betekenismoontlikhede van “klipkrale” (54):

 

en hier is nie valleie waarin skeibare waters

 

en hier is nie valleie waarin skeibare waters versaak nie,

net die soberheid van turf en gras en die priem van

klipperige boedels waar niks die land van toegeneentheid red nie,

nie reën of ander neerslae, geen bewaking in

klipkrale nie net elke dag meer stof van hierdie vlakte,

in die styl van ’n rebelse faksie, ’n gevaarlike onderneming

.

Gilbert, in die derdelaaste paragraaf van die essay “Die gedig as Laingsburg” (171) skryf jy: “Die punt is: Poësie is nie verdun nie. Dit is gekonsentreer tot die absolute”. Haal vir ons ’n vers uit vry- aan wat jy voel hierdie aanname die beste illustreer.

  1. seker

.

ver wes van die uitdaging in en om die huis versuim die bloute oor

ons die aanhoudende pad tot allendale verby/ in plaas van kalmte

die woestyn wat ons binnekort betree, die kar se vensters oopge-

draai, lugversorger op volstoom as ons kyk na skape op ʼn

stoppelland. dit was laatsomer die maan soos ʼn opheffing bo die

rante wat blou bestry van ver kan jy die padstal om die draai sien

asof vorentoe die vaart en die woorde in ʼn lugspieël tussen

die kosmos langs die pad ons rit stramien/  oomblikke voor

die hemel oor die aarde oor windpompe teen die horison opstaan

en teen die droë winde roei vir onsigbare water wat beweeg, en in

die raamwerk van beweging beteken

Onderhoud met Eunice Basson (Leiboom)

Wednesday, November 12th, 2014

 Eunice Basson wie se debuutbundel, Leiboom,

pas verskyn het gesels met Gisela Ullyatt

(more…)