Posts Tagged ‘Gisela Ullyatt’

Gisela Ullyatt. Facebook en Die Groot Poësiebrander. (Deel 3)

Sunday, July 5th, 2015

Hoe het die heelal ontstaan? Deur ’n oerknal, ’n Skepper-god? Niemand kan met absolute sekerheid weet nie; slegs aannames kan aangevoer word.

Die Boeddhisme veronderstel dat geen fenomeen (dharma, nie te verwar met die Dharma wat na die Boeddhistiese leerstellings verwys nie) onafhanklik van ’n ander dharma kan ont- of bestaan nie. Hierdie sentrale veronderstelling word dependent origination genoem. Boeddhisme kibbel dus nie oor die aanwesigheid of afwesigheid van ’n godheid nie:

All phenomena in the Universe are produced within the cosmos by internal causes. This is to say, each phenomenon is the cause of a further phenomenon, which, in its turn, will go on to be a cause of something else, and so on, ad infinitum (Snelling 2000:29).

Dependent origination sluit dus aan by die Interkonneksie-konsep wat ek reeds aangevoer het in Deel 1 en 2. Waar presies sou die Groot Poësiebrander op Facebook ontstaan het? Was dit een individu of ’n groep wat die konsep uitgedink het? Was die land van oorsprong dalk Amerika? Ek is deur Annette Snyckers genooi en sy deur iemand anders … die terugspeel na elke rolspeler klink byna soos die Ou-Testamentiese geslagsregister, “begat”. Die entoesiasme waarmee die Poësieuitdaging begroet is, het my verstom en laat besef dat facebook ’n perfekte manifestasie van beide Interkonneksie (Indra se Net) en dependent origination is.

Op Dag 2 lyk my status só:

“Vir dag twee van die poësie-uitdaging waarvoor Annette Snyckers my genomineer het, besin ek oor Wallace Stevens se ‘The Snow Man’. Ek het dit die eerste keer raakgelees op die brose ouderdom van 15. Bron: Rika Cilliers se digbundel, Vlier. Sy haal ’n gedeelte aan uit ‘The Snow Man’ wat as motto vir een van die gedigte dien. Ek was onmiddellik oorrompel. Tog had ek geen idee wat Stevens se woorde beteken het nie. Dit was ’n beeldskone raaisel, diep begrawe in ys. So twee en ’n bietjie dekades later grawe ek steeds in die sneeu rond, maar met die volgende besef: ek wil net in stilte na hierdie gedig luister; ek wil dit nooit ontsyfer nie. Stevens se gedig vra na ’n tipe binnereis, ’n meditasie-‘oor’. Veral die laaste strofe vra van die leser om met aandagtigheid die pousering te eerbiedig; elke asemteug na elke komma. Charl Cilliers, jy het ook hierdie gedig op jou status gedeel en weet goed dat my hart hierin begrawe lê. Ook ’n verdere uitdaging vir fb-vriende wat van speurwerk hou: in watter Rika Cilliers-gedig sal jy hierdie Stevens-motto vind? En, watter spesifieke gedeelte haal sy aan? Flinkdink vir die poësieliefhebber”.

The Snow Man

One must have a mind of winter
To regard the frost and the boughs
Of the pine-trees crusted with snow;

And have been cold a long time
To behold the junipers shagged with ice,
The spruces rough in the distant glitter

Of the January sun; and not to think
Of any misery in the sound of the wind,
In the sound of a few leaves,

Which is the sound of the land
Full of the same wind
That is blowing in the same bare place

For the listener, who listens in the snow,
And, nothing himself, beholds
Nothing that is there and the nothing that is.

-Wallace Stevens

“Hiermee nomineer ek die volgende fb-vriende om vir vier dae, elke dag ’n gedig te deel wat jou ontroer, of waarsonder jy nie kan klaarkom nie. En elke dag, kan jy, as jy wil, ’n paar mense nooi om dieselfde te doen. Weer eens: as jy stomfloumoeg is, of reeds genomineer is, ignoreer die nominasie. Geen druk, of verpligting nie. Goed, hier volg ’n paar name : Louis Jansen Van Vuuren,Carien Smith, en Susan Smith.Izak Du Plessis: as jy so ’n tydjie kan afknyp tussen al jou onderhoude en reise na interessante dorpies. Ag, ek weet julle is almal oorlaai, maar sien dit as ’n toilet- of smoke break so tussen al die opeenhopings van elke dag. Dankie ook vir almal wat die uitdaging gister aanvaar het: ek het reeds soveel nuwe gedigte leer ken”. http://www.wallacestevensbiography.com/wallace-stevens-reading-his-poetry.htm. Hierdie skakel neem die leser direk na ’n voorlesing van Wallace Stevens van “The Snow Man”.

Dus: vir die nuuskierige poësie-vraat: (1) in watter Rika Cilliers-gedig (Vlier:1989) haal sy Wallace Stevens aan as motto, en (2) watter gedeelte van “The Snow Man” word as motto gebruik? Ek hoor graag van Versindaba-lesers.

 

Vir Dag 1 se uitdaging deel Heilna du Plooy, bekende literator, digter, literêre vertaler en skilder ’n gedig van Les Murray, die Australiese digter wat sy in Afrikaans vertaal het:

Child logic

The smallest girl
in the wild kid’s gang
submitted her finger
to his tomahawk idea –

It hurt bad, dropping off.
He knew he’d gone too far
and ran, herding the others.
Later on, he’d maim her brother.

She stayed in the bush
till sundown, wrote
in blood on the logs, and
gripped her gapped hand, afraid

what her parents would say
to waste of a finger.
Carelessness. Mad kids.
She had done wrong some way.

Kinderlogika

Die kleinste dogtertjie
in die bende wilde kinders
het haar vingertjie onderwerp
aan sy kapmesspeletjies –

Dit was baie seer, die vinger morsaf.
Hy het geweet hy het te ver gegaan
en weggehol, die ander almal agterna.
Later het hy haar broer ook afgeknou.

Heeldag bly sy in die veld,
tot sononder toe, skryf
in bloed op stompe hout, en hou
die verminkte handjie vas, bang

vir wat haar ouers gaan sê
oor ’n afgekapte vinger.
Onverskilligheid. Stoute kinders.
Sy moes iets verkeerds gedoen het.

Dag twee: “XII. Here’s Our Clean Business Now Let’s Go Down the Hall to the Black Room Where I Make My Real Money”:

You want to see how things were going from the husband’s point of view—
let’s go round the back,
there stands the wife
gripping herself at the elbows and facing the husband.
Not tears he is saying, not tears again. But still they fall.
She is watching him.
I’m sorry he says. Do you believe me.
Watching.
I never wanted to harm you.
Watching.
This is banal. It’s like Beckett. Say something!
I believe

your taxi is here she said.
He looked down at the street. She was right. It stung him,
the pathos of her keen hearing.
There she stood a person with particular traits,
a certain heart, life beating on its way in her.
He signals to the driver, five minutes.
Now her tears have stopped.
What will she do after I go? he wonders. Her evening. It closed his breath.
Her strange evening.
Well he said.
Do you know she began.
What.

If I could kill you I would then have to make another exactly like you.
Why.
To tell it to.
Perfection rested on them for a moment like calm on a lake.
Pain rested.
Beauty does not rest.
The husband touched his wife’s temple
and turned
and ran
down
the
stairs.

– Anne Carson, The Beauty of the Husband: a fictional essay in 29 tangos.

Vir Dag 3 skryf Heilna: “Hier is my derde gedig. Ek het honderde Afrikaanse gedigte op die punte van my vingers, maar daar is gedigte in ander tale wat miskien minder bekend is en wat net eenvoudig oorrompelend is. My eerste bydrae was van Australiese oorsprong, die tweede een van die Skotse Carol Anne Duffy (tans Poet Laureate in die VK) en vandag s’n van die Amerikaanse groot gees, Wallace Stevens.

As ek met my internasionale versreis klaar is, sal ek sommer vir die lekker met Afrikaanse gedigte verder gaan. (Terloops, Stevens het regtig “bucks” geskryf al dink mens die meervoud is gewoon “buck”.)”

Earthy Anecdote

Every time the bucks went clattering
Over Oklahoma
A firecat bristled in the way.

Wherever they went,
They went clattering,
Until they swerved
In a swift, circular line
To the right,
Because of the firecat.

Or until they swerved
In a swift, circular line
To the left,
Because of the firecat.

The bucks clattered.
The firecat went leaping,
To the right, to the left,
And
Bristled in the way.

Later, the firecat closed his bright eyes
And slept.

Dag 4: “In hierdie gedig van die enigmatiese Emily Dickinson is ’n mens nie seker of die slot van die gedig op aanvaarding of gelatenheid of oorgawe dui nie. Nogtans was dit een van daardie gedigte wat ek na ’n enkele lesing nie weer vergeet het nie”:

After great pain

After great pain, a formal feeling comes –
The Nerves sit ceremonious, like Tombs –
The stiff Heart questions was it He, that bore
And Yesterday, or Centuries before?

The Feet, mechanical go round –
Of Ground, or Air, or Ought –
A Wooden way
Regardless grown,
A Quartz contentment, like a stone –

This is the Hour of Lead –
Remembered if outlived,
As Freezing persons, recollect the Snow –
First – Chill – then Stupor – then the letting go –

Louis Jansen van Vuuren, kunstenaar, mede-eienaar van La Creuzette, ’n chateau in Frankryk se Limousin-streek met die mooiste roostuin in Frankryk (hy verskyn ook in Marita van der Vyfer se Marita Kook-DVD wat op Somerkos in Provence gebaseer is), digter asook samesteller van Portretteer, het ook heerlik saam met die poësiebrander gerol. Hier is sy vier dae:

Dag 1:

Smoke

My father kept a stove
with dog’s legs
on a pink hearthstone.

One morning he climbed down the icy stairs
and spread his palms
on the blood-warm metal flanks.

He cranked open the iron doors,
like a black bank safe’s
but found no heat and ash heaped in its place.

He cracked grey whittled coals
released brief blue flames,
and knocked downy soot through the bars of the grate.

The ash-pan, softly loaded
and almost as wide as a doorway,
he carried like dynamite through the dark house,

his bright face blown with smuts.
At the back door
he slid the ash into a tin dustbin,

then snapped sticks,
crumpled newspaper,
struck a match

and dipped it between the kindling.
Smoke unrolled, flames spread,
the rush of the stove eating air started up,

and my father would shake on rocks
from an old coal hod
and swing the doors shut.

But this time
he took a book, broke its spine
and slung that instead:

his diaries
year by year
purred as their pages burned,

their leather boards shifted, popped
and fell apart.
Soon I would arrive,

pulled from under my mother’s heart,
and grow to watch my father
break the charred crossbeam of a bird from the flue,

wondering if I too
had hung in darkness and smoke,
looking up at the light let down her throat
whenever my mother sang or spoke.

-Jacob Polley. 2003. The Brink. (Picador).

Dag 2:

What’s Broken

The slate black sky. The middle step
of the back porch. And long ago

my mother’s necklace, the beads
rolling north and south. Broken

the rose stem, water into drops, glass
knobs on the bedroom door. Last summer’s

pot of parsley and mint, white roots
shooting like streamers through the cracks.

Years ago the cat’s tail, the bird bath,
the car hood’s rusted latch. Broken

little finger on my right hand at birth—
I was pulled out too fast. What hasn’t

been rent, divided, split? Broken
the days into nights, the night sky

into stars, the stars into patterns
I make up as I trace them

with a broken-off blade
of grass. Possible, unthinkable,

the cricket’s tiny back as I lie
on the lawn in the dark, my heart

a blue cup fallen from someone’s hands.

– Dorianne Laux. 2007. Facts About The Moon.

Dag 3:

Mes

Jy het die hef in die hand,
ek het die lem;
die vingers wat op die grond beland
is myne as ek rem.

Sheila Cussons. Plektrum. 1970

Dag 4:

Elegy for the living

We wash up side by side
to find each other

in the speakable world,
and, lulled into sense,

inhabit our landscape;
the curve

of that chair draped
with your shirt;

my glass of water
seeded overnight with air.

After this bed
there’ll be another,

so we’ll roll
and keep rolling

until one of us
will roll alone and try to roll

the other back — a trick
no one’s yet pulled off —

and it’ll be
as if I dreamed you, dear,

as if I dreamed this bed,
our touching limbs,

this room, the tree outside alive
with new wet light.

Not now. Not yet.

-Katryn Simmonds. 2013. The Visitations .

Fred Barnard, gedugte taalpraktisyn en advokaat (laasgenoemde, ‘n beroep wat hy vir die liefde vir taal vaarwel geroep het), deel die volgende verse:

Dag 1:  “The snake” deur  DH Lawrence

Dag 2:

When I Heard the Learn’d Astronomer

When I heard the learn’d astronomer,
When the proofs, the figures, were ranged in columns before me,
When I was shown the charts and diagrams, to add, divide, and measure them,
When I sitting heard the astronomer where he lectured with much applause in the lecture-room,
How soon unaccountable I became tired and sick,
Till rising and gliding out I wander’d off by myself,
In the mystical moist night-air, and from time to time,
Look’d up in perfect silence at the stars.

-Walt Whitman

Dag 3:
Broeikas

ek het vir my ‘n kamera gekoop
en die son afgeneem
die son hang nou van my plafon
ek maak die gordyne nooit meer oop nie

teen ‘n muur is nou my tuin
die bome is selfs groener die lug blouer
dis altyd lente hier by my
ek maak die gordyne nooit meer oop nie

jy het nooit weggegaan nie
want jy’s lewensgroot in elke kamer
jy glimlag en jy’s lief vir my
ek maak die deure nooit weer oop nie

-Stephan Bouwer

Marie Bredenkamp het Fred se Dag 3 gelees en ’n foto van Stephan Bouwer as kommentaar gepos wat “many moons ago” geneem is toe sy hom as spreker na die Durbanse Vroueklub genooi het:


*

 

Aanstons volg Deel 4 van Facebook en Die Groot Poësiebrander…

Bibliografie

Snelling, J. 2000. Buddhism: An Introductory Guide to the Buddhist Tradition. Shaftesbury, Dorset: Element.

Gisela Ullyatt. Facebook en Die Groot Poësiebrander. (Deel 2)

Friday, July 3rd, 2015

In Deel 1 het ek gebruik gemaak van ’n Boeddhistiese invalshoek om Indra se Net aan te dui, ’n sentrale metafoor rondom Interkonneksie (Interconnectedness of Interconnection). Verder het ek hierdie metafoor aangewend om die verband tussen ’n sosiale medium soos facebook en Interkonneksie  aan te dui. Die fenomenale interkonneksie tussen fb-gebruikers is op ’n kragtige wyse geïllustreer deur die volgende uitdaging, wat poësie behels het: om vir vier dae ’n gedig elke dag op jou fb-status te plaas en terselfdertyd vier ander mense elke dag uit te nooi om dieselfde te doen. Hierdie ‘oefening’ in Interkonneksie het gedigte soos ’n virtuele wegholbrand laat versprei. Kommentare van die fb-netwerk het ingestroom en hierdie oorweldigende positiewe reaksie dui op ’n geweldige hongerte van poësie-liefhebbers om iets anders as net “no make-up selfies” of afgesaagde status updates te deel. Hier dink ek byvoorbeeld aan een van Breyten Breytenbach se skilderye, getiteld “Selfkop”. Die self of ego verskans die werklikheid van “the interconnectedness of all”. Alhoewel die deel van poësie op die prinsipe van persoonlike keuse gebaseer is, draai dit tog weg van fb-jeremiades (ek sluit myself geensins uit nie) op facebook wat die idee van die individu as afgesonderde en afsonderlike entiteit markeer. Daarom kan uitdagings soos hierdie die uitgebreide netwerk beklemtoon en die self effens met rus laat.

Kom ons kyk na nóg gedigte:

Marlise Joubert, digter, waterverf-kunstenaar en webmeester van Versindaba skryf só oor haar Dag 1 en wyle Ronnie Belcher en plaas ook ’n foto waarop sy, Louis Esterhuizen en Ronnie verskyn:

“Wat ’n spesiale en vermaaklike mens was hy nie! Hy was een van onse Bekgeveg maats (Die Versvreters) toe ons destyds opgetree het by die KKNK. Wie kan dit nog onthou? Ek haal dus ’n versie van hom aan wat spesiaal is in dié konteks. Ons het saam met hom die aand opgetree by Dorpstraat toe hy dié sonnet sommer so uit sy mou skud vir die gehoor. Sy poësie dek ’n wye spektrum wat wissel van humoristies-tragiese volkskwatryne tot die tradisionele vorme soos die sonnet, waarvan hy sekerlik as een van die voorste beoefenaars in Afrikaans beskou word”.

Poësie-aand

Sal ek vanaand in Dorpstraat se kafee
my siel ontbloot for everyone to see?
Hier tussen die geskinder en gepraat
my siel ophang soos aan ’n doringdraad?
Met ander se geroggel en gerook
my sielsgeheim met nikotien bestook?
Hier tussen al die waaiers en die fans
myself beskinder saam met also-rans?
Nee, eerder lieg en skurwe rympies maak
oor snaakse goed wat ander siele raak
soos ghoffels wat kafoefel op ’n trein
and other dear souls crying in the rain.
Maar smokkel met my siel se brood-en-jêm
voor al dié vreemde wesens? Not-a-dêm!

Uit: Van heidebos en klip

Dag 2: (Slegs die eerste gedeelte uit hierdie gedig word aangehaal, maar dalk kan dit op ’n later stadium op versoek as ’n geheel op Versindaba geplaas word. Met Buiteblaf se goedkeuring, natuurlik).

“Ek kies ’n Breyten-gedig wat vir my een van die allermooiste (en skreiende) verjaarsdaggedigte is aan ’n jarelange vriend. Daar is natuurlik honderde ander aangrypende verse wat ek sou kon kies van BB. Die gedig is lank, maar die moeite werd om deur te lees. Hoop julle geniet dit”.

paginamagina

(verjaardagaantekening as ode aan Ampie Coetzee)

Ouboet, ek sit my beste gesig op
om hierdie gedig vir jou te skrywe
want jy, liewe maatjie, word ’n fris sewentig

(let daarop hoe spoor die rym na gewig)
en wanneer lig en lied ons laat staan

en ons skeef gaan lê met die stil kreet
van protesvreugde in die hart
is ons wat jonk is van dae en nagte
(meesal omdat ons die tyd se gewrigte vergeet het)
dit aan ons weggaan verskuldig
om mekaar van die wal in die sloot te help
en so die koei van verbeelding in die put te versuip

en omdat ek lief vir jou is
kom: ons drink die wyn en eet die brood
en tjoeftjaf is ons albei dood […]

(Julie 2009)

Dag 3: “Ek is ’n groot bewonderaar van Gilbert Gibson (medikus van beroep) se verse. Hy verras my immer met oorspronklike en vernuwende metafore en beelding! Soos in hierdie ‘liefdesvers’. Talle gedigte spreek my aan, (selfs al verstaan ek almal nie heeltemal nie), maar ek plaas een wat sal illustreer wat ek bedoel. Terloops, sy volgende bundel Vry- sal einde Julie verskyn. Iets waarna ek baie uitsien”.

[14]

jou oë lê soos dooie vullens bokant
jou wange na ’n uitbraak van perdesiekte
die wenkbroue daaroor die kleur van brommers
in die son. soos klippe in die veld
lê jou oë, en ’n wind wat die aanheg
van gras tot skaduwee roer, waai deur jou mane.
jou oë dryf in die bloed onder jou voorkop
die wimpers geril tot inkennigheid

ek wil jou ribbe inval soos runderpes, die lyf
infekteer en stilletjies wegsluip voor die vlerkklap
van aasvoëls. ek neem jou besit soos ’n slaak
van verligting, jou oë ’n gestorwe graal:
jou keel is blinkvos
jou mond ’n splinternuwe saal

© gilbert gibson. Uit: [vii]: 2010.

Dag 4: “Ek kies ’n kort vers (in Afrikaans vertaal) oor ’n boom van die Meksikaanse digter Octavio Paz wat in 1990 die Nobelprys ontvang het vir sy literêre werk. Paz is een van die digters wat ek gereeld lees en wat onteenseglik altyd die kreatiewe prosesse aan die gang sit in my eie onbewuste. Rodney Williamson vertolk die betekenis van die boom in die gedig soos volg: Uit: The writing in the stars – A Jungian Reading of the Poetry of Octavio Paz. “The tree symbol so prominent in this poem and central to the volume to which it belongs, Arbol adentro, is the image par excellence of this correspondence of innerness and outerness. The tree is an element of nature, planted by the other, contemplated by the poet, and as we have seen in the circular poems of phase four, an icon closely identified with the poet’s childhood. But it is also an interior mental tree, Jung’s ‘philosophical tree’ or ‘tree of knowledge,’ a concrete symbol of growth of the psyche and of the self”:

Die boom hierbinne

’n Boom het in my kop gegroei,
’n boom het ingegroei.
Sy wortels is are,
senuwees sy takke,
sy deurmekaar blare die gedagtes.
Jou blik steek dit aan die brand
en sy skadu-vrugte
is bloedlemoene,
vlammende granate.
Die dag breek

in die nag se liggaam.
Daar binne, in my kop,
praat die boom.
Kom nader, kan jy dit hoor?

(Uit Spaans vertaal deur De Waal Venter)

Nicolette van der Walt, maatskaplike werker wat op die hoofbestuur van die ACVV dien asook digter, (Floriskoop) se vier dae is soos volg:

Dag 1:

 

           To drink

I want to gather your darkness
in my hands, to cup it like water
and drink.
I want this in the same way
as I want to touch your cheek-
it is the same-
the way a moth will come
to the bedroom window in late September,
beating and beating its wings against cold glass;
the way a horse will lower
his long head to water, and drink,
and pause to lift his head and look,
and drink again,
taking everything in with the water,
everything.

– Jane Hirshfield

Dag 2: Nicolette haal “Dunes” deur die Sloweense digter, Taja Kramberger (Mobilisations: 2004) aan (vertaal deur Ana Jelnikar). Vanweë die lengte van hierdie gedig, word slegs Deel 1 aangehaal:

Allí
donde mi presencia es esperada me hago realidad.
(Jorge Pimentel, Balada para un Caballo)

I.
No heavenly body nor an earthly one,
no gliding between them.
No sleepless head drooping above or below the bed.
No abdication of territory or status – not a chance.

Your real hand leading to the origin of mine,
this very chair here you and I in turn sit on – is enough:
tout à sa place.

Here you are, here I am, here is all
we need,
here are
two large dunes that fold into one,
and then rain and then passion and then the ground beneath our feet.

Two large dunes from all that is familiar, but from four very concrete
and independent hands, four eyes, ten toes and fingers.

Two dunes out of a myriad sand granules touching
each other, each of them communicating with all the rest.

Dunes, two curves closed into a circle by a gentle embrace of love.
Dunes, two inner worlds seeping into one in a gentle embrace of love.

Nicolette skryf die volgende oor Dag 3: “Ek was in Graad 8 toe J C Steyn se debuutbundel verskyn het. As ’n plaaskind uit die Klein-Karoo, waar droogtes ’n algemene verskynsel is, het hierdie gedig my altyd gefassineer. Ek neem aan dat vir die tyd dit moontlik ’n kontroversiële gedig was! Dit laat my steeds glimlag”:

Verbitterde boerseun bid

Ja, ek weet ons moet glo
gló, en bid ook, glo
en hóóp: dit bring glo
“in ons leed versagting”.
Die geglo sal glo die westewind laat draai –
Orraait, maar dan val natuurlik weer die hoop water
dat al die gesaaides spoel in hul maai.
En daardie lekker vrypas agterna
van “laat maar u wil geskied”.

Laat maar. U wil geskied.
Om reën bid ons donners verniet.

– Uit: Die grammatika van liefhê (1973)

Dag 4 sluit ’n gedig van Nicolette in, getiteld “Bloeiwyse” (Floriskoop:2015) wat op Soundcloud deur Eva Mouw vertolk word. Eva het ook “Bloeiwyse” getoonset. Die kombinasie van Eva se stem en Nicolette se woorde is treffend en kan op Soundcloud geluister word:

https://soundcloud.com/evie-m/bloeiwyse-n-gedig-deur-nicolette-van-der-walt


Con Robinson, wat by Protea Boekwinkel in Bloemfontein werk (hy verrig wonderwerke met boekbestellings) en graag in sy vrye tyd skilder en skryf, se Dag 1 word ingelei deur een van sy eie gedigte:

Stom

Ek het nie meer woorde
hulle laat my in die steek
my boodskap gaan verlore
as ek struikel oor my woorde

Op Dag 2 en 4 deel Con ook twee van sy eie gedigte. Lesers kan sy poësie-blog volg op: http://sapphomuse.blogspot.com/2014/12/untitled.html.

Dag 3:

Sonnet XVII

I do not love you as if you were salt-rose, or topaz,
or the arrow of carnations the fire shoots off.
I love you as certain dark things are to be loved,
in secret, between the shadow and the soul.

I love you as the plant that never blooms
but carries in itself the light of hidden flowers;
thanks to your love a certain solid fragrance,
risen from the earth, lives darkly in my body.

I love you without knowing how, or when, or from where.
I love you straightforwardly, without complexities or pride;
so I love you because I know no other way

than this: where I does not exist, nor you,
so close that your hand on my chest is my hand,
so close that your eyes close as I fall asleep.

-Pablo Neruda

Louis Esterhuizen, bekende en bekroonde digter, is deur Con Robinson genooi om aan wat Louis “’n poësiebrander” noem, deel te neem. Ek ontleen dus ’n gedeelte van my blog-titel aan Louis se term.

Louis skryf oor sy Dag 1: “Hieronder volg my eerste gunstelingvers; ’n gedig wat 1,200 jaar gelede in Sjinees geskryf is en via Eddie van Vliet se boek Pleidooi voor de Poëzie manjifiek deur Heilna du Plooy in Afrikaans vertaal is. (Die Afrikaanse vertaling van Van Vliet se essay het in 1998 by Protea Boekhuis verskyn)”:

Nooit weer oorlog maak nie

Soveel slanke meisies. Ontblaar

soos jong boompies. Ek gaan almal verby

al staan hulle sy aan sy,

met glansende hoofde bymekaar.

Wat kan die gode my nou nog skeel,

en in my dorpie die rooi aandgloed?

Ek het ’n honderd wonde en niks kan hulle genees nie.

Ek het die dood gesien, so dikwels en so groot.

Die oë van kinders is soos goue reën.

Versigtig dra hulle die bekers wyn.

Ek wil gaan lê en slaap langs die grootpad

en nooit weer oorlog maak nie.

Dag 2:

Reën in die voorwinter

Vier mure teen die Suidewind-
my swartoogvrou, my blondhaarkind.

Kareehoutstompe in die vuur,
ketel en kaggel brons geskuur.

My bont koei lê op koringstrooi,
my swart haan roep die dagbreek rooi.

Soet deur die lang nag sing die reën;
moflammers sal ek vroeg-Mei speen.

Die wendam stoot sy uitloop oor-
blink breek my ploeg die middelvoor…

– G.A. Watermeyer

Dag 3: 

Gift

A day so happy.
Fog lifted early I worked in the garden.
Hummingbirds were stopping over honeysuckle flowers.
There was no thing on earth I wanted to possess.
I knew no man worth my envying him.
Whatever evil I had suffered, I forgot.
To think that once I was the same man didn’t embarrass me.
In my body I felt no pain.
On straightening up, I saw the blue sea and sails.

-Czeslaw Milosz

Dag 4: “Vandag is my laaste bydrae tot die poësiebrander wat deur Gisela Ullyatt begin is. Dankie daarvoor. En op ’n manier is ek hartseer, want nie net is dit ’n fantastiese inisiatief nie, maar daar is nog SOVEEL gedigte wat ’n mens sou wou plaas. Nietemin, my laaste plasing is vir my ongelooflik spesiaal omrede dit alles bevat waaroor poësie handel. Vir my gaan ’n gedig oor kontekstualisering (die “wie”, “wat” , “waar”, “wanneer”, waarom” en met “watter magsterkte” van die lewe) PLUS resonansie; dit wat ek ook “melancholie” noem. Sappho vermag dit binne die bestek van enkele woorde. Wat ’n kragtoer! (En ek vertaal vrylik)”:

Dit is al lank na middernag.
Alleen lê ek en wag.
Jy het nie gekom nie.

 

Haal solank jou verkyker uit vir die volgende skuimende Poësiebrander op Versindaba. En oefen daardie Umlauts….

 

 

Gisela Ullyatt. Facebook en Die Groot Poësiebrander. (Deel 1)

Wednesday, July 1st, 2015

En skielik was daar Facebook.

Noem dit wat jy wil: Bakkiesboek, Vleesbroek (vir dié wat meer as net kuise selfies neem) of Feesboek (waarop jy pronkend die hoeveelste Springbokkie en Jägertjie down: zefste onsie óóit. Tot die volgende happy snappy saam met jou “besties”). Dis ’n netwerk waar jy vinniger as wat jy “Steve Hofmeyr” kan sê, ’n missing-pic van Hannibal, jou geliefde Rottweiler, kan share wat om donderswil al wéér uit die erf ontsnap het. Sy missing-pic laat Breaking Bad na ’n geflopte Romanza lyk.

Nie ’n idee wat om vir aandete aanmekaar te slaan nie? Facebook jou vriende. Tjop-tjop sal skakels op jou fb-muur verskyn van virtuele resepteboeke. Iemand mag selfs hul Ouma Baby se flatervrye pof-omelet met jou deel. Kry jy angsaanvalle oor die reiskoste van jou voorgenome Engeland-toer? Vra jou fb-vriende in Clacton of jy nie vir ’n paar dae by hulle kan gaan ‘doss down’ nie. Jy kan dieselfde guns aan hulle bewys wanneer hulle eendag jóú dorp aan die gatkant van die aardbol besoek.

Alleen en gatvol? Facebook is goedkoper as ’n dating website. Dit skakel outomaties BA-Manvang en studieskuld uit.

Ook kan jy herenig met jou nefies wat jy dertig jaar laas gesien het… in jou tannie se bad. Toe had Suid-Afrikaners nog ’n werklikheidsbegrip van waterbesparing: ten minste vyf junior familielede kon saam in ’n skuimbad geskrop word. Nou hoop jy maar niemand tag jou in hierdie Shipmate-oomblik uit 1980 nie. En ja, om nie te praat van ou skoolfoto’s wat uit Danté se bevrore hel opgediep word nie. Jou uni-brow was dalk tóé ‘n juweel. So ook die kuif, so styf gespuit soos ’n meringue se sagtepuntstadium…

Kôk-kôk: politieke kapokhaantjies en -hennetjies; daar is ’n eindelose gepik in die fb-hoenderhok (deurspek van tirades vol spelfoute). Selfs girl with cake word nou van politieke agendas beskuldig omdat sy koeke bak en aan haweloses uitdeel.

Tóg.

Vanuit ’n Boeddhistiese oogpunt sou ’n mens Facebook as ’n aangrypende moderne metafoor van Interkonneksie (Interconnectedness) en Indra se Net kon beskou. In die konteks van ons tegno-era is laasgenoemde ’n skitterende voorbeeld van hoe die World Wide Web se permutasies prakties manifesteer.

Indra se Net funksioneer as sentrale metafoor in die Boeddhistiese literatuur wanneer Interkonneksie onder die loep geneem word en verwys terug na die oorspronklike Hindoe kosmologie (vandaar die konneksie met die gode). Dit kan verder nagespoor word in die Avatamsaka Sutra (derde eeu voor die huidige jaartelling (VHJ)).

Vervolgens kan hierdie metafoor kortliks opgesom word as:

In the heavenly abode of the great god Indra is a wondrous net that has a light-reflecting jewel at each of the infinite intersections of its thread. Each jewel exists only as a reflection of all the others, and hence has no self-nature (Jones 2003:16).

Stel jou dus voor: ’n net wat tot in die oneindigheid strek, met biljoene der biljoene skitterende juwele. Elke sentient being word deur hierdie web verbind: “Indra’s Net symbolizes a cosmos in which there is an infinitely repeated interrelationship among all the members of the cosmos” (Cook 1981:2). Die idee wat by meeste van ons ingeprent is van kindsbeen af, dat elke individu as ’n afsonderlike entiteit funksioneer, is dus, vanuit die metaforiek van Indra se Net, slegs ’n illusie.

Gedagtig aan bogenoemde formulering van Indra se Net, is facebook natuurlik nie net die hoenderhok-drama wat dit soms kan wees nie. ’n Praktiese voorbeeld van hoe facebook Indra se Net illustreer, is wat ek “die Groot Poësiebrander” noem.

Konteks: facebook het van tyd tot tyd sogenaamde nominasies/uitnodigings waarin jy jou vriende kan uitdaag en tag. Gewoonlik vind ek hierdie nominasies pure snert en ’n totale mors van tyd en energie (alhoewel die intensie daaragter sekerlik goed bedoel is). ’n Voorbeeld hiervan: ek is getag om ’n no make-up selfie te neem en op fb te plaas as my profielfoto, ter onderskraging van borskankerpasiënte. Die idee is dan dat jy terselfdertyd nog vriende tag/nomineer om dieselfde te doen (ek neem aan slegs vrouens óf dan miskien mans wat gewoonlik grimering dra?).

Ek het gevind dat die hele kettingreaksie dalk vir party mense gewerk het, maar dat, na ’n dag of wat niemand daadwerklik iets vir borskankerpasiënte deur hul no make-up selfies gedoen het nie. Geen pasiënt, sover ek weet, het na vore gekom en gesê dat dit hulle daadwerklik beter laat voel of genees het nie. Hoekom dan nie maar iemand met borskanker ondersteun deur kos te neem vir die gesin wanneer sy in die hospitaal is of van jou hare laat afsny en skenk vir ’n pruik nie? Of begin ’n fb-blad ter ondersteuning van ’n pasiënt? Ongelukkig ontaard uitdagings soos hierdie soms in ’n ongeduldige, voorskriftelike vingerswaaiery, ’n bietjie soos die uitdagende en dweepsieke “If you love Jesus, share this message on your wall”. Betrek slegs mense wat werklik van ’n spesifieke uitdaging sal hou.

Ewenwel.

Soms kom daar tog ’n tag/uitnodiging op jou fb-pad wat ’n wesentlike verskil maak. Annette Snyckers, een van my fb-vriende, vryskut-vertaler (Engels, Duits en Frans) en skilder, nooi my uit om vir vier dae elke dag ’n gedig of ’n bepeinsing oor die digkuns op facebook te deel en dan terselfdertyd ook vier ander vriende elke dag te nomineer.

Ek skryf die volgende op my status update na Annette se uitnodiging:

“Gewoonlik “doen” ek nie nominasies op fb nie. Ek het nie die oudste foto “gedoen” wat ek op fb gehad het of een of ander gedwonge besigheid wat almal skielik voel hulle moes doen nie. Maar Annette Snyckers het ‘n uitnodiging aan my gerig wat my na aan die hart lê: poësie. Om elke dag, vir vier dae ‘n gedig of iets oor poësie (aanhaling, ens) met almal te deel. Nou dís ‘n uitdaging wat ek met ope arms verwelkom. Ek nomineer ‘n paar fb-vriende wat ek weet ‘n spesifieke liefde vir poësie koester. Maar, asseblief, daar is geen verwagting dat enige iemand dit ”moet” doen nie. No pressure. As jy egter lus voel om vir vier dae elke dag ‘n gunsteling gedig op jou status wil pos of iets wat jy oor poësie gelees het wat jou geïntrigeer het, of selfs een van jou eie gedigte, nomineer ook vier ander mense, as jy wil, om dieselfde te doen. Ek nomineer vir Charl Cilliers, Ilisna Nel, Melanie Grobler, Marlise Joubert, Marie Bredenkamp, Lieze Stassen, Con Robinson, Tessa Muller, Nini Bennett, Nicolette van der Walt, René Bohnen, Ester de Beer en Fanie Marais“.

Die eerste gedig wat ek as deel van die uitdaging plaas, is Mark Strand se “Lines for winter”, wat Strand aan Ros Krauss opgedra het (Selected Poems:1979):

Tell yourself

as it gets cold and gray falls from the air

that you will go on

walking, hearing

the same tune no matter where

you find yourself –

inside the dome of dark

or under the cracking white

of the moon’s gaze in a valley of snow.

Tonight as it gets cold

tell yourself

what you know which is nothing

but the tune your bones play

as you keep going. And you will be able

for once to lie down under the small fire

of winter stars.

And if it happens that you cannot

go on or turn back

and you find yourself

where you will be at the end,

tell yourself

in that final flowing of cold through your limbs

that you love what you are.

Annette se gedigte kom dus eerste aan die beurt omdat sy my ‘genesis’ was. Ook plaas ek slegs gedigte van mense wat ek DIREK genomineer het. ’n Paar van die nominasies kon egter nie deelneem nie weens persoonlike en/of werksverpligtinge of die feit dat hulle nie baie tyd op facebook spandeer nie. Ek het hulle tags dus uitgelaat vir Versindaba om niemand in ’n moeilike posisie te plaas nie. Die blogs sou ook te uitgesponne  raak as ek vier gedigte van elke deelnemer geplaas het. Ek het my bes gedoen om deur al die gedigte te werk, maar kon onmoontlik nie ieder en elk gaan opsoek en met die oorspronklike vergelyk nie. Daar mag dus ’n paar foute ingesluip het betreffende versreëls, ens. Soms het mense die datum of digbundel en selfs bladsynommer aangedui, soms nie. Ek het dit meestal net so gelos, weereens omdat dit maande sou kon duur om elke bundel, bladsynommer en datum van publikasie te gaan opsoek. Baie mense het ook van die internet af gewerk en ken ook nie die besonderhede nie. Die gedigte en hul bundels wat as deel van hierdie uitdaging aangehaal word, verskyn dus nie in die bibliografie nie.

Annette is deur Christine Muller Coates genomineer (sy het onder andere Mary Oliver se “Wild Geese” aangehaal. Christine is ook betrokke by vanjaar se McGregor Poetry Festival in Augustus); Annette se eerste keuse vir Dag 1 is “Introduction to Poetry” deur Billy Collins:

I ask them to take a poem
and hold it up to the light
like a color slide

or press an ear against its hive.

I say drop a mouse into a poem
and watch him probe his way out,

or walk inside the poem’s room
and feel the walls for a light switch.

I want them to water-ski
across the surface of a poem
waving at the author’s name on the shore.

But all they want to do
is tie the poem to a chair with rope
and torture a confession out of it.

They begin beating it with a hose
to find out what it really means.

Dag 2: Finuala Dowling se “An initiative to increase the numbers of male readers”:

We do love men with charming looks
but send us more who have read books.

We ogle men who’re built like champs
but send us more with reading lamps.

We still like men who make us passes
but send in more with reading glasses.

We’ll race with men in racy cars
if they have valid library cards.

Please, please, goddess, before it’s bed
send in men who have read
hardbacks.

 Vir Dag 3 kies Annette die volgende aanhaling uit Breyten Breytenbach se Intimate Stranger:

Poetry is a love. Of what? Of the discovery and the celebration of words, things, feelings, ideas, undigested memories, insights, other people, yourself, other selves, mystery, sense, eternity, other eternities, nonsense, nothingness, the whales and the foam and the shadow of the grass on the mountain, the bones of the dog buried in the garden. Of love itself. And it is an engagement with all of the above. It is a love-act.
Poetry is a love of that art of making which will take you away from self-indulgence — for even as you fashion it, it takes on a life of its own.

Op Dag 4 plaas Annette gedeeltes van Antjie Krog se “die laning”.

die laning

die laning is ‘n ruggraat
die laning rig homself teen die heuwel op
die laning geur diep in panele terpentyn en denne, honderoos, moerbei
in digte potblou seders
van ver af dink sy
o, hoe blou is die groen
hoe olyf die pers
hoe roerloos die sipresse
en dig hulle mantels as die donderweer rammel
en die aarde antwoord soos iets vrygelaat en diep ontroer
[…]
die laning skitter soos ‘n held
die laning klim glanssilwerend die heuwel uit
die laning behou homself in panele van iep, van eik, bokdoring en berk
hoe timmer die merel
hoe glip die uil se beitelklankies
hoe snipper die vinkies soggens geluide van koelte en dou
hoe ritsel koringgeel oortjies hoe geur die besembos
hoe blom melkdistels en sigorei blou skoelappers van hulle stingels los
[…]

Melanie Grobler, bekende Afrikaanse digter, deel een van haar eie gedigte, genaamd  “Die Argonauts”:

Soos Atlas buk onder die juk van die wêreld
leun hul teen die reuse roeispane

die verrotte spane merk wel die plek
op die wit strand waar hul nou soos die gode rus

hul laaste asem buig om die platane
teen ’n winderige berg se hang.

Nini Bennett, digter, kies die volgende vir haar Dag 1:

Nothing erases the immoral act. Not forgiveness. Not confession. And even if the act could be forgiven, no one could bear the responsibility of forgiveness on behalf of the dead. No act of violence is ever resolved when the one who can forgive can no longer speak; there is only silence. ― Anne Michaels

vader Andrei vertel

 

soms as ek die mis bedien en ek onthou die dinge

wat ek in die oorlog gedoen het toe ek ’n soldaat

was, dan begin ek huil. die mense dink ek huil

oor god maar ek huil oor myself, ek huil myself skoon

op      miskien huil god in my          in my huil god       oor als

wat ek gedoen het in die oorlog toe ek nog soldaat was

in nikos se leër    dan kan ek nie ’n woord vind

om te sê nie    hulle, die armsaliges, wat hiernatoe

gekom het om die mis te vind, hoor dat daar nie gepraat

word nie     die mis misluk vandag         god huil verlate

en alleen tussen die spierwit tafeldoeke en stukkies

witbrood heen     sy trane vlek die brood

en heeltemal ontwy huil hy soos vader andrei,

troosteloos

Petra Müller (Om die gedagte van geel:102).

 

Op Dag 2 deel Nini toe Dolf van Niekerk se gedig 7 uit Nag op ’n kaal plein (2006) en op Dag 3 skryf sy:

Gisela, met jou liefde vir sneeu en gedigte wat oor sneeu handel, plaas ek graag dié bekende gunsteling van Tomas Tranströmer”.

Sick of those who come with words, words but no language,
I make my way to the snow-covered island.

Wilderness has no words. The unwritten pages
stretch out in all directions.

I come across this line of deer-slots in the snow: a language,
language without words.

– soos vertaal uit die Sweeds deur Robert Robinson

Vir Dag 4 haal Nini ’n gedig aan uit Tom Gouws se bundel, Stigmata (72-73).

Fanie Marais, wat aan die hoof van Cordis-Trust staan, deel op sy eerste dag die volgende gedig van Mardene Marais, sy dogter wat op die ouderdom van 21 oorlede is en aan die destydse RAU studeer het:

KUNSMUSEUM

ek kuns deur die museum
en bondel die kleure tot diep binne my
my oë verf oor die skilderye
en ekspressionisties word ek deel daarvan
my hele bestaan ry wipplank
en bedwelmd kan ek nie genoeg kry nie
ek raam my gedagtes
en vernis dit vir nou
môre
en die oormôres in my drome.

Dag 2:

Herinnering


Onthou hierdie nag, môre reeds “laas nag”,

oor ’n week, ’n jaar, ’n lewe: ’n nag

vuurwit van verspreide mane agter reën

en in die dor hout van ranke naby my ruit

die winter en die wind. ­- Wees alleen

vir hierdie nag in tye wat kom: wag

ongemerk en praat, praat want nagte

sonder teken sal kom. O sal dit anders wees

en my oë in die donker slaap, ek nie weer skrik

vir ’n hewige wit, ’n geruis en geen vlees

in my vlees die vatbare engel onthul?

O brand in my in, nag,

want ’n dowwer lig moet kom met die dag

en uit die koue spieël dieselfde vertroude totaal,

maar soek góú wat is nuut en behou, vóór

die onverloorbare lyfwag jou weer inhaal.

            -Sheila Cussons  (Omtoorvuur:1982)

Dag 3 se gedig lui soos volg:

Trombose

 

Mens weet nie aldag wie om te beween:

die kind en jongeling is lankal heen,

die deftige, bedaarde heer is moeg

van jarelange sorge en geswoeg,

van drome in kolomme dwing, les bes

tot sterwens toe versadig van sukses.

Al was sy loopbaan ingestel

op snel besluite neem en ewe snel

ten uitvoer bring, het hy nooit onbesuis

of teatraal gehandel – waarom juis

vanmiddag met so ’n onbesonne haas

sy personeel en vriendekring verbaas?

Asof die Akte van die Maatskappy

hom onbeperkte volmag skenk het hy

(sonder beraad met mededirekteur)

sy nuwe stap nie eens genotuleer,

versuim om sy verpligtinge te oorweeg,

kontrakbreuk sonder blik of bloos gepleeg,

geen boodskap op die diktafoon gelaat

geen jaarverslag en geen finansiestaat,

niks om die aandeelhouers mee te paai.

Nou moet die rekenmeester alles raai

want hoe beraam mens skade en profyt

as syfers saamvloei voor die boekjaar sluit?

(Hy’t selfs nie aan sy tikster of sy vrou

verduideliking of opdrag toevertrou

voor hy met bondige gebaar die Dood

van konkurrent verhef het tot vennoot.)

– Elisabeth Eybers (Die helder halfjaar:1955)

Dag 4:

 

’n mens moet

 

’n mens moet éénkeer in jou lewe

’n droom vér-vér gaan haal

’n put uitgrawe

totdat die water oor jou lippe spoel

’n boom klim

sonder vrees vir hoogte

of dat die takke sal knars en breek

totdat jy die wind tussen blare voel

’n mens moet eenkeer baldadig wees

langs die see gaan staan

jou verbeel dit is Hermanus

en dat jy ’n walvis of ’n digter is

wat die wêreld in verdoeseling

met jou woorde

skoon kan vee

’n mens móét eenkeer

’n vreemde skare

kan binneloop

alleen op die trap gaan staan

en onbevrees verklaar

dat die arena jou nie ontsenu

dat jy die kake van leeus

oop kan breek

dat jy nie bang is vir dolke in die rug

en op vuur sal loop

as dit moet

’n mens moet eenkeer

kan spring waar jy nie sien

jou oë en lippe sluit

en in die stilte wag

om te hóór

of ander jou

met hul woorde of hande

in selfloosheid kan dien

’n mens moet eenkeer

op jou knieë gaan

en onbeskroomd

in skamelwoorde stil verklaar

dat jy verkeerd was

sodat jy eenkeer

kan vergifnis vra

– ©Marie Bredenkamp


Kry jou branderplank solank gereed vir Deel 2 van Versindaba se Groot Poësiebrander

Bibliografie

Cook, F.H. 1981. Hua-Yen Buddhism: The Jewel Net of Indra. University Park, PA: Pennsylvania State University Press.

Jones, K. 2003. The New Soacial Face of Buddhism: A Call to Action. Somerville, MA: Wisdom.

Wenners van die lykdig-kompetisie!

Monday, August 4th, 2014


Wenners : Lykdig-kompetisie
Baie geluk!

 

EERSTE PRYS (R2000): Lykdig 23: René Bohnen. Peter Blum

TWEEDE PRYS (R1500): Lykdig 56: Dominique Botha. I always loved the wild things best

DERDE PRYS (R1000): Lykdig 40: Marius Crous. Lykdig vir Wisława Szymborska

EERVOLLE VERMELDING (R500):Lykdig 33: Louis Jansen van Vuuren. Maak dit ‘n dubbel

(more…)

René Bohnen. Ronkedoor by Noag se Ark

Friday, July 18th, 2014

Party mense sê sinkronisiteit is bloot net die verhoogde bewuswording van prikkels as gevolg van gebeurtenisse in mens se persoonlike lewe. Indien dit die waarheid is, het Versindaba hierdie maand op besondere wyse daarin geslaag om kragte met my onderbewuste te snoer en het die samewerking mooi boeke op my pad gebring.

Ek was onbewus van die bundel Ronkedoor, toe loop ek dit twee keer in een week op die internet raak. Eers in Gisela Ulyatt se mooi blog oor vaders  http://versindaba.co.za/2014/06/02/gisela-ullyatt-vir-n-pa/ en toe op Joan Hambidge se “Woorde wat Weeg”, wat begin met Johann de Lange se vers “Die digter as ronkedoor”. (http://joanhambidge.blogspot.com/2014/07/joan-hambidge-n-klein-nota-by-n.html)

Hou ek impulsief een kristalkoue Johannesburg-oggend stil by Noah’s Ark, ‘n pandjieswinkel in Randburg. Ek weet nie wat ek daar wou soek nie, maar digbundels was nie my verwagting nie! In ‘n ark moet daar egter mos iets van alles wees en ek is verheug met my aankope: 14 bundels vir R60.

Daar is die Ronkedoor!  ‘n Eenkantolifant. Alleenloperbul. (is daar ‘n ronkedoor in Kringe in die Bos?) In die koerant was daar onlangs ʼn foto van ‘n Knysna-olifant soos ‘n skim vasgevang op versteekte kameras. Dit lyk soos die spookfoto’s van my kinderjare, toe deursigtige dogtertjies op armchairs glimlagloos vasgelê is in swart en wit.

                  (foto vanaf: http://maroelamedia.co.za/blog/nuus/olifant-opgemerk-knysna-woud/)

Ek blaai Ronkedoor lukraak oop, lees bladsy 54:

Vloed

Vertak deur oë, hart en nier

vloei ongesiens die Grootrivier,

dryfhout van gety op gety

pak saam, kolk in my

tot die verlossende stroming

wat opdrifsels geruisloos see toe bring;

gereed vir die ontvangenis

voel ek alreeds in díe klein moer

die ronde fetus

van ʼn aarde roer.

Getref deur die aktualiteit van hierdie vers soos gesien in die lig van “ingeplaaste skryf” (vergelyk Susan Smith se artikel http://susansmithdotcom.wordpress.com/2014/07/12/plek-die-digter-mens-die-digter/ ) kan ek ook nie help om herinner te word aan die weerloosheid van alles nie (Lucebert se woorde eggo maar altyd).Die afgelope week se wêreldgebeure skree hierdie weerloosheid uit in koerantopskrifte. Gewone mense is saam met ʼn vliegtuig afgeskiet in die lugruim van die Swartsee-gebied. In my pakkie bundels is ook Bloedsteen van Wilhelm Knobel. Die derde keer hierdie jaar lees ek die Salvatore Quasimodo-aanhaling en vertaling wat voorin verskyn:

“Ognuno sta solo sul cuor della terra

traffitto da un raggio dí sole:

ed è sùbito sera.”

Elkeen staan alleen op die hart van die aarde

deur ʼn straal van die son deurboor:

en skielik is dit aand.

Wat is die Afrikaans vir poignant? Die woorde in my Pharos voel nie reg nie. Ons begin almal dra aan die wonde van die heelal. Of dalk net van die planeet. Of van mekaar.

“Sy wond bloei nou in my

die sweer wil net nie heel

onder die gekraakte rofie

bly dit etterig en geel”

(uit “Wond”, bl.33 in Ronkedoor deur Betsie van Niekerk)

Die ligblou boekie deur M. Buys het ek gekoop omdat ek dit onthou uit ons klein dorpsbiblioteek in my kinderjare. Die Kruistogte  staan daar. Daan Retief Uitgewers.En omdat ek oorlog nou maar eenmaal nie verstaan nie, trek ek my eie verbande waar ek voel emosies soos sirkels sny. Vier seuns in Gaza word doodgeskiet terwyl hulle ‘n bal skop op die strand. Foto’s op facebook. Petisies. Die woorde Israel en Palestyne in die hoofberigte. En mense wat in Afrikaans baklei oor wie reg is en wie verkeerd. Op bladsy 37 van die blou boekie word vertel van die Kinderkruistog van 1212. “Die kinderkruistogte was twee baie droewige kruistogte”. Was daar werklik iemand wat gedink het dit kan enigsens ánders wees, wonder ek. Of word die mens op ʼn spesiale manier verblind deur geloof? Ja, skielik is dit aand. Donkereeue, amper. Daar was seker kinders op die Maleisiese vliegtuig wat afgeskiet is ook.

By Noag se Ark het ek ook ʼn geisja-boek gekoop. Sowaar! Amanda Lourens se heerlike blog (http://versindaba.co.za/2014/07/15/skadus-skoonheid-die-liefde-en-die-tanka/#comment-333216) het my seker opnuut vatbaar gemaak vir dáárdie prikkel. Dit is die verhaal van Murasaki Shikibu, wat in die 11de eeu die roman The Tale of Genji geskryf het. Dit word beskou as een van die vroegste romans in die wêreld. Murasaki se pa het haar die opvoeding gegee wat net seuns van daardie tyd beskore was. Dit het beteken dat sy die Kanji- letters kon skryf. Hier is meer inligting oor haar: http://en.wikipedia.org/wiki/Murasaki_Shikibu

Murasaki Shikibu het een kind gehad – ʼn dogter. Sy het ‘n digter geword.

In The Tale of Murasaki (geskryf deur Liz Dalby, ‘n antropoloog wat blykbaar een van die enigste Westerlinge is wat ‘n geisja geword het) lees ek “the seventh month is known as the Poem-composing month” en aangesien Julie óns sewende maand is, lees ek bietjie oor die waka en ek sien ook hierdie gedig van Murasaki raak:

“In the cove at Iso the crane cries as I cry; who can it be she yearns for?”

The sorrow of human existence, “Mono no aware” word ongveer ‘n duisend keer gebruik in The tale of Genji. Die tema word beskryf as: the fragility of life.

 

Onderhoud met Jannie Malan (In ligte laaie)

Tuesday, May 27th, 2014

Gisela Ullyatt (GU) gesels met Jannie Malan (JM) oor sy digdebuut,

In ligte laaie (Protea Boekhuis).

*****

GU: Jannie, baie geluk met ’n besonderse debuut. The Pillow Book dien as interteks vir gedigte soos “Blurb (8) en “Mono no aware” (29). Eersgenoemde gedig bied ’n netjiese uiteensetting van die vyf afdelings waaruit In ligte laaie bestaan:

1.     ’n fotoalbum se terugblik teen die agterkant van die ooglede

2.     ’n dagboek van die alledaagse, regs op die ribbes ingeëts

3.     ’n notaboek van stilte en geheime, kripties op die tong

4.     ’n reisjoernaal, op die sole van die voete

5.     ’n register van die dooies, in die spore van die palms

Watter rol het The Pillow Book gespeel met die samestelling van jou manuskrip en hoe lank terug het die wisselwerking met hierdie interteks begin?

JM: Baie dankie Gisela. En dankie vir jou deurdagte vrae oor die bundel. Greenaway se film is ’n stuk werk wat ek al vir ’n lang tyd by my spook… ek het eers later ontdek dat dit die werk van Shei Shonogan betrek. Toe ek op ’n punt kom waar ek patrone begin sien in my versameling gedigte het ek gesoek na ’n logiese afbakening of struktuur vir verdeling. Ek het eers gepoog om al dertien boeke wat die karakter Nagiko skryf te emuleer, maar dit het nie gewerk nie. Gevolglik het ek net op my eie vyf besluit, wat steeds – soos met hare – ’n sekere deel van die liggaam met die inhoud in verband bring – soos duidelik in die bogenoemde uiteensetting. Verdere intertekstualiteit met The Pillow Book lê in die gedagte dat – soos Nagiko die hoofstukke van haar boek op vrywilligers skryf wie sy dan na die uitgewer stuur – ons verhale op mekaar skryf, en dat hierdie skryfsels stories van sensualiteit, hartseer, blydskap ensovoorts kan vertel. Miskien ook die gedagte dat die wêreld van woorde – hoe abstrak ookal – nie selfstandig van die lyflike/fiksie volwaardig tot vervulling kan kom nie.

GU: Reeds in die titel word dit duidelik dat die bundel met die vuur-element omgaan en dat dit veral klem lê op die feit dat hierdie geen pieperige vuurtjie voorstel nie, maar wel woorde wat ten volle ontvlam het en steeds brand. Eers veel later in die bundel vind die leser die sub-titel “as”, maar voor dit word “vuur” en “vlam” ontgin. Hoekom “ligte laaie” in plaas van die oorspronklike “ligtelaaie”? Watter betekenismoontlikhede is verbonde aan die grammatikale klemverskuiwing van hierdie idioom?

JM: Vuur is uit die aard van die saak een van die kragtigste simboliese elemente – dink maar aan Cussons se Swart Kombuis en die rol van vuur in Alchemie, The Burning Man, die Phoenix se verhouding met vuur – die lys is lank. Die bundel betrek baie van die simboliese elemente van vuur – passie, vernietiging, reiniging, ens. Die grammatikale klemverskuiwing roep gevolglik die bekende idioom op maar suggereer ook die notaboek, joernale, ensovoorts wat oor die jare in laaie – werklik en simbolies –  versamel het. Die ‘ligte’ sinspeel daarop dat in die skryf van die gedigte daar ’n verligting, ’n katarsis was – ook die suggestie van die intrusie van lig – ’n openbaarmaking… om ’n kersvlam te hou oor dit wat in hierdie laaie lê.

GU: “Gestalt” (15) handel oor kinders se spontane vermoë tot meditasie en dagdroom asook om patrone te sien in voorwerpe wat meeste volwassenes hulleself jare terug al afgeleer het. Hier utiliseer jy die beelde uit die sprokieswêreld wat die vroulike kind in die “houtdeur” en “verniste voetenent” ontdek:

’n lang, maer boom met arms omhoog

en ’n wrede mond – een groot oop oog

ineengestrengel met ’n dunstertdraak

se vlammende vlerke

en ’n gebuigde swaard, bo

die kromrugkoningin met kroon,

haar arms na haar buik geboog

Is hierdie strofe op ’n spesifieke sprokie gebaseer en indien wel, kan jy ons meer daaroor vertel? Het jy met die titel beoog om sekere prinsipes van Gestalt (soos byvoorbeeld gevind in werke van Goethe) of Fritz Perls se Gestalt-terapie met die leser te deel of verkry Gestalt ’n ander betekenis in die konteks van hierdie gedig? Vind jy as digter dat die digproses  gelykstaande is aan ’n oopdink-proses – “ontknoop die skyn” – wat “’n lewe teen die grein” vergemaklik?

JM: Nee, hierdie beelde is op geen spesifieke sprokie gebaseer nie – eerder op sommige argetipiese sprokieselemente. Alhoewel my gedigte nie altyd op dieselfde manier ‘gebeur’ nie (ek het nie altyd ’n spesifieke proses nie). Soos in Gestalt is die gedig meer as die som van die elemente. Gestalt sielkunde ondersoek ons vermoë om vanuit ’n meesal chaotiese wêreld betekenisvolle waarnemings te maak. Een van die elemente hier is die geneigdheid tydens waarneming om heen en weer te spring tussen twee of meer alternatiewe interpretasies. Tydens die digproses is die digter konstant besig met hierdie proses van ‘anders’ kyk. Die gedig betreur deels hoe die grootwordproses ons die kinderlike vermoë om fantasie uit ons alledaagse te tower, ontleer en ontneem.

GU: “Kom nag” (41) tree in gesprek met F.A. Fagan se “Ek het ’n huisie by die see”:

Fagan had ene en Koos reken almal wil

een hê, maar ek en ander

het nie ’n huisie by die see nie; dit

is net die voorreg van ryk uitlanders

of afgetrede apartheidsgeneraals

 

my huisie sit binneland se kant toe

aan die rand, en slegs hittegolwe sal hier slaan

tog, in my skottelbraai brand ’n vuurtjie

teen buitensporige tariewe gee my kersie lig

 

koerantkoppe kom ruk aan my ruite en

oor die radio ruis ’n kreun, op die TV loei ’n klag

knap bo die nok bou wolke aan ’n storm

dig hier binne, is ons veilig vannag?

 

kom sterk skemer, kom die maan

dolomiet is waarop my huisie staan.

Hierdie gedig word gegroepeer onder die tweede afdeling, getiteld “Notaboek”. Daar is ’n kragtige realiteitsbegrip in jou bundel rondom die Suid-Afrika waarin ons onsself op die oomblik bevind. Die huisie is nie by die see nie, maar iewers in die binneland waar ’n bestaan gemaak moet word; Eskom vier hoogty en dié huisie is nie op ’n rots gebou nie maar op sagte dolomiet. Verder herinner veral die “is ons veilig vannag” en “huisie” aan Louis Esterhuizen se nuwe bundel, In die afwesigheid van berge, wat die afwesigheid van veiligheid in meeste Suid-Afrikaanse wonings asook in die psiges van die inwoners hiervan, beklemtoon. Is hierdie tema iets waaroor jy al vir jare besin in jou digkuns; is dit ’n tema wat voortdurend nuwe gedigte laat voorstu?

JM: Kortom, nee. Ek dink baie lesers sal my kritiseer vir die gebrek aan sosiale kommentaar in my werk asook my begeerte om hierdie temas aan te spreek. Ek het Louis se nuwe bundel nog nie deeglik deurgewerk nie, maar is nou gretig om te gaan kyk na die verbande wat jy hier noem. Hierdie spesifieke gedig was een wat ek geskryf het vir ’n kompetisie op Versindaba – waar jy in gesprek moes tree met ’n bestaande gedig. Dit was ’n uitdagende skryfoefening. Maar ek het my – tot op hede – nie pertinent besig gehou met gedigte wat spesifiek ten doel gestel het om die kontemporêre Suid- Afrikaanse psige ontleed nie. Waar daar wel sulke kommentaar is het dit eerder gespruit uit ’n treffende beeld of emosie wat – gegewe die milieu waarbinne dit waargeneem is – onbewustelik kommentaar lewer op die Suid-Afrika van vandag. Tog, soos ’n mens ouer word en jou kinders groter, voel ek dat hierdie tema meer na die voorgrond sal tree in toekomstige werk.

GU: Ook dui “Repelsteeltjie i” (42), “ii” (56) en “iii” (60) op die sprokieselement in jou gedigte. Hier verwerk jy dit tot liefdesgedigte wat handel oor die kompleksiteite en pyn van moderne liefdesverhoudings  “blink pand om jou vinger / waarvan alleen nog ’n bleek sirkel om die vel getuig” en “die belofte van ongebore eersgeborenes / waarvan onbewus jou baarmoeder stil / en liggies / en dofweg spin” (“Repelsteeltjie iii”). Vertel meer oor die ontstaan van hierdie gedigte en waarom hulle nie as ’n eenheid geplaas is nie, maar wel afgewissel word met ander gedigte?

JM: Ek het ’n groot liefde vir sprokies en is veral geïnteresseerd in hulle oorspronklike aanwending as didaktiese instrumente. Ek dink dat baie mense (al krimp die getal) steeds droom van ’n sprokies- of ‘fairy-tale’ verhouding. In hierdie gedigte poog ek bloot om hierdie beeld te dekonstrueer. Die Repelsteeltjie-sprokie betrek ook die geweldige krag van name en woorde of om ’n gelukkige of ongelukkige uitkoms te bewerkstellig. Baie maal moet die digter ‘raai’; soms raai hy of sy reg. “Repelsteeltjie I” is veral meer van ’n meta-gedig as ’n liefdesvers. Om die drie verse bymekaar te plaas sou te obvious wees… nou is hulle grepe goue draad deur die bundel… om só verder die tema te versterk.

GU: In die tweede afdeling, “Dagboek”, kom die volgende motto van Danie Marais voor: “en niks, / is so vlambaar / soos eensaamheid en stilte nie”. Vier van jou gedigte het in Nuwe Stemme 4 verskyn, waarvan Danie Marais een van die samestellers was. Het sy digkuns ’n groot invloed op jou gehad? Hoe voel jy oor die Nuwe Stemme platvorm?

JM: Ek het Danie Marais se eerste bundel baie geniet… ek keer weer en weer daarna terug. Die toeganklikheid van die verse en die duidelike biografiese gegewens het tot my gespreek. Vir my het Danie dit weer lekker gemaak om gedigte te lees. En, alhoewel jy as digter versigtig bly om nie ander digters te emuleer nie, dink ek daar is wel elemente van Danie se aanslag in van my werk teenwoordig (byvoorbeeld die verwysings na pop-culture, ’n meer verhalende versvorm.)

Wat die Nuwe Stemme platvorm betref, bly ek ontstettend dankbaar vir die geleentheid wat Danie en Ronel  de Goede, sy mederedakteur, my hiermee gebied het en ek glo (en hoop) dat dit sal voortgaan om ’n waardevolle forum vir ongepubliseerde digters te wees.

GU: Jou gedigte getuig van belesenheid uit verskeie tradisies soos onder meer gesien uit die volgende titels: “Kundalini” (50), “Omphalos”(52), “Leto” (55), “Xipetotec” (58), en “Khamsin”. Is daar spesifieke titels van boeke en skrywers/digters en skryftradisies wat die keuse van jou onderwerpe geïnspireer het?

JM: Ek probeer wyd lees. Ek het ’n groot voorliefde vir wêreld mitologie. Brewer’s Dictionary of Phrase and Fable is een van my gunstelinge. Ek geniet die werk van Joseph Campbell, veral sy The Hero with a Thousand Faces waarin hy die sogenaamde monomite, die held se archetipese reis, postuleer. Ek geniet ook die werk van TS Eliot, veral “The Wasteland” – met sy stapeling van intertekste. Uit die verwysings sal dit ook duidelik wees dat ek ’n besonderse voorliefde vir Sheila Cussons en haar mitologiese verwysings het. Hierby moet ek ook Carl Jung se Man and his symbols voeg.

GU: Die bodhi-boom is bekend vir die boom waaronder die Boeddha uiteindelike nirwana bereik het. In “Bodhi” (68) is daar ’n intertekstuele verhouding in die laaste strofe met die Christelike tradisie: Christus se vervloeking van die vyeboom. Vertel ’n bietjie meer oor hoe die titel en hierdie strofe verband hou.

JM: Die gedig betrek hierdie element om iets te probeer sê oor die klein gewaarwordings wat voortspruit uit natuurlike elemente. Onder die bodhi-boom bereik Siddharta verligting; deur die vye kom daar ’n oomblik van duidelikheid oor ’n spesifieke verhouding met die spreker in die gedig. Die natuur kan as ’n entiteit op haar eie gesien word en hier is dit een van haar bome waaronder die Boeddha verlig raak, maar ook een van haar bome wat Christus frustreer. Al die karakters in die gedig, ongeag van wie of wat hulle is, kom tot een of ander gewaarwording tydens hulle interaksie met ’n natuurlike element.

GU: Jou reisgedigte getuig van fyn waarneming oor jou bestemmings asook die reis self, soos ’n tipiese langafstandvlug wat redelik kloustrofobies kan raak soos byvoorbeeld gesien in “Life vest under seat” (95). Hoe beïnvloed jou reise na ver bestemmings jou gedigte teenoor dié wat jy skryf wanneer jy tuis is? Is daar ’n reisgedig uit In ligte laaie wat jy met Versindaba as ’n lusmaker wil deel?

JM: Ek was bevoorreg om deur my werk te kon reis. Ek dink reis maak dit makliker om te dig. As ’n mens aanneem dat die digter met ’n ander invalshoek na die wêreld behoort te kyk, bied reis by uitstek hierdie invalshoekskuif. Jy word gebombardeer deur nuwe omgewings, kulture en gegewens. Die nuwe plekke en opinies vervreem ook die gegewens waarmee jy goed vertroud is; laat jou met ’n nuwe kop oor ou konsepte dink. Die ware toets vir ’n digter, glo ek, is om ook betekenisvolle verse te kan skep binne die – baie maal – saai roetine van die alledaagse gang van die lewe. Ek deel graag die gedig Leemte hier – bloot omdat ek baie van die finale beeld hou en omdat daar soveel sit in sulke klein, onverwagse, in-die-oomblik-wees momente:

Leemte

 

Vanuit die venster

van my hotelkamer in Lexington

kan ek die sneeuvlokkies volg soos hulle tydsaam val om

twintig verdiepings laer

in ’n warreling van wit te verdwyn.

Ondanks die gure weer kuier-kuier New Yorkers jolig

in jasse en musse, want

dit is Sondagaand en Superbowl-finaal.

 

Loer ek uit, kyk ek reg tot in die teenoorstaande gebou

met die verligte reghoeke van die metropolitaanse woonstelbewoners.

In die suite oorkant my eien ek

’n leunstoel, ’n staanlamp – ietwat outyds –

’n paar onherkenbare potrette teen ’n muur.

 

’n Ou man met ’n bril skuifel na die ruit

soos ’n akteur vanuit die vleuels

en kyk op.

 

Ons hou mekaar se blik

 

’n ewigheid

 

deur die drywende sneeu

tot hy sy kaak klem, frons

en die staanlamp

afskakel.

 

Die woonstelblok grinnik haasbek

soos ’n kind met ’n uittand.

 

 GU: “Ontvlees” (124) roep ’n makabere skoonheid op wat gevind word in die doodstradisies van die Zoroaster-geloof en Tibettaanse Boeddhisme, laasgenoemde wat gebaseer is op selfs ’n ouer, sjamanistiese tradisie genaamd Bön:

 

die Zoarasters het hul dooies

op torings van stilte bo die grond gelig

en aan die rawe oorgelaat

 

tot onlangs nog het ook die Tibettaanse Boeddhiste

met hul lugbegrafnisse

die dooies se verguisde, gekwartierde liggame

vir die roofvoëls

teen berghellings gelos

                     ’n taak aan die jong monnike opgedra

                      om die waarde van die liggaam te verteer

 

met my dood

laat sestig snawels my verskeur

om in ’n duisend kroppe te verteer

vanaf ’n krans wil ek die hiernamaals betrag

vanuit ’n stadig-verstenende wit skytstreep,

in ’n skeur

Is verganklikheid ’n tema wat jy as digter gereeld mee gekonfronteer word en watter rol speel dit in jou gedigte? Is daar spesifieke digters wat oor hierdie tema besin wat jou inspireer?

JM: Aangesien ’n hele afdeling in my bundel afgestaan is aan die verganklike sal ek hier skuldig moet pleit. Miskien is dit die “goth” van my tienerjare wat gevoed moet word. Ek is geïnteresseerd in die werk van die eksistensiële filosowe – veral Camus, Heidegger en Sartre. So miskien is dit nie soseer ’n belangstelling in die verganklikheid nie, maar hoe ons betekenis put uit die tyd wat ons het voor ons onafwendbare afsterwe. Ek kry die gevoel dat in ’n samelewing wat nou, meer as ooit, grotendeels op ’n beginsel van onmiddelike gratifikasie gebaseer is, hierdie vrae al hoe minder gevra word. Tog is hierdie besef van die ‘groot slaap’ iets waaroor ons almal, en soveel te meer die digter, op een of ander stadium moet besin – hopelik in ’n poging om meer sin aan ons besluite en optrede voor hierdie onafwendbare afspraak te gee. Daar is baie digters wat hieroor besin; ek vind veral byval by die pogings van Sylvia Plath en Czeslaw Milosz.

GU: Hoe het die voorblad van In ligte laaie tot stand gekom?

JM: Tydens die redigeringsproses het Daniel Hugo by Protea Boekhuis my gevra of ek enige insette oor die voorblad het. Ek het die illustrasie van die kabinet met die vlieënde laaie geskep en dit deurgestuur. Dit was bloot ’n speelse visualisering van die In ligte laaie titel, met die oranje wat die vuur simboliseer. Die uitlegkunstenaar by Protea, Hanli Deysel, het dit in haar ontwerp vir die omslag gebruik en met die toevoeging van treffende tipografie die omslag ontwerp. Ek is baie tevrede daarmee.

GU: Dankie vir ‘n heerlike gesprek, Jannie. En voorspoed met jou verdere digwerk.

Omslag

Onderhoud met Adriaan Coetzee (Gordel)

Friday, May 2nd, 2014

“Ek strewe na ’n poësie tussen die prul en die praat”. (AC)

 *

Adriaan Coetzee in gesprek met Gisela Ullyatt,

oor sy debuutbundel Gordel by Protea Boekhuis.

 

Adriaan, baie geluk met Gordel. Jy is die eerste digter uit Nuwe Stemme 5 om te debuteer. Tot watter mate het die hele Nuwe Stemme-proses jou op jou eie digbundel voorberei?

Baie dankie, Gisela. Die eerste debuut van vele uit hierdie groep, voorsien ek. Die Nuwe Stemme-proses was ’n belangrike sport in die leer. Die sny van tande op Facebook. Die werkswinkel by Media 24 saam mede-digters en Riana van Tafelberg. Selfs toe een van 44 on Stanley se kelnerinne my meegedeel het ek het lankal die kinders se spyskaart ontgroei. Ook die blootstelling op Versindaba later.

Kan jy ons meer oor die konseptualisering van Gordel se voorblad vertel en waar die uitsonderlike foto geneem is?

My redakteur, Martjie Bosman, en ek het tydens redigering mekaar gepols oor moontlikhede vir die voorblad. Die foto wat my vrou Nadia geneem het van ’n vy naby Leeupoort wat tydsaam kantel was nommerpas. Hanli Deysel het daarna verskeie ontwerpe voorgelê.  Ek is dolverlief op haar enkele vergunnings van lig wat die omslag minder “swart soos Bybel” laat lyk. Gelukkig het my oerdeeglike redakteur volhard dat van die kleur en tekstuur van die gedigte self in die omslag opgevang moet word. Toe is daar gestem by Protea Boekhuis vir ’n gunsteling konsep.

Gordel se epigraaf is uit Efesiërs 6:14: “Bly dan op julle pos, toegerus met die waarheid as gordel om julle heupe, die vryspraak deur God as borsharnas”. Met hierdie epigraaf in gedagte, sou jy sê dat die invalshoek besonder sterk op die konsep van “waarheid” (waarmee die digter homself omgord) val gedurende die skryfproses? Word hierdie “waarheid” later gesensureer of uitgeredigeer of voel jy dat jy jou “digterlike” of persoonlike integriteit tot die laaste weergawe van ’n gedig behou? Meer nog, moet die leser die bal aan die rol sit wanneer dit by die ontsyfering van die bundel se “waarheidsgordel” kom?

Woord vir woord is ’n proses op sy eie. As wie of wat manifesteer die digter op enige gegewe oomblik? Die bedrieër, ’n vertroueling of verwarde? As belydende Christen is liefde my grootste waarheid. Ek glo so liefde versoen eerder as troef. En hoop lesers dra vrug in dier voege.

Watter ander titels het jy vir die bundel oorweeg? Die manuskrip wat aanvaar is vir publikasie, was oorspronklik getiteld weerligbos. Dit is op sy beurt weer gebore uit ’n lywige manuskrip getiteld waar mense nestel.

Soms konfronteer Gordel die leser met gewelddadige brokke uit die Suid-Afrikaanse samelewing soos gesien in “Main Reef” (9):

 

Miskien die ouens by die asgat

wat die penis van ’n dier rondgeskop het

en mekaar skielik wou bliksem

oor die stukke ysters wat hy weggooi.

 

“Kennisgewing aan nuwe moeders” (20) en “Djong tik-dealer” (40) is voorbeelde van weggooibabas en tik-verslawing asook die gepaardgaande maatskaplike en emosionele probleme. Dink jy digters het ’n plig om sulke probleme in hul digkuns aan te spreek? Speel die media ’n beduidende rol in dit wat jy skryf?

Verskillende dinge moveer verskillende digters. Plig klink effe voorskriftelik. “I would not want to deprive a nonchalant poet hell-bent on his or her scenic route.” Dit is juis ’n versugting na skoonheid wat ’n werk soos “Magoebaskloof” gelewer het. “And the powers that be granted me that ‘thread of light’ ”. Ek skryf eerstens oor goed wat ek ken. My meth mouth credentials kan getuig van ’n verlede waarop ek geensins trots is nie. Ek lees koerant, miskien in ydele hoop dat Wilde Willemien weer haar opwagting sal maak. Ek luister radio mineur en majeur, kyk televisie soos wat ’n mens groente eet, blaai deur tydskrifte se prentjies en hou stil by die sterrewiggelaar vir ’n bietjie lag. Net anderdag het ek as enigste werknemer van my tuinbousaak tot my ontsteltenis gelees daar is mededinging om my pos- die skisofrenie! Die Internet pluis ek nog uit. Maar tot watter mate dit alles neerslag vind in my werk het ek nog nooit in oënskou geneem nie.

In die inhoudsopgawe word sestien eenhede aangegee. Interessant aan hierdie struktuur is die feit dat die oplettende leser reeds hieruit kan aflei dat tipografie ’n belangrike rol in die bundel speel, veral ten opsigte van tematiese strukturering, omdat die “titel” van elke eenheid in ’n groter druktipe verskyn. Elke numeriese eenheid en titel word voorafgegaan deur ’n kort gedig wat meestal uit een versreël, ’n koeplet of ’n tersine bestaan. Is daar ’n rede waarom die sestien titels (byvoorbeeld “opdrifsels”) slegs in die inhoudsopgawe verskyn? Verder, hoe het jy te werk gegaan om hierdie spesifieke struktuur van tematiese aanmekaarskakeling te bewerkstellig?

Wat die struktuur betref wou ek iets daar stel wat ek nog nooit in ’n bundel teëgekom het nie. Die stapgids funksioneer as inleiding tot die bundel. Die sestien numeriese eenhede vorm saam een gedig getiteld “Kafgenaai”, die oorspronklike gesprek met Wilma Stockenström se poësie. Elke numeriese eenheid en titel dien ook afsonderlik as voorspraak tot ’n meer in diepte-gesprek. Die onderlinge titels uit ’n samebindende landskap is die rotse met woordvye as gordel.

Nog ’n duidelike tematiese draad wat deur die bundel loop is die natuur; jy verstom lesers met jou kennis van plant en -diername. Die bewaring van die natuur/vernietiging van die aarde word op nuwe wyses geëksploreer in “Littekens van ons tye”(57) en veral in die gedig, “Luipaardsvlei Stortingsterrein” (74). Opvallend is hoe jy jou natuurkennis en -ervaring met die stedelike milieu verweef en aanwend om ’n intense binnewêreld te verwoord: in “Grasuilvere” (16) word die details van ’n brutale gesinsmoord daargestel. Die laaste paar versreëls sorg egter vir ’n buitengewone ontknoping, deur middel van natuur-metaforiek wat met “hooftooisel” ’n sjamaanagtige beeld oproep:

 

my vriend se pa het met ’n geweer sy rondloperma

se maag deur haar rug oopgevlek,

toe sy eie onderkaak weggeskiet, gevolg deur die res.

My vriend is daar weg, weg van daardie huis langs die treinspoor.

En nou is hy feitlik al sy erfgeld kwyt.

Wat bly oor vir my?

Ek skraap die smeersels grasuil van die pad,

pluk die vere uit die bloederige vleise,

maak vir myself ’n hooftooisel.

 

Vertel meer van die rol wat die natuur in jou daaglikse bestaan speel en hoe jy dit laat deursyfer en –sypel na jou skryfwerk? Beskou jy jouself as ’n eko-digter en/of bewaringsdigter?

Ek herwin soms ’n idioom of twee. Boekevat op ’n ashoop verg ruggraat. Ek preek met chutzpah. Woorde wek. Ek lewer graag ’n bydra en breek nuwe wêrelde oop vir lesers en mede-digters. Maar, en vergewe my, dade trek. Ek is ’n  tuinier in murg en been met ’n goeie kennis van die natuurlike omgewing waarin ek leef en laat leef. Dit is my heenkome. Skryf is nie my job nie. Die poësie wat digby die oë in die berg ontgin word is die waterbessie se nektar vir bestuiwers. Die intense binnewêreld waarna jy verwys het ’n innerlike konflik, ’n soort liefdestwis: die een se paradys is altyd ’n ander se long drop. En daar is ’n belydenis van die digter as roofvoël van ander se lief en leed. Of so ’n toorkrag die stam baat?

“as kanker weer kom” (62) is myns insiens ’n besondere geslaagde en ontroerende gedig. Eerstens  dekonstrueer jy die ou hallelujalied “as Hy weer kom, kom haal Hy sy pêrels” wat dadelik die leser, aan wie hierdie lied bekend is, se aandag aangryp:

 

as kanker weer kom

as kanker weer kom

kom haal dit ou kêrels

siek ou kêrels moeë kêrels

verdienstig in loon

Die stiefpa wat sterwend is aan kanker word omring deur stiefkinders: “ons maplotters”, “die hele gespuis”, en “net die vuilgatte met harte soos brandsiekmerke”. Daarteenoor is die stiefpa se eie seuns:

 

jou bloedseuns kon dit nie maak nie,

te besig met huurkoopbesittings wegdra

en plastiekgeld kollekteer

 

Tematies herinner bogenoemde versreëls aan D.J. Opperman se gedig, “Odysseus Ruik Moer” (73) (Komas uit ’n Bamboesstok) met die idee van die sterwende wat alle beheer verloor het en wat sy eie familie nie kan vertrou nie: “Die jongste/swier met motor pleks van klavier./Jou skoonseuns pas jou klere aan.”

Die leser voel intuïtief aan dat hierdie gedig outobiografies met die onderwerp omgaan. Hoe skep jy die nodige afstand in sulke gevalle? Kan jy byvoorbeeld eers lank na iemand se dood daaroor skryf?

Nou is ek eers spyt dat Komas uit ’n Bamboesstok moes terug  biblioteek toe voor ek dit klaar kon lees. Jou insig spoor my aan om die oefening te voltooi. Ek is bly die gruweldig was geslaagd. Een van die tegnieke wat ’n gruwelfilm inspan is die kind as instrument van boosheid en daarom die stiefkindergesiggie en die ou hallelujalied soos ’n krans kameelboomdorings van ’n kind. Kanker is ’n wrede ding. Ek nie. Om een te word met so iets is afstand genoeg. Skrywes oor afgestorwenes of sterwendes word ontvang. Die goed het hulle eie kalender. Ek dateer wel die tydstip met sigbare fenomene.

In “dood van ’n enkeling” (64) lui die aanvangsversreëls: “dit is ’n tragedie om begrawe te word/in ’n belt wat jy selde gedra het”. Die verganklikheidsmotief wat neerslag vind in Gordel word hier deur die “belt” verwoord waarvan die dooie nou vervreemd is, tot so ’n mate dat die gedigtitel dalk alternatiewelik as “belt/gordel van ’n enkeling” kon lees. Tot watter mate is daar ’n verband te bespeur tussen die bundeltitel en hierdie gedig en is dit ’n bewustelike verband?

Hierdie vers was nog altyd ’n bysaak. Die afsydigheid is tasbaar. James, die enkeling hier ter sprake, se ware gedig staan in sy brief onder die titel: Draers by die graf. ’n Kind/ ’n susterskind/ ’n kleinkind/ broer is begrawe deur die ondernemer, ’n werkgewer, kollegas, sy huisnooi en twee van haar vriende. Miskien ’n vervreemding van geliefdes.

Jy werk vernuwend met Internetkonsepte in jou werk soos gesien in die gebruik van GPS-koördinate in “Moenie jou verlede Google Earth nie” (29). Dit laat dus ruimte vir die leser om interaktief om te gaan met die gedig deur die koördinate op te soek. Hoe sou jy dié gedig aan ’n gehoor voorlees?

Ek sal nooit hierdie gedig voorlees nie. Hou dit liewer vir die intieme ruimte. Ek tjank genoeg in die kerk as ons lostrek met T.T. Cloete. Buitendien, nie almal kan soos Antjie Krog lees nie. Ek verkies dramatiese uitbeeldings van poësie op ’n verhoog. “Voëlverskrikkers” en “as kanker weer kom” is voorbeelde van werke geskryf vir voordrag.

Gordel sluit ook voorbeelde van konkrete poësie in soos “diemasjiensalkomenditsaljounommerhê” (71). Nog ’n voorbeeld is “laat i indruk” (66) wat oorspronklik op Litnet gepubliseer is. In die erkennings word dit genoem dat dit ’n herskrywing van Gert Volk Nel se gedig “landskap” is. Kan jy ons meer vertel oor die verband tussen “laat i indruk” en “landskap”? Hoe moet die leser in hierdie geval “herskrywing” verstaan?

Ja, “Binêre Boerneef” en sulke dinge lê nog iewers in ’n laai.  Met ’n bietjie skuur en skaaf miskien nog ’n blou saffier in LitNetland. In Gert se oorspronklike gedig vorm ’n landskap van woorde Kosie April se lyk. In my gedig vorm die repetisie van ’n enkele woord die agtergrond en die leemte daarin die dodedans. Die enigste verband is dus die ommekeer van die idee t.o.v. die lyk van ’n gedig (met doelbewuste erkenning opgesluit in die gebruik van die “i” as sarkofaag in die titel). Ek wil graag tydens my aanhou beweeg en geraas maak net een sin ’n honderd keer uitskryf op die swartbord, want les bes is ons die dood verskuldig: ek is hoogstens geregtig om sesvoet diep spore na te laat.

Daar is klein verskille in drie van die vier gedigte wat in Nuwe Stemme 5 verskyn het en hoe hulle in Gordel verskyn. Byvoorbeeld, in “Op die luiperd se spoor” (56) bestaan die Nuwe Stemme-weergawe uit nege versreëls waar dit in Gordel uit twaalf bestaan, deur dele van bestaande versreëls aan te las of af te kap. Kan jy ons deur die redegeringsproses van hierdie gedigte vir Gordel neem en hoekom dit nodig geag was om hulle te verander?

Ek is altyd oop vir voorstelle ter verbetering van iets. “Instrumentalis” is verder gestroop van oortollighede, “laat die kind kom” loop weer klopdisselboom met Jan Rabie se “Droogte” as onderstel en my redakteur het my bietjie geskool in die voorkoms van ’n gedig wat die lengte van versreëls betref.

Sou die leser wat “Elamshal” (54) as prosa (kort-kortverhaal, byvoorbeeld) beskou, verkeerd wees en wil jy dit waag om dit in tot ’n spesifieke genre te klassifiseer?

Ek strewe na ’n poësie tussen die prul en die praat. ’n Letterkunde wat nie die leek oorweldig of die literati verveel nie. “Elamshal” is miskien te eksperimenteel vir party. Maar wat genres betref kom ek dalk vorendag met ’n corny term soos “proësa”. Nee, eerder nie, laat die leser se wil geskied.

Met watter gedig in Gordel het jy ’n spesiale band gevorm, tot so ’n mate dat met die herlees daarvan, jy byna niks aan dit sou wou verander nie?

Ag nee wat, hulle is almal weeskinders wat in spanning wag om aangeneem te word deur goeie huise.

Onderhoud met Piet van Rooyen

Monday, March 3rd, 2014

Piet van Rooyen gesels oor sy jongste bundel Reisiger te perd, met Gisela Ullyatt.

 

Piet, hartlik geluk met Reisiger te perd. In die voorwoord noem jy dat dié bundel twee liefdes van jou saamsnoer, naamlik perde en lees. Van die staanspoor af is dit duidelik dat jy met geweldige groot tydgleuwe uit die wêreldliteratuur omgaan: Homeros, Karen Blixen, Elias Canetti, Jan De Hartog, Virginia Woolf, om maar ’n paar te noem. Dan is daar ook Sergei Aksakov, Haruki Murakami, en Ivan Turgenev. Die bronnelys waaruit jy gewerk het is vier bladsye lank. Hoe het jy die tekste gesif vir jou omdigtings? Kan jy enkele skrywers/tekste noem wat nie in die finale weergawe van jou bundel ingesluit is nie? En waarom hierdie tekste grootliks nie as omdigtings gewerk het nie?

Hallo Gisela – ons praat altesaam van so tien jaar se lees. So dis baie boeke, bietjie meer as 400 altesaam. Ek lees natuurlik al vandat ek ’n kind is, Rooijan en Trompie en Olaf die Seerower en daardie soort goed, en het ontwikkel tot by die geniet van die klassieke werke, waar ek vandag staan. Dis ook al wat ek vandag nog lees en herlees. Ek probeer so nou en dan ’n moderne werk in die klassieke tradisie, maar oor die algemeen het my lees-smaak in die 1960’s geëindig. So nou en dan lees ek selfs Rooijan weer ’n keer.

Omdat ek so gou vergeet wat ek gelees het, het ek tien jaar gelede die idee gekry om die dinge wat vir my spesiaal mooi is in ’n aantekeningboek op te skryf. Daar is vandag al so ’n dosyn-plus van dié molvelle in my kas. Omdat ek self lief is vir perde en perdry, en dalk omdat die perd juis so ’n poëtiese wese is, ook in die oë van die ou skrywers (wie sou nou só oor ’n motorkar kon skryf?), het ek een dag met die teruglees deur my notas agtergekom dat baie van hierdie aanhalings oor perde handel. Ek wou dit aanvanklik gebruik as teksbasis vir ’n koffietafel-fotoboek, maar het skielik besef dat hier gedigte te skep was. Daar het ’n paar gedigte uitgeval in die finale keuse, omdat die uitgewer graag by 100 gedigte wou bly. Die gedigte wat uitgeval het, was óf swakker gedigte uit die werk van reeds-genoemde skrywers, óf daardies wat net baie sydelings na perde verwys het. Heelwat klassieke skrywers het natuurlik nêrens op substansiële manier na perde verwys nie, so hulle was buitendien uit in die keuseproses.

Om aan te sluit by die idee van omdigting – of poëtikalisering van die prosateks in die bundel se geval – wil ek graag weet of jy ’n sogenaamde ‘aksieplan’ gehad het wat poëtiese strategie en styl aanbetref. Deurlopend is die gedigte enjambies; gestroop van enige leestekens. Het jy dit so beplan of was dit iets wat organies uit die skeppingsproses gevloei het?

Nee, daar was nie ʼn aksieplan nie. Die enjambement en die gestrooptheid is seker maar soos ’n perd beweeg, op stap en op draf en op galop.

Die gedig “gedagtes te perd” (Na Stevie Smith:65) is een van die mees beeldryke gedigte van die bundel. Terselfdertyd is dit ook die bundel se titel. Die belangrikste elemente van die perd-tot-mens verhouding vervloei tot meditatiewe eenwording. Woorde word deel van hierdie proses van interconnectedness – om ’n Boeddhistiese term aan te haal – wat die oomblik van die Niet vasvang, wat paradoksaal, maar ook treffend is:

so saam met die gewieg

van my sitvlak op die saal

klop daar gedurig iets in my hart en in my brein

dis woorde wat soos droë blare waai

idees waarvoor ek soos vir wit hekpale skrik

gedagtes wat aan my binnegoed bly vreet

soos wurms in ’n lappie donkerbruin grond

 

Moet jy perdry om daardie “wurms in ’n lappie donkerbruin grond” om te woel en sin te maak uit die sinlose? Of bly alles meestal sinloos? Het jy gevind dat met die skryf van gedigte daar meer “gedagtes” was wat jou “binnegoed bly vreet” het as met die skep van prosa?

Perdry help my om te dink, ja. Mens gaan in ’n soort van reishipnose in, waar gedagtes en beelde loskom, en die kop ’n bietjie skud. Omdat dit in die natuur plaasvind, is die beelde wat inflits dikwels suiwer (selfs oers) en nie gekontamineer deur stads-roet en gedruis  nie. Ek dink nie dis intellektuele konstruksies nie, maar klots dalk eerder as deel van die onderbewuste in die brein rond. Dig is hier heel anders as prosaskryf. Met prosa is daar baie meer bewustelike konstruksie en beplanning nodig.

“kavallerie” (na Stefan Zweig:68) sluit uitstekend aan by “gedagtes te perd” se tematiek en behou die atmosfeer van die woordskepper/perderuiter wat die hier-en-nou onbevange beleef:

 

as ek in die saal sit is ek okei

my gedagtes strek niks verder

as die twee ore van my perd nie

 

Is hierdie twee gedigte gedurende dieselfde tydperk geskryf? Die omdigtings is van twee verskillende skrywers afkomstig; hoe het jy hulle tematies so nou saamgesnoer? Het jy baie ooreenkomste in die tekste van Zweig (Beware of pity) en Smith (Novel on yellow paper) opgemerk en is daar vir jou as leser en skrywer ook ooreenkomste tussen hierdie twee skrywers in ander tekste wat hulle geskryf het?

Die gedigte is almal so oor ’n tydperk van ses maande geskryf, wat seker “dieselfde tydperk” is, as mens terugskouend na tyd kyk. Met my poësie, anders as met my prosaskryf, werk dit so dat ek sulke stuwings van inspirasie kry, wat gewoonlik skielik kom en oor enkele maande strek. Dan moet ek insit wat ek kan. My eerste digbundel is in 1973 gepubliseer en tot vandag toe is daar maar altesaam ses, dus een elke sewe jaar, as my wiskunde reg is. Ek het nie eers besef die twee gedigte sluit so mooi bymekaar aan, totdat jy my daarop gewys het nie.

Jy was jare deel van die Infanterie en het ’n diepgaande kennis oor militêre werkinge en -kringe. In “kavallerie” laat jy die vraag aan die leser oor om self te besin of daar dan nog ’n tyd en plek is vir die weermag:

 

jy vra of daar sin is daarin

om in hierdie moderne tye

nog aan die kavallerie te behoort

of om enigsins in die weermag te wees

ek moet sê jy vra moeilike vrae

 

Die vraag of die weermag uitgedien is, is natuurlik kontensieus veral omdat die behoefte na oorlog asook beskerming van eie belang (die us vs. them-fenomeen) steeds voorrang geniet in meeste lande. Hoe versoen jy militêre dissipline wat meestal nie die individu in ag neem nie met die individuele handeling van kreatiewe vloei deur middel van skryf?

Ek is self nie ’n militaris nie – ons moes maar almal grensdiens doen – maar die perd is deur die geskiedenis deur, soos van die gedigte ook sê, simbool van oorlog en van stryd, net soveel as van die romantiek. Ridderskap in die Middeleeuse sin vat hierdie aspekte juis mooi saam, naamlik veglus en edelmoedigheid (chivalry). Ook die Kosakke en die ander oer-vegters waarvan ek praat, sien soldaat-wees en minnaar-wees dikwels in dieselfde lig. Die minnaar en die soldaat sit in dieselfde saal.

Ek self moet ook maar sê jy vra moeilike vrae!

Daar is ’n deurlopende stroom van satire wat deur die bundel loop. In “wie gaan voor ry in die erewag” (Na Stendhal:20) is fassinerend, omdat dit ooglopend in ’n Suid-Afrikaanse konteks omskryf is: “gestrykte kakiebroeke sokkies en hemde/wapperend agter ons sewevoudige hakekruis”; “ons aanvoerder die voorvader/diep uit die witte aarde opgediep”. En dan in die laaste strofe:

 

die voorperd is Storm self

swaar en swart die vlaamse reunperd

pasop vir die skrik – die duiwel self loop los

die grond is ver en die klip lê vlak

te vol geklip vir sagkens val

netnou vang die ghantangs hom

met die broek om die enkels

moeg gespook en tam getem

kies dadelik meer konserwatief

 

Die teks waaruit jy die omdigting gekies het van Stendhal is Le rouge et le noir; die titel beklemtoon en satiriseer dus ’n verdere nosie van ’n fascistiese beweging. Het jy spesifiek Eugéne Terre’blanche in gedagte gehad en was daar ’n sleutelaanhaling uit die Stendhal-teks waarmee jy assosiatief te werk gegaan het om die ontslape AWB-leier asook die militêre drama van sulke optogte op te roep?

Ja, spesifiek Eugéne Terre’blanche en die AWB. Ek dink die “swart en rooi” het my dadelik aan die AWB laat dink, maar assosiasies is dikwels moeilik om vas te pen.

Reisiger te perd is grootliks ’n bundel wat die manlike wêreld van oorlog, fisiese krag en viriliteit uitbeeld, soos veral gesien in “’n man op ’n perd”(Na Leo Tolstoi:25):

 

[…] sy geweer is in sy skede en sy pistool aan sy sy

Hulle is duidelik nie op pad na ’n piekniek nie

die man roer sy perd met die punt van die karwats

en laat pronk hom skuins-dwars oor die plein

die ruiter het donker oë en sy wenkbroue is ru

perd en ruiter albei barstens vol selfvertroue

albei baie bewus van eie manlikheid en krag

gereed om enige oomblik op te styg en te vlieg

 

In teenstelling met hierdie vertoon van man-perd viriliteit en brute krag, is daar ook ’n paar omdigtings oor hoe vroue in hierdie manlike magsvertonende universum figureer. “brose besittings” (Na Charles Doughty:33) verbaliseer byvoorbeeld die ondergeskikte rol van die kameelma wat gedwing word om haar melk (“emmers vol”) weg te gee aan saam saamreisende merrieperde. Die rede wat aangevoer word deur die spreker is dat die merrieperde bodemlose putte is:

 

uit blote woestynpol en gras

kry hul nooit genoeg nie

so is die merrieperd van aard

die slaaf van dors en honger

elke eienaar van ’n perd

staan onder die ekstra las

wie ’n perd of vrou besit

kan nooit behoorlik rus nie

want hierdie brose paar besittings

verg aandag en hoë onderhoud

 

Die laaste strofe bring die vrou na vore en hoe sy deur ’n skrywer soos Doughty as ook net in die konteks van eienaar-besitting beskou word en dus ont-eien word van eie wil of keuse, soos die kameelma en merries. Nog ’n beeld wat opgeroep word van die vrou is dié van mistieke madonna in “vrou wat in ’n koets klim” (Na Thomas Mann:35) asook in “die vrou is duidelik” (Na Ryūnosuke Akutagawa:46), waar die vrou ’n misterieuse swart kantsluier dra.

In teenstelling hiermee, word die vrou ook as ’n bron van seksuele innigheid beskou wat haar op die vlak van ‘meisiekind’, dus onvolwasse, plaas (“galop”:29, na Ivan Toergenjef):

 

[…] ek en my meisiekind my wilde amasone

nee verkeerd nie amasone nie maar sentour

half dier half godin wildweg aan’t galop

 

Is die uitbeelding van die vroulike in die omdigtings dus net gebaseer op hoe die skrywers van die tekste met hul omgegaan het (stereotiperings) of wou jy juis ’n spesifieke beeld aan die leser vestig van hoe die vroulike element deurgaans deur die manlike skryftradisie  verwring of selfs geïgnoreer is?

Daar is ook die treffende gedig van Maxine Hong-Kingston oor die vrou as kryger. Ek weet ek het al ʼn soort van etiket gekry as sogenaamde “avontuurverhaal” skrywer, wat natuurlik suiwer nonsens is, en as een wat na die vrou net op ʼn spesifieke manier kyk. My beeld van die vrou is inderdaad redelik klassiek, en ek glo dit pas in die persepsie wat die klassieke skrywers destyds oor die vrou gehad het. Ek sou dit definitief nie ʼn “verwringing” noem nie, eerder juis ʼn versuiwering.

Vertel ons meer van die treffende voorblad van Reisiger te perd.

Ja, dis mooi, né. Dis gebaseer op ʼn konseptekening van Jahni Wasserfall se beeldhouwerke oor perde.

Laastens: Noudat jy jou twee groot liefdes in vers versmelt het, na watter volgende poësie-projek kan jou lesers uitsien?

Dis donners moeilik om deesdae enigiets gepubliseer te kry, wat nog te sê van digwerk. Daar is ’n roman in die laai wat nog lê en soek na ’n uitgewer. Voor ek hom nie weggewerk kry nie, sal die inspirasie seker maar swaarkry. Maar gedigte laat hulle nie voorskryf nie. Dalk kom hulle een stil namiddag op ’n perd se rug skielik weer onverwags uit die skemering te voorskyn.