Posts Tagged ‘Grondwater Marlise Joubert’

Resensie: grondwater (Marlise Joubert)

Sunday, March 3rd, 2019

Resensie: grondwater – Marlise Joubert (Protea Boekhuis, 2019)

Resensent: Marlies Taljard

 

en wat anders is ‘n gedig

as om syferwater klankryk te vind

‘n spoor van bestaan agter te laat

vir die gewaande leser

(Uit: “so is die dood”, p.54)

Hierdie strofe uit Marlise Joubert se bundel “grondwater” verskaf ‘n interpretasiesleutel tot die ontsluiting van die bundel –  ‘n bundel waarin belangrike elemente van ‘n ryklik geleefde lewe ontgin word. Herinneringe, afskeid, eindigheid en skrapse tekens van ‘n bestaan is die oorheersende temas wat aangesny word in dié formidabele bundel met sy sterk mineur-toonaard.

Oorkoepelend gesien is “grondwater” ‘n bundel met sterk kohesie- en koherensiekragte – ‘n onberispelik beplande en fyn afgewerkte teks. Dit is ‘n deurgekomponeerde bundel waarin verskeie belangrike simbole, motiewe en metafore deurgaans ‘n belangrike ordenende funksie vervul. Die sterk narratiewe onderbou van baie gedigte, asook die aansluiting van gedigte by mekaar (onder andere op narratiewe en metaforiese vlak) versterk die struktuur van die teks as geheel.

Die bundel bestaan uit 5 afdelings, naamlik “ruite in ‘n raam”, “al die woorde”, “syferwater”, “palm in die hand” en “villa palmeira”. Die eerste afdeling is ‘n belangrike afdeling, omdat dit ‘n kortbegrip van die belangrikste vormende episodes uit die sprekende ek se lewe bevat en omdat al die belangrike temas wat later met variasies aan bod sal kom, reeds hier verskyn. Die tweede afdeling bevat ars poëtica-gedigte. In Afdeling 3 besin die digter oor lewe en dood, en veral oor die stadige wegsyfering van die lewe. Afdeling 4 bevat in memoriam-gedigte vir die digter se oorlede moeder, terwyl die slotafdeling verskeie verse bevat wat aan familielede opgedra is, maar die laaste paar gedigte sluit weer by dié in die eerste afdeling aan.

Wat strukture van enkelgedigte betref, vertoon die bundel ‘n groot variasie waarin die digter haar poëtiese bedrewenheid tentoonstel. Sy hou meestal by redelik formele strukture, maar kry dit reg om ook in die gedigte met losser struktuur nie beheer oor die poëtiese aard van die gedig te verloor nie. Die gedig “bad things happen” (p.12-13) is byvoorbeeld ‘n prosagedig, waarin die metrum en die klankrykheid van die teks, asook die kriptiese aard van poësie behoue bly en waarin die digter steeds met die belangrike semantiese funksie van beelde, metafore en simbole rekening hou. Versvorme wat dikwels gebruik word, is die koeplet en die tersine. Die reeks “bootwoestyn” (wat verwys na Joubert se debuutbundel) bevat pragtige tersines met ‘n aba-rymskema:

die woestyn het ook sy waterlus

vlootblou bekken tussen gras

die oase gee geboorte aan ‘n vis

(Uit: “bootwoestyn”, p.25).

Meer komplekse vorme kom egter ewe dikwels voor. By onervare digters lei dié oënskynlike vryheid van struktuur dikwels tot ‘n slordige, onpoëtiese tipe vers, maar Joubert kry dit ook hier reg om selfbeheersing aan die dag te lê en om van ander bindende elemente – byvoorbeeld waar (eind)rym afwesig is – gebruik te maak.

Die buiteblad en die voorwerk van die boek is belangrike semiotiese merkers wat by interpretasie van die bundel as geheel én van enkelgedigte in gedagte gehou moet word. Die skildery van Elizabeth Miller-Vermeulen wat die boek as’t ware omvou, is een van water wat by ‘n berg afstort en afsyfer en waarop diep krapmerke met ‘n skerp voorwerp aangebring is. Die waterskildery resoneer met die titel, “grondwater”, terwyl die krapmerke op die metaforiese vlak geïnterpreteer kan word as letsels wat op ‘n liggaam ingegrif is en wat die persoon as individu merk. Dit sou selfs, meer gewelddadig, as gletsermerke beskou kon word. Simbolies verteenwoordig dié merke natuurlik belangrike invloede op die gees wat die persoonlikheid gevorm het en waarvan in die bundel verslag gelewer word. Hierdie interpretasie word ondersteun deur die res van Joubert se oeuvre waarin liggaamlikheid en introspeksie ‘n belangrike rol speel. Op die linkerkant van die titelbladsy is daar ‘n foto van (waarskynlik) die digter as kleuter en haar moeder met die byskrif: “in memoriam didi joubert [1922 – 2016] / vir my kleinkinders: xander, felix, jasper en lente”. Dit verklaar die twee laaste afdelings van die bundel waarin die genoemde familielede in gedigte of opdragte verteenwoordig word. Dit wys egter ook heen op die goue draad wat van die voorgeslagte deurloop deur die digter na haar kleinkinders – ‘n sterk motief wat in die bundel as geheel gestalte kry. Ook hierdie bewustheid van die naelstring as simbool van liggaamlike en geestelike verbondenheid kom dikwels in Joubert se vroeër werk voor.

Verder resoneer daar in die titel “grondwater” ook die titel van ‘n bekende bundel van Louis Esterhuizen met wie Joubert getroud is, naamlik “wat die water onthou”. Dit sou inderdaad ‘n interessante studie wees om ooreenkomste tussen dié twee bundels te ondersoek, want ook die motto van die eerste gedig in Joubert se Afdeling 3 kom uit dieselfde gedig waaruit Esterhuizen die motto vir sy bundel neem.

Die woord “grondwater” kom op twee belangrike plekke in die bundel voor, naamlik op pp. 16 en 100: “genealogiese grondwater”; “grondwater waaroor haar vel drapeer” – in beide gevalle word “grond” dus gebruik in die sin van ‘n fondament of basis, hetsy van herkoms of verwysend na die liggaam as sodanig. Die woord “water” kom by herhaling (soms selfs hinderlik) voor: “brakwater” (p. 10); “waterkloof” (p. 17); “waterdroom” (p. 37); “waterspieël” (p. 38); “syferwater” (p. 45), “watergrond” (p. 83), ens. Hieruit behoort dit ook duidelik te wees hoe ambivalent en ontglippend die (simboliese) betekenis van die titel is. “grondwater” kan myns insiens onder andere gelees word as een van die primordiale skeppingsbestanddele (soos dit ook in Genesis voorkom). Verwysings na geologie, genealogie, biologie, biografie en geskiedenis kom dikwels saam met water- en grondbeelde in gedigte voor, soos in die gedig “gasteplaas” (p. 22):

uit kraakdun koerante waai

die plaas se geskiedenis weg

nogtans pomp die boorgat

water in ‘n swembad

om gaste langer te laat bly

verby die wind verby die droë

stilte in die dam

In hierdie konteks is die boorgat-beeld besonder veelseggend as verwysing na die ondergrondse, die onbewuste, die onsienlike en die oorsprong – alles aspekte van herinnering wat die basis van die bundel vorm.

Die drie motto’s van die bundel verwys na drie belangrike temas wat in die bundel aan bod sal kom, naamlik water as spieël (die Narcissus-simbool en selfondersoek, selfs die Dharma-spieël waarin die gevolge van ons persoonlike keuses openbaar gemaak word); herkoms en die moeder as vrug- of ontstaans-“grond”; en verhoudings (veral binne die opset van die familie).

Binne die konteks van die bundel is die eerste afdeling, “ruite in ‘n raam”, besonder belangrik. Dit herinner aan ‘n outydse skyfievertoning waarin beelde wat in ‘n karton- of plastiekraam gemonteer is, deur middel van ‘n skyfieprojektor op ‘n oorhoofse skerm geprojekteer word. Dit bevat tipies beeldmateriaal wat vooraf vir ‘n bepaalde doel deur die aanbieder vir ‘n gehoor uitgesoek is en dikwels deur verklarende teks of kommentaar vergesel word. Die bundel “grondwater” het beslis die geaardheid van ‘n sorgvuldig beplande skyfievertoning. Ook die beeld van die ruite van ‘n venster wat sekere detail sigbaar maak en ander verhul, is hier van toepassing.

Raming is egter ook, sedert antieke tye, ‘n belangrike literêre tegniek en is nooit onskuldig nie. Die raam plaas die teks binne die ordenende beginsel waarvolgens die digter haar werk konstrueer. Juri Lotman beskou die plekke waar die leser die teks betree en verlaat, naamlik die begin en die einde van die teks, as sterk gemerkte plekke. Hy argumenteer dat in die begin van moderne (narratiewe) tekste dikwels die belangrikste kodes teenwoordig is wat in die verhaal ʼn rol speel, terwyl die einde dikwels ʼn mitologiserende funksie het, dus die funksie van interpretasie of uitleg. Lotman wys daarop dat in tekste met ʼn sterk begin, die teks dikwels nie soseer op die afloop van die handelingsverloop gerig is nie, maar op die begin afgestem is – die oorsprong, en nie die uiteinde nie, is dus in dergelike verhale belangrik.  Die behoefte om ‘n verskyning aan die hand van sy oorsprong te verklaar, is volgens Lotman nie slegs by antieke tekste teenwoordig nie, maar is ook ‘n tendens van baie moderne tekste. Dit is trouens een van die vernaamste kenmerke van outobiografiese tekste om te fokus op die verlede ten einde lig te werp op die hede. My mening is dat Joubert se bundel belangrike eienskappe van die outobiografie vertoon en dat (hoewel dit streng gesproke nie ‘n narratiewe teks is nie) Lotman se insigte beslis ook vir “grondwater” geld.

Daar is ‘n sterk argument voor uit te maak dat die titel van Afdeling een (“ruite in ‘n raam”) ewe goed sou kon funksioneer as subtitel van die bundel as geheel. Eerstens is die raam as metafoor (selfs simbool) dwarsdeur die bundel teenwoordig, byvoorbeeld in die gedig “inventaris van ‘n geraamde verloop” (p. 43); ook byvoorbeeld verwysings na fotorame op p. 77 en frases soos “elke jaar is naatloos / ingeruit in ‘n raam” (p. 26) en, in die gedig “uitskotvers”, waarin die moeder vergelyk word met die moederbord van ‘n rekenaar:

[…]

ek is van jou en jy

die moederbord waaruit ek kom

jou kop ‘n hardeskyf waarop

jou taal al hoe meer fragmenteer

 

watter vensters moet ek laai vir jou?

windows 10 of dalk ‘n ouer een?

helaas, jou geheue is gans te min

vir die groter raam se uitkykpos […]

Tweedens – kyk ‘n mens na die begin en die einde van die teks – is dit duidelik dat hier wel sprake is van ‘n kodifiserende begin en ‘n mitologiserende slot, om Lotman se terminologie te gebruik. Die drie begingedigte en die drie slotgedigte vorm naamlik ‘n duidelike raam vir die teks as geheel, deurdat die belangrikste kodes, metafore en simbole wat die filosofiese onderbou van die bundel vorm, pertinend daarin teenwoordig is. In die eerste gedig, “geboorte van ‘n wolvin” (p. 8-9), kom die tema van lewe en dood as onlosmaaklike aspekte van die menslike bestaan voor, sowel as droefenis, ‘n motief wat ook deel is van die emosionele onderbou van die bundel. In die tweede gedig, “die plek waar ek eens gewoon het” (p. 10) kom die watermotief die eerste keer voor, asook beelde van oorsprong/ argeologie/genealogie:

[…]

lank voor ek vertrek pak ek ook

‘n middernaggedig in, een met ‘n ander

wisselaar waar ek afdraai

na ruite staar verswelg deur oorblyfsels

van jeugjare om my eie sterkfontein

se kleinvoet met woelige falankse

te ontdek, iewers in ‘n kalksteengrot

op die plek waar ek

eens gewoon het

Die derde gedig, “palmboom” (p. 11) beskryf die palmboom wat die spreker met haar plek van herkoms, Bela-Bela, assosieer. Dit is in die Egiptiese mitologie die heilige boom van ewige lewe, die boom langs die Nyl (bron van lewe), maar ook die boom van oases in woestyne. (Ook Bela-bela is langs die Nylrivier geleë!) Daarom is dit nie vreemd dat dié boom in hierdie gedig in kombinasie met die water-beeld voorkom nie. Herkoms is eweneens ‘n belangrike tema in dié gedig.

Hierdie drie gedigte dui dus reeds die koers aan van die bundel as sodanig deur metafore en simbole van lewe-en-dood, herkoms en herinnering, sowel as die toonaard van melancholie.

Die drie slotgedigte sluit as’t ware die raam van die verhaal-in-die-kleine, deurdat dit ‘n sikliese einde vorm waarin die ordenende kodes/simbole/metafore wat in die aanvang van die bundel geaktiveer is, weer sterk na vore tree. Die derdelaaste gedig, “jeughuis, mentzlaan 4” (p.102-103), sluit aan by die tweede gedig in die bundel: “ek sien die palmboom net regs / van die gaasstoep by die mentzlaanhuis” (p. 10). Ook die palmboom met sy dadels en die windpomp is simbole wat in die openingsgedigte (en dwarsdeur die bundel) voorkom. Die voorlaaste gedig, “agterstoep” (p. 104), sluit tematies hierby aan. Die laaste gedig, “villa palmeira, bela-bela” (p. 105) sluit aan by die derde gedig (“palmboom”, p. 11), maar verruim dié beeld tot ‘n metafoor van onthou en herinnering. Dit is ‘n besonder sterk slotgedig waarin die bundelaanvang “weerspieël” word. Die sikliese slot is een van die mees bevredigende stukture wat vir alle kunsvorme geld en kom dikwels in outobiografiese werk voor. Dit impliseer, volgens van Coller, dat ʼn ontwikkelingsgang hom voltrek het en, aldus Johl, dat daar ʼn “intensivering van die oersituasie” plaasgevind het. Mitologisering vind plaas deurdat die gegewe nou vanuit ʼn meer verruimde (selfs universele) perspektief belig word. Die slotgedigte bevat ‘n soort konsentraat van die bundel as geheel, terwyl dit beslis ook waar is dat sekere universele wetmatighede daarin uitgedruk word om sodoende ʼn spirituele (mitologiserende) dimensie aan die slot te verleen. Die sterk aanvang en einde en die streng gestruktureerdheid van die bundel is heeltemal buite verhouding tot die chaotiese “ware lewe” waar ons in medias res leef en plaas sterk klem op die intensionele vormgewing (dus raming) van die poëtiese en narratiewe materiaal. Ek haal graag die slotgedig as geheel aan:

villa palmeira, bela-bela

 

by die gastehuis skaar

’n woud palmbome

 

op die lapa se houtdek

mik lense na bo, korrel fyn

tussen pouveerblare in

 

daar is ’n veelheid palmfoto’s

te neem, oraloor: elke denkbare

tabberd se patroon

waaier oop

 

ek klik op een met elegante been

die sirkelrok staan wyd en einagroen

soos penne van ’n ystervark

waag dit net en jy word deurboor

selfs die dadels is te hoog

te trots en styf om

gemelk te word

 

buite die dorp

ruik ek weer karee en laventel

kiepersol en flambojant

 

langs ’n kleintydse waterplas

word my hand ’n blaarholte

en ek drink vir oulaas

uit die drupkrake

van ’n krans

Die semantiese reikwydte van die bundel word verhoog deur die kundige gebruik van simbole en metafore. Simbole en metafore representeer iets wat groter is as die beeld self en wat moet instaan vir woorde, idees, emosies of energieë. Die titel van Joubert se bundel bevat twee van die sterkste, mees antieke en argetipiese simbole, naamlik grond en water.

Grond verteenwoordig die aarde en die aardmoeder self. Dit is ‘n simbool van die vroulike argetipe, omdat dit geassosieer word met lewegewende kwaliteite, oorsprong, vrugbaarheid, groei, moederskap, liggaamlikheid en kreatiwiteit. Dit is die wieg van die mensdom, die mens se woning of huis, sy tuiste (sien p.10). Net soos water, is dit ook een van die elementêre bestanddele waaruit die Grieke geglo het dat alles wat geskape is, bestaan.

Water is eweneens ‘n simbool van die vroulike argetipe omdat dit lewe verteenwoordig. Dit kan verbind word met geboorte (die primordiale vrugwater), vrugbaarheid en suiwerheid (maagdelikheid). Water is die element wat dikwels in skeppingsmites voorkom, die element waaruit alle lewe ontstaan en wat verwant is aan bloed. Die antieke Grieke het die veranderlikheid van water (van vloeistof na vaste stof na gas) ingesien – dus die element van metamorfose. Die Taoisme beskou water as ‘n aspek van wysheid omdat dit die pad van die minste weerstand volg. Dit is eweneens so dat die geheime van die diepste waters selfs tot op hede nog nie verken is nie. Hierdie geheimsinnige aspek van water (as beeld van die persoonlike onbewuste en selfs die kollektiewe onbewuste) word geïmpliseer in die titel “grondwater” wat ook boorgatwater ( sien bv. pp. 20 en 22) en fonteinwater (pp. 45, 54, 105) is. ‘n Belangrike reël in dié verband kom voor in die gedig “rietbos” (p. 20): “ek hang in boorgatwater”. In hierdie betekenisonderskeiding kan water in verband gebring word met die onbewuste wat deur middel van herinnering bewus gemaak word. Hier is die windpomp, wat in verskeie gedigte opduik, die metafoor van herinnering, die fasiliteerder van die geheue wat die water van die onbewuste na die oppervlak bring. Water kom in baie gedaantes in gedigte voor, onder andere as “brakwater” (p. 10); “oog” (p. 11); “waterdroom” (p. 37); “waterspieël” (p. 38); “syferwater” (p. 45); en “watergrond” (p. 83).

Ook twee ander basiese elemente – vuur en wind – kom in die bundel voor: “wie, o, wie stook die vuur se vaart / en waar kom die kole vandaan?” (Uit: “stroomgedig”, p.34). As is ‘n beeld wat met vuur verband hou en wat selfs meer dikwels voorkom, byvoorbeeld in ‘n gedig wat handel oor die digter se afgestorwe moeder met sy verwysing na “die krematorium se vlammesee” en die stelling “haar keel sonder vuur haar lewe / is die stilte van as” (uit: “ek verbeel my”, p. 85-86).

Belangrike temas wat in die bundel voorkom, is die familie, verganklikheid, die skryfproses, herinneringe en intertekstualiteit (bv. met Breyten Breytenbach, pp. 9 en 41; D.J. Opperman, pp. 25 en 81; Louis Esterhuizen, p. 46; T.T. Cloete, p. 55; Elisabeth Eybers, p. 67; en Hennie Aucamp, p. 55. Intratekstuele verwysings na die digter se eie werk kom ook by herhaling voor, pp. 25, 43, 101, e.a.)

Verse oor familie staan dikwels in die teken van die dood, soos dié oor die digter se oom (“ons is dansende vertrouelinge, tartend teen die dood”, p. 14), haar niggie (“die vallei verslik sonder bloedverwant”, p. 16), haar skoonmoeder (“die biografie van ʼn landskap het afgebrand”, p. 18) en haar moeder. Aan die moeder word ʼn hele bundelafdling met 15 gedigte gewy. Belangrike beelde en kodes wat in dié afdeling voorkom, is byvoorbeeld die bekken:

as jy eendag dan móét gaan

sal ek aanhou staar na x-strale

van jou bekken so leeg en so yl

gekaart soos ʼn afgedeelde staat

(Uit: “bekken”, p. 67)

Ook die raam is ʼn belangrike motief in dié afdeling (bv. pp. 70 en 77); vuur en as kom in verskeie gedigte oor die moeder voor (bv. pp. 79 en 86), asook verwysings na liggaamlikheid (“tussen jou heupe dié vakuum / waarin ek lank gelede was”, p. 67) en liggaamlike en geestelike verval (“wie is sy nou, hierdie vreemde ma / met slegs die oorskietlap van geheue?”, p. 68). Een van die mooiste beelde in die bundel haal ek hier ter illustrasie aan:

ek veg verbete teen die kil

verwoesting deur jou lyf.

jou wange bly deurskynend

soos appelliefiedop, jou oë vaal

en dun soos gort.

(Uit: “versorging”, p. 72)

Soos te verwagte, is hierdie afdeling deurtrek met herinneringe en meditasies oor herkoms, identiteit, geboorte, lewe en dood: “die grond bly dors, die son ʼn vuurbees” (uit: “serp”, p. 81).

In aansluiting by ʼn lang digtradisie, kom daar ook in hierdie bundel verskeie ars poëtica-gedigte voor – trouens, ʼn hele afdeling (Afdeling 2, “al die woorde”). Ek moet onmiddellik byvoeg dat hierdie van die sterkste en mees oorspronklike metatekstuele gedigte is wat die afgelope tyd in Afrikaans verskyn het. Soos ek hierbo betoog het, is water in hierdie bundel veral die simbool van geboorte, skepping en lewe en is dit derhalwe nie verbasend dat dié simbool by herhaling in die ars poëtica-afdeling voorkom in kombinasie met of as uitbreiding op die dighandeling nie. Ook die raam kom dikwels in hierdie afdeling voor as heenwysing na die digpraktyk wat spesifieke gebeure of temas uit die “chaotiese lewe” afsonder en dit in nuwe verbande plaas of vanuit ʼn enger raamwerk daarop infokus. ʼn Interessante gedig is “sewe sondes, plus nog een” (p. 31). Dié gedig is ikonies van die digproses deurdat dit konkreet illustreer hoe die digter te werk gaan: Ongeveer nege tiendes van die gedig is doodgetrek en net die essensie het in kursief behoue gebly. Dié essensie lui:

om nog ʼn sonde by te voeg:

die begeerte

[…]

om ʼn gedig te skryf

[…]

… met die alfabet

se koord van verknoopte melodieë

[…]

om die dood as foutlyn uit te wys

[…]

… om die woord

in vertakte papier, asof trefseker

aanhoudend prys te gee –

In die eerste instansie illustreer die uitgekrapte dele van die gedig natuurlik dié prysgawe van die woord. In die tweede plek spreek dié dele egter ook des te sterker saam, en suggereer alternatiewe leesmoontlikhede en betekenisse, byvoorbeeld die gedeelte

om ʼn gedig te skryf, is die begeerte na

narsisme, en die leser met emosie te lei

die begeerte na selfdood met die alfabet

se verknoopte melodieë[.]

In die derde plek illustreer so ʼn gedig die gedurige proses van seleksie en kombinasie (wat kom in? wat moet uit?) wat deel van alle kreatiewe prosesse is. So ʼn gedig illustreer dus die wyse waarop die digter intensioneel betekenis skep – die raam wat doelbewus sekere (betekenismatige) aspekte insluit en ander doelbewus uitsluit.

Dit is in die aard van die resensie om oppervlakkig en sketsmatig enkele kenmerke en temas van ʼn nuwe bundel te verken – dit is die aard van akademiese navorsing om sodanige werke dieper te bestudeer. Marlise Joubert se oeuvre is na hierdie bundel redelik volledig – “grondwater” het inderdaad die geaardheid van ʼn afsluiting – en daarom dink ek dat daar nou ʼn grondige studie van die oeuvre as geheel (of dan tot op datum) onderneem behoort te word. Joubert is inderdaad een van die beduidendste Afrikaanse digters, veral as vrou wat eerlik skryf en sonder om hinderlik politiek en teoreties (feministies) korrek te probeer wees.

Ek sluit die resensie van hierdie uiters verdienstelike bundel af met ʼn gedig oor ʼn gedig (pp. 32-33):

gedig

 

as jy ’n gedig lees

moet jy ’n hoed opsit

sodat die son die woorde

nie doodbrand nie

 

as jy ’n gedig lees

moet jy agteroor leun

gemaklik in jou tuinstoel

gereed vir metafore

 

laat metrum en ritme stuk-stuk

in jou mond drup

totdat jy opeens

’n nuwe broeisel versin

 

wat in ’n oomblik

voor jou oë kom draal

een wat soos ’n naaldekoker

’n areola straal

 

en môre sal jy dalk ’n vlerk optel

van dié vlugtige fantoom

daarna onthou jy net die vreemde niet

waar iets eenmaal glip

 

en jare later terwyl jy mediteer of bid

of onder ’n boom gaan sit

sal ’n naaldekoker soos lint

verby jou spin

 

dán sal jy eers wis dis mos die gesig

in die niet van ’n gedig

wat jy eenmaal gelees het

toe jy nog ’n larwe was

Geraadpleegde bronne:

Johl, J.H. Raamvertelling. In: Cloete, T.T. 1992. Literêre terme en teorieë. Pretoria: HAUM Literêr. pp. 414-416.

Lotman, Ju.M. 1981.   Die Struktur Literarischer Texte. München: Wilhelm Fink Verlag.

Van Coller, H.P. 2011. Die representasie van die verlede in verteenwoordigende Afrikaanse prosawerke: Voorstelle vir ’n tipologie. Tydskrif vir Geesteswetenskappe, 51(4):680–97.

Onderhoud met Marlise Joubert (Grondwater)

Monday, February 18th, 2019

Marlise Joubert gesels oor haar bundel grondwater met Gisela Ullyatt.

Marlise, baie geluk met jou negende digbundel. Die voorblad van grondwater bestaan uit ’n skildery deur die kunstenaar Elizabeth Miller-Vermeulen wat deel uitmaak van die “Distant Landscape”-reeks. Jou twee vorige bundels, splintervlerk (2011) en bladspieël (2015) se voorbladkuns is Marlise Joubert-waterverfskilderye. Wat het jou dié keer die besluit laat neem om ’n ander kunstenaar se skildery as voorblad te gebruik?  ’n Ander vraag wat hiermee verband hou is dat Miller-Vermeulen se medium in hierdie geval akriel is, nie waterverf nie. Was daar ’n rede vir hierdie verandering van medium vir jou voorblad?

Dankie, Gisela. Ek wou van die begin af nie weer een van my eie skeppings op die voorblad gebruik nie. Eenselwigheid is nie altyd ʼn goeie ding nie. Ek het nogal lank geworstel met die omslag. Het heelwat foto’s oorweeg. Die redakteur het ook met voorstelle van ander skilders gekom. In my soektog op die internet het ek afgekom op Elizabeth Miller-Vermeulen se skilderye. Ek het reeds van haar werk gesien in verskeie galerye en altyd baie aangetrokke gevoel tot haar landskaptonele, veral weens die sterk kwashale. Toe vind ek ten minste 5 voorbeelde op haar webblad wat nommerpas sou wees vir grondwater en het toe een daarvan gekies wat die meeste tot my {én ander} gespreek het. Haar landskappe is so aards, intiem en intens. Die krapmerke in die verf (met die agterkant van ‘n kwas miskien?) is veral vir my besonder evokatief. Waterverf sou nie die ‘aardsheid’ kon uitbeeld nie. Sy het toevallig ook die omslagontwerp vir Louis Esterhuizen se debuutbundel Stilstuipe (1986: Human & Rousseau) gedoen!

Behalwe vir passies en passasies (2007: Protea Boekhuis) het al jou digbundels sedert 2001 ’n saamgestelde selfstandige naamwoord as titel: lyfsange; splintervlerk; bladspieël en grondwater. Vertel ons meer oor jou voorkeur vir hierdie soort titels?

Ja, dit is maar nog altyd ’n voorkeur vir my. Solank die titel genoeg resoneer om soveel moontlik temas in die bundel te betrek/reflekteer, asook op metaforiese vlakke. In dié bundel gaan dit  o.a. oor die biologiese en psigologiese wortels van die self (die ‘grondwater’), die ontginning/herinneringe aan familie, en veral van my oorlede ma. Onthou lesers ooit lang titels?

 

Die eerste bundelmotto is deur Matthew Hollis:

 

the lines of a lifetime gather like water.

In places these streams are a torrent,

a raging flood, a sweeping away;

in places a careful shallow, a rockpool

still as a mirror.

 

Hoe swaelvlerk bogenoemde motto met die bundeltitel en afdeling drie se titel, “syferwater”? Het jy eers op die bundeltitel en tematiek besluit of het die motto eerste na vore getree?

Ek soek nooit na ’n motto vir ’n bundel vooraf nie. Ek het drie motto’s gebruik in hierdie geval, omdat elkeen hooftemas belig of betrek in die bundel. Syferwater vloei soms ook bogronds uit om ’n ‘rockpool’ te vorm. Reën syfer in die grond in en vorm ondergrondse waterbronne as deel van die watertafel. Dit kan ook in rotsformasies versamel en wegsyfer in stilstaande poele. Syferwater hou ook verband met fonteine  wat ontspring uit grondwater.  Dis ook soos “vrugwater”, indien jy die gedigte “geboorte van ‘n wolvin en bekken vergelyk, waar geboorte of my ‘vandaankom’ ter sprake is. In dié afdeling bring ek dit o.a ook in verband met ouderdom en siekte wat ‘insypel’, ‘waternood’ en afsterwe.

.

In “bad things happen” (12-13) is die reëls in blokspasiëring geformateer, iets wat nie ’n tipiese Marlise Joubert-signature is nie. Hoe het jy op die formaat en vormgewing van die gedig besluit en sou jy saamstem dat dit ’n prosagedig is?

Ek het meer geëksperimenteer met verskillende digvorms in hierdie bundel. Ja, “bad things happen” is vir my ’n prosagedig. Die narratief (feit en fiksie vermeng) in dié gedig is slegs ’n metafoor vir die ‘goue sleutel’ wat jy ontvang as jongmens om kwansuis ’n wonderwêreld en al die goeie dinge mee oop te sluit (dalk is dit ’n gebruik wat verval het?) en gou blyk dit dat daar ook slegte en onvoorsiene dinge kan gebeur, sonder dat jy dit so bedoel het of ooit wou gehad het. Ons lewens verloop soms tragies, onvoorspelbaar en van koers af. Die Yin en Yang.

 

In sy digbundel, vry- (2015), maak Gilbert Gibson in sy programgedig gebruik van die deurhaal-tegniek (strikethrough):

die vrystaat het ’n horison voor eendag weer ’n see

en alhoebeminde aarde wat ouer word in die geheue van

water / wat voor die rant fonteine bedoel / en tot stof

jou voete vergader […]

In grondwater (“sewe sondes, plus een”: 31) word van dieselfde tegniek gebruik gemaak, maar nie alle woorde word deurgehaal nie:

om nog ’n sonde by te voeg;

die begeerte

om ’n gedig te skryf, is die begeerte

om die rasionele te verdraai

die waarheid te lieg en die leuen

te abstraheer, om betekenis te verraai

om lewe op te blaas, om die aarde te vernietig

om stelsels van son, maan en sterre

mens en dier te uitoorlê

om ’n gedig te skryf, is die begeerte na

narsisme en die leser met emosie te lei

die begeerte na selfdood met die alfabet

se koord van verknoopte melodieë

die begeerte na ontbloting

die begeerte om die liefde as misverstand

te verklaar, as rose met dorings van ink

as redder of meeloper met blindheid geslaan

om die dood as foutlyn uit te wys

alle geboorte te seën met ewige asem

o, om ’n gedig te skryf, is die begeerte

na alle sondige begeertes, om die woord

in vertakte papier, asof trefseker

aanhoudend prys te gee  ̶

 

Die gedig het vele betekenismoontlikhede, afhangend van hoe die leser op die gedig fokus, soos byvoorbeeld die skuinsdruk (italics) kan opsig self as ’n gedig op sy eie gelees word. Wat het jou gepols om die gedig op hierdie wyse aan te pak?

Vertel meer oor die gedagtegang agter die woorde “selfdood” en “narsisme” in die konteks van die gedig?

Ja, die gedig se deurhaaltegniek het ek ook o.a. raakgelees by Gibson. Daar is egter vele artikels op die internet oor hierdie tegniek wat deur ander digters gebruik word, om verskillende interessante redes. Nooit gedink ek sou dit ooit self gebruik nie! Ek wou ’n duideliker onderskeid tref tussen wat gedigte vir my persoonlik beteken en wat dit vir ander (moontlik) beteken, of wat dit juis nie vir my wil/behoort te beteken nie.

Oor temas soos selfdood of narsisme is daar ook al heelwat nagevors of uitgewys. So bv. het Ingrid Jonker al tekens getoon daarvan in haar eerste bundel, Ontvlugting, met ’n gedig waarin sy die volgende verwoord het: “my lyk lê uitgespoel in wier en gras”. Daar is ook Sylvia Plath en vele ander. So asof dit wat jy skryf, jou lewe vooruit loop! Narsisme is maar – ironies genoeg – iets waaraan baie kunstenaars soms ly, tot groot voordeel as dit goeie gedigte {of ander kunsvorms} oplewer en lesers daarmee kan identifiseer, bygesê. Daar is ‘n magdom van artikels op die internet oor hierdie aspek van kreatiwiteit. Iewers lees ek: “Narcissism is a byproduct of creative thinking, and thus is a necessary evil if we want the rewards that creativity can bring.” [Dr. Ichak  Adizes] Miskien wil ek juis die ‘evil’ vermy in digmaak!

 

Die toonaard van “bootwoestyn” (25) herinner aan dié van jou debuutbundel, ’n Boot in die woestyn: 

stadig slinger die skip kamele

’n pad deur rooiwarm sand

nat in die donker prik die sterre

Alhoewel die gedig uit vyf afsonderlike tersines bestaan en dus ’n vaster vorm as jou debuutgedigte aanneem, is daar beelding wat ’n Boot in die woestyn oproep. Hoe het jy besluit op die titel “bootwoestyn” en tot watter mate was daar ’n gesprekvoering met jou debuut?

Daar was geen bewustelike verband wat ek wou navolg met die debuut nie. Ek het eers agterna besef dat die woestyn-tema (moontlik) aansluit by ’n stroming uit my debuut. Ek weet nie. Dis nie so relevant vir my nie.

 

Aansluitend by die eksperimentering met die blokgedig, kan twee ander gedigte, “palmboom” (11) en “nagstilte” (30) elk as ’n visuele konkretisering beskou word. Sonder om te veel in te lees in die vorm, het laasgenoemde my herinner aan die natrek van ’n swanger vrou se buik of selfs ook aan ’n bors sonder tepel, dus ’n inherente verbinding met die vroulike psige en dergelike assosiasies. Draai die leser die bladsy-veld antikloksgewys en kloksgewys, is daar ander implikasies wat die interpretasie van die vorm beïnvloed. ’n Ander manier om na die invul van die bladsy te kyk is om die eerste helfte van die gedig as ’n crescendo en die tweede gedeelte, ’n diminuendo te beskou. Sou jy die twee gedigte as konkrete gedigte beskou en vertel meer oor die oorkoepeling van inhoud en vorm in beide gedigte?

Ja, die “palmboom” is ’n konkrete gedig. Die palm is ‘n boom wat dikwels opdoem, omdat ek in ’n wêreld grootgeword het waar baie palmbome was Tans is die hele dorp oorbevolk daarmee – en die gastehuis, Villa Palmeira, (foto-vers) waar ek tuis was – toe ek twee jaar gelede op ‘n herbesoek was om my ma se as daar langs my pa te begrawe. Dit ten spyte van die omringende bosveld is daar oral palms, o.a. by die jeughuis, die warmwaterbronne in die dorp en in die buurtes. Dit is soos ’n boekmerk waarvan ek nie kan wegkom nie en dikwels na terugkeer om verder te lees. Om die tema tipografies uit te beeld was maar net ’n intuïtiewe aanvoeling. Die aanvanklike foto {oftewel skyfie} is geneem by een van die talle oorde met warmwaterswembaddens in die omgewing – hier is egter ‘n soortgelyke een voor ‘n palmboom by  my jeughuis.

Dit verras my as die gedig “nagstilte” jou verbeelding kon prikkel en assosiasies verbeeld. Dat dit visueel ’n aanloop en afloop vorm, kan ek mee saamstem. Miskien is dit ’n soeke na ‘sintese’ met die donker en stil ure van die nag?

 

In die bundel is daar ook ’n gerfie gedigte wat sosiale kommentaar lewer: “brood” (62) is een van hierdie gedigte wat op ’n besonder innoverende wyse die postapartheid kleur-scenario’s aanspreek:

.

net om ’n brood te koop

is om opnuut oor politiek te besin

want wat moet ek kies  ̶  wit of bruin?

met of sonder rosyntjies?

dalk die een  met ingelegte sade

sodat my prewelinge kan ontkiem

en ’n ganse Afrika met vrede bevolk?

 

om ’n brood te koop

laat my verward, want wit

is glo nadelig, ’n rykmanskorsie

met sagte binnevet wat are laat verkalk

in arrogansie en selftevredenheid

al is dit met ’n rooidak oor my kop

waar voorgeslagte in fotoalbums

’n beter toekoms vir my wou skep

 

om brood te kies, hoe bruiner

en meer roggerig, hoe beter:

sal die skuld verplaas

sal die are ontvlam, die vel laat

span met ’n reënboogblos

tot in die laaste van my dae

 

ek verlaat die land se korrupte

winkelkultuur ek stap uit met ’n wit

brood onder die arm

om vlees én vrees te voed

 

’n brood

wat spoedig geluidloos sal muf

in sy eie broederlike blik

.

Hoe het bostaande gedig by jou posgevat en is dit ’n gedig wat maklik uit jou digtershand gevloei het of moes jy dit baie herskryf?

Ek kan nie altyd onthou hoe ’n gedig posvat nie. Dié gedig het maklik ontstaan en ek het nie veel herskryf hieraan nie.

 

Grondwater vervleg fisiese en geestelike aftakeling as deel van die ouerwordende individu, verganklikheid en die rouproses. Myns insiens is een van die sterkste gedigte in die bundel “demensie” (68):

.

wie is sy nou, hierdie vreemde ma

met slegs die oorskietlap van geheue?

 

waarheen het bewussyn dan vertrek?

 

al hoe meer raap sy flenters herinneringe op

probeer om dit as patroon aanmekaar te las

verloor dan kommerloos die steke  –

 

oulap se rooi maak nié meer mooi

.

Het jy ooit gedink dat demensie ’n onderwerp sou word waaroor jy sou dig en het die oopskryf hiervan enige vertroosting gebied gedurende en daarna? Is daar enige gedigte wat jy voor of gedurende die skryfproses gelees het oor hierdie onderwerp wat jou onderskraag of geïnspireer het? Ek dink byvoorbeeld aan ’n gedig, “Forgetfulness”, deur Billy Collins wat demensie as sentrale tema ondersoek.

Nee, ek het nie gedink dis ’n onderwerp waaroor ek ooit sou skryf nie, ook nie die gedigte oor my ma se afsterwe nie, nadat sy twee jaar lank hieraan gely het nie. “Life is what happens to you while you’re busy making other plans,” lui die gesegde mos. Ek het geen gedigte van ander gelees oor hierdie onderwerp nie. Het ook nie kennis van Collins se gedig hieroor nie. ʼn Gedig is soms wel ʼn instrument waarmee sekere lewensprosesse bekyk en algaande verreken word. Miskien lê die troos dan ook hierin, vir ‘n wyle.

.

Marlise, die lykdigte aan jou moeder is van die mees roerende gedigte in die bundel. Kan jy een daarvan met Versindaba-lesers deel, asseblief?

Dankie, Gisela. Ek deel graag een van die gedigte uit die afdeling “palm in die hand”.

.

brief

 

toe jy sterf

my soet, sagte ma

verinneweer en uitgeteer

jou kyk verseël om nooit

weer oopgemaak te word nie

toe het ek gedink: so is dit nou

hier eindig alles dan, die somtotaal

van my eie jarigheid, immer die verdwaalde

poeiermot wat in jou lampies lig

dikwels heling soek, selfs in die bietjies

hitte einde toe, my kop in jou nekholte

laat weeklaag met mompelinge toegerol in meel

 

hier eindig alles nou, en sal jou asse

ingeweef word met stof en watergrond

’n purper mat waarop ander onwetend

sal trap, aanloop na ’n eie verknotte

bestemming toe

 

hier eindig dit soos ligte-af

asof sterre doof, ink en taal ’n verlede word

alles toegeskemer in eklips

 

ek verys

opaliseer in my vel

 

ek verken my voetval saam met jou

fragmentaries, ons kuiers, die lang

gesprekke, die kort reise (daardie reis

per boot op engelse kanale veral!) die films

en boeke wat ons meegemaak het

kegelroomyse op ’n strand, tee en skons

en mettertyd smelt die afstand waarin

ek wou vlug, waai die weemoed

weg asof lint, word ek

 

ligter

ligwarm

oor hoe verstrooiend naby jy nog is

 

hoe binnenslyf jou stem kan troos

hoe ingedeeg iets van alles nog in my woon

.

(Uit: grondwater. Protea Boekhuis, 2019)

 

Ek plaas ook graag hierby ‘n skakel na nog ‘n foto-vers wat ek (as amateur, let wel!) gemaak het van ‘n gedig in die laaste afdeling (“villa palmeira”), nl. “jeughuis, mentzlaan 4”: https://www.youtube.com/watch?v=pYViP3hJGCs

Nuwe Publikasie: Grondwater (Marlise Joubert)

Saturday, February 16th, 2019

 

grondwater

marlise joubert

Grondwater sluit aan by die vorige bundels van die gevestigde digter Marlise Joubert, maar het ’n boustof wat getuig van ’n nuwe stel lewenservaringe wat dit laat affilieer by die groeiende tradisie in Afrikaanse laatwerk.

Dit is ’n bundel wat spreek van die spreker se terugblik op ’n leeftyd, haar jeugjare, die besef van eie sterflikheid, digmaak, sosio-politiese kwessies, kleinkinders en die ontginningsproses van die biologiese en psigologiese wortels van die self en die mens, van die impak van ouerfigure en veral van die gestorwe moeder.

.

 OOR DIE OUTEUR

Marlise Joubert debuteer in 1971 met die digbundel ’n Boot in die woestyn. Sy het in haar leeftyd drie romans gepubliseer, te wete Klipkus, Oranje Meraai en Ateljee van glas. Klipkus het in Nederlands verskyn as Rode granaat (1981), asook verskeie kortverhale in tydskrifte gepubliseer. Sy skryf verskeie radiodramas en is vier keer bekroon in die RSG/Sanlam-radiodramakompetisie. Verder is sy die samesteller van In a burning sea, ‘n bloemlesing met 30 Afrikaanse digters se verse wat in Engels vertaal is. Haar bundel splinterverk word genomineer vir die SALA Poësieprys. Haar agste digbundel, bladspieël, verskyn in 2015 en word genomineer vir die Elisabeth Eybers Poësieprys, asook die ATKV Woordveertjie vir Poësie. Sy skryf en skilder tans voltyds, en vertaal soms kinderboeke.

(Protea Boekhuis, 2019; R160.00 (BTW ingesluit), ISBN: 978-1-4853-1020-4, Formaat : 213 x 137 mm; Sagteband, 112 bls)

 

.

berg

.

waarheen dan nou

watter kant suid of noord

hoe ver vir ander grond terwyl

ek opkyk na die berg, o die berg

in wasemstilte vasgevang blou monnik

geanker in sy aard met riempieshande gevou

oor kontoere in sy skoot asof smekende:

verlos ons berge van die waternood

en alle ander node maar

.

sien jy my dan ook en hoe my oë

jou aai hoe ek jou in hart en long steeds hou

wat van mý want waarheen moet ek gaan

waar skadu’s gordel teen die songeskroei

waar is méér lig geiler ruimtes en

koestering watter kant suid of noord

hoe ver is so ’n reis vir ander grond

en berg hoe naby aan die ver

kant van die dood?

.

(Uit: grondwater. Marlise Joubert, Protea Boekhuis, 2019)

.

’n Bekendstelling by die Digtersparadys in Stellenbosch tydens Woordfees sal plaasvind op 9 Maart om 5nm.