Posts Tagged ‘Heilna du Plooy resensies’

Resensie: Vloeibare middelpunt. (Martjie Bosman)

Wednesday, June 29th, 2016

Vloeibare middelpunt – Martjie Bosman (Protea Boekhuis, 2016; R160.00 (BTW ingesluit), ISBN 978-1-4853-0584-2, Sagteband, BLADSYE: 80)

Resensent: Heilna du Plooy

Omslag

Omslag

Vloeibare middelpunt is Martjie Bosman se derde digbundel. Op die buiteblad is daar ’n afdruk van ’n skildery van Ryan Loubser wat een van daardie gelukkige ingewings of voorbeelde van sinchronisiteit is waarin twee kunstenaars ’n soortgelyke aanvoeling openbaar. Die skildery pas uitsonderlik goed aan en in by die bundel of andersom: ’n reëntoneel by ’n kruising van strate, ’n bekende plek in Pretoria met die ou Erasmuswoning (-kasteel) wat bekend staan as die spookhuis, teen die lug op die heuwel en motors met reflekterende ligte op die nat teer. ’n Stylvoller verlede en die geskiedenis van die stad word opgeroep met die ou statige huis, die hede is aanwesig in die drukke verkeer in die kruising met motors wat in verskillende rigtings beweeg en mense agter motorruite afgesonder van mekaar, maar die vloeibaarheid en vervloeiendheid van alles, die voertuie se ligte op die nat straat, die huis teen die lug en die lig deur die wolke, is die sterkste indruk wat die skildery oordra. En al hierdie temas kom later in die bundel aan die orde.

Die verse in die bundel is in ongetitelde groepe geplaas sodat elke groepie wel ’n samehang vertoon maar ook oor die grens van die groep heen resoneer. Die eerste gedig sluit dan ook direk aan by die titel en die uitbeelding op die buiteblad:

Oidipus

By die knooppunt van die paaie
word sekerhede opgeskort:
Wie is die rower? Wie die vreemdeling?
Die een wat uit die struikgewas kom kruip
en opdoem om jou reis te stuit?
Die een in sy beskutte binneruim
met ligte wat die nag deurpriem
en vrae stel waarop die maer donker
geen antwoord weet?

Die bemoeienis met eietydse kwessies, soos bedreiging, geweld en moderne stadsverkeer, word hier in verband gebring met die onsekerheid en onwetendheid van Oidipus wat sy vader as ’n vreemdeling by die kruispad teëkom. En doodmaak. En die betekenis van al die dinge is op die oomblik van waarneming en belewenis nie duidelik nie, daar bly altyd ’n onbeantwoorde  vraag.

In die groep wat op hierdie “programgedig “ volg, is drie baie mooi musiekgedigte saamgegroepeer. Die twee gedigte oor impromptu’s van Schubert het ’n soortgelyke struktuur deurdat daar eers ’n beskrywing van die musiek gegee word in terme van die assosiasies wat dit by die digter oproep, die eerste een sterk sintuiglik met sonlig en blomme en vlinders en die tweede meer besinnend omdat die musiek vrae oproep. Daarna volg daar dan ’n strofe waarin die digter die wêreld waaruit die musiek kom, oproep maar dit ook in verband bring met die digter se eie ruimtelike plasing: die musiek kom uit ’n wêreld waar jy “vlugtig tuis kan voel”, maar waarvandaan “jy onvermydelik na die grondtoon terug moet keer”. Die finale strofe sluit dan in beide gevalle weer by die eerste strofe aan. Die tweede gedig sluit daarom af met ’n terugkeer na die eindelose soektog en vraagstelling:

’n Vraag bly huiwer in die lug,
herhalend, soekend na ’n brug
oor donker dinge, reik tastend
na die troos van ’n wederwoord.

Gelate hang ’n vraag nog in die lug.

In hierdie gedigte en ook in vele ander in die bundel – dit is vir my trouens ’n sterk en deurlopende ondertoon in die hele bundel – speel kulturele spanning ’n belangrike rol. Hoe luister jy na die musiek van Schubert vanuit Suid-Afrika aan die begin van die een-en-twintigste eeu? Hoe beleef jy jou eie omgewing, Pretoria in hierdie geval, in die lig van jou kennis en begrip van ander wêreldstede en die mense wat daardie stede bewoon het? Hoe vertolk jou eie tyd in verhouding tot jou waardering vir die kunswerke wat deur mense in verwante kulture nagelaat is en wat jou steeds aangryp?

               Oor die digter se verbintenis en identifikasie met Suid-Afrika, geografies en wat die fisiese en abstrakte omstandighede betref, kan daar geen twyfel wees nie. Daar is ’n aantal herinneringsgedigte wat almal sterk ingebed is in die bekende omgewing; jeugherinneringe (“Draadheining” en “Vlermuis”) en vakansie-ervarings (“Vakansie” en “Rots en see”). Daar is ook momentopnames van alledaagse situasies in die digter se direkte omgewing (bv. “ Blok myself” en die reeks seisoengedigte oor Pretoria). In die gedig “Verkeer” kom die band met die omslag ook weer sterk na vore. Die digter is egter deurgaans bewus van die ambivalensie inherent aan die daaglikse bestaan en dit hou ook verband met die spesifieke plekke en omstandighede van haar bestaan of dit nou gaan oor die slaghuis (“Foxtrot van die vleiseters”) of die doodgewone gang van elke dag (“Woelige Woensdag” en “Wagters langs die mure”). Sy skryf dus, met ’n intertekstuele kopknik na Van Wyk Louw:

In so ’n oomblik, my stad, het ek jou lief
soos ’n hen haar kuikens lief durf hê.

Maar Bosman skryf ook oor ’n wyer wêreld as net haar direkte omgewing en die leser is heeltyd bewus daarvan dat sy die plaaslike in terme van die wyer skopus bekyk en die ander wêrelde wat bereis word of kultureel bekend is, vanuit die eie plasing benader. Die verse oor Elizabeth de Valois, Traviata en Maria Stuart gee telkens ’n inlewing in die posisie van hierdie historiese figure sodat daar vanuit elkeen se eie perspektief ’n visie op haar lewe gegee word. Die gedig “Les liaisons dangereuses” is opgedra aan Richard Strauss en eindig met die refrein in Strauss se eerste lied, “Zueignung” (in 1885) wat gebaseer is op ’n gedig van Hermann von Gilm. Die gedig gaan oor ouerwordende vroue wat met grasie afskeid neem van hulle jeug en gewildheid maar nogtans dankbaar is vir klein blyk van waardering. In hierdie gedig versmelt historiese gegewens en tydgenootlike sensitiwiteit en dit gebeur nog sterker in die gedig “Bebosde landskap” wat handel oor ‘n skildery van die sewentiende-eeuse Nederlandse skilder Meindert Hobbema. Dit is ’n ekfrastiese gedig wat die skildery beskryf en interpreteer, maar aan die slot kom die ware belewenis van die digter na vore: “Ná byna vierhonderd jaar/ roer iets nog in die gemoed”.  Die gedig neem die leser dus weg na ’n ander tyd en ’n ander kulturele omgewing, maar via die ervaring van die digter word daar tog ’n band gelê met die ver wêreld en die lank gestorwe skilder. In “The evening star” wat gaan oor JMW Turner se gelyknamige skildery, identifiseer die digter met die klein seunsfiguur in die skildery en spreek haar verwondering uit oor die kind wat uitsonderlik word omdat hy gekies is om hierdie bymekaarkoms van aand en see en hond en ster in hom saam te trek in die skildery. Hierdie ekfrastiese gedigte word dan weer gevolg deur verse oor die Transvaalse lig in ’n skildery en Frans Oerder en ’n werklike “Sonsondergang teen straatlig” wat afsluit met die frase: “Die sublieme is subliminaal”.

Die laaste groep gedigte in die bundel gaan oor plekke in die noordelike halfrond, Lindisfarne, Cambridge, Oxford, Edinburgh, Heidelberg, die Skandinawiese lande, Ysland en Denemarke. Die ondertoon van die gedigte is besinnend en weer eens versmelt optekening en persoonlike ervaring: ”sal ek weer gaan kyk/ of die dominee in die galery/ nog steeds vlugvoetig/ gly oor die verysde loch” en “En meteens is daar die verlange na familie,/ na iets ruimer en warmer, en ons word stil/ en draai terug”.

As mens ’n digbundel bespreek, is ’n weergawe van die onderwerpe en temas die logiese plek om te begin, maar dit is uiteraard nie genoeg nie. Wanneer jy egter oor die digstyl en die geslaagdheid van die poësie wil praat, is jy dadelik gekonfronteer met die invloed van poëtikale opvattings, jou eie en dié van die digter. Wat moet die poēsie doen? Hoef die poësie hoegenaamd iets te doen? Waar pas die verse in ’n  tradisie? Of moet dit juis die tradisie verbreek? Wat is die belangrikste of selfs net geldig, ’n poëtika van opposisie of ’n poëtika van identiteit? En waarteen word dit gemeet, teen wat gister en eergister geskryf is of teen dit wat drie of vier dekades of eeue gelede geskryf is?

Nou wil dit vir my voorkom as mens genoeg poësie in jou lewe gelees het (maar wat is genoeg?  – waarskynlik gaan dit eerder maar net oor ’n redelike hoeveelheid), jy gemakliker oor hierdie vrae begin voel. Die bundel bied sigself aan op ’n bepaalde wyse en is dan ook geregtig daarop om met inagname van daardie aanbieding bekyk te word. Alle poësie kan nie ’n roue uitroep wees nie, hoewel ons nie sonder die roue uitroepe mag wees nie. Alle poësie kan nie oor misstande handel nie, alle poësie kan nie in die diepste individuele sielskamers rondsluip nie. Alle poësie kan nie oorvereenvoudig wees nie, alles ook nie barokryk nie. Die huis van die poësie het baie wonings en kan ook deur baie vensters gelees word.

Martjie Bosman skryf helder, skynbaar eenvoudige verse. Maar hierdie verse verskuil veel diepte, sowel tematies as tegnies. Die versmelting van persoonlike belewenis en beskrywing of optekening is vir my een van die bates van die bundel en dit word telkens bewerkstellig deur ’n slim woordspel, ’n subtiele knak wat die betekenis van konkrete dinge soos ’n plek of gebeurtenis plek na ’n lewensuitkyk  verskuif.

Lindisfarne

Die Noordsee het ver teruggetrek
en oor die velyn van die modderbank
skryf die skerpgemaakte snawelpunt
van ’n toegewyde bontstrandloper
die evangelie van die wind.

Kommentaar op tydgenootlike kwessies kom ook so indirek en subtiel aan die orde.

Nóú is dit tyd vir die Tranvaalse lig van ’n Oerder-doek,
stellig en direk, bevestigend van dié gebied
wat ons dwing om onbelas deur ou boeke
na betekenis in klip en stam en grond te soek.

Dadelik is die hele gekompliseerde verhouding met hede en verlede in Suid-Afirka ter sprake en sluit aan by die roeringe van herinneringe by Hobbema se skildery, by “die blik/ wat die motorruit my daagliks bied/ op my stad” en by die vrae wat die digter teister soos

Sal ek ooit kan vlug
vir die vrae die eise

sal ek kan wegkruip

vir die nood vir die honger

vir die winter?”

Tegnies is die verse goed afgerond, gaaf geslyp tot die essensiële sonder om ooit strak te raak. Daar is deurlopend ’n goeie aanvoeling vir struktuur en ontwikkeling. In die gedig “By twee impromptu’s van Franz Peter Schubert” word die gedagte van die impromptu, ’n kort stuk met die aard van ’n spontane momentele gedagte in ’n vrye vorm, iets ligs en liefliks, ook in die gedig uitgewerk deur gebruik te maak van ’n opnoemtegniek en vrae. Die stuk word genoem: “’n vlugge verposing van sy sonnedroom”. Maar die werking van die poëtiese tegniek word ook ontgin: aan die einde van die eerste strofe word die gedagtegang saamgevat in : “die soete lewe/ die korte vlug” maar aan die einde van die laaste strofe word dit omgeruil “die korte lewe/ die soete vlug”. So word die soet lewe wat tot ’n kort vlug aanleiding gee, ’n kort lewe wat in ’n soet vlug ontvlugting vind. Daar is meerdere voorbeelde van vernuftige taal wat betekenis laat uitkring. As die gemeente in uit die “Evensong” weggaan na ander plekke is dit soos “’n  brewwe ligmoment/ wat die gewyde dag in duisend/ splinters loodglas breek” en as die digter afskeid neem van Reykjavik, waar die vulkaniese as en swawelreuk aan onheil herinner, sleep sy haar tas in die donker “voor die winter/ soos ’n grys wolk uit ysige pieke stort”.

               Vloeibare middelpunt is ’n rustige oorwoë bundel wat vir die aandagtige leser baie stof tot nadenke en veel plesier sal verskaf. Dit is nie poësie wat werk met skoktaktiek en grafiese detail oor die grusaamheid van ons bestaan nie, maar ten spyte van die stiller en meer besinnende aanpak en uitpak, skram dit nie weg van die ellende en smart en weemoed in ons lewens nie. Hierdie verse is geskryf in ’n spesifieke toonaard en vanuit ’n spesifieke soort lewensaanvoeling wat net so geldig is as enige ander.

Resensie: Atropos (Hendrik J. Botha)

Monday, November 30th, 2015

Die lewe is ’n grensgebied

Atropos – Hendrik J. Botha [Queillerie, 2015; Prys : R175, Bladsye : 96, Sagteband; ISBN-13 : 9780795801020, Epub-ISBN : 9780795801037.]

Resensent: Heilna du Plooy

Atropos

Atropos

Daar bestaan ’n hele tradisie van dokters wat dig en dit is nogal verrassend watter name almal op so ’n lysie verskyn. John Keats, die sentrale figuur in die Engelse romantiek, het begin skryf terwyl hy met sy mediese opleiding besig was. Hy het die skryfwerk bo medisyne verkies maar het wel ’n aptekerslisensie verwerf en is beskou as ’n begaafde mediese kenner. Anton Tsjekov en Sir Arthur Conan Doyle was beide dokters en as mens bietjie deur webwerwe reis, vind jy veel meer in verskillende tale. Die Amerikaner William Carlos Williams is waarskynlik die bekendste dokterdigter van die moderne era. Terwyl hy vir 40 jaar lank gepraktiseer het, het hy ook tydlose verse geskryf wat steeds keer op keer mens se asem wegslaan.

In Afrikaans is daar ouer digters soos Arnoldus Pannevis, C. Louis Leipoldt, A.D. Keet, Theo Wassenaar en A.G. Visser wat almal medici was. Hierdie digters, soos die ander hierbo genoem, het egter hulle skryfwerk en hulle beroepslewe apart gehou en dit is te verstane as die poëtiese opvattings van hulle tyd in ag geneem word. In die laat negentiende en die eerste helfte van die twintigste eeu is die poësie oor die algemeen binne die Westerse tradisie en ook in Afrikaans beskou as behorende tot ’n eie domein wat deur bepaalde temas, ’n bepaalde poëtiese werkwyse en woordeskat gekenmerk is. Maar later in die twintigste eeu is al hoe meer tradisionele literêre grense oorskry en ook in die poësie het die wyer blik nie net tegniese eksperimente tot gevolg gehad nie, maar ook ’n baie wyer spektrum van temas.

In die werk van latere Afrikaanse digters wat ook medici was soos Casper Schmidt, Phil du Plessis, Henk Rall en Menno Stenvert word die tematiek van hulle beroep in meerdere of mindere mate gereflekteer, maar die digter wat sy beroepservaring en –kennis as medikus voluit in sy verse ontgin is Gilbert Gibson. Trouens, die terminologie en problematiek van die mediese beroep, die wetenskaplike sowel as die meer menslik aspekte daarvan word eintlik die idiolektiese vingerafdruk van Gibson se oeuvre. In aansluiting hierby kan ’n mens noem dat die Yale University School of Medicine en die University College London Medical School byvoorbeeld in 2010-2011 ’n poësiekompetisie vir hulle studente geborg het. Tot hulle verbasing het hulle 160 inskrywings ontvang en die gedigte het meestal gehandel oor mediese onderwerpe soos afasie, mastektomie, en natuurlik lewe en dood. Dat dokters dus ook digters kan wees en dat mediese feite digterlik verwerk kan word, is duidelik.

Die debuutbundel van Hendrik J. Botha sluit eksplisiet by hierdie tradisie aan. Botha is ’n narkotiseur van beroep en die meeste gedigte in Atropos dra tekens van die leef- en beroepwêreld van die digter. Regdeur is die leser bewus daarvan dat die digter homself in grensgebiede bevind, dat hy dikwels met grenservarings te make het. Hiervan is die uiteindelik paar, lewe en dood.

Die bundel is in ongetitelde afdelings ingedeel wat telkens met ’n aanhaling begin om ’n aanduiding te gee van die aard van die afdeling. Afgesien daarvan dat die bundel opgedra word aan die digter se ma en pa word die eerste afdeling ingelei met ’n aanhaling uit Eksodus 20:5: “Ek reken kinders die sondes van hulle vaders toe, selfs tot in die derde en vierde geslag . . .”

Die gedigte in hierdie afdeling gaan dan ook inderdaad oor die verhouding tussen ouers en kinders maar na twee kante toe. Dit is asof die digter die middelste generasie is wat na die een kant steeds met die ouers en veral die moeder besig is, maar aan die anderkant ook uitreik na die volgende generasie. Die eerste gedig in die bundel, “Lotsbestemming”, is besonder treffend. Die gedig is gebou rondom drie figure, die dogters van Zeus en Themis, wat volgens die Griekse mitologie die lot van elke mens bepaal. Die metafoor waarmee hulle werksaamheid uitgebeeld word, is dié van spin: Clotho spin die draad (van die lewe), Lachesis bepaal die aard en lengte daarvan, maar dit is die oudste Atropos met haar onverbiddellike en onvermydelike skêr wat besluit hoe en wanneer, en dan die lewensdraad knip.

In die gedig verwys die digter na sy moeder wat na sy geboorte “postpartum-blues” gekry het. Reeds hier is die mediese term postpartum opvallend en hierdie seun besin oor die hoe en waarom van sy moeder se nageboortelike depressie. Dit doen hy egter nie suiwer medies of wetenskaplik nie – hoewel die besinning oor die psigologiese kompleksiteit van geboorteskenk as sodanig reeds dui op die medikus se sensitiwiteit vir die verband tussen fisiese en geestelike ervaring. As digter sluit hy egter aan by die mitologie en gebruik dit as metafoor om die moeder se kommer oor die nuwe jong lewe saam te vat: Hoe sal dit met hierdie kind gaan? Hoe gaan sy lewe daar uitsien en sal hy dit oorleef? Die gedig handel oor die jong moeder se nadenke oor haar kind se lewe, maar dit word ook meer, want hierdie patroon, geboorte, die verloop van ’n lewe en die dood, is die verhaal van elke mens se lewe.

Die droewe Atropos waarskynlik,
skêr in die hand, slagvaardig
om alles sonder omhaal te beëndig
met twee lemme en ’n punt.

Die bemoeienis met lewe en dood wat eintlik die deurlopende ondertoon van die bundel is, word hier dus direk aan die orde gestel. Die eenvoudige, direkte en helder segging verhoog die trefkrag van die gedig en maak dit juis meer evokatief.

Die bewustheid van die beperkte duur van lewe kom in die volgende gedigte telkens terug. In “Lazarus” soek die digter die afgestorwene terug in albums, briewe en kaartjies, maar die afwesigheid bly absoluut. Die verlede kom onder meer terug in ’n foto van die spreker en waarskynlik ’n sustertjie wat saam in die sneeu staan. Die gloeiende kindergesigte word dan gekontrasteer met die dooie gesig van die omgevalle sneeuman. In “Opdrag” maak hy ’n afspraak met iemand (dalk ’n seun) om eendag sy as op ’n bepaalde plek te gooi. Die lewe word dus deurlopend gesien soos wat dit deur die onafwendbaarheid van die dood begelei word.

Daar is ’n bewustheid van gesinsverhoudinge en die verbygaande aard daarvan. In “Visvanguitstappie vir pa en seun” word beskryf hoe die pa en seun saam gaan visvang ’n week voor die seun se troue. Die vaderfiguur is die spreker en neem die hele belewenis met groot sensitiwiteit waar: die gesprek, alles in die omgewing en die atmosfeer van lig en water. Van die vader se kant is daar ’n afskeid, maar hy stel die seun ook vry om ’n nuwe fase van die lewe tegemoet te gaan.

Die visvangmetafoor, as metafoor vir die strewe, die behendigheid en die verwondering van die digaktiwiteit, word in die volgende gedig verder geneem as die digter homself onthou as ’n kaalvoetseun wat silwer vissies uit ’n stroom vang.

Hierdie hele afdeling staan in die gees van afskeid, soos ek dit lees, hoofsaaklik van die moeder. Die geel rose wat voor haar dood geplant is, blom welig, maar die geplukte rose verloor al klaar hulle blare, daar word blomme gekoop vir moedersdag al is die moeder reeds twee jaar gelede oorlede. Daarmee saam gaan agtergelate ruimtes, plekke wat verander as die mense daaruit weggegaan het, hetsy deur ’n ander fase van die lewe te betree of deur te sterf.

’n Interessante gedig is “Die waansin het my reeds kom haal” waarin daar verwys word na Alice Miller. Later in die bundel word sy weer opgehaal. Alice Miller was ’n Pools-Joodse psigoloog wat uitgebreid geskryf het oor kindermishandeling en die nagevolge van jeugervarings. Die digter as medikus gebruik hier die verwysingsveld van sy beroep om te besin oor sy eie jeug en sy eie huidige psigologiese situasie wat beïnvloed of selfs bepaal is deur sy jeug.

Die tweede afdeling staan onder die motto “Primum non nocere”. Hierdie frase word meestal beskou as ’n deel van die Hippokratiese eed maar is eintlik afkomstig van ’n Britse medikus Thomas Sydenham uit ongeveer 1860. Wat die oorsprong ookal is, is dit ’n aanmaning aan die medikus om in die eerste plek geen skade aan die pasiënt te doen nie. Die gedigte in die afdeling gaan dan ook inderdaad oor die “lot” van pasiënte, mense in fisiese nood en die dokter wat soms kan en moet help of magteloos moet bystaan in ander gevalle. Die diep meelewing van die medikus met sy pasiënte, die inlewing in die omstandighede van die mens wie se lyding hy veronderstel is om te verlig of te verwyder, spreek uit al hierdie gedigte.

Weer eens is die verse eenvoudig en gestroop tot op die been. Die kontras tussen die aangrypende aard van die belewenis vir die pasiënt sowel as vir die medikus en die direktheid en eenvoud van segging in die verse is besonder treffend en poëties gesproke suksesvol.

In “Haarfyn” gaan dit oor ’n doodgebore baba en die dokter wat selfs daarvoor te laat is. Die gedig bied die gebeure aan asof die mitologiese godinne van die noodlot gefnuik is omdat die premature kind sterf voordat hulle oor sy lot kon beslis. “Mastektomie” handel oor die besef dat die vrou sonder borste steeds bemin kan word, maar dit gaan gepaard met die insig van die geliefde dat hy self ook imperfek is.

Die gedigte gebruik telkens ’n ongewone invalshoek en bring uiteenlopende materiaal bymekaar. So word elektriese skokbehandeling vir trauma op ’n ironiese wyse gestel teenoor die vlug voor die kernontploffing by Fukusjima – in die een geval moet die skok red, aan die ander kant bring dit dood. Daar is die ryk vrou wat aandring op ’n spinaal om pyn te ontsnap die dokter mik die inspuiting in die oog van die getattoeërde draak op haar rug. Verder, hoe ironies dat dit sulke mooi liggies is wat in die PET-scan die kankerselle aandui!

Besondere gedigte is “Breindood” en “Oor die kleurgrens”, asook “Ternouernood” en “Selfmoord” verderaan in die afdeling, wat gaan oor orgaanskenking. In “Breindood” staan die dokter na die oes van die organe in ’n “makabere” toneel net so reddeloos en ontredderd soos die gestroopte lykie van die kind.

Na afloop van die makabere tafereel
tussen geteëlde mure, net ek en jy,
donker wond en dooie oë,
sonder iemand om tot slot
jou óf my hand vas te hou.

Aan die ander kant red die orgaan van een wat sterf ’n ander en gee ’n nuwe kans op lewe. In hierdie hele afdeling staan lewe en dood bymekaar, naasmekaar, twee kante van dieselfde munt.

Saterdagmiddag kwart voor vier:
tussen Witbank en Pretoria
teen tweehonderd-en-twintig kilometer per uur
bring ’n man vir jou ’n nier.

Dit is vir my interessant dat in hierdie afdeling van die bundel waarin die digter as medikus uit sy lewe put vir die tematiek van die verse, hy juis so sterk as digter voor die leser kom staan. Want die digter sien die ongewone hoek, soek die soberste en direkste woord, toon die alternatiewe kant van die ervaring en orden en rangskik die stof tot gedig met vloei en ritme en die klem op die regte plek. Botha is hier nie die dokter as digter nie, maar die digter as dokter: hy toon die menslike kant van die mediese ervarings, hy openbaar die gevoeligheid van die digter in sy hoedanigheid as medikus. Die mediese onderwerpe en mediese insig word ondergeskik aan die menslike aspekte daarvan en veral aan die digterlike moontlikhede daarin.

Die derde afdeling gaan oor menseverhoudinge en juis die problematiese kante daarvan. Die mens is nie juis ’n liefhebbenswaardige figuur nie maar uit die gebrokenhede is daar wel iets te haal. En hier word stof uit die Suid-Afrikaanse omstandighede ontgin, die onderskeid op grond van kleur, die terroris met die Bybel in sy sak, min goeie nuus, Andries Tatane wat sy dood onder sy eie mense se klippe vind, motorkapings – alles steeds met ’n fyn oog vir die ironiese en onverwagte, die diskrepante en dramatiese aspekte van ’n saak.

In die afdeling wat begin met ’n aanhaling van Pearl S. Buck “…what really broke a heart was taking away its dream…” is daar gedigte oor die liefde. Die onbeskryfbaarheid daarvan, die onsamehangendheid en onvoorspelbaarheid sowel as die onverklaarbaarheid daarvan. Waar die liefde onbereikbaar is, maar tog gebeur, so maak die laaste afdeling die stelling dat die dood die uiteinde van alles is. So word ’n sirkel as ’t ware in die bundel voltooi, van die begin van lewe tot die afsluiting daarvan.

“Leef jy lank genoeg,

raak jy aan alles gewoond,

ook aan die dood.”

Hierdie afdeling vertel van die dood van ’n vriend wie se naam ook genoem word. Daar word beskryf hoe die bewuswording van die siekte so onverwags kom, hoe die aanvaarding groei, hoe die digter die siekte probeer verlig, maar dit ook self moet verwerk. Daar word van die digter ’n belofte geëis, waarskynlik om in te gryp as die siekte sy vriend te veel aftakel en hom van sy menswaardigheid ontneem, maar as hy uiteindelik inderhaas ontbied word, is dit nie nodig nie:

Ek het gegroet.

Jy, gewoon net ophou asemhaal.

Die bundel sluit af met ’n mooi gedig waarin die tematiek van die mediese beroep en die digterskap weer eens vervleg word. Die dokter-digter het Hippokrates as bootsman oor die Styx maar die ou man praat met die digter as dokter:

Doen eers aan niemand leed.

Spaar dan jou woorde vir die gode,

Soos vir hierdie verse sonder klank.

Hierdie debuutbundel bevat ’n aantal werklik onthoubare en merkwaardige verse. Die eerste twee afdelings en die laaste is sterker as die res, maar die tekens van ’n natuurlike digterlike aanleg en aanvoeling is regdeur merkbaar. Dit is veral die sobere en onopgesmukte aard van die verse en die skerp oog vir digterlike moontlikhede wat die leser bybly. Vanweë die algemeen menslike aspekte van die tematiek in veral die eerste twee afdelings, sal die gedigte lesers weldeeglik aanspreek en bybly. Dit is ’n bundel wat die potensiaal van die digter vertoon en mens hoop dat daar nog baie verse voor hierdie digter sal kom aantree.

Heilna du Plooy
Potchefstroom / 2015

Resensie: Die stilte opgeskort (Heilna du Plooy)

Monday, August 11th, 2014

Die stilte opgeskort deur Heilna du Plooy

(ISBN 978-1-4853-0130-1 [gedrukte boek]; ISBN 978-1-4853-0131-8 [e-boek]; R150.00; Sagteband, 128 pp; Protea Boekhuis, 2014)

Resensent: Bernard Odendaal

Omslag

Die titel van hierdie derde digbundel deur Heilna du Plooy is gehaal uit die voorlaaste reël van die slotgedig daarin. Wat uit die opskorting van die swye volg, luidens die daaropvolgende slotreël, (moet) getuig “van somergroei wat in die winter vrugte word”.

Inderdaad word digkuns gebied wat van belesenheid en ervaring, volgehoue intellektuele diepgang en verfynde sensitiwiteit getuig. Dit was ook die geval met Du Plooy se vorige twee bundels, Die donker is nooit leeg nie (1997) en In die landskap ingelyf (2003).

Uiteindes en aflope, dikwels na die verlieskant toe, is in talle gedigte in hierdie jongste bundel ter sprake, of word geïmpliseer: pogings om identiteite of drome tot duursaamheid te verwesenlik (’n kerk, ’n universiteit, ’n volk, ’n land, ’n huis, ’n gesin); politieke of artistieke beheer; selfhandhawing; “die pornografie van oordaad”, soos een van die gedigreekse uit die bundel heet; die lewe self. Daar word egter ook uitweë, bevrydings- en nuwe groeimoontlikhede vermoed en verwoord. In meer as een gedig word motiewe soos lug, lig, wind, oopte en reis in verband met laasgenoemde moontlikhede gebring; ook stroping tot eenvoud toe. Die voorkeur daarvoor is uitgesproke, naamlik as alternatief vir die gebondene, omstredene en verstarrende wat in motiewe soos grond, besit, plek, (toegewese) identiteit, selfs huis en kamer vergestalting vind. Aan die slot van die gedig “Identiteit” kom dit selfs voor of die vryheidsdrang die vorm van strewing verby hierdie lewe aanneem:

 

Sy staan voor die venster. Binne die ruit

bly worstel ’n klein vaal mot wanhopig

gevang in die kantgordyn. Sy duik

deur die glas na ’n streek sonder lyne.

 

Saam met bont vlinders wil sy

roekeloos stoei tussen rose:

op ’n teug wind, in ’n flits son

uiteindelik lustig omkom.  

 

’n Hiernamaalse aankoms in die hemel word in “Belydenis ná die maal” te berde gebring – op verfrissend lugtige wyse.

Meer as een maal in die bundel, byvoorbeeld in “Aanwesige afwesigheid / Afwesige aanwesigheid” en die drieluik “Grond en lug”, dien die boom as beeld van die ervaarde menslike kondisie: dat ons wel gebonde is aan die “swaar verhale / van grond en bloed”, maar wesenlik (en gedyend) geneig is tot “die grensloos omhelsende insluitende / en liefkosende streke van wind en van lug” (aanhalings uit laasgenoemde drieluik). 

Soos die openingsgedig voorspel, word die spanning tussen behoudende of bewarende strewes enersyds en eroderende of vernietigende kragte andersyds dus dwarsdeur die bundel in balans gehou:

 

Ewewig

Die vlakte drink die afstromende lig

en kaats dit in die glinsterende grassaad terug.

Die rivier stoot sy loop waar die landskap vou

oop sodat bedding en oewers die water vashou.

 

Is ek iets verskuldig of is iets verskuldig aan my

as die vloed beddings oopkerf en oewers oorskry,

met die gras aan die brand en die rooi en die rook

wat uitsig en insig verwoed teen mekaar opstook?

 

Die punt van die pen

lê swaar op die blad

om in die opstuwende lyn

 

die las te versprei

tussen my

en die grein.

 

Dikwels word die teenstrewendheid van sulke kragte binne indiwiduele gedigte uitgespeel. Voorbeelde vind ’n mens in die verse vanaf bladsy 48 tot bladsy 60, wat blykens die inhoudsopgawe ’n bundelafdeling of gedigtegroep vorm: ambisie versus ontluistering in “Santjie se droom”; die prekêrheid van lewensbeheer in “Leerskool”; verbeelding se verweer teenoor vrees se weerloosstelling in “Die donker binne en die donker buite”; verwondering versus beheerafdwinging in “Nanagvers”; die “besit” van ’n kind wat vanweë die volwassewordingsproses onafwendbaar op sy beuring “weg van die huis” moet uitloop (“Droomballade”); die afstomping wat die eksesse van ons tyd teweegbring versus die helende, heilsame effekte van ’n lewe van eenvoud en aardsheid (die reeks “Die pornografie van oordaad”).

Ander kere staan gedigte met min of meer teenstellende strekkings  langs mekaar in die bundel, byvoorbeeld “Dag” teenoor “Nag”, “Segetog I” teenoor “Segetog II”, “Millennium I” teenoor “Millennium II”, “Gemerk” teenoor “Gesigloos”  en “Lemoene I” teenoor “Lemoene II”.

Die aangehaalde “Ewewig” hierbo, ’n Italiaanse sonnet waarvan veral die sestet in belangrike mate afwyk van die bekende konvensies betreffende ritmiese reëlmaat en rympatroonvorming, is illustratief van hoe die spanning tussen vastighede en vryhede ook vormlik beslag kry dwarsdeur die bundel. ’n Handvol (doelbewus onvolmaakte) sonnette kom byvoorbeeld voor. Daar ís gedigte waarin vers- en strofebou en eindrympatrone reëlmatig gehou word; daar kom egter veel meer voor waarin die reëlmaat deurbreek word, en toevallige eindryme en halfryme eerder opduik. Enkele verse (“Vervreemding”, “Dodelike uitsig”, “Die prooi”) neem plek-plek die aanskoulike effekte van konkrete gedigte aan.

Besonders aangaande die bundelopbou is dat die inhoudsopgawe, agterin die boek geplaas, via kleiner en groter spasiërings tussen die gelyste gedigtitels aandui dat die gedigte as behorende tot bepaalde groeperings, oftewel ongenommerde én (oorwegend) ongetitelde bundelafdelings, gesien kan of moet word – maar dat in die bundel self geen tekens gegee word, deur middel van blanko bladsye of andersins, van waar een groepering eindig of waar ’n volgende begin nie. Tematiese eenheid binne veelheid word sodoende gesinjaleer.

Drie poëtikale gedigte open die bundel, met die aankondiging van die tematiek wat die bundel sal oorheers: die (soeke na) ewewig tussen uiteenlopende kragte in die lewe en die kuns, en die voortreflikheid van eenvoud in die proses. Daarna volg ’n tiental gedigte waarin die reisgegewe en die spannings tussen vervreemding en tuiskoms (met toespelings op die Suid-Afrikaanse bedeling) voorop staan, en waarby die kom tot woorde ná stilte ingereken moet word.

Die vermelde “Segetog”-tweeluik dien as oorgangsgroepering tot gedigte waarin die wellus én die (self-)ontluistering van magsug en geweld sentraal staan as tematiek. Een van die twee bundelafdelings wat wel ’n titel het, naamlik “Die jag”, volg hierop. Laasgenoemde behels ’n reeks gedigte wat, luidens die afdeling-subtitel, in “[g]esprek” tree “met die beeldereeks The hunt van Maureen Quin”. Die natuurlikheid van jag in die aardse ekologiese sisteem word uitgebeeld as groeiend tot ’n eksistensiële krisis by die mens, aangesien “die grens tussen noodsaak / en wil steeds meer gering” word. Die geweldpleging raak selfs tot “spel vervolmaak”, en gerig teen die eie spesie. “[O]nherbergsaamheid” en, daarop volgend, (mede-)lye, berou en verslaentheid is die noodwendige gevolge. Die “toegif” van selfopoffering, versinnebeeld in ’n Christus-agtige figuur, word as moontlike uitkoms uit die dilemma gesuggereer in die slotgedig (“Pathos”). Dis ’n boeiende reeks gedigte. Slegs die slotvers funksioneer as beskrywende beeldgedig; in die res word interpretatief vryer omgegaan met die gegewe van die beeldhouwerke waarop hulle gebaseer is.

Die eweneens vermelde tweeluik “Millennium I & II”, waarin die “troebel droesem” van die geskiedenis gejukstaponeer staan met die “vonke van aanvang” in ’n indiwiduele lewe, is die brugafdeling wat lei na die reeds bespreekte afdeling gedigte waarin telkens teenstrewende kragte vertolk staan. Identiteit, en die be- en omstredenheid daarvan in veral die Suid-Afrikaanse verband, is die gedeelde tematiese gegewe van die afdeling van sewe gedigte wat met “Gemerk” begin en met “Identiteit” sluit. In laasgenoemde gedig is dit meer spesifiek die vroulike identiteit wat onder die loep kom, maar sonder om haar as slagofferfiguur te teken, soos ook in Du Plooy se vorige bundels die geval was.

“Ouhoutfluit” is ’n alleenstaande gedig wat die sorgsame kultuurarbeid van mense, waaruit die skone en metafisiese kan voortkom, verwoord. Dit word opgevolg deur ’n enkelgedig en ’n gedigreeks wat huldigings of gedenkings bevat van afgestorwe of siek geliefdes (die literator-vriendin Elize Botha, ouers en skoonouers). Hoewel nie as sodanig in die bundel self aangedui nie, staan dié lykdig-agtige verse in die inhoudsopgawe onder die titel “Twee elegiese verse” gegroepeer.

Die alleenstaande “Aangaande die naam van die roos” is ’n viering van taal, spesifiek ook van Afrikaans, as medium tot belewing van die skeppingsdinge – al sou verskynsels soos die “witpapierbaskanniedood”, “purperwinde”, “varkensknol en duinetee” self vergaan. Die bundel eindig met die voorheen genoemde “Lemoene”-tweeluik; daarin word die deugde van eenvoud en aardsheid bevestig.

Du Plooy se verse maak, al sedert haar debuut, ’n indruk van sterk intellektuele beheer, maar met (ver-)beeldingskrag vermeng. Onthoubare formulerings wat meermaals aforisties aandoen, is een resultaat. Vergelyk: “in die leegtes setel verweer / en vryheid delikaat onder beheer”; “Elke tuiste teister sy bewoners, / wys hulle onherbergsaam af”; “Ná die oorlog word die tafel vir die vredesmaal / altyd weer met skerpgemaakte eetgerei gedek”; ensovoorts. Net soms gee die intellektuele inslag myns insiens aanleiding daartoe dat redenering suggestie begin verdring, soos in die “Segetog”-tweeluik en in die “Die jag”- en “Die pornografie van oordaad”-reekse. 

’n Teenwig vir laasgenoemde is die sintuiglike, veral visuele elemente wat in verreweg die meerderheid gedigte die botoon voer in die argumentvergestaltings. Du Plooy is ook aktief as skilder, en verwysings na die skildersaktiwiteit en die skildersvisie val meermaals op in die gedigte, soos ook in haar vorige bundels.

Die Frederike Stokhuyzen-kunswerk wat die voor- en agterplat van Die stilte opgeskort versier, naamlik van voëls opwaarts vliegend deur die rame wat deur kaal boomtakke op die voorgrond gesuggereer word, is reeds tekenend hiervan. Spirituele vryheid te midde van aardse beperkings word gesuggereer. Die titel van die Stokhuyzen-skildery, “Sacred Ibis”, verwysend na die voëlsoort ter sprake, is bykomend suggestief in hierdie verband.

’n Mooi bundel!



Resensie: Bleek Planeet (Dolf van Niekerk)

Tuesday, March 19th, 2013

Bleek Planeet – Dolf van Niekerk (Protea Boekhuis. PRYS: R140; ISBN: 978-1-86919-921-0, Sagteband; 60pp)

Resensent:  Heilna du Plooy

 

Omslag

Hoewel Dolf van Niekerk waarskynlik meer bekend is as romanskrywer, is Bleek planeet sy vyfde digbundel. Trouens, die jongste drie publikasies van hierdie skrywer wat reeds as Sestiger bekendheid verwerf het, is aldrie digbundels. Dolf van Niekerk is dus een van daardie besondere groep skrywers in Afrikaans wat ‘n hele lewe lank skryf: hy het oor nie minder nie as 55 jaar produktief gebly, dit wil sê, sedert die publikasie van Gannavlei in 1958.

Van Niekerk is ‘n sensitiewe en fynsinnige skrywer, gevoelig vir stemmings en ingestel op die emosionele en psigologiese ervarings van die mens. Hierdie eienskappe kom weer na vore in Bleek Planeet, waarin daar onder meer gefokus word op die stand van die aarde waarop ons woon, maar dan vanuit ‘n empatieke belewenis van die planeet se dilemma.

 Die bundel open met ‘n aanhaling van ‘n uitspraak van Václav Havel:

Without a global revolution in the sphere of human consciousness , nothing will change for the better in die sphere of our being as humans, and the catastrophe towards which the world is headed – be it ecological, social, demographic or a general breakdown of civilization – will be unavoidable.

 In die eerste gedig word die aarde dan ook inderdaad beskryf as ‘n “museumstuk in die ruim” (p.11). Die herfstoneel waarin die geel herfsblare val  in ‘n “najaarsbieg”,  lei die gedagtes na die wyer toneel waarin die blare wegdwarrel in die wind oor “oorverhitte landskappe”, waarin woude “verskrompel” onder suurreën en hierdie “seisoen van stilte” wys heen na die verslegtende stand van die aarde. In die volgende gedig word die gedagte verder gevoer en gesuggereer dat al die “berade met akronieme en Kioto” nie die ramp sal kan afweer nie. Hierdie gedagtegang word in pragtige metaforiese taal beskryf – “Antarktika word misrook/  in die ingewande/  van verspuwende berge” (p. 12) – wat ‘n besondere aanvoeling vir die poëtiese verwoording van stellings met selfs ‘n wetenskaplike en logiese onderbou vertoon.

Die lamentasie oor die teloorgang van die aarde en die versugting na ‘n nuwe begin word uitgewerk in ‘n klein siklus van drie gedigte “Nuwe  seisoen” (p. 13-15). Die drie gedigte begin telkens met die eerste reël van die eerste drie strofes van Dylan Thomas se gedig “The force that through the green fuse drives the flower…”. Die eerste gedig gaan dan oor ‘n verwarring van seisoene en hoe alles uiteindelik terugkeer tot “alge en swamme ” soos aan die begin. Die tweede gedig  onder die motto “The force that drives the water through the rocks…” handel oor waterryke plekke wat droog geword het en droë streke wat versuip in te veel water. Die laaste gedig onder die motto “The hand the whirls the water in the pool…” verwoord die versugting na ‘n wonderwerk om die aarde te herstel:

Ander hande beroer

die hart van die planeet

en oë loer tersluiks in die ruim

na ander woonplek as hy

uiteindelik voos en seer

nie vraag en aanbod

kan balanseer.

 

Dit is vir my interessant hoe hierdie motief van die behoefte aan ‘n nuwe begin telkens in die onlangse Afrikaanse literatuur opduik. Horrelpoot van Eben Venter eindig met ‘n beskrywing van ‘n leë landskap waaruit die mens verdwyn het. In Daniel Hugo se jongste bundel (Hanekraai) kom dieselfde gedagte voor in verskeie gedigte maar eksplisiet in die gedig “Weg” waar die vernietiging van die aarde deur die mens se vernielingsdrif lei tot ‘n nuwe leegheid met waterpoele waarin niks weerspieël word nie. Dieselfde behoefte aan ‘n nuwe begin kan ingelees word in die slot van Alexander Strachan se Dwaalpoort en so kan daar sekerlik meer voorbeelde gevind word in die kontemporêre Afrikaanse literatuur maar ook in die wêreldliteratuur.  Die vernietiging van die aarde se hulpbronne deur die mens se sug na ontwikkeling en ekonomiese en politieke heerskappy en mag in welke vorm ookal, lei klaarblyklik tot ‘n byna apokaliptiese behoefte aan vernuwing wat in hierdie tekste na vore kom. Hierdie verskynsel vra eintlik om meer deeglike navorsing.

Wat Van Niekerk se hantering van hierdie tematiek kenmerk, is die liriese verwoording daarvan en ook die religieuse perspektief. Die sterrewag by Sutherland word so beskryf (p. 19):

 

met spieël en lens en rekenaar

die melkweg buig

tot wiggelstok

en elke nag

die helder donker in

soek na die oog van God

  

Verskillende fasette van dieselfde tematiek word ontgin in gedigte soos “El niño” (p. 16), “Garob” (p. 24). “Oikonomos” (p. 28) en “Osoon” (p.30). Hierdie gedeelte van die bundel sluit af met ‘n reeks gedigte, die lament van die hoofman See-at-hl oor die verlies aan sy bekende stuk aarde nadat hy deur die Amerikaanse president in 1854 aangesê is om sy mense in ‘n reservaat te hervestig. See-at-hl was ‘n Christen en hy verwyt die Amerikaner in terme van hulle gedeelde geloof as hy die stelling maak dat onnatuurlike ingryping van magtiges die natuurlike balanse versteur en daarin setel die dood (p. 40):

 

Elke wond wat ek nou slaan,

al die pyn wat ek die aarde ly

sal eendag in my lyf kom staan –

dat ek te laat sal weet: die aarde

is nie van my nie, maar ek is van sy stof.

 

Hy eindig die lament met die aanklag:

 

Groot witte, Hy maak los en Hy maak vas,

Hy vra jou na die edelhout

en soek die arend en die hagedas.

Groot Witte, kan jy Hom hoor?

Dood is die aarde en dood is jou oor.

 

Hoewel die bundel nie in definitiewe afdelings ingedeel is nie, word groepe gedigte wel telkens deur ‘n wit bladsy geskei. Die laaste twee dele van die bundel bevat meer eksplisiet religieuse gedigte wat sterk meditatief en besinnend van aard is. Veral die gedigte wat werk met die metaforiek van gebrandskilderde glas is baie mooi. Die kleurrykheid van hierdie vensters , die “vensters in die brein” laat die digter anders sien (p. 45):

 

In puntige skakerings

van blou en rooi

die buitelyne van ‘n stralekrans

of doringkroon.

 

Beeld en musiek en mistieke aanvoeling word in hierdie gedigte vervleg sonder om swewend te raak. Die digter verwonder hom oor hoe daar in die “Missa solemnis” (p. 50) die “note met grense op papier/ deur instrument en stem perkloos/ na die brein en hart en elke vesel/ transformeer”.  Die laaste aantal gedigte is ook uiters sensitiewe en liriese verse oor aspekte van menslikheid; hoe die wit skoelapper wat in hom vasvlieg die digter bewus maak van die saambestaan van blydskap en verdriet, van “groei en blom en sterf” (p. 53). Die gedig “Mastos” handel oor die vroeggestorwe moeder, ‘n figuur wat telkens in Van Niekerk se oeuvre terugkeer, en die “onwetende groet” van die kind wat agterbly. Mastos is die Griekse woord vir die vroulike bors en die woord dui dan ook onder meer ‘n antieke Griekse drinkbeker in die vorm van ‘n vroulike bors aan. In die gedig wat die kernbeeld van moederlikheid as titel neem, is die gedagte van die kind wat “skop na lig en vryheid” maar nie weet “van bande verlange en die pyn van afskeid” in die onwetende groet nie, hier so ontroerend soos elders in Van Niekerk se sketse en in die gedigte in Nag op ‘n kaal plein (2006) .

 Hierdie bundel bevat pragtige gedigte en stem mens tot nadenke, maar altyd steeds in poëtiese vorm. Van Niekerk se poësie is beleë en ryp en lê soos ou wyn sag op die oor en die oog en die tong.

 

Resensie geborg deur

 

Resensie: Ingeboek (Karen Kuhn)

Friday, May 11th, 2012

Gedigte lei tot ‘n wêreld sonder slot : Ingeboek – Karen Kuhn (2012), Kaapstad: Griffel

Resensent: Heilna du Plooy
Noordwes-Universiteit
Potchefstroom

Omslag

Omslag

Ingeboek is Karen Kuhn se debuutbundel. Op die buiteblad van die bundel verskyn daar op die voorkant ‘n vorm wat gedeeltelik ingevul is. Die skrywer se naam staan in gewone handskrif geskryf en by ID Nommer staan daar INGEBOEK, die titel van die bundel asof dit met ‘n stempel afgedruk is. Die ander kategorieë in die vraelys of vorm dui onder meer op mediese sake deurdat “Mediese fonds”, en “Medikasie” gevra word, maar daar is ook algemene kategorieë soos “Kwalifikasies”, “Paspoortnommer”, “Gewig ” en “Bagasie”. By die kategorie van “Beroep” is “Beroep” doodgetrek en daar staan:

Ek skryf
want dit is waar
ek gewoon
stil kan bly wees

Dit blyk dus dat die die skrywer sigself sien as iemand wat ingeboek is in die skryfbedryf. Daar word ook reeds hier op die buiteblad ‘n verband gelê tussen skryf en ‘n siektetoestand, maar hierdie toestand is die beroep waarin die skrywer “stil kan bly wees” wat onmiddellik die siektetoestand kwalifiseer. Die digter is “ingeboek” in ‘n kliniek, sy het haarself “gesertifiseer” maar daar is wel ‘n weg uit die siektetoestand.

Die oorgelewerdheid aan die taal, woorde en die bedryf van skryf is ‘n gedagte wat versterk word deur die motto uit die werk van C.G. Jung naamlik “Words are animals, alive with a will of their own”.

Die bundel word gestruktureer deur ‘n reeks vierreëllige verse wat telkens sonder titel op ‘n linkerkantste bladsy afgedruk staan en die gedigte wat direk daarna volg, saambind tot by die volgende soortgelyke kort vers. Hierdie verse het almal dieselfde struktuur en in elkeen kom die reël “Kom boek hier in” voor, maar dit is telkens gerig aan iemand met ‘n bepaalde soort gekweldheid. Die eerste vers lui:

Met jou, wat onrustig jaag
om net tydelik te ontsnap, is ek.
Kom boek hier in
hier is geen kettings nie. (p. 4)

Daarna volg ‘n uitnodiging aan onder meer diegene wat “wat nie op die voorblad van ‘n glanstydskrif pryk nie” (p. 12), “wie se verwagting altyd op ‘n miskraam van illusie uitloop” (p. 28), ‘wat skaamkry voor God” (p. 38) tot by die slotvers : “Kom boek/ Self in/ sonder slot…” (p. 53). Hierdie verse wat as belangrike merkers aangebied word, beeld ‘n tweeledigheid uit deurdat gekweldheid sowel as die bevryding (al is dit net tydelik) wat in woorde opgesluit lê, aan die orde gestel word.

In die gedigte self kom dieselfde twee pole voor. In die eerste gedig word die digter beskryf as iemand wat in die senuweekliniek DENMAR opgeneem is, maar wat ook daaruit ontsnap. Deur die metafoorgebruik wat weeerskante toe werk, word die siektebelewenis in ‘n meer of minder realistiese sin en die metaforiese suggestie dat skryf soos ‘n geestelike aantasting is met mekaar in verband gebring: skryf en siekwees is tegelykertyd waaroor dit gaan. Maar hierdie metaforiek hou ook in die twee pole van siekwees en gesondword, gevangenskap (in ‘n kliniek of siektetoestand sowel as in die woordwêreld) en ontsnapping (uit die hospitaal en uit die werklikheid in die taal in). Soos die buiteblad se inskripsie suggereer, is dit wanneer die digter alleen is wat sy stil en bly is met die woorde, maar daar is wel in al die gedigte in hierdie eerste afdeling verwysings na psigiese ongesteldheid en terapie. Daar is “die terapiesessie”, die kliniek waaruit daar op “parool” gegaan word, verwysings na ongesonde honger en dors, na verslawing en ontvlugting. Die laaste gedig sluit af met die reëls: “Totdat … ek aan myself/ die bitter pil van woorde:/ Face it voorskryf”. Die onderliggende verhaal van die verse gaan dus oor siekwees, behandeling, ontvlugting en uiteindelike opneem van eie verantwoordelikheid, maar die proses is onlosmaaklik verbonde aan die skryfhandeling. Skryf, woorde en gedigte is deel van die diagnose en die terapie, en die prosesse word sowel fisies as skryfmatig voltrek.

In ‘n afdeling waarvan die inleidende vers verwys na die een “wat al die een oproep gekry/ het om dood aan te kondig” is daar verskeie gedigte oor ‘n ouma, aan wie die bundel trouens ook opgedra is. In hierdie vers staan “hier praat die dooies ons lewend” waarin in die omgekeerde verhouding die lewendes se lewe in terme van woorde van die dooies betekenis kry. In hierdie gedigte is daar herhaaldelike verwysings na godsdiens, wat enersyds met die herinnering en erfenis van die ouma verband hou, maar ook vir die digter self betekenisvol is en word. Trouens regdeur die bundel kom daar subtiele verwysings na God voor en wel op ‘n natuurlik geïntegreerde wyse asof dit deel van die natuurlike verwysingsraamwerk van die digter is (veral in die groep gedigte vanaf p. 38).

Die bundel gaan oor ontnugtering, oor die kind wat haar ma se aftakeling gadeslaan, die jong vrou wat haar ouma aan die dood afstaan en wat in die liefde ontnugter word. Al hierdie dinge is vir die digter soos beperkinge en grense wat opgehef kan word in woorde en gedigte. Sy oordeel nie, want sy was self daar: “Met jou, wat skaamkry voor God/ oor al jou boosheid, is ek.” In die wêreld van die woorde en gedigte is daar “geen kettings” nie, “geen skaal” nie, “geen “doeane” en geen “hofsaal” nie. Dit is die wêreld van taal en letterkunde wat aan die digter ontvlugting en troos bied. In ‘n vers wat intertekstueel die werk van ander Afrikaanse skrywers soos Van Wyk Louw, Cussons en W.E.G. Louw oproep staan:

Lees is die plektrum
waarmee ek verse
se alleenspraak pluk.

Kniel net stil in ekstase
voor die asems
van my taal.

Dit is asof deur die bundel ‘n verhaal vertel word, naamlik dat die taal en die gedig kan óóp maak, dat dit lei tot ‘n wêreld wat sonder slot is. Dit behels ook, soos uit verskeie gedigte blyk, dat die digter kan lees en verryk word uit alle tale en plekke. Daar kom dus herstel en in die genesingsproses speel die poësie, die eie werk en die werk van ander, ‘n belangrike rol.

Die gedigte is eenvoudig en direk geskryf en wen daardeur aan oortuiging en aantreklikheid. In geheel beskou, is die verse egter taamlik enkellynig terwyl die metaforiek ook nogal voorspelbaar is. Dit is duidelik dat die bundel gedra word deur ‘n eie interne ontwikkeling wat hoofsaaklik tematies van aard is: selfondersoek, soek na nuwe weë van dink en lewe in die soeke na genesing en transformasie.  Maar die direktheid en helderheid van segging, die onopgesmuktheid en pretensieloosheid is wel ‘n groot bate waarop die digter verder kan voortbou en ontwikkel.

 

 

 

Resensie: Kô lat ons sing – ʼn Keur (Adam Small)

Monday, January 16th, 2012

Hierdie verse moet inderdaad weer gelees word

Small, Adam. 2011.  Kô lat ons sing – ʼn Keur uit die gedigte van Adam Small (Saamgestel deur Steward van Wyk). Kaapstad: Kwela. ISBN 978-0-7957-0381-2

Resensent: Heilna du Plooy

Kó lat ons sing

Kó lat ons sing

As die publikasiedatum van gedigte verder terug in die tyd lê omdat die hede vorentoe skuif, vergeet poësielesers dikwels die uitwerking van die eerste impak van daardie gedigte. Trouens, die gedigte self word ook dowwer in die geheue. Dit is net logies dat dit gebeur omdat daar altyd weer nuwe werk verskyn en nuwe digters die toneel betree. Goeie poësie word egter nie oud nie en ʼn deeglike herlees van werk uit vroeër jare is nie net ʼn waardevolle ervaring nie, maar ook ʼn noodsaaklike ervaring. Bloemlesings speel wel ʼn rol om die werk van belangrike digters en ook sekere kerngedigte steeds onder die aandag te bring en te hou, maar daar is meestal net plek vir ʼn paar gedigte uit ʼn digter se oeuvre. Keuses moet noodwendig gemaak word en oor die keuse kan mense ook verskil.

Daarom is dit so belangrik dat ʼn keur uit die gedigte van Adam Small byeengebring is. Die seleksie en keuse van die samesteller, Steward van Wyk, toon dat hy ʼn skerp insig in Small se werk het. Die bundel gee ‘n oorsig oor die oeuvre maar bevat ook daardie gedigte wat die kenmerkende eienskappe van Small se digterskap belig. By die herlees van die heel vroeë verse uit die bundel Vroeë verse (1957) kon ek by die herlees nie die toonaard, wat aan Van Wyk Louw herinner, mislees nie. Ek sien dit glad nie as beïnvloeding wat as iets negatiefs beskou moet word nie, maar eerder as ʼn eienskap wat in historiese verband beredeneer sou kon word. Sou mens hieruit kon aflei dat in 1957 die skeiding tussen die werk van bruin skrywers en wit skrywers in Afrikaans nie so sterk was dat dit die moontlikheid sou uitsluit dat dieselfde toonaard en tendense in die werk van beide groepe sou voorkom nie? Vanselfsprekend sou ʼn mens hier maklik kon sê dat die werk van die wit skrywers die toon (volgens ʼn bepaalde persepsie) aangegee het en dat die navolging as ideologies verdag beskou moet word, maar dít lyk vir my na  ʼn simplistiese verklaring want reg van die begin af het Small se werk ʼn eie tematiek vertoon. Die gedigte maak ʼn gans ander stelling en bekyk die werklikheid baie duidelik vanuit die perspektief van die bruin gemeenskap en van ʼn gelowige en sensitiewe individu wat deel vorm van daardie gemeenskap. Dit is dus eerder opnuut ʼn aanklag teen die verwydering wat deur die politieke ontwikkelinge in die laat vyftigerjare teweeggebring is: daar was ʼn soort verwantskap en nabyheid wat verbreek is en wat onmoontlik geword het.

Hierdie vroeë verse bevat ook wysheidselemente wat binne die politieke omstandighede en konteks van die bundel veel meer betekenisvol word. Die digter probeer om bo die dwingende werklikhede uit te styg as hy skryf:

…God laat in elke tyd
nóg jare oor wat enkeles tot besinning slyt. (p. 13)

Hoeveel spyt kom nie in ʼn mens op om die verspeelde geleenthede as jy lees hoe Small in hierdie tyd skryf oor die verhouding tussen bruin en wit nie. Hy sien die onreg en die probleem, maar hy reik uit, dit is asof hy glo daar is ten spyte van alles hoop dat daar uitgereik kan word. Hy hou minstens die kommunikasiekanaal van sy kant af oop en stel die interafhanklikheid en verbondenheid onbeskroomd in woorde wat nou opnuut ʼn aanklag is.

As ek nie was soos waters van die dood  
kon jy jouself nooit oor my werp soos brood;

… so keer jy jou nou na my duisternis
omdat jou lig daarin verborge is!  (p.14)

Die oorgang na die sterk betrokke poësie, hoofsaaklik in Kaaps, is in die lig van hierdie vroeë verse by terugskouing soveel meer betekenisvol en kragtig. Sharpeville het gebeur en die skeidingslyne het deurlopend duideliker geword. Desnieteenstaande bly Small se poësie binne die raamwerk waaraan hyself glo en word dit nie ʼn anonieme en algemene betoog nie. Die integriteit van sy standpunte kry poëties gestalte in gedigte wat in hulle vorm en formulering ikonies is van verset, maar wat steeds ʼn geskakeerde en veral ʼn ironiese beeld vertoon. Hy beeld die onreg uit en laat dit vanself spreek, laat dit as ‘t ware poëties gebeur. Veral in die ironiese verse is hierdie indirekte segging baie effektief, soos in die gedig “Doemanie”  waarin die sendingpredikant gekonfronteer met sy lewensstyl wat soveel verskil van die van sy kerk se lidmate.  Dit is ook opvallend hoeveel reëls en frases uit Small se gedigte deel geword van die algemene Afrikaanse spreektaal soos uit die bekende “Die Here het gaskommel” die reël “..die dice het verkeerd gaval vi’ ons/ daai’s maar al” of “What abou’ de lô” .

Dit is ook opvallend hoe sterk die motief van lyding in die gedigte is. Dit is asof Small soek na maniere om te oorleef, om die onreg met waardigheid te kan hanteer. Hierdie pogings tot waardige selfbehoud neem telkens ʼn religieuse vorm aan, soos in die gedig “Vryheid” wat eindig met die refrein “Gods hoogste proef is nie die vuur maar die vernedering!”. In ander gedigte smeek en versoek en pleit die digter dat God moet omsien na ál sy mense. Iets in die toonaard herinner sterk aan die Psalms in die Bybel waarin die digter in ʼn dubbele negatief die Here vra om hom nie te vergeet nie: “God moenie meer Jou nie oor ons ontferm” (“Jy sal ook die kitaars hoor snik”, p. 46) en in “Second Coming I” (p. 86):

…ek vra djou, Here,
please, pléáse wend
en lig djou kop
net één maal op
en notice my hie agter, please,
en smile moet my.

Hierdie trant word voortgesit in “Sê Sjibbolet” (1963) met gedigte soos  “Genesis” (p. 80), “Exodus” (p. 81), “Vals galoef: (p. 86), “Ytstorting vannie Heilage Gies” (p. 87), “Wáár is Moses?” (p. 95) en nog baie ander.

Daaby kom die volledige identifikasie met die onderdrukte gemeenskap waarvan Small deel was en is. In die gedig “Wie’s hy?” skryf hy oor die digter wat nie die eensame met pen en ink is nie, maar die mense wat in die straat loop, die gewone mense wat onbeskaamd en onbeskroomd hulle emosies uitroep. Die durende aanwesigheid en ervaring van onreg voed die gedigte, selfs in die gedigte oor taal, wat ʼn tweesnydende swaard is:

hoe anders sou die woordeboek wil hê
wanneer ons kerker sê
dat ons eers kerk moet sê?

Small se deeglike filosofiese opleiding spreek ook mee in sy verse. Dit gaan nie net oor die gedigte wat direk uit gedagtes van filosowe soos Nietzsche en Kierkegaard voortvloei nie, maar oor die denkwyse, die diepgaande besinning wat die gedigte onderlê ongeag die taalvorm, Engels of standaard Afrikaans of Kaaps, of poëtiese vorm, meer of minder gestruktureer, wat gebruik word.

Daar is bykans iets profeties in die verse as ʼn mens dit nou by terugskouing lees. In die gedig “Apokalips” (p. 107) skryf Small in 1963:

Maar die woord van vrede vir alle lan
sny soos ʼn swaard na álle kante;

die tyd is kwaai, die sout is laf
en Apokalips se perde aan die draf.

Dit is ʼn skade vir ʼn lesersgemeenskap as die werk van digters wat in vorige dekades gepubliseer is nie meer gelees word nie, nog meer so as dit gebeur omdat die poësie nie meer beskikbaar is nie. Hierdie baie mooi keur uit die werk van Adam Small is ʼn waardige en welkome publikasie om hierdie leemte te vul, maar dit is ook ʼn noodsaaklike publikasie om ons te herinner aan die groot bydrae van ʼn belangrike digter.

 

Die lewe tussen pikkewyne

Monday, June 20th, 2011

Jasper van Zyl. 2011. Die lewe tussen pikkewyne.  Kaapstad: Tafelberg. ISBN 978-0-624-04681-3

Resensent: Heilna du Plooy

 

Die lewe  tussen pikkewyne

Die lewe tussen pikkewyne

Die lewe tussen pikkewyne  is Jasper van Zyl se debuutdigbundel, maar hy skryf reeds vanaf sy skooldae. In  2005 is daar in Nuwe stemme 3 van sy verse gepubliseer en hy het ook al aan Versindaba deelgeneem. Dit blyk duidelik uit die bundel dat mens hier te make het met ‘n digter wat al ‘n hele tyd met sy digterskap saamlewe. Die gedigte is noukeurig afgerond en weldeurdag, daar is nie los draadjies wat rondhang nie. Die opvallendste eienskap is die verrassende wendinge in die gedigte, sowel metafories as “narratief”, maar die wendinge is boeiend en misterieus,  nie lukraak of toevallig nie en veral nié daar vir die blote effek nie.

Die bundel het ‘n interessante buiteblad. Getekende mansfigure in swart en wit is in ‘n sirkel gerangskik. Die figure nie almal dieselfde is nie – sommiges dra ‘n baadjie en das, ander ‘n onderbaadjie, nog ander ‘n jas en die liggaamshoudings verskil ook. Maar hulle val as’t ware in ‘n patroon en daar is ‘n voorspelbaarheid in hulle voorkoms en houding: hulle is meer of minder ernstige, saaklik geklede mansfigure. Aan die bokant van die sirkel is daar ‘n figuur van ‘n jong man in kleur. Sy bolyf is kaal en hy het ‘n hippie-agtige geblomde broek met uitklokpype aan. Hy is kaalvoet, staan gemaklik met gevoude arms en glimlag breed. Hy verskil dus in bykans alle opsigte van die figure in die tekening en daar word duidelik gesuggereer dat dit gaan om die uitsondering, die een wat nié soos die ander lyk nie, wat nié soos net nog ‘n pikkewyn tussen al die ander ononderskeibaar is nie (buitendien lyk die gebaadjiede en gedasde figure ook nogal soos pikkewyne).

Die titel van die bundel kom uit ‘n gedig met die titel ” dit is nes jy daar sê, ja” (p. 20). Hierdie gedig gaan oor ‘n spreker en ‘n “jy” wat saam in ‘n bootjie is en “silwer vissies” uit die see trek. Aanvanklik is die boot staties, rustend, “in utero”, waarmee ‘n periode voorafgaande aan ‘n nuwe fase of die werklike lewe gesuggereer word.  Veral belangrik is dat die gedig begin met die reëls “soms is dit só dat een mens/deur ‘n ander kan praat” en gou besef die leser dat die “jy” in die gedig waarskynlik verwys na ‘n alter ego of ‘n ander persona van die self wat die boot met die spreker deel. Hierdie “jy” wat die “taal van meeue” praat, is die een wat droom dat hulle strand en dit gebeur dan ook inderdaad, maar onverwags. Die afloop en verloop van die boottog is nie beplan nie, dit gebeur, dit is ‘n verrassing maar nogtans onontkombaar. Dan moet die “jy” ‘n lewe in nuwe omstandighede voortsit en uiteindelik word dit ‘n manier van bestaan, hierdie yslewe tussen pikkewyne. Die “jy” wat ook soos ‘n geliefde uitgebeeld word, is “pragtig” en “yslik mooi”, lieflik en koud, maar ook groot, vir my dus onder meer ook in die sin van ysingwekkend. Die buikspreektaal van die geliefde is geheimsinnig en versluierend soos vaal rook.

Dit is vir my ‘n poëtikale gedig wat verwys na die onvermydelikheid van die poëtiese aktiwiteit, van die digterskap wat sigself soos ‘n ysberg aanmeld, wat aandring en sigself selfs opdring, wat alles in ‘n ander rigting stuur, iets wat pragtig is, maar ook ietwat skrikwekkend en waarteen die digter styf slaap totdat die koue warm word.

Hierdie bewustheid van digterskap en die implikasies van die poëtiese representasie van belewenis en van gedagtes, het my die gedigte laat lees op soek na verbande, patrone en voortgaande gedagtegange wat wel duidelik daar is, maar wat nogtans baie subtiel aangebied word.

Subtitliteit is een van die aantreklike eienskappe van hierdie bundel. Elke gedig het ‘n narratiewe lyn waarin en waarop diskrepante elemente vervleg word, en tog kry ‘n mens nooit die gedagte van geforseerdheid of die behoefte om ‘n effek te bereik deur bloot te skok nie. Die gedigte handel oor gewone dinge wat telkens so vervreemdend aangebied word dat die gewoonste aspekte van die lewe in hulle volle potensiële absurditeit nuut voor mens kom staan.  En dit word gedoen in ‘n speels-ernstige toon wat ‘n baie spesifieke atmosfeer in die bundel laat ontstaan.

Aan die begin van die bundel is ‘n paar gedigte wat handel oor droomgesigte of gedagtes wat soos drome aangebied word waarin ontwykende figure ‘n rol speel. In “film” sleep die meisie Anine, wat haar yskasmagnete rangskik, se arms op die vensterbank voordat  “haar lyf deur die venster breek”. Teen dagbreek ontmoet digter-spreker haar weer in die woud en dan sluit die gedig af met ‘n teruggryp na die eerste strofe.  Aanvanklik “brul paddas vir mekaar” in vlak plantegroei voor die digter se koshuisvenster, maar ten slotte word die digter se droomervaring in terme van paddagedrag beleef, met die erotiese suggestie slim verwoord in die verwysing na die opsitkers se doodblaas:

in ‘n wilde oomblik swel my keel:
ek brul vir haar en blaas
die opsitkers dood.  (p. 8 )

In die gedig “tronk” word gesuggereer dat die tronk waarin die spreker hom bevind, hom nie uiteindelik skei van die geliefde vriendin nie: sy kan op water loop, maar dit is ‘n geheim:

                                       …ek rol in my slaap
sodat niemand kan sien waar jy gaan nie. (p.11)

Op verbeeldingryke wyse word die werklikheid en droom vermeng, word die werklikheid droom en die droom werklikheid, onder meer in “wieg”. Die onheil wat die dorp bedreig, word ondersoek deur speurders maar as die inwoners self betrokke raak, sweer die verdwene mense uit die skrapnelwonde uit hulle arms tot herbestaan sodat “die dorp weer begin beweeg/ en wieg soos ‘n bloeiende boom” (p.14). ‘n Gedig soos hierdie staan oop vir ‘n spel met interpretasie. Dit kan gaan oor onheile wat in eie boesem vertroetel word, dit kan gaan oor verwonding van buite soos in ‘n oorlog, maar wat duidelik is, is dat wanneer die mense hulself as deel van die probleem sien en so optree, kom daar ‘n soort genesing, minstens ‘n nuwe toekoms. Wat egter ook belangrik is, is dat die gedig werk soos ‘n narratief sonder om lig anekdoties te wees. Die metaforiese samehang van die water en lewe bind die gedig saam: eers ruik die water sleg en die mense verdwyn en as die bose water wegsak en daar genesing kom, is die dorp soos ‘n bloeiende boom, ‘n boom wat groei uit gesonde water.  Water as metafoor figureer ook sterk in “droogtehulp” en “die nuwe winter”, albei gedigte waarin daar ‘n bepaalde onheil dreig en waarin na misterieuse verskynsels verwys word. Die droogte word deur “reën op die lagune” verbreek, maar in die winter verys die lewegewende stroom onder die gemeenskap sodat die mense “op ‘n magneetveld beweeg/ in ‘n land van ontydige weersveranderinge” (p. 17). Sulke gedigte is ten spyte van oënskynlike surrealistiese metaforiek en onwaarskynlike verhaalverloop, vir my tekenend van ‘n soeke na sin, selfs as dit nie te vinde is nie. Die gedigte vertel van vreemde moontlikhede, maar die leser besef weldeeglik dat daar ‘n probleem is wat nie met rasionele denke alleen hanteer kan of hoef te word nie. Dit gaan ook nie oor oplossings nie, maar oor ‘n poging om die ervaring van blootstelling en uitgelewerdheid, hetsy aan die eie boosheid of onheil van buite, aan die orde te stel – dink ek nou, maar soos dikwels by boeiende poësie, is ek nie seker nie en dit maak ook nie saak nie. Die gedigte laat mens anders dink en kyk terwyl jy die vreemde modulasies van die narratief geniet.

Interessant is ook die gedigte oor ouers. In die gedig “emma” word die jong meisie se eerste maandstonde verbind met geykte temas soos die vader wat niks agterkom nie en soos altyd beskermend optree waarna die dogter instinktief uitreik asof niks verander het nie, maar daar tog iets baie essensieels wel verander het. Die gewone tafereel word egter gekompliseer. Die vader beskik oor militêre kennis wat hom verlam, wat hom konfronteer met wat hy liewer nie sou wou weet nie. Die vrees vir die toekoms raak, sonder dat hy self daarvan bewus is, by implikasie ook die toekoms van sy dogter, as mens en as vrou, maar hy verberg sy vrees. Aan die ander kant is die dogter se uitreik na die vader inderwaarheid deel van haar seksuele ontwaking. In die gedig “les”  word die seun se onwetende oortreding om ‘n koi-vis te vang die aanleiding vir ‘n subtiele verwysing na religieuse insig deurdat die vader sy seun van “régte vis” leer. Hierdie gedig sou ook ironies gelees kon word (wat is ‘n ou koi-vissie nou?), maar ek dink tog dat daar ‘n positiewe vaderbeeld na vore kom omdat die seun wel erg geskok is oor wat hy onwetend gedoen het.

Dit is asof daar in die bundel ‘n chronologiese verloop is want die later gedigte handel oor meer werklik onheilspellende dinge soos ‘n motorrit waartydens die berg “‘n toevallige moordenaar” word, iemand wat leer dans in ‘n ervaring wat later deur sirenes bedreig word, ‘n vader se “ongeëwenaarde” drif, die dokter se geheime vrese wat hom uit die slaap hou en die verslaafde se besef dat “die beswyming van jare …nooit moes wees nie”. Mens sou kon sê dit gaan toenemend oor ‘n meer volwasse problematiek. Gewone mense en normale optrede word aangebied vanuit die duister onderkante daarvan – alles is nie so eenvoudig as wat dit lyk nie. Vanuit ongewone hoeke beskou, is daar ook onheilige en bedreigende aspekte wat onvermydelik deel van die gewone en normale is. Gewone sake kan ondersoek word om die verskuilde absurditeite daarin raak te sien en dit is op ‘n belewenisvlak onthutsend en poëties vervreemdend.

Al is al die gedigte in die bundel nie ewe goed nie (dit kan en hoef immers ook nie wees nie) is hierdie bundel varrassend tot aan die einde. In die voorlaaste gedig word Jona se reis in die buik van die vis omgedop. Die gedig vertel van groot dier wat uit die lug val en terwyl niemand weet wat om daaromtrent te doen nie, maak die man onder die peperboom vuur en droom gespanne drome. Die gedig sluit af:

Hy eet weke lank, elke dag ‘n ander deel,
sommer hompe, venynig aan die vis. (p. 45)

Die gebruik van die woord “venynig” in hierdie versreël toon dat die digter uitstekend in staat is om betekenis oop te slaan, om die reeds enigmatiese verhaal nog verder te kompliseer deur die taal as handlanger effektief te gebruik. Taal is immers onvermydelik die digter se instrument, sy handlanger, sy metgesel, sy alter ego, dit is die hart van die  poësie self. Met een woord wat dadelik opvallend is, word die leser in sy spore gestuit en dan begin hy of sy nadink of gewoon net dink.

Die slotvers is ‘n pragtige liefdesvers, hetsy vir ‘n geliefde van vlees en bloed, of die digkuns, of die gedig of watter geliefde saak ookal (ek vermoed wel die geliefde as sodanig is ‘n sterk moontlikheid). Die smeking van die spreker word uiteindelik beantwoord met ‘n sein en terwyl “sleg vrouens verbyvlieg op besems en warse wolke” slaap hierdie spesiale geliefde “adellik, op ‘n brandstapel van sterre” (p. 46). Dit is gewoon baie mooi beeldspraak.

Dit is duidelik dat die digter wel aansluit by die literêre tradisie – in klein frases klink daar telkens bekende woorde op, maar telkens so dat dit nie meer gaan om bekende betekenisse nie. Daar is onteenseglik ‘n werklik oortuigende eie stem hier hoorbaar. Dit is ook opvallend hoe die vervreemdende en surrealistiese gebruik van narratiewe strukture die verse saambind maar ook die betekenis oopslaan tot iets veel wyer as net die opeenvolging van insidente, juis omdat die poëtiese ontginning van taal uitgebuit word. Elke insident word ‘n poëtiese gebeurtenis.

Die lewe tussen pikkewyne illustreer dat hierdie jong digter inderdaad die transformerende werking van die poësie as poësie begryp en met ontsag hanteer.

     

 

Tempermes

Sunday, April 3rd, 2011

Tempermes, deur Louis Jansen van Vuuren. Queillerie, ISBN 9780795800214, 2010

Resensent: Heilna du Plooy

 

Tempermes

Tempermes

‘n Titel soos Tempermes vir ‘n digbundel is ‘n duidelike aanwysing: hierdie bundel gaan iets met skilder te make hê. ‘n Tempermes is ‘n paletmes, nie die een wat soos ‘n troffeltjie lyk nie, maar die een met langer ovaalvormige slap lem. Die onmiddellike betekenisassosiasie van die titel word verder versterk deur die buiteblad van die bundel. Die diep akwamarynblou en kobaltblou bolangs word effens koeler laer af op die blad en in die voorgrond is die figuur van ‘n man in skakeringe van groen. ‘n Vertikale rank waaraan ‘n ruikertjie blomme hang, voltooi die buiteblad.

Die digter van hierdie bundel is inderdaad ‘n skilder, soos duidelik word uit die bekendstellingsnotas en berigte oor die bekendstelling van die bundel wat gepaardgegaan het met ‘n kunsuitstalling. Die visuele sintuiglikheid wat op die buiteblad so duidelik is, ‘n helder, uitbundige gebruik van kleur, word in die bundel egter ‘n algemene eienskap: in elke enkele gedig staan die sintuiglike aspekte van belewenis voorop:

 

Beheks deur purper kruike

koue ambrosyn

sweer ons gierig trou  (p.9)

 

Of soos in die volgende strofe:

 

In die breekblou van die winternag,

in die skitterglans van ‘n lentedag

noem ek jou naam (p. 13)

 

Wat kleur betref, lei die digter se kleursensitiwiteit hom om kleure noukeurig te spesifiseer. In die gedig “Plaas”  is die huis se dak “oksied” geverf, die mure se “smeerwitkalk” word nat en die kerkhof se muur is  “doodswit”. In die gedig “Vincent” word Van Gogh se bekende skilderye opgeroep deur ‘n opstapeling van kleure:

 

Skitter, skitter sterrenag
huilblou hemelruim
koorsblou
loodwit en vermiljoen
son en maan wat wankeldraai

Honderd spuwende sterre
bergblou
beenwit en oksiedrooi…

 

 

geeloker
rooioker en omber
sonbesiekoor sing in die olyftakarms
skitter, skitter sterrenag  (p.50)

 

En in die gedig “Narkissos”  (p.49)  word die selfliefhebbende mens langs die waterpoel se einde soos volg beskryf in ‘n baie mooi strofe:

 

Tussen klippe en bleek brokke been
groei daar ‘n rare blou blom:
botsel van ‘n vreemde liefde,
kleur wat net van kobalt kom.

 

Dit gaan egter ook dikwels om smaak (“Kaneel en suiker, soet die nag” , p. 18;  “dek ek tafel swierig / met pienang en komyn”, p.34), of om klank, hetsy in die verwysing na liedere soos ‘n serenade en ‘n aubade, die “Elizabeth-serenade” (p. 20) of “My hartjie, my liefie/ die son sak weg” (p. 32) of in gewone beskrywings waar die klank meespeel soos in  “Sonbesiepraatkoor met die vink” (p. 25) en “Bokbaaivygie, disseldoring/ hoor jy ook die roofmeeu roep?” (p. 33). In “Die jagter se dogter” (p.47) word die hele vroegoggendse jagatmosfeer opgeroep in die eerste strofe, spesifiek deur na geluide te verwys:

 

Jaghoring krul ‘n hoë noot,
miswit skoorsteenrook.
Koperklanke rasper die klipmuur op,
hoog, tot by die dak se hoogste nok.
‘n Nes vol kuikens piep.

 

Die bundel is deurtrek van sintuiglikheid, meer nog daar is ‘n lewensdrif en ‘n sterk drang tot lewensgenieting wat uit vele gedigte spreek. Dit is selfs asof die liefdesmart waaroor in baie gedigte geskryf word, met ‘n soort energie beleef word. Dis inderdaad  byna ‘n gierigheid wat in die gedigte beskryf word, soos die eerste gedig dit self noem. Die gedigte vloei dan ook vlot voort met ‘n soort vaart en baldadigheid waarin ‘n groot energie opgesluit sit.

In geheel beskou is dit ‘n bundel wat spreek van ‘n soort dekadensie, nie as ‘n werklike lewensstyl nie, maar die lewensgenietende dekadensie van  daardie  estetiese ingesteldheid wat ‘n mens ook by Hennie Aucamp kry.  Die energie en vloei, die sensuele aard van die temas en van die gedigte self onderskryf hierdie waarneming.

Tog is die tematiese skopus van die bundel beperk. Daar is ‘n paar gedigte oor jeugherinneringe, ‘n paar stemmingsgedigte, ‘n paar verse oor kunstenaars, (Van Gogh en Sylvia Plath as metafoor), maar die meeste gedigte gaan oor die liefde en liefdeservarings. Daar is mooi wendinge in die gedigte soos blyk uit die aanhalings hierbo en ook soms verrassende metafore. Die verse vlot ook gemaklik en val ritmies sag op die oor.

Die bundel as geheel verloop vir my gevoel net te gemaklik en te glad, asof die keuse van woorde en reëls en strofes en gedagtes net te gou en te voorspoedig gemaak is. Dit is asof daar werklike diepgang ontbreek – wat miskien nie erg is nie, want waarom kan gedigte nie oop en duidelik en by-die-eerste-aansig-mooi wees nie? By herlees begin mens egter die baie geykte frases opmerk, die clichés, die soms te voorspelbare retoriese wendinge en ook soms die geforseerde klankpatrone en woordkeuses. Op die eerste vlak is hierdie bundel ‘n kleurvolle, klankryke en smaaklike leeservaring, soms uitbundig en soms weemoedig, maar altyd op vaart. By ‘n herlees word dit yler en voorspelbaarder, woordvaardig maar waarskynlik net te moeiteloos. 

 

@ Heilna du Plooy