Posts Tagged ‘Hennie Aucamp’

Marlies Taljard: voelend ʼn pad deur die vis vind

Monday, December 5th, 2016

Patricia Wauch skryf oor die metafiksionele praktyk as dié praktyk van “fictional writing which self-consciously and systematically draws attention to its status as an artifact in order to pose questions about the relationship between fiction and reality” (In: “Metafiction: The theory and practice of self-conscious fiction”, 1984). Hierdie praktyk is – soos ek in drie vorige blogs aangetoon het – ook ʼn essensie van Ars poetica-gedigte. Die Ars poetica is per definisie ʼn tipe gedig waarin die digter reflekteer oor die digterlike praktyk en meestal oor sy/haar eie praktyk, poëtiese beginsels en die teorieë wat onderliggend is aan die skryfproses. Hierdie blog handel oor ʼn bepaalde vorm van die Ars poetica, naamlik dié gedigte waarin skrywers besin oor die wyse waarop hulle skryf – met ander woorde gedigte waarin besin word oor die skryfhandeling as sodanig.

Waugh se redes waarom skrywers – veral in die postmoderne tydsgewrig – oor vakteoretiese kwessies besin, sluit in klemlegging op die besinnende aard van die skryfproses en die feit dat die eindproduk ʼn artefak is en nie noodwendig daartoe in staat is om die werklikheid (of ʼn deel van die werklikheid) te representeer nie. Die gedig is doelbewus gekonstrueer en is nie ʼn deel van die natuurlike wêreld of die realiteit nie. Die klem op tegniek en teoretiese onderbou van die digter is ook ʼn kenmerk wat reeds (veral sedert die modernisme) in sodanige literêre werke aanwesig is – dit is in sy wese ʼn tegniek waardeur die skrywer die aandag op hom- of haarself vestig en die alom-teenwoordigheid, die onbekende en selfs mitologiese aard van die digter as persoon ondermyn word, hoewel nie ontken word dat prosesse wat buite die begrip en kontrole van die skrywer lê, eweneens by die skryfproses betrokke is nie.

Die gedig waarin besin word oor skryf as proses is in wese ʼn narratief waarin literêre teorie en kritiek geïnkorporeer word om as’t ware die storie van die gedig te skryf. Soms word aannames oor die narratiewe proses of die digproses openlik bevraagteken en ondermyn (byvoorbeld dat “woorde uit die digter se kreatiewe wese vloei” of dat ʼn gedig in sy geheel aan die digter “gegee” en dan in een sitting neergeskryf word). Gedigte oor skryf as moeisame proses is redelik algemeen. Ek fokus op enkele skrywers wat absoluut willekeurig gekies is en gedigte wat sover my kennis strek nog nie in besonderhede ontleed is nie.

Hennie Aucamp se gedig “Proses” in die bundel Teen die lig is die verhaal van hoe ʼn storie tot stand kom:

 

Ek sluimer oor ʼn storietjie

maar laat dit net so lê:

Dit het te min aan inhoud

om hardop uit te sê –

 

tensy ek dit as draadjie

oor ʼn glas laat sak

waarin ʼn stroopsoet mengsel

kristalle daaraan plak

 

en klont en knoets en eindelik

– o lieflike gesig –

ʼn simpel storiedraadjie

tot teesuiker verdig.

 

Hierdie gedig is inderdaad ʼn resep vir die skryf van ʼn verhaal: dit begin by ʼn onaansienlike storielyn, dan ʼn lang fase van rus waarin “soet” dinge op dié storietjie inspeel, tot dit uiteindelik substansie het en as’t ware uitgekristaliseer het tot ʼn lekkerny – ʼn klont teesuiker. In Aucamp se eenvoudige styl met sy treffende metafore word iets belig van die magiese proses waardeur ʼn literêre kunswerk tot stand kom, maar tesame daarmee die vindingrykheid van die skrywer en die oneindige geduld wat die ordinêre koppie suikerwater lagie vir lagie en met presiese akkuratheid tot kristal struktureer.

Die verdigtingsproses word ook deur Louis Esterhuizen as metafoor gebruik in die openingsgedig van wat die water onthou:

 

dat daar altyd ʼn begin is –

daardie yl siddering wanneer korrels

langsaam verdig

en hegting gevind word

 

aan die weefsel wat sagter as grond

in dieptes lê waar dit donker

is en wyd genoeg

vir volgehoue groei

 

tot dit tyd word vir die water

om te breek: daardie eerste moment

wanneer water aan water

geboorte gee en alles weer begin

 

om stelselmatig te vloei na

die kwansuise bron tussen wolke

 

Hoewel hierdie gedig nie eksplisiet van die skryfproses melding maak nie, is dit uit die konteks van die bundel duidelik dat dit wel as sodanig gelees kan word. Ook hier is sprake van strukturering, van elemente wat verdig tot iets wat volhoubaar is. Die breek van die water waarna verwys word, suggereer geboorte, soos Aucamp se gedig die geboorte van ʼn storie suggereer. Ook Esterhuizen se gedig lê klem op ʼn byna mistieke proses wat plaasvind sonder dat die mens/digter met sy nugtere bewussyn daarby betrokke is, maar eweneens op ʼn groeiproses wat moet plaasvind alvorens die gedig afgehandel is en “gebore” kan word. Oor die moeisame proses waardeur die gedig tot stand kom, skryf Esterhuizen in ʼn ander gedig in dieselfde bundel:

 

dat jou pa se pa ʼn delwer was,

kromgetrek deur die jare

van bid oor al die leë panne

 

langs yl strome, uitgewas deur son

en vrou en honger kinders

in ʼn skuiling iewers, nog later

 

die skeefgetrekte sinkdakhuisie

by barkley-wes, jou pa

wat ʼn myner word, by verstek,

 

die diamond driller van drome,

die een wat gate boor

in welkom se eerste skagte

 

vir die uiteindelike verbryseling

van klip met dinamiet en gesin

in die pynveld van virginia

 

waar jy as eersgeborene,

oplaas jou geboortereg verruil

vir woorde, woorde wat jy

 

soms uit die taal uit delf, soms

oopskiet met die geweld

waarmeee jy jóú gesin verloor –

(…)

 

Hoewel die moeisame proses en die pyn wat met die “uitdelf” van gedigte saamhang hier beklemtoon word, maak die gedig – soos die twee voriges – óók melding van ʼn onsienlike, bowe-menslike proses wat sigself in die maak van gedigte voltrek. Die diamant is immers ook ʼn kristal wat deur middel van ʼn uiters tydsame proses diep onder die grond sonder die medewete van die mens voltrek word. Ook die goudkomme van o.a. Virginia en Welkom het lank voor die mens ontstaan in ʼn proses wat inderdaad as ʼn “oopskiet met … geweld” beskryf kan word – ʼn proses wat in duisternis en voor die ontstaan van die mens deur kragte wat sy verstand te bowe gaan, plaasgevind het.

Die “onvoorsiene” moment – mens sou dit seker die oomblik van waarheid of inspirasie kon noem – word in Emma Bekker se gedig “Die digteres as masseuse” verwoord aan die hand van die Bybelse Jona-mite:

 

Eiewys het ek geglo dat Tarsis

my ware wou hê,

 

woorde word gelaai;

woorde word komberse;

woorde word swaarde;

woorde word kerse;

woorde word swaar en lig.

 

ʼn Onvoorsiene storm het my skip gesink

en al my woorde het verdrink.

Maar my hande is gered

en kon voelend ʼn pad deur die vis vind.

Stompgespoel op ʼn vreemde strand het ek begin verstaan –

my hánde moet na Nineve gaan.

 

Die magiese moment in hierdie gedig is wanneer die verteller besef dat woorde alleen nie oor poëtiese krag beskik nie. Iets “onvoorsien” wat die mens nie kan verklaar nie, moet inspeel op ʼn gedig – al is dit dan ook net om alles wat die digter met moeite (maar waarskynlik sonder die numineuse “inspirasie”) self uitgedink het, te laat “verdrink”. Hierdie oomblik van insig lei die digter op ʼn nuwe pad, hoewel dié pad met groot ontbering en pyn gepaard gaan: die digter moet (na die oomblik van insig) nog haar pad “voelend deur die vis vind”.

Dat die beoefening van die digambag met harde werk, mislukkings, terugslae en moeite gepaard gaan, blyk uit die bostaande gedigte. Maar ook dat die muses bestaan – hoewel nie gesetel in die digter as persoon nie. Die “ingee” van die idee wat uieindelik ʼn gedig word, kom blykbaar deur iets soos genade …

Die laaste gedig is een wat oënskynlik hierdie stelling weerspreek. Dit is ook ʼn gedig van Emma Bekker, ʼn tipiese Ars poetica, “Die innerlike mevrou”:

 

Ek wil nie meer my gedagtes in uitgerekte truie indruk nie –

die vet weet, ek is moeg vir uitgewaste uitdrukkings

en gaterige idees wat met dun gare aanmekaar geflans is.

 

Deurdruk en aanhou het my versugting afgespits:

Ek korset my kokketerige denke

in verweefde sinne wat ek met dubbeldraadbetekenis aan mekaar naai.

 

Hoewel dit duidelik is dat die digter skryf oor ʼn bepaalde insig wat sy in terme van haar digterlike styl gehad het en wat sy met ʼn ander tegniek wil vervang, skemer daar ook in hierdie gedig iets deur van die bo-menslike of goddelike, naamlik die sinspeling op die skeppingsproses wat metafories uitgedruk word deur die maak van ʼn kledingstuk en die “dubbeldraadbetekenis” van die slotwoord van die gedig.

Bekker se gedig is inderdaad ʼn tipiese postmodernistiese selfrefleksiewe teks: Die beoordelingsproses aan die hand van teoretiese kriteria word in die eerste strofe deur middel van die metafoor van die uitgerekte, uitgewaste trui uitgedruk. Wauch se stelling wat aan die begin van die blog aangehaal is, naamlik dat selfrefleksiewe tekste doelbewus klem lê op hulle gekonstrueerdheid, word konkreet gemaak deur die digproses metafories gelyk te stel aan die maak van ʼn nuwe kledingstuk.

Philip de Vos. Vir later se onthou

Saturday, May 31st, 2014

Vroeër vandeesweek kry ek ‘n telefoonoproep van Joan Hambidge en sy vra: “Wanneer kan ons weer foto’s neem?”

En dit is toe afgespreek vir Dinsdag by dieselfde restaurant in Kaapstad soos die vorige vier keer sedert 1998.

En op my selfoon kry ek haar SMS-boodskap terug: sien @ twee jh xx

Dié middag was ek al vroeg reeds gereed toe ek weer ‘n SMS ontvang: Vasgebrand by die werk kan ons om drie nm ontmoet.

En om vyf voor drie reeds het ek buite in die tuin van die restaurant gesit – op ‘n koel Kaapstad wintersdag met ‘n paar mense wat die buitelug trotseer.

Om vyf oor drie het Joan ingestap en ons het weer net soos verlede jaar ‘n plek gekry by dieselfde hoektafeltjie naby die balkon met die leë groen botteltjies wat buite hang.

En toe na ‘n rukkie uit die bloute vra sy my: “Wat het jy gedink van Hennie Aucamp?”

En my enigste antwoord: “Ek weet nie hoe om te antwoord nie. In Hennie se teenwoordigheid het ek eintlik ‘n bietjie dom gevoel  en het altyd gedink hy is veels te slim vir my. En dit is miskien die rede waarom ek nie skrywersvriende het nie. Ek is altyd bang hulle gaan my slim vrae vra wat ek nie verstaan nie. Vir Hennie onthou ek daarom eintlik maar net uit die foto’s wat ek oor die jare geneem het.”

En dit is presies waaroor hierdie blog-inskrywing vandag is.

Christopher Isherwood het in sy book Goodbye to Berlin geskryf:

“I am a camera with its shutter open, quite passive, recording, not thinking. Recording the man shaving at the window opposite and the woman in the kimono washing her hair. Some day, all this will have to be developed, carefully printed, fixed.”

En al wat ek persoonlik kan byvoeg: Ek het ‘n kamera en ek druk so nou en dan die knoppie. Niks meer nie,

Hier is dus ‘n paar foto’s wat ek oor die jare van Hennie Aucamp geneem het:

 

 

En op Dinsdagmiddag 27 Mei het ek en Joan by die hoektafeltjie gesit.

En as iemand my eendag vra: “Wat dink jy van Joan Hambidge?” kan ek dalk alleen maar sê:

“Ek het haar ‘n paar keer oor die jare altyd  in dieselfde restaurant ontmoet en so nou en dan ‘n knoppie gedruk. ‘n Nice vrou met ‘n mooi stem, nogal formidabel, maar miskien was sy te slim vir my.”

En toe ons aan die einde van die middag tot siens sê onthou ek dat ek vergeet het om die beloofde kopieë van twee Fellini se rolprente  vir haar saam te bring.

En miskien kan ek dieselfde oor Fellini sê : “Ek verstaan nie eintlik wat aangaan nie, maar ek hou tog daarvan om die beelde op die doek voor my te sien.”

Philip de Vos. Tyd vir jou om weg te gaan

Wednesday, April 23rd, 2014

Hennie Aucamp. Fotograaf: Pieter Strauss

Kaapstad en omgewing is bekend vir die baie skrywers en digters wat besluit het om hier aan die suidpunt van Afrika naby die Atlantiese oseaan hulle sê te kom sê:

Hier in die omstreke is: André Brink en Etienne van Heerden en Elsa Joubert en Wilma Stockenström en Johann de Lange en Petra Müller en Abraham de Vries en Ingrid Winterbach en Marzanne le Roux van der Boon en Lina Spies en Joan Hambidge en Dan Sleigh en Adam Small en Rachelle Greeff en Deon Meyer en Ellen Botha en Danie Botha en Francois Bloemhof en Daniel Hugo en Marlise Joubert en Louis Esterhuizen en Kerneels Breytenbach en Jeanne Goosen en Antjie Krog en Peter Snyders en Marlene van Niekerk en sekerlik nog ‘n hele paar ander.

En dan is daar natuurlik ook die baie akteurs en dramaturge en woordmense.

Hennie Aucamp was een van hulle.

Toe hy skielik dood is, was ek in die Kruger Wildtuin en toe ek die nuus verneem, sê ek vir my vriend Peter:  Ek is seker Hennie Aucamp is een van die min Afrikaanse skrywers wie se dood  ‘n koerant se voorblad sal haal. En ek was reg ook. Daar is natuurlik Breyten Breytenbach en Karel Schoeman en André Brink, maar die ander skrywers en digters sal maar seker tevrede moet wees met ‘n paragraaf of drie dieper in die koerant se binneste.

En toe, gistermiddag by Welgemeend in Kaapstad is daar ‘n tot siens vir Hennie. En daar is vooraf versoek: bespreek gou, want daar is maar net plek vir 80 mense.

En uit die Noorde is spesiaal van ons top-kunstenaars ingevlieg: Coenie de Villiers, Jannie du Toit, Elsabé Zietsman, Janine Neethling en natuurlik Amanda Strydom wat vir oulaas met sang vir haar mentor Hennie kom tot siens sê het.

En daar voor die vleuelklavier lê toe die rye en rye leë stoele.

Ek het darem vir Joan Hambidge opgemerk en  vir Daniel Hugo, en Bernard Odendaal en Murray la Vita en Margot Luyt  en uit die noorde Nicol Stassen en Martjie Bosman.

Waar was die ander? Of het hulle dalkies in hulle binnekamers gesit en swoeg aan ‘n gedig of die volgende boek, om te sorg dat hulle darem weer ‘n rand of drie in die sak sal hê en daardeur nie heeltemal in die vergetelheid sal verdwyn nie.

As dit met Hennie kon gebeur, watter kans het die res van ons?

Ek sê maar net.

En in hierdie twee reëls uit Woerts in die hoekie, sy kinderversieboek het Hennie Aucamp dalk doodeenvoudig oplaas kom tot siens sê:

 

Ou horlosies moet gaan staan

tyd vir my om weg te gaan.

Huldeblyk: Hennie Aucamp (1934 – 2014)

Sunday, March 23rd, 2014

Huldeblyk deur Joan Hambidge

(Foto: Naomi Bruwer)


“Nogtans sal hy nooit van ons weggaan nie, hy sal deel word van die landskap wat ons liefhet, en mettertyd sal hy meer en meer by ons wees, pleks van minder en minder. Want die lewe word meteens helder na sy dood. Terwyl die mens nog leef, verhinder sy gestalte jou om hom duidelik te sien. Net sodra die liggaam weg is, kom die onvernietigbare gees na vore, en kom staan in alle helderte voor jou. Dan sien jy ook dat ons bestaan, van óns kant af gesien, ‘n ondeurdringbare raaisel is, ‘n newel in party opsigte, wat eers moet weggaan voordat ons tot sien kan kom. Die klein, vodsige bekleedsels van aardse struwel en trawal verdwyn meteens uit die gedagte en net die wesentlike bly oor. Daardie wesentlike maak die agtergeblewene sterk, omdat dit self die krag van ‘n hele lewe bevat.”

– Petra Müller, in ‘n brief aan E. Kotze aangehaal in Slag van die breekbrander

 

I  Enkelvlug


Op 20 Januarie het ek Hennie Aucamp die laaste keer gesien. By On the Rocks. ‘n Heerlike saamkuier en vrolike geskerts met akademiese vriende om sy verjaarsdag te vier. Daarna het ons ‘n paar keer telefonies gesels en my skatpligtigheid aan Aucamp mag ek nie onbetuig laat nie. In Die Burger van 22 Maart maak ek die volgende punte:

 1 Hy is waarskynlik die skrywer met die meeste fasette: kortverhaalskrywer, aforis, bloemleser, digter, dagboekhouer, kabarettis, liriekskrywer, resensent, Boesmankenner, kunskenner, genderteoretikus…

2 Hy het skrywers, veral gay-skrywers, geleer om sonder skroom oor hul ervarings te skryf;

3 In sy kortverhaalhandboek, Die blote storie (1986), leer hy jou veel van die tegnieke van skryf;

4 Die belangrikste raad wat ek ooit van hom ontvang het: jy moet eers ‘n ervaring emosioneel verwerk alvorens dit “werk” as verhaal of gedig;

5 Sy verlies binne ons letterkunde is enorm en Johann de Lange se Vreemder as fiksie (1996) belig hierdie kompleksiteit met die wete dat Prinsloo, Danie Botha et al. nie sou kon doen sonder Aucamp as baken nie;

6 Sy jongste digbundel Skulp het sopas verskyn by Protea.

II  Die lewe is ’n grenshotel

Met sy dood, beleef ons die einde van ‘n belangrike era. Daar is geen gay-skrywer wat nie iets aan Aucamp verskuldig is nie en hierdie belangrike aspek het Johann de Lange alreeds gekarteer in sy kortverhaalbundel Vreemder as fiksie (1996) met ‘n voorblad waar drie gesigte, Aucamp, Prinsloo en De Lange, een word. Aucamp se “Vir vier stemme” – opgeneem in sy bundel Volmink wat in 1982 verskyn het, is ‘n kragtoer. Gebaseer op ‘n werklike verhaal wat die skrywer vanuit vier perspektiewe vertel, word die tragiese dood van ‘n jong man weergegee en die aannames oor seksualiteit aan die kaak gestel. Die blote storie – met die sub-titel – ‘n werkboek vir kortverhaalskrywers gee die mentorkant van Aucamp weer. Hy deel wenke en hy plaas elke keer ‘n bepaalde tegniek binne die wêreldletterkunde. Waarskuwings soos dat die vertelling nooit verby sy slot moet beweeg nie, is bepaald belangrike raad vir elke skrywer.

Skulp (2014: Protea Boekhuis) dra die veelseggende motto:

 

Am I indifferent, then, to my own death?

No, it’s not a matter of indifference, but

rather a kind of distance, a sort of

screen which is very difficult to

describe in words.

– Amos Oz, Late Love

 

Rooi ontploffing

 

Die vrou van die oorkantste balkon

het iets roekeloos gedoen:

twee kleibakke gevul met malvas,

en dood met die lewe versoen.

 

(30)

 

Wenresep

 

Jan Pierewaaier, Jan Pierewiet

hou min konserte en sing één lied.

Hou dit lig, raai hy aan, en dis genoeg:

’n klinkende naam en ’n volbloed-hit.

 

(44)

 

Ek het op my blog oor verskeie aspekte van Aucamp geskryf http://joanhambidge.blogspot.com/search/label/Hennie%20Aucamp

 

Aucamp se belangrike bydrae tot ons digkuns mag veral nie onvermeld gelaat word nie. As behendige beoefenaar van veral die sonnet, moet ons hom huldig. Hittegolf, ‘n hoogtepunt in sy oeuvre, het in 2002 by Homeros verskyn en ek het soos volg oor hierdie bundel geskryf:

Hittegolf (wulpse sonnette met ‘n nawoord) bevat ‘n hele aantal uiters bedrewe sonnette van die skrywer Hennie Aucamp. En oor die struktuur van die sonnet het Ronnie Belcher wel deeglik geskryf en ‘n mens sou ook jouself die vraag kon afvra: waarom vind ons soveel ‘gebreekte sonnette’ by digters uit die tagtigerjare?

Wat my eerder interesseer aan hierdie interessante versameling is die gebruik van die voetnoot/verklaring by elke gedig. Hoekom vind ‘n digter dit nodig om inligting by te sit? In L.S. van Leon Strydom word hierdie tegniek vermaaklik uitgebuit: die gedig word verironiseer deur die voetnoot.

Berlin von damals: nóg ‘n fiksie

Maskeer, soos alle skrywers pleeg te doen,

die I.D. van jou oermodel.

Ook Spender speel dié dobbelspel –

en List se naam word blink geboen

tot Lenz, esteet, in sy roman The Temple,

wat met sy foto’s stilweg stempel

die ganse Weimar-kavalkade

voor Sonnenuntergang – und Schade.

Maar Spender – “great big spender’ –

van name, mense en ‘n tyd –

moet jy jong Leavitt dit verwyt,

hom uitroep tot privaatheid-skender,

as hy jou in sý fiksie plaas?

Waarskynlik, ja. Want negatief, helaas.

Dan lui die voetnoot: ”Die eerste weergawe van David Leavitt se boek, While England Sleeps (1993), is onttrek omdat die skrywer en digter, Stephen Spender, hom te ná gekom gevoel het. Beide Spender en Leavitt gebruik foto’s van die beroemde Herbert List as omslae: Spender vir The Temple (1988); Leavitt (saam met Mark Mitchell) vir die bloemlesing The Penguin Book of Gay Short Stories (1994).

Dosente leer studente dat voetnotas nodig is. Dit is om erkenning te gee of om iets te substansieer wat nie in die hoofargument genoem kan word nie, omdat dit ‘n breuk in die argument kan veroorsaak.

In Johann de Lange se Vreemder as fiksie word verhale ook van voetnotas voorsien. In Koos Prinsloo se Weifeling is daar endnotas…

Dit is dan eintlik ‘n ironiese gedig hierdie, want die ‘in’-leser herken hier ook ‘n persoonlike dilemma: naamlik hoé Aucamp destyds moes gevoel het toe Prinsloo sy privaatheid geskend het in ‘n verhaal ”Portrait of the artist” (in 1993) en een wat De Lange behendig uitbrei in sy weergawe ”A portrait of the artist as a young dog” in die genoemde Vreemder as fiksie (1996). (Dalk het hy nie die ironie besef dat hy ook in verhale oor “bekendes” geskryf het nie?)

Mag ‘n mens oor (h)erkenbare figure skryf? Veral as die name nie blink gepoets word nie? Is alle skrywers nie maar wesentlik besig om oor hul eie lewens en ervarings te skryf nie? Is skrywers nie maar besig met ‘n Madame Tussauds van die woord nie?

Of die dramatis personae Spender/Leavitt, Aucamp/Prinsloo, Aucamp/De Lange is, maak nie saak nie. Die gegewe bly identies. Die toneel van die skrywer.

Die skrywer wat ‘n storie sal vertel ongeag die prys wat dit mag inhou.

Gedigte het ‘n voetnoot of endnoot. Een wat miskien nie altyd bekend is aan buite-lesers nie. Maar die ingeligtes, die twee (liefdes)- of (haat)partye ken dit. Die brose skoonheid van sonnette wat by Petrarca uitval in die oktaaf en sekstet. Verbeelding en werklikheid. Drif en ontnugtering. Alles glo te make dat toe hy Laura op 6 April in 1327 in ‘n kerkie in Avignon gesien het, is hy oorweldig deur die liefde…

Maar as Laura kon praat? Sy wat volgens Norman O. Brown die rede vir die Canzoniere was: die drif agter die gedigte?

Wat sou sy skryf? En dis hierdie intelligente spel wat Aucamp in sy reeks sonnette met die leser speel. Of dit is die agtergrond agter die teks wat hy via ander boeke bekend maak, of dit is ‘n bekende skildery of ets wat langs die sonnet staan gemaak word via ‘n verduideliking of kundige skets.

‘n Gedig soos “Pylvak”(p. 49) vra van die leser navorsing of belesenheid:

Waar begin volwassenheid by ‘n matinee-idool?

As hy ophou om sy hare en brouers te kleur

en jaarliks hom minder aan uitstulpings steur

en meewarig leer kyk na sy stuurse ou voël.

Die rolmodel hier is die filmakteur

wat sy image van vroeër dekonstrueer;

die Fransman Delon – geen spring chicken meer –

speel, wys en ironies, Casanova ontfleur.

Mastroianni is ‘n ander, en Josephson die Sweed,

wat hul ouderdom benut het, en hieruit kon skep

“ronde” karakters, wat jy nooit weer vergeet:

poefters en praalhanse; aftands, verlep;

maar elkeen ‘n mens, en hul oë sein deur,

uit ydel gesigte, ‘n fyn connoisseur.

Anders as die Vlugsout-rubriek en vinnige aforismes op Litnet is hierdie sonnette werklik uitstekend en goed afgewerk. Dit is gedigte wat tot in die fynste vesels afgewerk is en wat tegnies behaag.

Dit bevat ook ‘n kundige nawoord en ‘n flapteks van Johann de Lange wat ons terugneem na Aretino en Brecht se tekste. Aucamp se tekste bevat dikwels insigryke essays wat die leser van onnoembaar belangrike inligting voorsien. En hier is hy bepaald in die kol wanneer hy die skroomvalligheid rondom ruige taalgebruik in die letterkunde bespreek. Tereg wys hy op Krog se boesem-eerlike gedigte; ‘n mens behoort egter ook die baanbrekerswerk van Johann de Lange in Nagsweet te vermeld.

Hier speel Aucamp voortreflik met die struktuur van die Engelse sonnet.

 

III  Allersiele:

Aucamp is ook aforis, skrywer van die kortsneller en die kwatryn. In sy pasverskene bundel Skulp staan daar ‘n paar lieflike kwatryne wat ek graag met my leser deel:

 

Die terugkeer

 

My verse kom skoorvoetend nader,

asof hulle my oproep wantrou;

en ek pleit: Wees geduldig, veral nou,

al ooit gehoor van die Verlore Vader?

 

(7)

 

 

Bliksemsnel

 

Gister, eergister was hy heel en gesond

en stal hom nakend ten toon;

maar toe slaan toe die Groot Onpartydige,

en nou is hy weg, onverskoon.

 

(46)

 

Party is tipies Aucamp snaaks:

 

Transvestiet

 

Sy stoppelbaard prik sy grimering

en daar is swelsels onder sy oë,

maar die liggaamstaal en o! die ring!

bevestig sy alvermoë.

 

 

(38)

 

Hierdie leser sien in hierdie bundel ‘n afskeid aan die lewe. “Moet nooit bitter word nie,” het hy eenkeer gewaarsku, “want bitterheid maak jou onaangenaam vir ander mense, maar veral vir jouself.”

Ons moet nog nadink oor twee afgeskeepte tekste: Kommerkrale: ’n AB-jap vir akoliete (1983) en Pluk die dag: aforismes en ander puntighede (1994).

Toe die digter en regisseur, Stephan Bouwer onverwags oorlede is, het Aucamp geskryf dat ons nog nie sy impak kan bepaal nie. Dieselfde geld Aucamp wat op soveel fronte ons letterkunde verryk het. Dis waarskynlik altyd moeilik om iemand so kort na sy dood “in te skat”, veral as sy oeuvre so groot was. Hy was ‘n ware gewer, op alle vlakke.  Dit is dan my hartseerwals.

 

(c) Joan Hambidge


Endnote:

 

1. My dank aan Johann de Lange wat die Petra Müller-brief aangestuur het.

 

2. Aucamp het die volgende pryse ontvang.

  • 1970 – Tafelbergprys
  • 1974 – W.A. Hofmeyrprys
  • 1980 – ATKV-prys vir Drama
  • 1996 – Recht Malan-prys
  • 1982 – Hertzogprys
  • 1987 – Fleur du Cap-toneelprys
  • 2004 – ATKV-Prestigetoekenning
  • 2004 – Fleur du Cap-teaterprys vir lewenswerk en bydrae tot teater
  • 2004 – Afrikaans Onbeperk Kanna vir Lewensbydrae
  • 2004 – LitNet se Mont du Toit Kelder-wyngedigtekompetisie

2006 – Gustav Preller-prys vir Literatuurwetenskap

 

3. Die volgende gerf verse staan op die Versindaba

http://versindaba.co.za/gedigte/hennieaucamp / Besoek 23 Maart 2013

 

Somerdwaasheid

 

Ek sny ‘n dik pampoensteel af

en maak vir my ‘n fluit,

en pluk ‘n groot pampoenblaar

om die somerson te stuit.

 

Teen twaalfuur hang my hoed verlep

en gee my fluit die gees,

maar wat, ek gee nie om nie,

môre sal ek slimmer wees.

 

Môre dra ek Pa se strooihoed

vol gate en al oud,

en sny vir my ‘n nuwe fluit

uit sagte wilgerhout.

 

 

Uit die see in die pan

 

‘n Wit boot soos ‘n huis

sit op die watervlak,

en heeldag vang die bootsman

vet visse wat hy bak.

 

En raak die visse skaarser

soek hy ‘n ander plek,

met swarter, dieper water

waar hy kolosse trek.

 

Só kry ons bootsman op ‘n dag

‘n walvis aan sy hoek –

en boot en bootsman, o genade,

is tot vandag toe soek.

 

© Hennie Aucamp. 2 gedigte, April 2011

 

 

Sterrereën

 

Poësie, wat is dit nou eintlik?

 

‘n Mededeling, ja,

dikwels ontsier deur struktuur –

en gedagtebreuke.

 

‘n Oorgehewelde droom, ja,

snel ervaar

en net halfpad begryp.

 

Maar soms,

danksy Athena en al die muses,

word poësie sublieme kommunie

tussen planete en gelykgestemdes

en sidder en ruis die heelal.

 

 

Maanwyser

 

Vanaand brand soos in vroeër tye

die maan weer soos ‘n lamp:

‘n reisiger hoef hierdie nag

geen voet of toon te stamp,

 

en kry hy dalk ‘n maanligwyser

– dié soort het ook bestaan –

kan blootsoog hy die ure lees

tot nog ‘n nag vergaan.

 

 

Mentor

 

Hy was die albatros om my nek.

 

Nou, in sy goedkoop greinhoutkis,

is hy onverskillig en verwyderd

en kan ek my versadig kyk

aan sy grys broue en hoë jukbene,

sy ingesonke mond,

sy stoppelken,

terwyl ek met my halsketting speel

en afgetrokke voel

hoe onder my vingerpunte glip,

een na die ander,

seevoëls uit elpebeen gekerf

en ingeryg op goud.

 

 

Plaassolder

 

“‘n Plaashuis moet ‘n solder hê,

waar stof soos meel oor alles lê” –

van wie dié reëls, en weet die spreker

dat myte juis in stof belê?

 

Dít daar gelate. Skryf maar op:

één sodawaterbottel, in ‘n korset van ogiesdraad;

één tregtergrammofoon, met ‘n paisleykleed gestop

teen die fanfare op ‘n plaat

 

wat hoeka nie meer speel

nie, sy rewolusies afgeloop;

één afpoot-ottoman, verskiete pruisiesblou,

van glans en plek-plek pluis gestroop.

 

Solders spel verleefde tyd:

‘n argeologie van triestigheid.

 

 

© Hennie Aucamp. Januarie 2010

 

 

Aan Barnie ‘n paar vrae

 

Weerskant van jou haakneus

was jou oë sienersblou:

Kan hulle, waar jy nou is, Barend,

‘n heideveld oorskou?

En groei daar sneeu-op-die-berge

in Saron aan die Anderkant?

En neem suurkanol oor en pypies

in die rante ná ‘n brand?

 

En is daar, soos destyds op Steenwerp,

elke aand die ou ritueel

waar jy, neem ek aan, regstellend,

nou sélf die voetwasser speel?

 

 

Deuskant Skerpioenpoort

 

Skerpioenpoort moet jy deur

op pad na die Doodsvallei,

en dit, op jou eie, sal smoor gaan,

want sê nou jy stommel of gly?

 

My vrees het kwalik meriete:

mens is, soos die spreekwoord ook sê,

net één dood skuldig, en mag dit

die een wees wat almal wil hê:

 

Oornag in jou slaap, aan jou hart,

of opgeneem in jou bloed – Warfarin! –

want só kan jy sonder omhaal

jou tweede lewe begin.

 

© Hennie Aucamp. Oktober 2009

 

 

Die Koorwedstryd

‘n kinderversie

 

Al die paddas in die park

gorrel teen verkoue

met pekelwater en anys:

só bly die stem behoue.

 

Kom die Groot Eisteddfod

ding hulle lustig mee

met ander kore in die buurt

om die Stadsraad se Trofee.

 

Elke koor sing twee maal,

iets vrooms, en dan iets guitigs;

oor een ding is die jutse eens:

hou links verby iets stuitigs.

 

Die Parkspan hop tevrede

terug na hul waterplas

waar bekers onder modder

nog altyd veilig was.

 

© Hennie Aucamp. September 2009

 

 

“Fatima”

 

Haar oë loer oor haar jasjmak,
en is duidelik omlyn met swart;
wag laer af daar ‘n glimlag
wat oopgedoek wil tart? 

 

 

“Boesman – I.D.”

 

Sy handdruk teen ‘n rotswand
wou nooit ‘n grot versier;
bevestig bloot, en oor en oor:
eenmaal was ek lyflik hier. 

 

 

Onder die sand

‘n Nama-oorlewering

 

Die Here had min van sy dinge oor

toe hy die Richtersveld gemaak het;

net sand en klippers

en witgatbome.

 

En toe Hy afkyk in die leegte

wat Hy geskep het,

het Hy baie bedroef geword,

en sy trane

het diep in die sand geval,

die een na die ander:

elkeen ‘n diamant.

 

 

Digterlike remedie

 

Digters het altoos

dwaalbos gerook

en jantwak oor ‘n misvuur

tot tinkture verkook.

 

Beelde gaan kop toe

okkult surreëel:

dis hoe digters en sjamane

bestaansbreuke heel.

 

© Hennie Aucamp. Julie, 2009.

 

 

Die eensame wasgoedpennetjie

 

Dertien wasgoedpennetjies

sit op ‘n wasgoeddraad,

een van die wasgoedpennetjies

is sonder lewensmaat.

 

Hy treur en sug maar skielik

wip ‘n sprinkaan op die draad.

“Ook ek,” sê juffrou Sprinkaan,

“is sonder lewensmaat.

 

“Ek kan nie altyd by jou sit nie,

ek moet tog vlieg en eet,

maar as ek op ‘n toer is,

mag jy my nooit vergeet.”

 

Nou sit die eenkant pennetjie

gelukkig en verloof,

en raai, sy sprinkaan-nooientjie

het hom ‘n blaar beloof.

 

 

Sonnet vir Topsi Venter

 

Die kleureoordaad van ‘n najaar

vind sy weg na haar altaar,

‘n skoon geskropte tafel waarop geel

en knaloranje smeul:

 

‘n mandjie kwepers, ‘n boerpampoen,

en as ‘n skerp aksent, die vermiljoen

van bessies, en bruin, vol klossies aarde,

bospaddastoele, en prei met bleekwit baarde.

 

Uit elke kleur damp reeds ‘n geur,

maar alchemié móét nog gebeur

in pot en pan, bo vlam en vuur,

hoe lank ómtowering ook mag duur.

 

Die priesteres staan stil opsy:

weer is ‘n dis volmaak berei.

 

 

Nature morte

by ‘n akwarel van Jan Voerman [1890]

 

Die ware stillewe

word nie opgestel nie:

dit wag reeds vir sy kunstenaar.

 

Dinge

– blomme, visse, brood –

ontmoet mekaar astraal in die tyd,

word aangeraak deur die ligval

op ‘n bepaalde uur;

ruil energieë uit

en sluit ‘n stil verbond:

en so ontstaan ‘n skildery.

 

Soos díe stillewe:

uit ‘n gemmerpot

– verdigte aarde –

ontspring ‘n bos kappertjies,

put uit díe pot hul geel

en reik uit sy donkerblou glasuur

na hoër lugte

en staan verheerlik teen die lig.

 

Die ware stillewe is ‘n essay:

altyd metafisies, altyd

deurtrokke van sterflikheid.

 

 

Flikker, flakker sterretjie

            ‘n sterfliedjie

 

Flikker, flakker sterretjie

jou lig word aans gedoof:

probeer met elke selletjie

vir laas die Ruimte loof –

 

die groot heelal, die hemeltrans,

met sterre om jou, soms verskans,

wat net soos jy aanhoudend wiel

op soek na ‘n sentrale Siel.

 

Flikker, flakker sterretjie

jou battery is oud;

en straks is jy geskiedenis

en word ons wêreld skielik koud.

  

© Hennie Aucamp. Junie, 2009.

 

 

Drieankerbaai

 

‘n Koue wind het opgesteek

en vul die baai met mis

tot dit jou lyk of meeue

bloot dobbervlokke is.

 

Was hul die aand teenwoordig,

kop onder vlerk gesteek,

toe Ingrid deur die wiere beur

en haar as offer breek?

 

Hoe kon hul weet, met oë toe,

skuimvlokke wat ook meeue is?

Die see stoot slissend oor die sand:

‘n Selfmoord is skoon uitgewis.

 

Uit: Versindaba 2008, Marlise Joubert [samesteller], Protea Boekhuis, 2008

 

Hannalie Taute. Skitterende meisies, winkelpoppe en fantasie

Thursday, September 5th, 2013

Wat het Sonja Heroldt en Lauren Beukes in gemeen mag jy dalk wonder.  Seker nie veel nie, maar kom ons kyk hoe pas die legkaart inmekaar…..terwyl ek my gedagtes hier onder orden.

Ek (en ander kunstenaars) is onlangs uitgenooi om deel te neem aan ʼn uitstalling ten bate vir Rape Crisis via Kurator Jacki Lang en skrywer Lauren Beukes.  Ek het die projek vreeslik geniet!  Die opdrag: Hulle stuur bladsye wat uitgeskeur is uit haar nuutste boek: The Shining Girls.  Die bladsye word aan kunstenaars gestuur wat dit op enige manier mag intrepreteer en iets daarmee doen.  Ek het bladsy 136 gekies.  Aangesien ek nog nie die bogenoemde boek  gelees het nie, het die woorde op die bladsy my leiding gegee.  Ek het ʼn paar woorde uitgewis en voila- inspirasie!.

Ek wil almal graag uitnooi na hierdie opwindende inisiatief/uitstalling tydens die Openbook Festival

Uitnodiging

Vir meer inligting oor die projek besoek Lauren se webwerf hier.

Ek het nou wel nie Lauren se nuutste boek gelees nie, maar wel Maverick- Extraordinary women from South Africa’s past, wat handel oor noemenswaardige vroue in Suid Afrika.  Nadat ek Sonja, meisie van Nigel – ʼn lewensverhaal  deur Carel R Cronje gelees het, is ek van mening dat sy ook  as ʼn noemenswaardige vrou beskou kan word.

Ek het groot geword met Sonja Heroldt se musiek in die huis.

“Ek verlang na jou…

Na die wind wat sy arms om my vou.

So verlang ek as die son en die maan en die wind

En die wolke oor my gaan….”

Juis omdat ek dalk groot geword het met die klanke van haar stem het ek besluit om haar lewensverhaal te lees.  Die omslag het my oog gevang terwyl ek op soek was na Fees van die ongenooides.

Soos ek verstaan was sy die begin van ligte Afrikaanse musiek.

Ons eie Suid-Afrikaanse  winkelpop:

Winkelpoppe: glinsterrokke:

As jy wil en weet kom hou my –

Blondekoppe: goue lokke:

As jy wil en weet kom hou my –

Winkelpoppe: onbetrokke:

As jy wil en weet kom hou my vas….

Haar lewensverhaal is broos. Die boek boeiend.  Met tye wou ek lag en huil. Soms was ek boos en ander kere wou ek haar troos.  Ek het so baie geleer van haar as mens, asook ligte afrikaanse musiek in daardie tyd (70 en 80’er jare).  Hoe Anton Goosen lank vir haar geskryf het, en toe op ʼn dag gese het hy kan nie meer ”marshmallow stuff” skryf nie- of so iets.  Asook hoe David Kramer van mening was dat Skipskop nie haar song was nie, maar volgens my vertolk sy dit uitstekend en is haar bydrae defnitief een van my gunsteling weergawe van die liedjie.

ʼn Paar jaar gelede het ek na haar nuutste album (Reconstructing Alice) geluister en daarvan gehou, en nou wonder ek: sing sy nog?

If music is the food of Love, play on!  sê Shakespeare.

Musiek = lirieke of poësie? Ek het baie oor die vraag gewonder. Wicus Luwes het in sy vorige inskrywing daaraan geraak.  Ek wonder of ek Joernaal van Jorik beter sou onthou indien dit getoonset was….sou ek beter punte by die eindeksamen behaal het?

In my soektog na meer inligting oor lirieke vs poësie het ek op die boek Lyflied.  Liedtekste deur Hennie Aucamp afgekom.  In die nawoord, geskryf deur Daniel Hugo, staan daar: “Hennie Aucamp was die eerste skrywer van Afrikaanse lirieke wat ook teoretiese tekste oor die onderwerp gepubliseer het.”  Baie interessant, maar ek merk op dat dit meer handel oor Kabaret as Sonja se tipe liedjies, maar nogsteeds- ek is vasgenael.

“Eers saam met musiek en ʼn sanger wat ook woordkunstenaar is, kan ʼn liedjie ʼn soort gedig word.”

Woordkunstenaar….wat n mooi woord.

A ha en hoor hier: “..n ‘rym’ is nog nie ʼn gedig nie, maar vertoon darem ʼn ernstige strewe in die rigting.”

En danksy Daniel is Hennie Aucamp as ernstige digter opgeneem toe hy twee van sy liedtekste in Speelse verse van 1988 ingesluit het- 11 jaar na Hennie se Die lewe is ʼn grenshotel.  Snaaks hoe die lewe sy paadjie loop.

Voordat ek die hele Nawoord herhaal gaan ek hierdie laaste sin op bl 67 aanhaal: “Dit is al moeilik genoeg om te bepaal wat goed is;  as jy boonop wil onderskei tussen groot en klein beland jy in ʼn erger morele en literêr-teoretiese moeras.”

Ek sluit af met my gunsteling:

WAT MOEDERS WEET VAN LIEFDE –Hennie Aucamp

Die liebe dauert

Oder dauert nicht

Het Bertolt Brecht gesê –

My Moeder met haar wysheid

Kon Bertolt nie weerlê:

 

“Want wie, my kind, sou ons kon sê,

Hoe diep of vlak die liefde lê?

Wat diep is, kan soms vlak lyk:

ʼn bergpoel in die son;

wat vlak is, kan soms diep lyk,

tot jy eers nader kom.

 

“Wat blywend is, my dogter –

En dit moet jy onthou –

Is fantasie oor liefde

En dit moet jy behou.

“ʼn Leeftyd vol winters

Is fantasie jou gloed

Wat wanhoop, en selfs erger,

Verstarring moet verhoed.

 

“Want fantasie oor liefde

Kan méér as liefde bied.

Uit fantasie kom verse;

Uit liefde – skaars ʼn lied.”

 

Die Liebe dauert u.s.w

Resensie: Teen die lig (Hennie Aucamp)

Monday, October 8th, 2012

Teen die lig  – Hennie Aucamp  (ISBN 9781869197643; sagteband , pp 64, R150; Protea Boekhuis, 2012)

Resensent: Joan Hambidge

 

Ek leun teen die hoekpaal, my hart klop sterk:

Hiér vind ek heiligheid, hier is my kerk.

 

I

 

omslag

omslag

Hennie Aucamp is ʼn gevestigde kortverhaalskrywer, teoretikus, aforis, dagboekskrywer, kabarettis én digter. Trouens, hy is besonder veelsydig en die afgelope paar jaar het hy ʼn paar aangrypende sonnette gepubliseer. Sy gedigte het in alle waarskynlikheid nog nie genoegsame kritiese aandag geniet nie, omdat ons binne die Afrikaanse letterkunde so genre-bewus is. Die digters staan aan die een kant; die prosaïste aan die ander kant. Dit is egter so dat vele groot skrywers – ʼn mens dink hier onwillekeurig aan Borges – beide genres met gemak en geesdrif bedryf.

Die jongste bundel staan in die teken van “afskeid en vertrek”, maar ons vind nie hier ʼn sentimentele bestekopname nie. Die gedigte is ʼn terugkyk op ʼn lewe en jeugherinneringe aan “Rust-mijn-ziel” word in verskeie verse, sonnette en veertienreëlige verse, onder die loep geneem. Die verskillende fases van die ervaringe op ʼn plaas soos bakdag, slagdag, skeertyd, ensomeer word in die gedigte bewaar soos die afstof van kiekies en daarmee saam, herinneringe aan ʼn vervloë tyd. Daar is humor soos in “Bakdag” met sy Bybelse verwysing én seksuele toespeling. Maar vele van die mense is reeds oorlede soos ons verneem:

 

Almal is dood, net ek is nog hier,

om ʼn plaas en sy vreugdes met woorde te vier

 

(12, “Slagdag op Rust-mijn-ziel”).

 

Die tematiek van vreugde en die gedagte van die “carpe diem” is iets wat ons terugvind in die kortverhale en ʼn navorser behoort uit te wys in welke mate Aucamp die ervaring van die gay-mens, in al sy geledinge, sonder skuldgevoelens beskryf het. Die mens se lot (fata) word in die gedig oor skeertyd verbind aan Jason se goue vlies. Daar is ‘n huldeblyk aan Topsi Venter, daardie priesteres van kookkuns en “Spyskaart” (18) is vir enige kosskrywer ʼn les van hoé om dit te doen! Die nostalgie kom aan bod, maar sonder verwyt of verdriet:

 

Trek daar ʼn nárook waar ons vure was?

En is die slaggoed vanjaar weer mooi deurwas?

 

(“Vlei toe op ʼn winterdag”, 19)

 

Reuke, smake én sig rig die verse sodat die leser ingetrek word in ʼn ou, vergange wêreld. Maar terselfdertyd word verse ook iets méér: hulle vra vir ʼn dieper, selfs psigoanalitiese lees soos “Snuf in die neus” (20) en die aangrypende “Ma se resepteboek” (14) met sy kelders en ʼn kosboek as dagboek. Die gevoel van rus, selfs die numineuse, word geaktiveer in “Hoekbaken” (21):

 

Ek leun teen die hoekpaal, my hart klop sterk:

Hiér vind ek heiligheid, hier is my kerk.

 

wat weer inspeel op Coenie de Villiers se bekende lied. Die hele bundel aktiveer ʼn Derrideaanse spanning tussen absence en presence met die gedig wat telkemale alles behou.

 

Heerlike, aardse humor vind ons in die volgende “Boeretroos” (30):

 

 

Die voorbok mors met sy ghitaar,

die vedel is uit wans,

maar dit hou niemand teë nie

in die papkoejaweldans. (30)

 

Hier speel Aucamp natuurlik in op die punt-digte van A.G. Visser wat Van Wyk Louw later moes erken, belangriker is as wat hy aanvanklik geoordeel het. (Kyk afdeling III). Waar Aucamp dikwels meer verliteratuurd gedig het, gee hy nou in hierdie laatwerk meer aandag aan die natuur (“Geen kunstenaar kan beeldhou / soos die oernatuur”, 34) wat ʼn aweregse gesprek word met TT Cloete se pragvers “God die digter” en weer Neruda aktiveer. 1. “Die sneeu van voorverlede jaar” (35) speel in op Villon en Uys Krige. In kort spitsverse (wat apart gelees kan word of as onderafdelings van die gedig) ontluister hy die gang van sake en hoe die ouderdom mense en kunstenaar ontmasker:

 

 

Diva

 

 

Op haar dag ʼn groot sopraan

wat tierelier en kweel,

maar tyd, die wrede rower,

het haar talent gesteel (36).

 

Die digkuns, ironies genoeg, is wel ʼn kunsvorm (anders as sang en dans) waarin die kunstenaar verbeter.  Die genoeglike “Diereriem” laat ʼn mens glimlag. Aucamp se belangstelling in die Namas, Boesmans en Himbas word verwoord in slim verse soos in “Swymelary” (44):

 

Boesmans het altoos

dwaalbos gerook

en jantwak oor ʼn misvuur

tot tinkture verkook.

 

Beelde gaan kop toe,

okkult surreëel:

En dis hoe sjamane

bestaansbreuke heel.

 

 

Netjies die “Boesman-I.D.” (47):

 

Sy handdruk teen ʼn rotswand

wou nooit ʼn grot versier;

bevestig bloot, en oor en oor;

Eenmaal was ek lyflik hier.

 

Hoe vindingryk om die Cheetah met die Koningin van die Nag te vergelyk. Gepas is daar ʼn lykdig vir George Weideman waarin die digter se geloof in – en aan sy woorde – geloof word. Die chanson – met sy refrein – “Lalie in die riete” (61) is Aucamp op sy stukke. Essensieel is hierdie vers: met die ironiese “maar swanger was sy nie” wat juis beklemtoon dat sy wel swanger was en vermoedelik vermoor is. Hier ontgin die digter die poëtikale taal tot sy uiterste met inversie, herhaling en oordrywing. En luimig word ou knorrige Barend J Toerien (“Aan Barnie ʼn paar vrae”, 62) ter take geneem oor wat nádoods gebeur. Hierom in die bundel ʼn spel met anderkant / deuskant, ʼn wete dat die finale vertrek om die draai is.

 

 

II

 

Natuurlik aktiveer so ʼn herbesoek aan die vergange wêreld altyd in die spreker tog ʼn “argeologie van triestigheid” (23), omdat daardie wêreld vir ewig verby is. Op die solders van die geheue is daar ʼn “verleefde tyd” opgesluit waarvan die spreker in die hier-en-nou bewus bly. “Eenmaal was daar Nietvoorbij” (26) word verruim met sy toespeling op Tsjechof se kersieboord.

 

 

Ou woorde word afgestof en tot nuwe lewe gewek soos beduimeld, smeuïg, adret, vedel, onverhoops, boen, tinkture, liemaak, buryn, baroe, ensomeer.

 

III

 

ʼn Bundel soos hierdie laat ʼn mens nadink oor die ars poëtika en die digter se posisie binne die kanon. Die volgende punte is tersaaklik:

 

 

1 Dit sal die leser loon om Helize van Vuuren se skitterende artikel op LitNet te lees oor laatwerk (“‘n Almanak van klippe”: Laatwerk en Breyten Breytenbach se Die beginsel van stof (laat-verse, sprinkaanskaduwees, aandtekeninge) en haar besondere siening oor die laaste werk van ʼn digter te lees. Sy wys op die spanninge in die gemoed van die ouerwordende digter wat o.a. minder toeganklik dig of meer aandag gee aan die speelse en vreugdevolle wat ʼn digter beleef (soos by Opperman) wat terugkeer het uit die dode. By Aucamp is daar ʼn terugkeer na die jeug, die ongeskonde plaaslewe en ʼn bestekopname soos hy dit verwoord in “Nature morte” op bladsy 8:

 

Die ware stillewe

is ʼn essay:

altyd metafisies, altyd

deurtrokke van sterflikheid.

 

 

2 Die gesiene kritikus Frank Kermode se An appetite for poetry is eweneens hier tersaaklik: hoe ʼn digter in wese ʼn besondere wyse van lees (en interpretasie) opeis. Trouens, die titel verwys na Valéry se uitspraak dat daar mense is wat die literatuur bestudeer, wat geen aptyt (smaak) of sal ons skryf, smoel het daarvoor nie, maar tog oordele uitspreek. Aucamp se vormbeheer imponeer hierdie leser en die outo-gesprek met temas al aangespreek in die kortverhale verruim die bundel. Ek bewonder vormbewuste digters soos Aucamp en Daniel Hugo, wat die aard van die digvorm ken en eiewys toepas. 

 

3 In Van Wyk Louw se bekende essay “Geestigheid in die poësie” verwys hy na die kelk-vaas-urne beelde in Visser se digkuns wat my laat besluit het dat ʼn mens na hierdie gedigte van Aucamp as ʼn urne kan verwys (1972: 116).

 

Die oorgang tussen lewe en dood word met nuwe beelde gelaai in die slotvers:

 

Aandlied

 

Dood kom oor die bulte,

ʼn ou man in ʼn kros,

en hy is in die leegte

moet ek my pen laat los

En eers ons padkos regkry

-die ou sal honger wees, gewis –

twee flessies duineheuning,

ʼn broodjie en ʼn vis.

 

Die bundel word opgedra aan Johann de Lange.

 

 

Joan Hambidge is professor in Afrikaans & Kreatiewe Skryfwerk aan die UK.

 

Oktober 2012

 

Bronne:

 

Frank Kermode. 1990. An appetite for poetry. Essays in literary interpretation. Londen: Fontana Press.

 

N.P. van Wyk Louw. 1972. Opstelle oor ons ouer digters. Kaapstad: Human & Rousseau.

 

Helize van Vuuren: http://www.litnet.co.za/Article/n-almanak-van-klippe-laatwerk-en-breyten-breytenbach-se-die-beginsel-van-stof-laat-verse  (Besoek 3 Oktober 2012).

 

 

Endnote:

 

1. T.T. Cloete (geb. 1924)  

God die digter

Chili is deur ‘n digter gemaak – Neruda

daar is meer poësie in die sneeuvlokkie

as in die letterkunde en baie meer poësie

in die miskruier in die toktokkie

in die meteorologie en entomologie

in die moremis en in die bergpiek

die horison wat in die hemel wegraak

in die rooswolk is daar baie meer liriek

  die aarde is deur ‘n digter gemaak.

 

 

 

Hennie Aucamp – vertaling in Engels

Wednesday, November 9th, 2011

Hennie Aucamp – vertaal deur/ translated by Charl CF Cilliers 

Hennie Aucamp

Hennie Aucamp

Hennie Aucamp grew up on the farm Rust-mijn-ziel in the Jamestown district. His first volume of short stories Een somermiddag appeared in 1963, and he has subsequently published 18 collections of short stories, and also reviews, essays and prose collections. Apart from his translations of Bertold Brecht’s work, Aucamp published six volumes of poetry. The most recent, Ghoera, appeared in 2011. The literary prizes Aucamp has won include the Hertzog Prize (1982), the Fleur du Cap Prize (1987 and 2004), the Recht Malan Prize (1997), the ATKV-veertjie Award (2004) and the Afrikaans-Onbeperk Award of the KKNK. In 2005 he received the Gustav Preller Prize of the Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns.

 

The Waterman and the Fish

 

The Fish is what your star sign is

and I am an Aquarius.

 

I carry water all the time –

in which you swim and feel sublime.

 

The past is where your visions dwell –

the present is my citadel.

 

You live a dream and shelter there –

I seek the how, the why, the where.

 

But in the Blue Hour’s magic view

land and water dream as one, not two,

 

and contour flows, disintegrates,

as if all firmness enervates.

 

We raise our glasses in the air

and seek in wine some balance there.

 

I drink to you, the silver Fish,

your lofty, evanescent swish.

 

“Aquarius” – one of your retorts,

“ride every wave till it aborts!”

 

Are we part of a watery race?

Is blue our mortal carapace?

 

We ask no more; we drink and pour

till both are one and one is more:

 

I, Waterman, am now a Fish,

and you, the Fish, Aquarius.

 

(From: Lyflied (compiler:Daniel Hugo):Liedtekste, Hennie Aucamp, Tafelberg, 1999)

(Tr. Charl JF Cilliers)

 

 

Caravaggio (1571 – 1610)

 

Artist and pimp, and whore, often as not;

and all three roles inspired you a lot,

like ritual cellar wine of some cardinal

for whom you had a quota to fulfil:

 

young bucks from alleyways and some back streets

still stinking of sweaty semened sheets;

and after use you had them all enshrined

in canvases the Church defined.

 

But sometimes, in a quiet hour,

you’d paint fruit, a loaf of bread, a flower,

then off to some court case, murder, brawl –

deeply disturbed as you were by it all,

 

poete maudit, in you we realise

the unrest clearly echoed in our eyes.

 

(From: Hittegolf: wulpse sonnette met ʼn nawoord, Hennie Aucamp, Homeros, 2002)

(Tr. Charl JF Cilliers)

 

 

The Rummer, the Wine, the Carafe

 

From what old and dusty bottle

did the carafe receive its fill

where, bloated, by a bowl it stood,

its vintage lost in time for good.

 

In the bowl a gleaming shell,

beside the grapes in bright array,

but oyster flesh must quickly swell:

life is a staged morality play.

 

The rummer with its ornamental

stem had tipped over onto the damask –

and the all-pervasive, slanting light

reveals a dried stain from an old wine flask.

 

The moment’s what we have each day:

no matter how fleeting its rich bouquet.

 

(From: Dryfhout, Hennie Aucamp, Tafelberg, 2005)

(Tr. Charl JF Cilliers)

 

 

The Smaller Universe

 

A herd instinct inheres in trees;

they stand together in a wood:

arboreally all elements, with ease,

contrive to promote the general good.

 

When birds in their nests in the forks

of trees void berry seeds onto the ground,

small creatures, bark-brown or even mousey,

like autumn leaves will scurry round.

 

Brushwood thrives in the incubating sphere

under green crowns of always-varying hue

and stag-horn ferns cling to the stems,

while everywhere mushrooms come into view.

 

It’s here in the twilight depths of the bush

that cathedral-building has begun

where, through leaves, like flickering candle light,

patches of moss are sought by the sun.

 

Those who, with axes and timber saws,

invade nature’s pristine sacredness

aren’t only destroying this natural wood,

but the immortal soul of the human race.

 

(From: Vlamsalmander, Hennie Aucamp, Protea, 2008)

(Tr. Charl JF Cilliers)

 

 

Three Anchor Bay

 

A cold wind brought the shocks

of mist that filled the tranquil bay,

transforming seagulls into flocks

of bobbing flecks of spray.

 

Were they present on that night,

heads tucked beneath a wing,

when Ingrid, in seaweed-tangled fright,

made her last offering?

 

How could they know, with their eyes closed,

being flecks of spray and seagulls too?

The sea slides hissing over sand:

of suicide there is no clue.

 

(From: Versindaba 2008, Marlise Joubert [compiler], Protea Boekhuis, 2008)

(Tr. Charl JF Cilliers)

 

 

Baking Day on Rust-mijn-ziel

 

Nothing instils more holiness than bread:

kneading the dough and letting it rise

till it outgrows the paraffin tin in size

and is taken and very carefully fed

 

into the splinter-twig shimmering flare

of hot-oven air, lower door latched and sealed tight

with dung. Then the tense Biblical vigil: What might

emerge after the dough has been reborn there,

 

a new body emerging of earth and corn?

The bread comes out and is then prized free

— o Sharon, o Zion, lift up your horn! —

the bread as perfect as it can be

 

but something remains of earth and dust:

a grey twig of ash, a crack in its crust.

 

(Uncollected)

(Tr. Charl JF Cilliers)

Hennie Aucamp. Oom Noag die Tweede

Sunday, August 14th, 2011

OOM NOAG DIE TWEEDE

ʼn kindervers

 

Stadig word my huis ʼn ark

wat wegvaar in die reën.

O, wat het ek in my kombuis?

ʼn Skenkel en ʼn skeen,

 

ʼn Koolkop en drie eiers,

en ʼn afgekluifde been.

O, waarheen vaar ek sonder kos

en buitekant steeds reën?

 

My houthuis strand teen Ararat,

met gletsers om my heen.

Wie kan oorleef in sneeu en ys

met ʼn skenkel en ʼn skeen?

 

ʼn Ysbeer kom dof aangeslof,

wil olie by my leen;

dit gee ek ook, nogal olyf,

en ʼn afgekluifde been.

 

Die beer beloon my met ʼn vis

wat ek in die olie dompel,

en sien hoe deur die sneeu en mis

my vriend weer huis toe strompel.

 

Maar eendag sal my ruilgoed opraak,

ook vuurhoutjies en gas,

en dan bly oor ʼn hopie bene

van my wat Noag was.

 

 

© Hennie Aucamp. 2011