Posts Tagged ‘Il Paradiso vert. Cas Vos’

Resensie: Il Paradiso – Dante Alighieri (Vertaal deur Cas Vos)

Monday, October 29th, 2018

Omslag

RESENSIE: IL PARADISO – DANTE ALIGHIERI (Vertaal deur Cas Vos), Naledi, 2018

Resensent: Marlies Taljard

Il Paradiso is die derde en laaste deel van Dante se Divina Commedia – die Goddelike komedie, ’n allegoriese gedig waarin die digter Dante se reis deur die hel, die vaevuur en die hemel uitgebeeld word. Dit word algemeen aanvaar dat die gedig simbolies is van die siel se reis na God en ewige saligheid. Die digter vertel in die eerste persoonsvorm van sy reis wat duur vanaf die nag voor Goeie Vrydag tot die Woensdag na Paasfees. Die Romeinse digter Vergilius is sy metgesel op reis deur die hel en die vaevuur, terwyl sy eertydse beminde, Beartice (later Bernard van Clairvaux), hom deur die hemel (die paradys) begelei.

Hoewel Cas Vos se vertaling van Dante nie die eerste in Afrikaans is nie (ek dink onder andere aan dié van Delamaine du Toit wat die hele gedig vertaal het en Kobus Krüger wat die Inferno in prosavorm vertaal het), is Vos se vertaling myns insiens ’n belangrike en noodsaaklike projek. Dante is een van die grootse digters van alle tye en sy werk (veral die Divina Commedia) se invloed strek wyd oor die wêreldletterkunde tot in die hedendaagse TV- en rolprentbedryf. Giovanni Boccaccio was die eerste groot kenner van Dante se werk, Geoffrey Chaucer het verskeie vertalings van Dante onderneem, verwysings na die Goddelike Komedie kom dikwels in Milton se werk voor, Honoré de Balzac en Henry Wadsworth Longfellow het eweneens beroemde vertalings van sy werk gemaak, Karl Marx sluit Das Kapital af met ’n aanhaling uit die Vaevuur, E.M. Forster haal in sy bekende Where Angels Fear to Tread (1905) dikwels uit Dante aan, T. S. Eliot se The Love Song of J. Alfred Prufrock (1915) en The Waste Land (1922) steun sterk op Dante, soos ook Ezra Pound se Canto’s … Op musikale gebied dink ek onmiddellik aan Liszt, Tchaikovsky, Puccini en aan talryke modene komponiste en rockgroepe wat Dante se tekste getoonset het en as intertekste vir hulle eie kunswerke gebruik het. Wil ’n mens dus lees of musiek luister of jouself andersins met die kunste besig hou, is kennis van Dante eintlik onontbeerlik.

Wat Cas Vos se vertaling van Il Paradiso belangrik maak, is dat dit sowel akademiese as estetiese waarde het. Omdat die werk so oud is (dit is in 1308 begin en in 1329, ‘n jaar voor Dante se dood, voltooi), moet die vertaler goed bekend wees met die sosiale, kulturele, teologiese, filosofiese, wetenskaplike en ander paradigmas waarbinne die werk geskryf is. Omdat Dante egter ook sterk steun op destyds reeds antieke werke, is kennis van dié werke en die kultuur waarbinne dit ontstaan het, eweneens belangrik. In ‘n onderhoud met Johan Myburg op Versindaba noem Vos die volgende werke waarna daar – onder andere – in die Il Paradiso verwys word: “Virgilius (Aeneïs), Ovidius (Metamorphoses), Cicero (De republica VI), Plato (Timaeus), Pseudo-Dionisius (De coelesti hierarchia), Aristoteles (Posteriora analytica II), Augustinus (Confessiones), Thomas van Aguino (Summa Theologica), Anselmus (Cur Deus homo), Albertus Magnus (De caelo et mundo), Bernardus van Clairvaux (De Consideratione).”

As gesoute en bekende teoloog en kenner van Grieks, Hebreeus, Latyn en Italiaans was Vos eintlik die aangewese persoon om hierdie spesifieke taak aan te pak, aangesien hy met die primêre bronne kon werk en homself nie slegs op tweedehandse vertalings van antieke tekste moes verlaat nie. As akademikus het hy egter ook deeglike navorsing gedoen oor die projek wat hy aangepak het. Daarvan getuig die uitvoerige inleiding en toeligtende aantekeninge wat ongeveer 70 bladsye beslaan en waarsonder die leek die kern van die groot werk moeilik sou kon verstaan. Die bibliografiese verwysings beslaan ’n verdere 40 bladsye. Vos steun, wat die Middeleeuse natuurwetenskap en geografie betref, op die werk van kenners en skryf ook verhelderend oor die teologiese insigte van Dante en sy tyd, asook oor die hiërargieë of bestaansorde van alle besielde wesens. Talryke akademiese bronne word (soos hierbo aangetoon) vir studente en belangstellendes gelys en bespreek.

Kennis van Middeleeuse kosmologie wat gebaseer is op dié van die ou Grieke, is onontbeerlik vir die interpretasie van die gedig. Aan ‘n bespreking daarvan word ‘n groot deel van die inleiding gewy. Die antieke godedom en die hiërargiese orde waarbinne die gode geheers en gewerk het, word verduidelik, asook die verhouding tussen die gode en die planete wat om die son wentel. Die hele struktuur van die Il Paradiso is naamlik op die hiërargiese orde van die planete (en die gode wat met hulle geassosieer word) geskoei. Verder is dit belangrik dat die leser die Griekse en Romeinse mites ken en verstaan waarop dele van die Divina Commedia steun. Daarbenewens wy Vos in sy inleidende aantekeninge uit oor die rol wat die maan in die gedig speel, die mistiek en die engeleleer wat veral vir die Il Paradiso belangrik is, asook die simboliese waarde van lig. Die retoriek en die poëtiese strategieë wat die gedig onderlê, is belangrike wegwysers in die vertaalstrategie waarvan die digter gebruik gemaak het en behoort in berekening gebring te word by die beoordeling van die eindproduk.

Die basisgegewe van die Inferno en die Purgatorio is die sewe doodsondes. Daarteenoor is die Paradiso gebaseer is op die vier belangrikste wêreldlike deugde, naamlik wysheid, regverdigheid, onthouding en standvastigheid en op die drie teologiese deugde geloof, hoop en liefde. Die gedig as geheel bestaan uit 14 233 reëls wat, soos gesê, in drie hoofdele verdeel is. Elke deel bestaan uit 33 canto’s en ’n inleidende deel wat tradisioneel as afsonderlike canto gereken word. Dit bring die totaal dan te staan op 100 canto’s.

Ook die drie gebiede of ryke waaroor die gedig handel (hel, vaevuur en paradys), volg hierdie struktuur van 9+1=10: daar is 9 sirkels in die Inferno en een waarin Lucifer heers; 9 ringe om die Berg van die Vaevuur, gevolg deur die Tuin van Eden; 9 hemelse sfere in die Paradys en die buitenste sfeer van vuur. Oor laasgenoemde skryf Vos in sy inleiding (p.9-10):

In Dante se voorstelling is daar voor die paradys sfere van lug en vuur om die aarde (…) Eerstens is daar sewe konsentriese hemelsfere, wat sewe planete dra, naamlik die Maan, Mercurius, Venus, die Son, Mars, Jupiter en Saturnus. Dan volg die agtste sfeer, die sfeer van die Vaste Sterre. Vervolgens is daar die negende sfeer (…) waar ruimte en tyd en die natuur ontstaan (…)

Benewens die sewe konsentriese hemelsfere en die twee ander sfere, is daar heel buite-om die tiende sfeer (die Empireo: die vurige hemel). Dit is buite tyd en ruimte en onbeweeglik. Dit is die woning van die onveranderlike Skepper van die hemele, die engele en ook die hemelinge. Die saliges het elkeen in die tiende sfeer ‘n eie sitplek in ‘n soort amfiteater wat die vorm van ‘n wonderskone roos het.

Die motto van die boek beskryf dié visioen:

Ek aanskou hoe die wit roos oopkelk

en God se skoonheid en lof versprei

sonder dat die rooskelk ooit verwelk.

Die bogenoemde struktuur van die gedig kan sonder veel moeite en insig uit die gedig self afgelei word. Die retoriese onderbou van die Divina Commedia is egter nie (vir die leek) voor die hand liggend nie. Vos skryf oor Dante se gebruik van retoriese stylmiddele in deel 11 van die inleiding, “Retoriek en poëtiese strategieë” (p.36):

Dante was grondig geskool in die Griekse en Romeinse retoriek, veral dié van Aristoteles, Vergilius en Ovidius (…) Die komposisie van die canto bevestig Dante se retoriese kundigheid en vernuf.

Die vertelling oor die maanvlekke bevat presies honderd reëls. Binne hierdie raam gebruik Dante die fabel van Kain om die maanvlekke te verklaar. Dit lyk asof Dante hom op dié fabel beroep, maar dit is net skyn. In hierdie vertelling word fyn humor gebruik. Beatrice skud net haar kop en glimlag oor Dante se liggelowigheid en onkunde oor die Kain-fabel (…), maar wat Dante eintlik doen, is om by monde van Beatrice se retoriese argumente die maanvlekke te verklaar.

Die aanwending van poëtiese strategieë kom deurgaans in die Paradiso voor. Die retoriese vaardighede soos die argumentum en die sillogisme het hy by Aristoteles geleer.

Ook verskeie ander retoriese en poëtiese strategieë wat die struktuur van die Il Paradiso toelig en wat die betrokke teks kenmerk, word in hierdie deel van die inleiding beskryf.

Wat daadwerklike vertaalstrategie betref, het Cas Vos in die bogenoemde onderhoud op Versindaba belangrike inligting verstrek. Johan Myburg merk tereg op dat Vos so getrou moontlik uit Italiaans na Afrikaans probeer vertaal het wat die vorm en inhoud van die gedig betref, maar ten spyte daarvan die Afrikaanse leser van die 21ste eeu in gedagte gehou het. Dante se Il Paradiso bestaan, soos die voorafgaande 2 dele, uit 33 canto’s, geskryf in driereëlige strofes in die terza rima rymskema (aba; bcb; cdc; …) met (meestal) 11 lettergrepe per reël. Om hierdie streng vereistes wat in 14de-eeuse Italiaans mog gewerk het, op Afrikaans oor te dra, sou byna net so onsinnig wees as om die Ilias in daktiliese heksameter te probeer vertaal. Die vertaler het die besluit geneem om die Afrikaanse teks wel te laat rym, maar het van ‘n eenvoudiger rymskema (aba;cdc;efe; …) gebruik gemaak wat myns insiens nie afbreuk doen aan die metriese en klankskoonheid van die gedig nie. Ook het hy homself nie té streng gehou by 11 lettergrepe per reël nie, maar eerder getrou gebly aan die strekking van die gedig. Dit is logiese en verantwoordelike vertaalstrategieë, veral gesien in die lig van die besondere kompleksiteit en vreemdheid van die teks waarmee ook nog rekening gehou moes word. Waar baie vertalers sange en himnes uit die Rooms-Katolieke liturgie onveranderd in Latyn laat, vertaal Vos (met sy doelgehoor in die oog) ook dié dele na Afrikaans. Longfellow begin byvoorbeeld sy Engelse vertaling van Canto 7 soos volg:

“Osanna sanctus Deus Sabaoth,

Superillustrans claritate tua

Felices ignes horum malahoth!”

Vos vertaal:

Hosanna, heilige God van die leërskare

wat met u helder lig die geseënde vure

van die koninkryke laat vlam in tye van gevare.

Anders as in die oorspronklike werk en baie ander bekende vertalings waar die Hosanna uit die Mis aangehaal word en dus nie rym nie, laat Vos sy teks op hierdie plek wel rym (hy verloor dus iets, maar gee iets anders terug).

Natuurlik is dit so dat vertalings altyd iets inboet en dat die bronteks veelvuldig verraai word in vertaling. Uiteindelik is dit egter die eindproduk wat beoordeel moet word en ek oordeel dat Vos se vertaling tot ’n groot mate die ontsagwekkende Paradiso vir die Afrikaanse leser oopmaak. Ek dink byvoorbeeld aan die gedrae styl wat deurgaans volgehou word en wat vandag nog selde in Afrikaans gebruik word. Tog bly die teks esteties bevredigend en leesbaar en kry die leser selde die gevoel van hoogdrawendheid. Binne die beperkinge waarin die digter/vertaler moet werk, is daar egter ook dikwels winste vir die moderne leser. Die volgende voorbeeld kom uit Canto XXXIII wanneer Dante die Ware Lig aanskou:

O Ewige Lig, wat alleen in Uself woon,

allen Uself deurgrond, op Uself gerig,

Uself bemin, u glim-lag en u liefde toon!

In daardie sirkel wat deur Uself verwek is

en in U as weerkaatsende lig verskyn, was ek,

met ‘n pleroma van verwondering, daarvan bewus,

en het dit toe voorgekom of ek hierdie beeld

van ons menslike gelykenis aanskou;

en my helende bestaan is daarin verbeeld.

Soos die meetkundige met sy hele verstand

hom inspan om die sirkel se oppervlakte

te bereken en ten spyte van alles versand,

so het ek by daardie nuwe en vreemde gewroeg;

maar ywerig en gretig om te verstaan hoe so ‘n beeld

met die sirkel ooreenstem en hoe dit daarin voeg.

In hierdie fragment is die woordspeling, die sinsritme, die enjambemente en die rymwoorde dié van die kundige vertaler en maak dit die Afrikaanse teks ‘n kunswerk in eie reg.

Nou kan die leser dalk vra in welke mate die antieke teks nog tot die moderne mens spreek. In eerste instansie moet verstaan word dat die Divina Commedia nie in eerste instansie ‘n spirituele teks wou wees nie. In die verhelderende aantekeninge wys die skrywer daarop dat die gedig “’n getuienis van Dante se politieke betrokkenheid” is. Destyds, net soos nou, was politici korrup – ook die Kerk se amptenare. Pous Bonifacius VIII was die teiken van Dante se kritiek, veral in die Inferno. Met die Paradiso wou hy die volmaakte staat op aarde uitbeeld aan die hand van die hemelse heerlikheid. Sy argumente is vandag nog net so geldig soos destyds en sy beelde, voorstellings en ervarings nog net so aangrypend. Uit Canto XI kom die volgende strofes wat net sowel vir ons omstandighede geskryf kon wees:

O dwase ambisie en eersug van ‘n stefling,

hoe ydel is die retoriek wat meebring

dat julle vlerke jul tot afwaartse vlugte dwing!

Een soek aforismes op, ‘n ander die wet,

ander weer heers deur geslepenheid en geweld,

nog ‘n ander gebruik vir selfgewin gebed,

deur plundering of deur onheilige weë;

en hunker steeds na die vlees se genieting,

terwyl ‘n ander hom tot ledigheid oorgee.

Hierdie kundige vertaling waarin die vertaler daarin slaag om die gees van die antieke gedig aan ’n Afrikaanse gehoor oor te dra, behoort op die boekrak van enige ernstige Afrikaanse leser te pryk. Moet asseblief nie nalaat om op die volgende webwerf na Dawid Minnaar se voorlesing van Canto XX te kyk nie: https://www.youtube.com/watch?v=gF4VLgsw_bY

Onderhoud met Cas Vos (Vert. Dante Alighieri, Il Paradiso)

Monday, October 15th, 2018

Dante Alighieri, Il Paradiso, vertaal deur Cas Vos. Naledi, 2018

Cas Vos gesels oor sy vertaling met Johan Myburg.

 

J.M.   Il Paradiso is die derde en laaste deel van Dante Alighieri (c. 1265-1321) se magnus opus La Divinia Commedia. Elke deel van dié epiese gedig bestaan uit 33 canto’s. Die belang van die getal drie word verder benadruk deur die struktuur, die sogenaamde terza rima – driereëlige verse met 11 sillabes en ʼn rymskema aba, bcb, cdc, ded…. Hierdie laaste deel het jy nou uit Italiaans in Afrikaans vertaal en getrou probeer bly aan die teks, die vorm en die inhoud en boonop het jy die Afrikaanse leser van die 21ste eeu in gedagte gehou. Hoe het dit gekom dat jy dié taak aangepak het?

C.V. My jare van naby kontak met Niek Schuman, emeritus professor van die VU wat Italiaans vlot praat en Dante uit sy kop kan siteer, het my hiertoe oorreed. By hom het ek my liefde vir Italiaans aangeleer. Die vertaling van Il Paradiso vereis ook ’n kennis van Latyn, Grieks, Hebreeus en Aramees. Toe ek Il Paradiso begin lees, is ek begeester om die reis saam met Dante aan te durf. Maar eers het ek vir Apollo, op Dante se voetspoor, gepleit:

O gedugte Apollo, ek smeek jou vir krag

om my so aan die laaste taak te wy

dat mense my die lourierkrans waardig ag.

.

Tot dusver was die een piek van Parnassos

vir my voldoende; nou het ek albei nodig

vir die voltooiing van die drie laaste canto’s.

.

Kom, vul my met jou krag in voldoende mate

soos die keer toe jy Marsaïs verslaan het;

jy het hom gepluk uit die skede van sy ledemate.

Ek was so beïndruk deur die struktuur en tekstuur van die manjifieke gedig dat ek besluit het om die lang reis aan te pak. Johan, jy verwys met reg na die driereëlige verse en die terza rima rymskema. Dante het egter nie slaafs elke reël getel om 11 sillabes te vind nie. Daar is, om net drie voorbeelde te noem, reëls wat nie uit 11 sillabes bestaan nie.

ficcar lo viso per la luce etterna,

Cosi ricorsi ancore a la dottrina

che non move occhio per cantare osanna;

Die sillabes hoef in die vertaling nie in 11 ingedwing te word nie. Elke reël stel sy eie eise ten opsigte van die aantal sillabes. Dit gaan om die asemhaling, die ritme en vloei van elke reël. Ek het besluit om vir die tersines konsekwent ’n aba, cdc, efe …rymskema te gebruik. Die rymwoorde moet ten alle koste dwangrym vermy. Die funksie van rym is om die klank en kleur van elke tersine tot sy reg te laat kom.

J.M. Wat is die relevansie vir die hedendaagse leser om Dante in Afrikaans te kan lees? Is daar raakvlakke (polities, maatskaplik, godsdienstig) tussen Firenze van die 13de, 14de eeu en ons ervaring?

C.V. Dante se gedig bly tydloos. Dit ontsluit voorheen ongekende wêrelde en werklikhede. Dan is daar natuurlik die heerlikheid om die gedigte te ervaar..

Johan, jou vraag oor die raakpunte van Dante se Firenze en ons tyd is uiters relevant. Dit is asof Dante by ons aanklop en die gedig aan ons oorhandig. In Firenze was daar die politieke twiste tussen die Wit en Swart Guelfe. Politieke spanning, korrupsie, staatskaping, bedrog en verraad. Klink dit nie bekend nie? Dante is as stadsowerste van Firenze aan korrupsie en finansiële wanbestuur skuldig bevind en ten onregte verban. Indien hy sy voete ooit weer in Firenze sou sit, sou die doodstraf op hom wag. Die vonnis is eers in 2008 opgehef. Die samelewing is gekenmerk deur skatrykes en armlastiges. Net soos vandag. Die Rooms-Katolieke Kerk en die Heilige Romeinse Ryk het om mag gewedywer. Pous Bonaficius VIII was ’n egosentriese boosaard. Die probleem was nie God nie, maar sy grondpersoneel. So is dit vandag nog.

Dante het Il Paradiso in ballingskap in Ravenna gedig. Hy het dit gedoen om sy liefde vir Beatrice, sy mia donna, te verewig en hoop vir die toekoms aan die mensdom te gee. Dit is wat ons vandag meer as brood nodig het: hoop. ’n Toekoms.

J.M. Waarom het jy besluit op Il Paradiso? Was dit onder meer ʼn persoonlike voorkeur?

C.V. Ek het Dante vertaal omdat hy na my mening een van die allergrootste digters is en Il Paradiso is sy grootste werk.

Dante se invloed kan duidelik in die werk van onder andere Torquato Tasso se Gerusalemme Liberta (1581) gesien word:

O Musa, tu che di caduchi allori

non circondi la fronte in Elicona,

ma su nel Cielo infra I beati cori

hai di stelle immortali aurea corona.

.

O hemelse muse, mag die verlepte lourierkrans

van die Helikoniese lente nie u wenkbroue beskadu nie,

maar sit gekroon met sterre se onsterflike straledans

in die hemel, dáár bring engele glansend lof aan u.

Sy invloed op heelwat gerekende digters is enorm: Geoffrey Chaucer, John Milton, Henry Wadsworth Longfellow, Alfred Lord Tennyson, Ezra Pound, T.S. Eliot, W.H. Auden, Derek Walcott, Seamus Heaney en Robert Pinsky. Daar is ook spore van hom by Peter Blum.

Dante se komposisie is indrukwekkend. In canto 1 volg na die inleiding 100 reëls. Dit is ook die geval met canto XXXIII. Ná die woorde van Bernardus van Clairvaux volg die 100 slotreëls.

Die poëtiese strategieë wat Dante aanwend het my bekoor. Die rykdom van blomvars metafore en vergelykings, enjambemente, die akrostigon (maar dan op ’n eie oorspronklike manier), sillogismes, satires en nog veel meer.  Ek het gereken Dante moet in Afrikaans vertaal word. Dit is ’n ereskuld aan Afrikaans. Ek het byna tou opgegooi toe ek by canto’s XV en XVI kom. Die edel voorsaat van Dante is  Cacciaguida en dan is daar al die ander onuitspreekbare voorgeslagname. En hulle moet rym! Toe ek oor die slaggat gekom het, het ek besef nou moet ek tot die laaste canto voortgaan. Ek het uitgeroep: “Mio amico Dante, istanze!”

J.M. Hoe verskil dié nuwe vertaling van Il Paradiso van die bestaande vertalings in Afrikaans (ek dink aan dié van Delamaine du Toit en Kobus Krüger)?

Delamaine du Toit het al drie dele vertaal. Sy bedoeling was om Dante in Afrikaans leesbaar te maak. Die rym en poëtiese krag kom egter nie tot sy reg nie. Daar is opmerklike spel(foute) in die vertaling en aantekeninge. In Die Paradys X word reël 85 vemenigvuldig geskryf. In canto XVI, reël 41 staan erste in plaas van eerste. En in canto XXIX, reël 28 is drievoudge in plaas van drievoudige. Dis genoeg. J.S. (Kobus) Krüger het die Inferno in prosavorm vertaal. Dit is na my mening die beste en getrouste prosavertaling wat daar in enige taal bestaan.

Ek wil my nie oor my eie vertaling uitspreek nie. Wat ek wel wil skryf, is dat dit as gedig beoordeel moet word wat so trou as moontlik aan Dante se Italiaanse gedig staan, maar ook die huidige leser aangryp. Ek luister na die kenners van die Italiaanse teks van Dante. Ek gee eerder ’n voorbeeld van my vertaling: Canto XX:

142     En net soos ’n goeie luitspeler die sanger

           met die streel van seningsnare begelei,

           so word die lied se klank ryker en pragtiger,

145     en, terwyl hy aanhou praat het, was ek bewoë

            toe ek sien hoe daardie geseënde ligte

            net soos twee knippende en winkende oë

148      vlamme laat bewe met daardie gedigte.

J.M. Daar is mense wat meen Dante is onvertaalbaar en dat die rede is waarom daar (steeds) soveel vertalings ontstaan. Wat is die grootste uitdagings om Dante te vertaal? Jy verwys in die voorwoord onder meer na vertaling as ʼn kwessie van “keuses maak” en die gevaar om ʼn vertaling “inheems” te maak.

C.V.Vir my is die soveel vertalings juis ’n aanduiding dat daar ’n behoefte is aan meer en goeie vertalings. Die vertaling van Ike Cialona en Peter Verstegen het reeds vanaf 2000 tot 2013 sewe  herdrukke beleef.  Meer sê vir my daar kan nog beter vertaal word.

Keuses moet ten opsigte van elke tersine gemaak word. Dit geld die rymwoorde, maar ook die ritme en klank. Die band met en oogmerk van die bronteks moet eerbiedig word. Die oorgaan van een taal in ‘n ander, is ‘n reis. Met die reis breek nuwe seisoene aan. Die vertaling klink anders in die ontvangstaal, maar dit moet trou aan die grondtaal bly. Vertaling beteken dat ‘n nuwe daeraad aanbreek sonder om die glansende son van gister te vergeet. In een sin: Dante praat nou Afrikaans!

J.M. Rym en metrum maak vertaling soveel moeiliker. Wat was jou leidster ten opsigte van dié vertaaluitdaging? [Kan jy dalk ʼn voorbeeld uit die teks gee?]

C.V. Johan, ek stem volkome met jou saam. Rym moet in elke ontvangtaal vars wees en sonder dwang. Lees die vertaling herhaaldelik met die oor om daarvan seker te maak dat dit as gedig oorkom. Metrum (die natuurlike ritme en aksente) is ‘n eis vir ‘n poëtiese vertalng. Die leser moet oor naby aan die gedig wees. Vir my was die voortreflike voorlesings van Dawid Minnaar die toets van ‘n geslaagde vertaling. Die klank, die intonasie, die stemkleur en die interpretasie speel alles mee om dit as gedig te ontvang en te waardeer.

Ek gee ‘n voorbeeld van my vertaling:

82  Nooit dors ’n troostelose baba so innig

      na sy ma se melk as wanneer hy wakker

      skrik en die skerp lig sy voorkop belig,

85   só het ek ook, om nog skoner spieëls van my

       oë te maak, afgebuk na die water wat daar murmel

       sodat ons ons in die waterspieël kan verbly;

88   en skaars het my oë daaruit gedrink

       of dit het vir my gelyk of die rivier

       se lengteloop nou sirkelvormig krink.

J.M. Dante het beskik oor ʼn ensiklopediese kennis wat sterk van kosmologie tot letterkunde tot politiek. Dit verg ʼn vertaler wat bewus is van die kultuur-historiese konteks van die Dante-teks. Hoe berei ʼn mens jouself voor daarop?

C.V. Johan, ek sou nog teologie, filosofie en himnologie wou byvoeg. Dit is verbysterend. Stel jou net voor: die banneling in Ravenna is besig met sy allergrootste digwerk. Maar sonder enige bron en ook nie prof Google tot sy beskikking nie. Virgilius (Aeneïs), Ovidius (Metamorphoses), Cicero (De republica VI), Plato (Timaeus), Pseudo-Dionisius (De coelesti hierarchia), Aristoteles (Posteriora analytica II), Augustinus (Confessiones), Thomas van Aguino (Summa Theologica), Anselmus (Cur Deus homo), Albertus Magnus (De caelo et mundo), Bernardus van Clairvaux (De Consideratione).  As kind van sy tyd het Dante op die astronoom Ptolemaeus se kosmologie gesteun. Hy het vir sy engelehiërargie Pseud-Dionisius se engeleleer nagevolg (De coelesti hierarchia). Die planete, behalwe die Aarde, was as gode beskou. Binne hierdie raam kon Dante sy reis na die Empirio (die hoogste hemel) onderneem. Dit gaan my verstand te bowe dat Dante al die bronne, en nog meer, kon beheer. Dit was net ‘n genie beskore.

Sonder ‘n grondige kennis van die kultuur-historiese konteks van die Dante-teks en kennis van veral Italiaans, Latyn en Grieks is ‘n vertaling nie moontlik nie. Gelukkig hoef die leser nie alles te weet nie. Hy/sy moet hom/haar deur die vertaling laat meevoer na die visio Dei, die lig en heerlikheid van God.

Hoe verruklik word die drie-eenheid nie poëties toegelig nie?

109 Ek kan nie beweer dat hierdie stralende Gloed

       meer as ’n enkele voorkoms gehad het nie,

       want Hy is soos Hy is, altyd volmaak en goed,

112 maar my sig het sterker geword terwyl ek kyk,

        ek het sonder ophou getuur en gemerk

       dat die enkele verskynsel verander, buite my bereik.

115 In die onpeilbare helderglansende beeld

       van die Verhewe Lig kon ek drie sirkels

       sien van drie kleure en met een grootte bedeeld;

118 die eerste is in die tweede gereflekteer

        soos Iris deur Iris, die derde was vuur

        uitgeblaas onder die eerste twee se beheer.

121 Hoe ontoereikend is woorde om dit te beskryf

        wat ek gesien het en aan my geheue geknoop is;

        maar om dit weinig te noem, is om te oordryf.

Die teologie kan ook by Dante baat om die inkarnasie (menswording) meer poëties en minder dogmavas te verstaan.

82  Die aardse poeierstof is so volmaak gemaak

      vir die heelheid van ’n lewende wese,

      en sodoende het die maagd toe swanger geraak.

Ek gee nog ‘n poëtiese wyding aan die inkarnasie:

28  Daarom het die hele mensdom reeds lankal

      in hulle dwaling siek geyl, maar toe het God

      se Seun in die vuilerige slik van ons bestaan geval

31  tot waar Hy die natuur wat ons van God skei,

      met Homself herstel en verenig het;

      Hy het dit alles uit liefde en genade berei.

J.M. ʼn Aansienlike deel van jou vertaalde Il Paradiso bestaan uit verklarende aantekeninge waarin jy die net wyd sprei en die leeservaring as’t ware aanvul. Wat my laat wonder: Is dit moontlik om Dante te lees sonder dié agtergronde?

C.V. Dit is bedoel om die leeservaring aan te vul. Dit is wegwysers om Dante se gedig te begryp en daardeur aangegryp te word.

J.M. In Die Goddelike Komedie, ook uitgegee deur Naledi, het jy reeds gedeeltes uit die driedelige Dante-teks vertaal. Sien jy kans vir ʼn volledige vertaling van Inferno en Purgatorio?

C.V. Nee, Johan. Ek sien nie kans om van die hemel na die hel (inferno) af te daal nie. Dalk ontmoet ek daar vir Vanni Fucci, die verraaier wat ook die naam “Muil” gedra het.

Johan, baie dankie vir sinvolle en insiggewende vrae.

Die skakel na Dawid Minnaar se voorlesing.