Posts Tagged ‘Ilias’

Marlies Taljard: Fragmentering en rekonstruksie

Sunday, September 11th, 2016

 turkey-troy-ruins-1

Wanneer die bejaarde monnik Adso van Melk aan die einde van The name of the rose ʼn tweede besoek bring aan die klooster wat hy as jongeling saam met William van Ockham besoek het, soek hy in vertwyfeling tussen die ruïnes van die mure na iets van dit wat hy gehoop het om te vind, maar hy kry slegs fragmente van die vele kosbare manuskripte wat die biblioteek van die klooster eens gehuisves het. Hy maak die stukkies bymekaar, stop dit in sy reissak en herlees dit keer op keer, hopende dat dit tot hom sal spreek. Uiteindelik verbeel hy hom dat die fragmente a kind of lesser library verteenwoordig – mens sou dalk kon sê dat hy daarin ʼn essensie van die groter geheel vind: a library made up of fragments, quotations, unfinished sentences, amputated stumps of books.

Ons weet dat hierdie slot onder andere as ʼn heenwysing na die postmodernistiese versplinterde werklikheid gelees kan word, die twyfel oor die vermoë van die narratief om die werklikheid getrou weer te gee en die twyfel aan die betekenisvolheid van die teks. Bertens en D’Haen sê oor gefragmenteerde tekste dat dit die leser uiteraard vry staan om ʼn verband te ontdek tussen die verskillende fragmente en om dit ʼn tematiese sin te gee, maar dat daar geen waarborg bestaan dat daar wel ʼn sodanige verband bestaan of bedoel is of dat dit op een of ander wyse nuttig sou kon wees nie.

My vraag is – in terme van Cas Vos se werkwyse in Fragmente van die Ilias (Protea Boekhuis, 2014) – welke teoretiese verantwoording daar is vir die fragmentering van ʼn lang narratiewe teks wat 24 hoofstukke beslaan (in die Ilias is dit Boeke), tot 24 gedigte. Die doel van my artikel is nie om ʼn waardebepaling van Vos se poëtiese teks te onderneem nie, maar bloot om ʼn bepaalde vertalingspraktyk te ondersoek en die sinvolheid, al dan nie, van so ʼn praktyk te verreken in terme van die vertaling van antieke tekste soos die Ilias en die Odusseia.

Sun Kyoung Yoon is een van verskeie skrywers wat daarop wys dat wanneer klassieke tekste vertaal word, is dit dikwels die doel van die vertaler om dié tekste ʼn nuwe lewe te gee deur dit te transformeer en dit sodoende meer toeganklik te maak vir lesers wat nie die Grieks of Latyn (of ander taal) verstaan nie. ʼn Mens moet onthou dat vertaling altyd die herskryf van ʼn bepaalde teks behels en dat dit plaasvind binne ʼn bepaalde konteks en gerig word op ʼn bepaalde teikengehoor. Wat vertalers verkies om te vertaal en hoe hulle vertaal word beïnvloed deur sowel die sosio-kulturele konteks waarbinne die vertaling plaasvind as die behoeftes van die doelgroep waarvoor die vertaling gemaak word. Daarom verskil vertalings van klassieke werke dikwels ingrypend van die brontekste én van ander vertalings van dieselfde werk. Die eindproduk van die vertaling dra altyd, aldus Frances Jones, die tekens van die vertaler se ingesteldheid ten opsigte van die bronteks en sy siening van sy rol as medieërder wat op sy beurt die aard van die literêre kommunikasie, m.a.w. die styl en poëtiese vormgewing, asook die graad van vereenvoudiging en die mate van ekwivalensie met die oorspronklike teks beïnvloed. Die keuse wat die vertaler maak wanneer hy ʼn teks assimileer om aan te pas by ʼn ideologiese raamwerk wat deur sy teikengehoor verstaan en aanvaar sal word, is beslis nie neutraal of onskuldig nie.

Die diskoers van hervertelling en herskrywing bied myns insiens ʼn besonder stewige raamwerk waarbinne die vertaling van gemarginaliseerde tekste gelees kan word, dus tekste wat nie algemeen beskou word as deel van die kanon van ʼn bepaalde letterkunde nie. Ek dink ʼn mens sou met reg kon beweer dat werke soos die Ilias en die Odusseia nie werklik deel is van die Afrikaanse kanon nie, of dan dat sulke werke redelik ver op die buitewyke van die kanon lê.

Wat die vertaling van sulke werk bemoeilik, is aspekte soos geskiedkundige plasing, waardes en etiek wat in die oerteks ter sprake kom, asook die vreemde wêreldbeskouings wat in baie van dié tekste voorkom. Maar ook suiwer literêre aspekte van die oorspronklike teks kan die vertaling bemoeilik, soos genre, vorm en poëtiese konvensies. Dit is byvoorbeeld onmoontlik om die versvorm van die Ilias na Afrikaans te transponeer, want (onder andere) werk die Griekse heksameter glad nie in Afrikaans nie. Dit is ook problematies om die totale dieptestruktuur van antieke tekste ten volle – of selfs gedeeltelik – in moderne weergawes van die teks weer te gee.

Omdat die vorm en die intertekstuele raamwerk van die bronteks dikwels aan die leser onbekend is, is dit moontlik dat probleme met die resepsie kan ontstaan wanneer sulke werke vertaal word. Die informasielading wat deel van die vertaling moet wees sodat die teikengehoor die teks verstaan, raak naamlik so groot dat dit die hele vertaalde teks in gevaar kan stel. Om hierdie slaggat te vermy, het dit gebruiklik geword om in begeleidende paratekste soos ʼn Inleiding, ʼn Agtergrond, voetnote of ʼn kort opsomming van die verhaalgegewe die belangrikste inligting te verskaf wat nodig is om die werk te verstaan. Dit doen Vos in sy vertaling van dele van die Ilias ook. So is dit dan moontlik om ʼn meer vaartbelynde vertaling te maak – dikwels deur aan dié dele van die teks te snoei wat die narratiewe gang belemmer of wat vir die leser oninteressant is en daartoe kan lei dat hy belangstelling in die teks verloor.

Kognitiewe wetenskaplikes wys daarop dat ons geneig is om nuwe en onbekende inligting te assimileer tot patrone wat reeds aan ons bekend is. Volgens die teorie van Dekonstruksie is alle verhale immers net ʼn hervertelling van verhale wat dit voorafgegaan het en waarvan die narratiewe struktuur reeds in die onbewuste van lesers ingebed is – veral mitiese verhale. Mites is argetipiese verhale waarin meerduidige simbole voorkom en wat godsdienstige of spitituele betekenis het vir dié wat dit vertel. Mites kan ook bydra tot beter begrip van ʼn samelewing se kulturele sisteme of waardestelsels.

Maria Tymoczko wys daarop dat die meeste hervertellings en herskrywings van antieke verhale fokus op die mitiese inhoude van die ou verhale. Dit is verhale wat – in Jungiaanse terme – waarskynlik uit die Kollektiewe Onbewuste stam en waarvan die struktuur inderdaad blykbaar aan die meeste luisteraars of lesers bekend is. ʼn Mens sou mites inderdaad as argetipiese verhaalstrukture kon beskou. Mites is ook verhale waarvan daar geen oorspronklike weergawes bestaan nie, maar die simboliese en etiese beginsels wat daarin vervat is, is in tallose nuwe of antieke verhale en mites ingebed. Kortom: mites vorm die grondstof van die meeste goeie letterkundige werke en word blykbaar algemeen deur lesers verstaan en die simboliese inhoude word selfs by die lees van verhale geantisipeer.

Tymoczko wys dan verder daarop dat wanneer ʼn tradisionele verhaal vertel (of dan: neergeskryf) word, is die hervertelling metonimies van aard, omdat dit verwys na al die vorige vertellings van dieselfde verhaal wat aan die leser bekend is. Selfs wanneer net dele van die oorspronklike verhaal vertel word, word die hele verhaal by implikasie deur die leser opgeroep. Daarom verduur moderne gehore verwerkings, aanpassings of verkortings van tradisionele verhale. Dit bied die leser dikwels die moontlikheid om die nuwe met die saamresonerende oorspronklike te vergelyk en die rede vir weglatings of “foute” te bedink, om die leë plekke in te vul of om doodgewoon die korter weergawe wat soms in een sitting gelees kan word, te geniet. Maar dan is dit noodsaaklik dat die lesersgehoor ook die gekanoniseerde weergawe van die bronteks ken, sodat die keuse wat die digter maak ten opsigte van wat hy vertaal en hoe hy vertaal, die nodige impak op die gehoor kan hê.

Ek wil dan argumenteer dat Cas Vos in sy vertaling van fragmente uit die Ilias, soos ook in sy vroeër werk soms, die fokus laat val op bepaalde mitologiese aspekte van antieke tekste waarmee moderne lesers sal kan identifiseer. Vos se bundel Die afdruk van ons hande bevat 11 vertalings van die Uruk-fragmente. Dié fragmente vorm deel van die verhaal van Gilgamesj en Enkidu en is deel van ʼn teks wat in die elfde eeu voor Christus op 12 kleitablette in die biblioteek van Ninivé neergeskryf is. Vos se poëtiese weergawe van dié mite verloop min of meer soos dit op die Sumeriese kleitablette verskyn. Hoewel sy teks baie korter as die oerteks is, slaag hy daarin om ʼn bepaalde essensie van die oorspronklike verhaal weer te gee. Die Gilgamesj-epos is primêr gerig op die beskrywing van die helde se merkwaardige avonture, maar kan ook op ʼn dieper vlak gelees word as lewensiklus vanaf die ongeskakeerde geveg om lewe en dood tot die uiteindelike soeke na onsterflikheid. Dit is hierdie dimensie wat Vos in sy gedigsiklus ontgin deur klemlegging op spiritualiteit. In die openingsreëls van die siklus word ‘n mistieke handeling opgeroep

Skep teen skemer suutjies asem

en doop julle voete in olie

voordat julle na Uruk vertrek.

Dat een van die belangrikste verhale, nl. dié waarin Gilgamesj en Enkidu die monster Huwawa dood, nie in Vos se siklus opgeneem word nie, asook sy onderbeklemtoning van Gilgamesj se handelingspatroon, illustreer die digter se klemlegging op mitiese verhaalinhoude met ʼn argetipiese karakter en sy doelbewuste vermyding van sogenaamde heldedade en oppervlakkige menslike konflik.

Ek dink byvoorbeeld ook aan die gedig Zeus swig uit ʼn latere bundel wat saamgestel is uit enkele grepe uit Boek XIV van die Ilias. In die bronteks is dit die gedeelte waar Hera wraak neem op Zeus. Wanneer sy hom by die hoogste spits van Ida met die baie fonteine sien sit, staan daar in Van Rensburg se letterlike vertaling: maar hy was haatlik vir haar hart. In Vos se gedig word egter min melding daarvan gemaak. Die klem val eerder op die liefde en die romantiek. Die gedig eindig met die reëls:

Vir hulle laat die aarde die veld bot

en groei die dounat lotus, die saffraan

en die hiasint bankvas vir die god.

 

“Kom, laat ons ons in die liefde verlustig,

nog nooit het die liefde vir ʼn vrou

my hart só oorstroom en versadig nie.”

Hierdie voorbeelde behoort ʼn aanduiding te gee van ʼn bepaalde tradisie waarbinne Cas Vos se Fragmente uit die Ilias gelees moet word – ʼn tradisie wat natuurlik redelik algemeen in die letterkunde voorkom. Wat Vos in die bundel onder bespreking doen, is reeds ʼn gevestigde praktyk in sy oeuvre.

Net soos die verwerking van tekste vir TV of film, is vertaling in wese ook ʼn redelik radikale vorm van oorvertelling. Soos ʼn film of ‘n kinderweergawe van ʼn verhaal, word vertalings ook aangepas vir bepaalde gehore en bevat dit in sigself getuienis van die skrywer se ideologiese intensie, sy teikengehoor en sy lesing van die bronteks.

Veral wanneer slegs dele van ʼn teks vertaal word, gee dié dele wat gekies word ʼn aanduiding van watter aspek van die teks vir die vertaler die swaarste weeg. Wanneer Vos by die vertaling van dele van die Uruk-fragmente kies om die heldedade te verswyg en op die spirituele aspekte van die verhaal te fokus, herskryf hy dus die mite op so ʼn wyse dat dit die tyd en die spesifieke handelingsmomente oorskry en dat dit wat durend is in die mens se lewe, die kernverhaal van sy vertaling uitmaak.

Ook in die Fragmente uit die Ilias word met ʼn baie spesifieke doel ingefokus op die lang verhaal. Ons het hier beslis te make met ʼn vertaling wat op ʼn meer akademiese gehoor gerig is, in ag genome die beduidende persentasie van die boek wat uit paratekste bestaan. Die digter is beslis bewus daarvan dat die lees van die vertaalde teksfragmente nie metonimies die hele teks kan laat saamresoneer sonder dat die leser kennis dra van die verhaalverloop van die oerteks, die agtergrond waarteen die narratief afspeel, die Griekse godedom en selfs die vele herskrywings van die teks nie. Hoe minder kennis die leser het van die bronteks, hoe geringer sal die impak van die vertaling op die teikengehoor wees. Daarom sluit die digter/vertaler die volgende aspekte as inleidende deel van die teks in:

1 Wat die Ilias en die Odusseia is; 2 Die invloed van Homeros se werk op die kultuur van die Griekse Oudheid; 3 Die komposisie en die outeurskap van die Ilias; 4 Die Homeriese versmaat en die invloed van die Ilias op die poësie as sodanig; 6 Verwerkings en vertalings van die Ilias in Afrikaans; 7 Besinning oor vertaling as sulks en motivering van die digter se vertaalstrategie. Hierdie gedeelte het 109 bronverwysings. Daarna volg ʼn afdeling Die Ilias op die weegskaal van die tyd waarin die sentrale konflik en die tematiek van die Ilias in oënskou geneem word en hoe dit tot vandag toe nog tersaaklik is deurdat dit steeds die mens en sy strewes versinnebeeld. Vervolgens volg ʼn kontekstualisering en ʼn opsomming van die inhoud van elk van die 24 boeke van die Ilias. Die slotgedeelte bevat bibliografiese verwysings en verklarings van persoonsname wat in die teks voorkom.

Hieruit behoort dit duidelik te wees dat die vertaler wil sorg dra dat die fragmente van die Ilias-teks wat die hoofdeel van die teks uitmaak, wel genoegsaam sal resoneer met die vele weergawes van die Ilias wat deur die eeue en die millenia vertel en neergeskryf is wanneer die Afrikaanse leser dit lees.

Die mitologiese aspek van die Ilias waarop Vos in hierdie vertaling infokus, blyk reeds uit die motto: “ʼn Siel … walg van ons stryd om net te seëvier en van ons wapengekletter.” In sy bespreking van die Ilias in die inleidende deel van die bundel skryf hy: “Dit is ʼn treurspel van gekrenkte trots, haat en wrok, wraak en vergelding, twis en versoening, viendskap en liefde, en van alle menslike emosies. Dit is die soort treurspel wat ook in ons tyd en lewe sou kon afspeel.” En in sy bespreking van die invloed van die Ilias op digters van alle tye, skryf hy: “Elkeen [elke digter] soek die groter prentjie van sy tyd en reise binne die klein landskap van die groot kosmos waarin hy leef.” Lees ʼn mens nou Vos se poëtiese verwerkings van fragmente van die Ilias, is dit presies wat hy doen. In sy kontekstualisering van Boek VIII van die Ilias vergelyk die digter byvoorbeeld eksplisiet die antieke oorlogvoering met moderne taktieke en verwys hy spesifiek na die ooreenkoms tussen die Eerste Wêreldoorlog en die Trojaanse Oorlog.

Kyk ʼn mens dan na wat Lotman die “sintagmatiese organisasie” van die teks noem, dus na Vos se poëtiese teks, is dit met die eerste oogopslag duidelik waar die digter die klem laat val:

Boek I is byna woordeliks vertaal uit die bronteks en beslaan 8 bladsye . – omtrent ʼn agtste van die teks van 24 boeke. Daarin word die agtergrond vir die stryd tussen die Trojane en die Achajers vertel. Lotman heg groot waarde aan die raam of die grense wat die kunswerk skei van alles wat daarbuite lê – dus die begin en die einde van die teks. Hy wys daarop dat die meeste mites begin met ʼn ontstaansverklaring waarin oorsaaklikheid geïmpliseer word. Wat Cas Vos se vertaling van fragmente van die Ilias betref, dui die klem op die begin van die teks (en die byna terloopse einde) daarop dat in sy teks – soos in ʼn mitiese verhaal – die klem val op oorsaaklikheid: hier gierigheid, wraak en weerwraak, verraad, liefde, liefdestwis en hegte vriendskap. Indien die leser weet wat die dryfvere agter die bloedige Trojaanse oorlog was, val die handelingsmomente wat uitgebeeld word, maklik in die groter prentjie in en behoort die leser dié grepe waarskynlik as metonimiese verwysings na die geheel te ervaar.

Kyk mens nou kortliks na wat vertaal word, blyk dit dat ten minste een kort fragment uit elk van die 24 boeke vertaal word om kontinuïteit te behou en om die teks as geheel op te roep, maar dat sekere handelingsmomente meer volledig uitgebeeld word as ander. Dit is duidelik dat dié verhale waarin die klem val op aspekte soos verraad, stryd, wraak, liefde, vriendskapstrou en verlies die uitvoerigste aandag geniet – alles menslike eienskappe waarmee die moderne leser kan identifiseer: Boek 6 – waar Hektor vir Alexandros verwyt dat hy die stryd begin het en nou in die stad bly in plaas van te veg. Baie klem word geplaas op Hektor se afskeid van sy geliefdes. Boek 16 – Achilles se weiering om te veg omdat Agamemnon hom beledig het, asook Patroklos (Achilles se geliefde vriend) se einde. Boek 22 – Achilles se wraak op Hektor omdat hy Patroklos se lewe geneem het en die dood en vernedering van Hektor. Weer eens word ʼn redelike groot deel van die gedig gewy aan die leed van Hektor se vrou, Andromache en haar klaagsang oor haar gestorwe eggenoot.

Oorkoepelend sou ʼn mens waarskynlik kon beweer dat die digter daarmee reken dat sy poëtiese fragmente van die oerteks metonimies by die lees sal funksioneer en sal resoneer met die moderne leser se ervaring of kennis van oorlogvoering. Klem op die begin van die teks en die algemeen-menslike eienskappe wat die tematiese lyn in die poëtiese weergawe van die teks vorm, aktiveer argetipiese, mitologiese waardes waarmee die moderne leser kan identifiseer: die universele verskrikking van oorlog wat dikwels deur die strewes van enkelinge gedryf word, verlies, rou en die hele spektrum van liefhê. Dié keuses en vertaaltegniek het uiteraard ook implikasies vir die interpretasie of herinterpretasie van die oorspronklike teks deur die teikengehoor. Die skrapsheid van die narratiewe elemente en die sterk liriese bou van ʼn groot aantal van die fragmente, maak van hierdie teks ʼn oop teks met baie leë plekke (lacunae) wat op kreatiewe wyse deur die leser ingevul kan word … of nié!

 

Wat die ou monnik aan die einde van The name of the rose oor sy vertelling en die fragmente wat hy in die ruïne gevind het dink, is dalk ook op hierdie teks van toepassing:

The more I reread this list the more I am convinced it is the result of chance and contains no message (…)  And it is a hard thing for this old monk […] not to know whether the letter he has written contains some hidden meaning, or more than one, or many, or none at all.

 

(Hierdie artikel is verwerk uit ʼn referaat wat ek op 1 September 2016 by die ALV-kongres in Potchefstroom gelewer het).

Bronverwysings

Jones, Francis R. 2006. ‘Geldshark Ares god of War’: Ideology and time in literary translation. The Yearbook of English Studies, 36(1):191-203.

Lotman, Yuri. 1981. Die Struktur literarischer Texte. München: Wilhelm Finck Verlag.

Tymoczko, Maria. 1995. The metonymics of translating marginalized texts. Comaparative Literature, 47(1):11-24.

Yoon, Sun Kyoung. 2014. Popularising Homer. The Translator, 20(2):178-193.

 

Resensie: “Fragmente uit die Ilias van Homeros”, vertaal deur Cas Vos

Sunday, November 16th, 2014

Fragmente uit die Ilias – Homeros – vertaal deur Cas Vos
Resensent: Gerhard Swart (dosent in Grieks in die Departement Antieke Tale, UP)

Cas Vos praat in dié digbundel nie oor homself nie – nie oor sy lewe nie, nie oor sy loopbaan as digter, as teoloog, as akademikus, as voormalige dekaan van die Fakulteit Teologie aan die Universiteit van Pretoria nie – ook nie oor persoonlike terugslae, soos ’n byna persklaar digbundel wat in een rampspoedige nag sowat twee jaar gelede vergaan het nie – en ook nie oor sy onblusbare ywer, om maar net weer opnuut te begin en sy kreatiewe energie in nuwe rigtings te stuur nie. Nee, hierdie bundel praat nie selfbewustelik oor Cas Vos nie; en tog hoor ek hierin ’n getuigskrif (kan seker maar sê “hoor” – het mos ook by geleentheid gesê ek “sien” hier hoe glansend en digterlik Homeros Afrikaans praat) ’n getuigskrif oor Cas Vos, die wetenskaplike en woordmeester – Vos die navorser en Cas die kunstenaar. Hierdie bundel fragmente is die werk van iemand wat by uitstek taalmens is – hartstogtelik lief vir taal; lief vir tale; vir sy (ons) taal, maar ook vir alle tale.

Kyk maar na die balans in dié bundel. Dit beslaan bykans 160 bladsye – 80 oor die Ilias, 80 uit die Ilias. Die “vooraf”-materiaal hanteer die invloed van Homeros se werke, van die antieke Griekse en Romeinse beskawings, deur die Middeleeue, die Renaissance, tot vandag toe. Vos praat ingelig en onderhoudend maar tog bondig, oor Alexander die Grote, oor Vergilius, oor die filosowe Plato en Aristoteles, oor beeldende kustenaars deur die eeue heen; oor Dante, Poliziano, Diderot; oor Chaucer, Shakespeare; oor verhaalskrywers van James Joyce tot Madeline Miller. Dit is eintlik verkeerd om te sê Vos praat oor hierdie figure – nee, hy praat met en deur hulle oor Homeros en oor die inspirasie wat vanuit die Ilias en die Odusseia ons denk-, voorstellings- en uitdrukkingswyses tot vandag toe steeds skeppend beïnvloed.

’n Kort maar insiggewende bespreking van die formeel-poëtiese kenmerke van die Homeriese eposse en hoe dit poësie in veral die 20ste eeu beïnvloed het, bring ons by Vos se eerste digterlike bydraes in hierdie bundel, waaronder een veral uitstaan: sy diep ontroerende vertaling van Konstantinos Kavafis se treurlied oor Patroklos se dood:

Patroklos se perde het begin huil
toe hulle sien hy het gesneuwel,
hy was so dapper en sterk en jonk;
hulle onsterflike natuur was gekwets,
getuies van die dood se slagting.
Hulle skud hul koppe, hul maanhare kroes,
stamp hulle hoewe op die grond, en rou
oor Patroklos, hy was sielloos – afgetakel –
sy vlees van geen waarde – sy gees verlore –
magteloos – asemloos –
het hy van hier na die groot Niks teruggekeer.
Zeus het die onsterflike perde se trane gesien
en hom oor hulle ontferm. Hy het gesê, “Ek moes
nie so onwys by Peleus se troue opgetree het nie;
as ons julle liewer nie weggegee het nie,
nie met ongeluk opgesaal het nie! Wat doen julle
by veragte mense, noodlot se speelgoed.
Nóg die dood nóg grys jare kan julle agtervolg,
nietemin teister vlietende rampe julle.
Mense sleep julle by hulle lyding in.”
Maar trane van edel diere was ’n vloed
teen die dood se eindelose rampspoed.

Ná ’n bespreking van die Ilias se afdrukke in die Afrikaanse poësie en ’n kort besinning oor die taak en uitdagings waarvoor ’n vertaler te staan kom, volg ’n ietwat meer uitgebreide maar tog bondige oorsig oor die storielyn van die Ilias – ’n oorsig oor die inhoud van elk van die 24 “boeke” waaruit dié lang epiese gedig bestaan. Hierdie oorsig is heel gepas getiteld “Konteks”: Vos skets hier met behendige lyne die agtergrond waarteen sy vertaalde fragmente – ’n keur van tonele of insidente uit die ontsaglike skatkis wat die Ilias is – duidelik verstaanbaar afgeëts staan.

Dié deel van die bundel was nie nodig, in die sin dat dit nodig kon wees om te verduidelik waarom ’n digter soos Vos ’n vertaling van die Ilias sou onderneem nie. Dit is egter nodig en nuttig vir ’n geslag wat waarskynlik nog iets soos “epos” onthou, maar dit hoeka al verruil het vir meer opwindende vorme van kommunikasie soos Facebook en Twitter – en moontlik ’n paar ander waarvan hierdie resensent nog nie eens weet nie … Dit is ook nuttig vir dié onder ons wat al baie van die fyner besonderhede wat ons bevoorreg was om in ons jonger dae oor die antieke wêreld te leer, vergeet het.

Maar dan – as ek met die haas en ongeduld eie aan ons eeu eenvoudig hierdie bundel in die middel oopslaan, kom die seegodin Thetis onmiddellik aan die woord. Nou tree Cas Vos heeltemal op die agtergrond, sodat die Homeriese karakters – gode met menslike eienskappe en mense byna goddelik in hul durf en daadkrag – die leser se aandag direk en dwingend kom opeis. Nou is Homeros aan die woord – en ek juig om hom glansend en digterlik Afrikaans te hoor praat!

In ’n poging om die leser ’n kykie in die vertaler se werkswinkel te gee, het ek ’n toneel aan die einde van boek VII gekies – ’n kort stukkie teks (reëls 476-482) wat die opponerende magte weerskante van die stadsmuur (die Grieke buite en die Trojane binne) rustig feesvierend teken teen die dreigende agtergrond van ’n voortslepende oorlog; en hoog – so hoog soos berg Olimpus – bokant hierdie toneel is die dondergod bose planne aan’t smee dat die vonke spat. Hier volg die Afrikaanse prosavertaling deur J.P.J. van Rensburg (1952:112):

Dwarsdeur die nag het dielanghaar-Achajers toe feesgevier, en ook die Trojane in die stad, enhulle bondgenote. Maar dwarsdeur die nag het die alwyse Zeus vir hullerampe bedink, en skrikwekkend gedonder. En ’n bleek vrees het hulleoorval. Hulle het wyn uit hulle bekers op die grond uitgegiet; ja, niemandhet dit gewaag om te drink alvorens hy nie aan Kronos se oppermagtigeSeun ’n plengoffer uitgestort het nie. Daarna het hulle mos gaan lê endie gawe van slaap aanvaar.

Van Rensburg waarsku sy lesers in ’n voorwoord dat pogings om die versmaat van die oorspronklike Griekse teks “in moderne tale na te boots, meesal volslae mislukkings is” (1952:i) en hy vervolg, byna verskonend-beskeie: “Daarom het ek maar in prosa probeer vertaal”. Die epiese versmaat waarna hy verwys, is natuurlik die daktiliese heksameter – in sy eie woorde, ’n “versreël bestaande uit ses voete, wat daktiele (soos ‘hiernatoe’) of spondees (soos ‘twee-twee’) is” (Van Rensburg 1952:i). As die inhoud maar niksseggend of onsinnig mag wees, is dit redelik maklik om só ’n versreël in Afrikaans te skep – iets soos: Ja, julle weet mos, die álwyse Dis is ’n god van die Grieke.

Só klink Ilias, boek VII, reëls 476-482, wanneer dit in daktiliese heksameters in Nederlands vertaal word (Van Zuydewijn, 1980:115):

Ze richtten een feestelijk maal aan;
heel de nacht aten en dronken de ‘t haar lang dragende Grieken,
en in de stad de Trojanen en bondgenoten van Troje.
Maar de verstandige Zeus bezon zich die nacht op hun onheil;
roffelend liet hij de donder weerklinken en vaalgroen van doodsangst
goten zij wijn uit hun bekers over de grond uit en niemand
durfde te drinken, aleer hij de grote Kronide geplengd had.
Toen ging een ieder naar bed en genoot het geschenk van de nachtrust.

’n Vertaler wat só te werk gaan, weerspieël wel iets van die poëties-tegniese eienskappe van die oorspronklike teks, maar mens wonder tog of die verlies aan vryheid wat hierdie ietwat gedwonge patroonmatigheid inhou, nie groter is as die winste nie.

Om poësie te vertaal, is geen maklike taak nie. Die eise van inhoudelike getrouheid (wat dikwels as woord-vir-woord-getrouheid verstaan word) enersyds, en vormlike getrouheid andersyds, weeg soms swaar om die enkels van ’n vertaler. In Fragmente uit die Ilias wikkel Vos hom los uit die knelgreep van beide dié boeie. Die resultaat wat hy sodoende verkry, is pragtige, beeldryke, boeiende, epiese Afrikaans (Vos 2014:103):

Die Achajers vier dwarsdeur die nag fees. Ook die Trojane
en hulle bondgenote laat feesvure vlam. In die voue van die nag
bedink Zeus egter rampe vir hulle. Oral flits blitse terwyl donder
dreun. Bleek vrees oorval hulle. Hulle gooi die wyn in hulle bekers
op die grond. Daarna gaan lê hulle. Slaap slaan haar arms om hulle.

Op byna dieselfde wyse gaan Vos te werk met elk van die 24 boeke van die Ilias.

’n Kunstenaar wat sy kunsvorm goed beoefen, verdien applous; ontvang applous; erken applous. Cas Vos rond sy bundel Iliasfragmente gepas af met ’n dubbele toegif. Ná sy digterlike vertaling van boek XXIV volg ’n epiloog: Die begrafnis van Sarpedon, ’n gedig van Konstantinos Kavafis, met ’n besliste sinspeling op tonele uit boek XVI, gevoelvol uit Grieks vertaal deur Vos self. Daarop volg nog ’n eie skepping: Helena, ’n peinsende monoloog gerig aan die skim van die vrou – só ’n vrou – vir wie soveel bloed en trane gevloei het.

Op ’n sekere manier is 2014, die jaar waarin ons die uitbreek van die Eerste Wêreldoorlog in 1914 herdenk, net die regte oomblik vir die verskyning van die vertalerdigter en digtervertaler Cas Vos se Fragmente uit die Ilias. Hiervoor verdien Protea Boekhuis beslis ook ’n pluimpie.

Bronnelys

Van Rensburg, J.P.J. 1952. Homerus: Die Ilias – uit die oorsronklike Grieks vertaal deur J.P.J. van Rensburg. Stellenbosch: Pro Ecclesia-Drukkery.

Van Zuydewijn, H.J. de R. 1980. Homerus: Ilias: De wrok van Achilles. ‘s-Gravenhage: Martinus Nijhoff.

Vos, C. 2014. Fragmente uit die Ilias – Homeros. Vertaal deur Cas Vos. Pretoria: Protea Boekhuis.

 

Marlies Taljard: Homeros se afdrukke in Afrikaans

Thursday, October 30th, 2014

 

“Every great work of literature is either the Iliad or the Odyssey” – Raymond Queneau.

Met hierdie aanhaling begin Cas Vos die inleidende deel van sy nuwe bundel Fragmente uit die ‘Ilias’. En indien dit so is, dan het die hedendaagse leser waarskynlik ʼn agterstand betreffende kennis van dié twee groot eposse. Aangesien Grieks, Hebreeus en Latyn deesdae skaars meer op skool geneem kan word, kan bitter min lesers dus die oorspronklike tekste van byvoorbeeld die Ilias, die Odusseia of selfs Vergilius se Aeneïde lees, en die beeld- en klankskoonheid van die oorspronklike werke geniet. In Afrikaans bestaan daar een grondige vertaling van die Ilias, naamlik dié van J.P.J. van Rensburg. In sy voorwoord tot dié vertaling verduidelik Van Rensburg waarom hy ʼn teks wat oorspronklik in poësie geskryf is, in prosa vertaal. Ek haal hom aan:

Die versmaat van die oorspronklike heet die Daktiliese Heksameter, d.w.s. ʼn vers wat uit ses voete bestaan, wat of daktiele (soos die Afrikaanse woord “hiernatoe”) of spondees (soos “twee-twee”) is. Daktiele, in Afrikaans en ander moderne tale, is maklik te vinde, egtes en gemaaktes, maar spondees is nogal skaars. Buitendien praat ons in die moderne tale van beklemtoonde en onbeklemtoonde lettergrepe, terwyl dit in die ou tale om lang en kort lettergrepe gaan. Dié twee feite verklaar waarom die pogings om die daktiliese heksameter in moderne tale na te boots, meesal volslae mislukkings is.

In sy Fragmente uit die ‘Ilias’ het Cas Vos dele van die Ilias van Homeros in poësie vertaal – eintlik moet ek sê “omgedig”, want ʼn woordelikse vertaling is dit nie. Op p.37-39 van die teks verskyn notas waarin die digter besin oor sy vertaaltegniek. Hy verduidelik dat hy wel die kultuurhistoriese konteks van die Griekse bronteks in ag geneem het, maar dat hy hom ook laat beïnvloed het deur die klankrykheid van die Grieks en dat hy dié emotiewe impak probeer vertaal het. Tog moet ek sê dat die digter/vertaler besonder naby aan die oorspronklike teks beweeg en dit nie na die moderne konteks probeer oorplaas nie. Hy behou die belangrikste stylkenmerke van die Homeriese epos in sy vertaling – wat ek hieronder kortliks probeer opsom.

Waarskynlik dié mees uitstaande stilistiese kenmerk van die Ilias en die Odusseia is die gebruik van die gewoontebepaling of epiteton (Eng. epithet), bv. “… Die krygslustige Menelaos en Alexandros, deur wie / die twis ontstaan het, moet alleen veg vir die kroon, die skone Helena / en al die besittings.” Volgens baie teksinterpreteerders is gebruik van formule-agtige taal ʼn kenmerk van die orale digstyl – ons moet onthou dat die Ilias (of dele daarvan) waarskynlik lank voordat dit neergeskryf is reeds deur sangers aan die howe van regeerders voorgedra of gesing is. Milman Perry omskryf gewoontebepalings as formules “… which are made up of a noun and one or more fixed epithets … created to help the poet set the heroic tale to hexameters. The noun has a metrical value which allows little change, but by adding to it an ornamental epithet one can make a phrase of the needed length which, since the epithet has no bearing on the idea of the sentence, can be used [freely].” Hierdie  bepalings was daar vir die gebruik van alle sangers of digters en hulle het vryelik van die gewoontebepalings wat in ander werke voorkom, in hulle eie werk gebruik gemaak. Dit is ook nie ongewoon dat ʼn digter soos Homeros dieselfde gewoontebepalings verskeie kere in die Ilias en die Odusseia gebruik nie. Die bepaling “die vlugvoet-Achilles” kom byvoorbeeld by herhaling in die Ilias voor. Wanneer ek verwys na Homeros moet in gedagte gehou word dat daar nie sekerheid is of ons hier van een digter of van verskeie digters praat nie – die debat woed vandag steeds voort!

Nog ʼn stylkenmerk van die Ilias is die Homeriese vergelyking wat uit 3 duidelik herkenbare dele bestaan, naamlik (1) konstatering van ʼn eenvoudige vergelyking (“die manne is soos bye”); (2) beskrywing van die ding/saak waarmee die eerste ding/saak vergelyk word (hoe bye hulle gedra) en (3) terugkeer na die oorspronklike saak (“manne”). Die volgende voorbeeld kom uit Van Rensburg se vertaling, Boek II, reëls 88-93:

En die manne het saamgedrom. Soos swerms bedrywige bye wat gedurig in nuwe aflosspanne uit die uitgeholde rots uitkom en na die lenteblomme toe vlieg, soos druiwetrosse; in digte menigtes vlieg party hierheen, ander daarheen: so het hulle in baie skares in gelid van hulle skepe en hutte af al langs die breë strand in hulle afdelings na die vergadering toe gekom.

Omdat Cas Vos in sy vertaling/omdigting so ver as moontlik die Homeriese styleienskappe probeer behou, mag dit dalk vir diegene wat nie met die teks van die Ilias vertroud is nie, geforseerd klink. Vir my is dit beslis ʼn bate van Vos se werk dat hy nie so vry omdig dat Homeros totaal verraai word nie. Ek haal – ter illustrasie van die Homeriese vergelyking – Thetis se weeklag uit Boek I uit Vos se werk aan:

Thetis huil skaamteloos. “O, my kind, my kind, waarom

het ek lewe aan jou geskenk? As jy maar traanloos sonder

droefheid langs jou skepe gesit het. Jou lewe vliet

soos ʼn skoenlapper sʼn verby. Jy fladder in die wind

en dan is alles opgeskryf in die boek van vergetelheid.”

 Wat betref die daktiliese heksameters, is dit duidelik dat Vos teen die gebruik van hierdie versmaat besluit het. Hoewel sy verse meesal min of meer dieselfde aantal lettergrepe het en hy redelik getrou by jambes en daktiele hou, is daar niks geforseerd in die versmaat nie en het dit nie die tipiese slagritme wat die daktiliese heksameters soms het wanneer dit na Europese tale oorgedra word nie. Vos se teks is besonder klankryk en het ʼn bekoorlike, voortstuwende ritme wat besonder geslaagd voorgedra kan word. Ek haal hier graag een van my gunstelingdele uit die bundel aan. Dit is die stryd tussen die Trojane en die Achajers uit Boek XI:

Moedige Trojane glip soos skadu’s langs die strydlustige en slim

Odusseus. Maar die dapper held beweeg blitssnel en weer

die aanslag met sy spies af. Aias skuif al hoe nader en beskerm

hom. Die Trojane spat in alle rigtings. Hy spring tussen die Trojane in

en gooi Priamos se buite-egtelike seun, Doruklos, op ʼn doodsbed neer.

Aias jaag oor die vlakte soos ʼn rivier wat na die leegte stroom

en talle eikestompe en dennebome meesleur; op die bruisende

water dryf opdrifsels soos dooie hande. Hy ontsien geen perd

of man nie. Hektor veg om lewe en dood op die walle

van die Skamandosrivier. Die een kop na die ander waai.

Hy pleeg angswekkende dade.

 Ek vind hierdie oor die algemeen ʼn geslaagde vertaalprojek, veral ook weens die konteks wat deur die inleidende deel geskep word. Die eerste helfte van die boek word bestee aan ʼn uitvoerige agtergrond oor die Ilias, oor Homeros, asook die invloed van Homeros en sy werk op die wêreldletterkunde en die Afrikaanse poësie. Die digter gee deeglik rekenskap van sy vertaalstrategie.

Die Ilias is – soos ek reeds hierbo gesê het – vandag ʼn redelik onbekende werk, en daarom beskou ek dié gedeelte waarin die 24 boeke van die Ilias kortliks opgesom word om die verloop van die verhaal duidelik uit die verf te laat kom, as ʼn besonder belangrike afdeling. Hierdie afdeling dien ook die doel om die 24 poëtiese fragmente wat in die hoofdeel van die bundel staan, te kontekstualiseer. Ook die illustrasies in die boek, maar veral die verruklike omslag, verplaas die leser onmiddellik na die sfeer van die antieke teks. Dit is werklik ʼn besonder goed versorgde boek waarvoor Protea Boekhuis die hoogste lof verdien en ook die digter/vertaler ʼn pluimpie in sy hoed kan steek.

Marlies Taljard. Verwerking of transponering?

Sunday, July 29th, 2012

Veral sedert Die Afdruk van ons Hande kom daar in Cas Vos se bundels dikwels verwerkings van antieke tekste voor. In bogenoemde bundel was dit byvoorbeeld die verwerking van die sogenaamde Uruk-fragmente, die verhaal van Gilgamesj en Enkidu wat in die elfde eeu voor Christus deur Sin-lege-unninni in die biblioteek van Ninivé neergeskryf is. Dié verhaal wat op twaalf kleitablette geskryf is, word allerweë beskou as die oudste oorgelewerde epos – ‘n literêre vorm wat later deur die skrywers van die Odussea, die Bhagavad Gita, die Aeneas en Beowulf nagevolg is. Destyds het ek in ‘n resensie oor die betrokke bundel daarop gewys hoe Vos in sy omdigting min of meer die verloop van die epos navolg soos dit op die Sumeriese kleitablette verskyn. Hoewel sy teks aansienlik korter as die oerteks is, slaag hy daarin om die essensie van die oorspronklike werk weer te gee. Die Gilgamesj-epos is primêr gerig op die beskrywing van die helde se merkwaardige avonture, maar kan ook op ‘n dieper vlak gelees word as lewensiklus vanaf die ongeskakeerde geveg om lewe en dood tot die uiteindelike soeke na onsterflikheid.

Dit is hierdie dimensie wat Vos in sy gedigsiklus ontgin. ‘n Spirituele reis word reeds in die openingsreëls van die siklus gesuggereer deur die mistieke handeling waartoe die leser opgeroep word: “Skep teen skemer suutjies asem / en doop julle voete in olie / voordat julle na Uruk vertrek”. Dat een van die belangrikste verhale, dié waarin Gilgamesj en Enkidu die monsteragtige Huwawa dood, nie in Vos se siklus opgeneem word nie, asook sy onderbeklemtoning van Gilgamesj se handelingspatroon, illustreer die digter se klemlegging op mitiese verhaalinhoude met ‘n argetipiese karakter.

In Intieme Afwesige verwerk die digter die Abélard en Héloïse-gegewe wat uit die elfde en twaalfde eeu stam deur ‘n selektiewe keuse uit die twee minnaars se briewe. Ook hier dien die weglatings die doel om fyn te fokus op ‘n bepaalde diskoers tussen Abélard en Héloïse.

Omslag

Omslag

In die bundel Weerloos Lewe is daar ‘n handvol gedigte wat gebaseer is op die Odusseia en die Ilias. Ek dink hier aan Eens toe jy nog myne was en Wat oorbly uit Afdeling VI, asook aan die drie gedigte in Afdeling V, Zeus swig, Skilla en Charibdis en Heimwee – gedigte waarin die digter eksplisiet na sy bronne verwys. Vergelyk ‘n mens egter Vos se gedigte met die bronne, blyk dit dat hy weer eens selektief te werk gaan. Die gedig Zeus swig is byvoorbeeld saamgestel uit enkele grepe uit Boek XIV van die Ilias. In die bronteks is dit die gedeelte waar Hera wraak neem op Zeus. Wanneer sy hom by die hoogste spits van Ida met die baie fonteine sien sit, staan daar: “maar hy was haatlik vir haar hart” (volgens J.P.J. van Rensburg se vertaling). In Zeus swig word egter geen melding gemaak van wraak en haatlikheid nie, maar bloot van die liefde. Van die vrou wat haarself mooi en verleidelik maak vir die man wie se liefde sy wil wen. Ook wat detail betref, het die moderne digter sy kreatiwiteit laat geld: in die bronteks staan byvoorbeeld niks van maskara en ligpers oogskadu nie. Ook wat die res van die gedig betref, is daar baie spesifiek geleen en verswyg in ‘n poging om ‘n bepaalde aspek van die oorspronklike gegewe te beklemtoon.

 

Lees ‘n mens die drie gedigte in Afdeling V as ‘n eenheid, bied die refreine ‘n soort sleutel:

In Zeus swig:

“Kom, laat ons ons in die liefde verlustig,

nog nooit het die liefde vir ‘n vrou

my hart só oorstroom en versadig nie.”

 

In Skilla en Charibdis:

Hou jou bewende hart vas en vlug,

eendag skenk roosvingerdaeraad lig.

Dan keer die donker na haar spelonk terug

en jy en jou manne asem Ithaka se lug.

 

En in Heimwee:

Bly trou aan jou heimwee

en weef drome in die nag.

 

Hierdie refreine – wat nié in een van die brontekste voorkom nie – dui op argetipiese aspekte van die menslike kondisie. Drie millennia gelede, toe die oertekste geskryf is, het liefde, vrees en verlange die emosies van die Ilias en die Odusseia se lesers ontroer en vandag word die mens steeds daardeur geraak. Op so ‘n wyse reik die moderne teks uit na die antieke teks en is dit moontlik om oor drie millennia steeds aansluitingspunte by die ou-ou tekste te vind.

Daarom lees ek met verbasing en ongeloof dat Henning Pieterse onlangs in ‘n resensie oor Weerloos Lewe skryf: “Die verwerkings van gedeeltes uit Die Odusseia en Die Ilias is ook noemenswaardige verbeterings op die strak, letterlike vertalings deur J.P.J. van Rensburg.” Die gedigte waarna Pieterse verwys, sou dalk nog as verwerkings beskou kon word, maar dan as transponerings van die oorspronklike gegewe na die moderne ruimte van die digbundel wat in 2012 verskyn het. Of dit “verbeteringe” van Van Rensburg se vertaling is, is hoegenaamd nie ter sake nie, aangesien die brontekste duidelik slegs as intertekste in Vos se gedigte funksioneer – intertekste wat die leser se aandag daarop vestig dat die mens deur alle millennia nie verander het nie, dat dit wat drieduisend jaar gelede mense ontroer het, steeds in staat is om ook die moderne mens te raak. Dat die moderne digter in die proses sekere dele van die oorspronklike Griekse teks bykans woordeliks vertaal, moet waarskynlik onder andere gelees word as ‘n suggestie dat niks sedert die skryf van dié verhale verander het nie – dat die menslike kondisie letterlik dieselfde gebly het. Die lesing van Vos se gedigte as verbeterde opsommings van die oorspronklike tekste verreken nie die subtiele aard van poësie én van intertekstualiteit nie en lees (moedswillig?) verby die intensie en gelaagdheid van die betrokke gedigte.

 

Marlies Taljaard. Beeld en Teks 1: Achilles se skild – T.T. Cloete

Monday, April 18th, 2011

 

Voorstelling van Achilles se skild

Voorstelling van Achilles se skild

In T.T. Cloete se nuutste bundel, onversadig (2011) verskyn op p. 82 die gedig “Achilles se skild”. Hierdie gedig vertel die verhaal van Hefaistos, die god van vuur, wat Achilles se skild in sy smidswinkel maak: “vyf lae diep lê hy laag op laag / vir die smee van die reliëfs diep genoeg / vir ruimte om die helfte weg te steek // van die onverklaarbare geheimsinnige mens / en die gebeure, om hulle wesensgetrou te maak”. Die verhaal wat hier in poëtiese vorm weergegee word, kom oorspronklik uit die agttiende en twee-en-twintigste boeke van Homerus se Ilias. Homerus se beskrywing van die smee van Achilles se skild word allerweë beskou as die oudste voorbeeld van ekphrasme en stel die voorbeeld vir latere gebruik van dié tegniek in die Griekse letterkunde. Maar ook in die moderne letterkunde is die ekphrastiese of beeldgedig ‘n bekende poëtiese vorm – dink maar aan Keats se “Ode to a Grecian Urn”.

 

Ekphrasme is ‘n retoriese middel wat behels dat een kunsvorm deur middel van die genrereëls van ‘n ander kunsvorm geïnterpreteer word. Waar dit in die poësie voorkom, behels dit byvoorbeeld dat ‘n visuele kunswerk deur middel van retoriese (stilistiese) middele beskryf (en dus geïnterpreteer) word. Hierdie praktyk is altyd intertekstueel en bevestig die gedurige hersirkulasie en gelaagdheid van tekste (ook visuele, musiek- en ander kunstekste) en stel altyd ten minste twee kunswerke in jukstaposisie teenoor mekaar.

 

Interpretasie van ‘n visuele kunswerk deur van retoriese middele gebruik te maak, veronderstel natuurlik ook dat representasie geskied volgens ‘n nuwe stel reëls, want dit wat deur middel van beeldende kuns gerepresenteer kan word, kan byvoorbeeld nie noodwendig deur middel van die retorika gerepresenteer word nie, en andersom. Die digter wat van ekphrasme gebruik maak, lê dus doelbewus ‘n addisionele betekenislaag bo-oor die oorspronklike teks wat, soos in die geval van Cloete wat hierbo aangehaal word, dikwels ook reeds op ‘n ander teks gebaseer is.

 

Die skild van Achilles speel ‘n belangrike rol in die Ilias omdat die mikrokosmos van Homerus se verhaal, waarvan die Trojaanse Oorlog ‘n belangrike faset uitmaak, daarop uitgebeeld word. Op verskeie plekke in die teks word na die skild verwys. Of die skild egter werklik bestaan het, is vandag nie meer bekend nie. Cloete het vir sy herdigting die verwysings in Boek 18 en Boek 22 uitgesoek.

 

Lê ‘n mens die bronteks en Cloete se teks langs mekaar, lyk dit aanvanklik asof Cloete Homerus se teks redelik getrou omgedig het. Soos Homerus, beskryf hy die proses van vuurmaak, die smelt van die metale koper, tin, goud en silwer en die smee van die skild wat uit vyf lae bestaan. Daarna word die verskillende reliëfs geskep wat in besonderhede beskryf word. Ten slote beskryf hy die stryd tussen Achilles en Hektor uit Boek 22.

 

By ‘n meer diepgaande lees van beide tekste, blyk dit egter dat Cloete se teks op betekenisvolle wyse van die bronteks afwyk. Alhoewel die afwykings gering lyk, plaas dit egter die antieke teks binne ‘n nuwe paradigma deurdat die moderne digter bepaalde dele van die antieke teks beklemtoon, onderbeklemtoon en weglaat, asook deur interpretasie van sekere teksdele.

 

Cloete se gedig begin met ‘n agtergrond wat die Ilias-teks vir die moderne leser binne konteks plaas en wat nie in die bronteks verskyn nie. Die eerste reël verwys na “die hinkende horrelvoet Hefaistos” wat die opdrag ontvang om vir Achilles wapens te maak. Die antieke Griekse leser sou hoogs waarskynlik geweet het dat Hefaistos mank is en daarom word dié aspek van die vuurgod nie deur Homerus beskryf nie. Cloete lê egter doelbewus klem op Hefaistos se gebreklikheid, want hy verwys by herhaling daarna. In die tweede strofe staan daar “die krom kreupele wat die onderdanige is / van die elegante en rats atleet”. Enkele reëls verder word gesê: “hy staan op sy tenger hoepelbene” en wanneer hy vir oulaas die skild bewonder: “Hefaistos tree hinkend ver terug”. Hierdie klemplasing op onvolmaaktheid en gebreklikheid is een van die temas wat by herhaling in Cloete se oeuvre voorkom. Dink byvoorbeeld aan die gedig Eiewysheid uit die bundel Jukstaposisie waarin die skrywende ek sê: “ek groei aarde toe krom ek hel lewendig skuins hoe meer jare ek haal (…) ek moet my vertikaal // handhaaf (…) om koppig uit te hou // en te beweeg krapskeef / en aaphinkende …”

 

Benewens verwysings na Hefaistos, kom in “Achilles se skild” ook ander verwysings voor na die kwesbaarheid en onvolmaaktheid van die mens as sodanig. Wanneer die twee stede wat op die skild uitgebeeld word, beskryf word, staan daar: “dan maak hy / die saamleefplekke vir die weerlose mense / vir hulle wat eensaamheid en alleenheid vrees”. Hierdie interpretering van die kunswerk kom nêrens in die Ilias voor nie, maar vorm die basis van Cloete se interpretasie van die reliëfs op die skild, naamlik dat die mens in sy weerloosheid en in sy gespletenheid daarop uitgebeeld word.

 

Reeds in die tweede strofe van “Achilles se skild” word die teenstelling tussen die kreupel Hefaistos en die elegante en rats atleet aan die orde gestel. Dié teenstelling lê, soos gesê, aan die wortel van Cloete se omdigting van die Ilias-teks. Hoewel Homerus ook dikwels van beskrywende woorde gebruik maak, is die doel daarvan meestal verhelderend van aard. By Cloete is dit egter dikwels daarop gemik om klem te plaas op “ons ontglippende dubbele menslikheid” en op “die onverklaarbare geheimsinnige mens”; die mens wat (soos die skikgodinne bepaal) soms ‘n volmaakte en soms ‘n gebreklike liggaam het; wat soms in vrede saamleef en soms in felle stryd met mekaar gewikkel is; soms oorvloed het en soms gebrek ly. Die rol van die noodlot wat die lewensomstandighede van die individu bepaal, speel ‘n belangrike rol in hoe die mens op aarde gesitueerd is:

 

groter as mensgrootte helder glansend

in die lug bo die stad hang Hefaistos

twee gode, Ares en Pallas Athene

wat kant kies soos die mense dit doen

een vir die plunderaars een vir die verweerders

 

            dit is die groter geveg tussen al die mooi dinge

            op die skild in die tweede kring van die nes

            van konsentriese sirkels wat in mekaar pas

            netjies soos die kringe in ‘n versteurde waterplas”[.]

 

Wat baie interessant is, is dat Cloete die gedeelte uit die Illias weglaat waarin die oorlog tussen die twee stede in grusame besonderhede vertel word. Heel waarskynlik kan dié feit onder andere geïnterpreteer word as deel van die digter se strategie om nie ‘n spesifieke historiese gebeurtenis te beskryf nie, maar om die klem doelbewus te plaas op universele menslike problematiek.

 

Waar Homerus dus die maak van Achilles se skild gefokus beskryf sonder om van die handeling af te wyk en met die doel om aan die leser ‘n lewensgetroue weergawe van die verskillende reliëfs te verskaf wat op die skild voorkom, is dié beskrywing vir die moderne digter slegs ‘n vertrekpunt van waar hy sin probeer maak uit dit wat uitgebeeld word. Vir Cloete is die reliëfs die versinnebeelding van die menslike kondisie en die mens se bestaan op aarde: ‘n bestaan wat gekenmerk word deur verskeurdheid, teenstelling en weerloosheid aan die een kant, en vreugde en blymoedigheid aan die ander kant. Hierdie fasette van menslikheid “pas netjies soos kringe in ‘n versteurde waterplas” inmekaar, soos dit op die skild uitgebeeld word; dit is ingebed in mekaar en word gekenmerk deur gelaagdheid soos ons dit vind in die vyf lae wat Hefaistos maak, waarna in die inleiding verwys word.