Posts Tagged ‘in die grot van die sibille juanita louw’

Resensie: In die grot van die sibille. (Juanita Louw)

Tuesday, August 9th, 2016

In die grot van die sibille  – Juanita Louw

(Quellerie, 2016; ISBN: 978 0 7958 0123 5, Slapband: 92bl.)

 

Resensent: Marius Crous

I

Die titel van Juanita Louw se debuutbundel, In die grot van die sibille, asook Daniel Hugo se opmerking in die flapteks dat hy beïndruk is deur die “wye verwysingsraamwerk” van Louw se digbundel, verklaar die volgende inleiding tot my resensie.

Juanita Louw het in 2014 haar MA in kreatiewe skryfkunde aan die Universiteit van Kaapstad voltooi onder leiding van Joan Hambidge met ’n ondersoek, Mythopoeia in Marina Tswetajewa’s After Russia – en die digbundel Toorlelies.  In die openingsgedeelte van dié tesis[1] noem Louw dat sy aanvanklik in Engels wou skryf, maar na die dood van Stephen Watson het Joan Hambidge haar mentor geword en het opgemerk dat Louw mag dalk nog eendag gedigte in Afrikaans ook skryf.

Die Russiese digter Marina Tswetajewa (1892- 1941) het veral tot Louw gespreek omdat sy veral geïnspireer is deur figure uit die Klassieke tyd en het hierdie mites omvorm en by haar eie temas aangepas. In After Russia (1928) formuleer Tswetajewa ook meeste van haar opvattings oor die digter en digterskap en ondersoek die verwantskap tussen Eros en die poësie. Drie van die belangrikste mitiese figure wat in Tswetajewa se bundel figureer is Orfeus, Euridike en die Sibille van Cumae. Orfeus word immers beskou as die argetipiese digter en die vier kernaspekte van sy digterskap kom volgens Louw op die volgende neer: die transformering van die natuurlike wêreld; afdaling of katabasis; die terugkeer of anabasis en die soektog na die geliefde wat onsuksesvol was en die uitmekaarskeur van sy liggaam of sparagmos.

Orfeus se aantrekkingskrag vir Tswetajewa verwoord sy soos volg:

I heard about Orpheus for the first time with the ears of my soul rather than of my head from the person who, as I then decided, was my first love. (aangehaal in Louw, 2014: 80).

In haar eie lewe sou sy Nilander, die filoloog en persoon wat haar aan Orfeus bekend gestel het, soos ’n eietydse Euridike verwerp. Alexandr Blok was egter vir haar die groot Orfeus in haar lewe. Orfeus, met sy preokkupasie met Euridike se dood aktiveer die ander twee groot temas in Tswetajewa se werk, te wete Eros en die poësie. Die doodstematiek is deurlopend in Tswetajewa se outobiografiese werk en kom tot ’n konklusie as sy op 31 Augustus 1941 haarself ophang.

Die Sibille van Cumae, die profetes van onder meer die Aeneas, word tradisioneel met Hades geassosieer. Nie net kon die Sibille beweeg tussen die wêreld van die lewe en die dood nie, maar word ook, nes Orfeus, as ’n digterskapsmetafoor bestempel. In van haar latere verse koppel Tswetajewa ook die Sibille aan die Maagd Maria om die binêre sterflikheid/onsterflikheid te verwoord.

Die titel van Juanita Louw se debuut, In die grot van die sibille, sluit aan by Marina Tswetajewa se besluit om die Sibille in ’n grot te laat woon vanwaar sy nader aan die natuur kan wees, maar ook byna metafories tussen die aardse en hemelse sfere lewe. Louw dui in haar tesis aan dat die berg deurlopend ’n belangrike motief is in Tswetajewa se werk, synde ’n skakeling met haar persoonlike lyding. Haar Sibille-siklus ondersoek ook die transformering van ’n gewone mens tot profetes en mitopoëties tot digter. Anders as Orfeus word die Sibille se liggaam nie aan repe geskeur nie, maar krimp sy stelselmatig weg en bly net haar stem oor. In die onderhoud met Rene Bohnen (Versindaba) verwys Juanita Louw  ook na die keuse vir die gebruik van die grot:

Die argetipiese vorm van die grot behels o.a. insluiting, omsluiting, verberging. Dit is simbool van die mitiese onderwêreld. Dis ook aardskoot. In mites en feëverhale die skuilplek van drake, bergplek van skatte. Dis ʼn geheime plek, waarvan die ingang dikwels versteek is deur ʼn doolhof of bewaak word deur ʼn monster. Dit is ook die kopgrot, die hartgrot, en Tswetajewa se lyfgrot. Dis die plek van die Sibille, wat nie net waarsegster is nie, maar ook die een wat die lewende Aeneas begelei het na Hades om die skadu van sy vader te besoek.[2]

Die bundeltitel kom voor in die gedig “Fantoom” (87) wat deel uitmaak van die Kontrapuntaal-siklus. As vertrekpunt vir hierdie gedig dien ’n foto van Jackson Pollock voor die doek vir sy “Mural”.  Aarselend begin die skilder sy doek bedrup en dan:

begin ’n donker kol bot

in die vesels van die leë skilderdoek:

kleure stu en bruis soos bloed

of die stem in die sibille se grot.

 

II

In die gedig “Op soek na Tswetajeva” (75-77) verwoord Juanita Louw haar soektog en speurtog na die lewe en werk van Marina Tswetajewa. Daar word verwys ba “’n boek in ’n vreemde skrif”, asook na die “sibille op die berg” – wat aansluit by die res van die bundel. Louw haal byvoorbeeld aan in die Cirilliese alfabet, wat net weer illustreer dat ons as lesers altyd op vertalings moet staat maak, wanneer die Russiese meesters gelees word. Tswetajeva word direk in hierdie gedig aangespreek en as ’n tipe waarsegster moet sy vir die spreker in haar “holte van vrae” antwoorde probeer verstrek.

In die siklus, “Die wurm in ons hart” (82-83) word gebeurtenisse uit Tswetajewa se tragiese lewe belig, tot en met haar selfdood in Elabuga:

In Elabuga

ontsnap jy nie aan die hel nie

of die wolwe van die markplein.

In Elabuga drink jy swart hars.

Daar is niks vir jou

in Elabuga nie –

behalwe uiteindelik

’n houtbalk.

 

Die wolf staan sentraal in Tswetajewa se werk en in “Wolf” word hy selfs as ’n broer aangespreek. [3] Die verwysing na die markplein skakel met die reël uit “ O tears that in eyes freeze” :

Yes, I refuse to be

In Bedlam of non-men.

Yes, I refuse to see

How wolves of squares do slain.

 

In ’n bundel wat so ingestem is op die digterskap, verwag die leser inderdaad ook verse waarin die kunsteorie verwoord word. Twee ars poetica-gedigte (36 en 55) word ingesluit. Vergelyk laasgenoemde:

 

Digter en gedig smee ’n ooreenkoms:

gedig bly onsigbaar, kry vorm en klank,

deur woorde beliggaam – die digter van liggaam verlos,

word nét stem, die sibille in die fles aan ’n tak.

 

Die Sibille van Cumae het haar laaste dae in ’n fles of ampulla deurgebring.[4] Die digter se stem leef dus voort in die vers en die teks word ontliggaam van die digter – ’n letterlike vergestalting van Barthes se die dood van die outeur.

III

Die programgedig van die bundel heet “Berk en been” (13) met as onderskrif, “’n fabel”. In die holte van die boom vind die digter “”n ring: band van been”. Vervolgens word die bundel in vier afdelings rubriseer en voorsien van enkele eindnotas. Reeds in die eerste afdeling word die Klassieke betrek in die Gif-siklus (21-23) en word elk van die onderskeie gedigte gekoppel aan ’n rivier soos die Acheron, die Cocytus, die Phlegethon, die Lethe en die Styx. Die verslag van ’n relasie en reise word aan die hand van hierdie riviere (elk geassosieer met onder meer smart, rou, vuur, vergetelheid, haat) ondersoek.

Die tweede afdeling open met “Voedoelelie” waarin die digter die lelie, tradisioneel simbool van skoonheid en verganklikheid, nou geassosieer met “swartkuns” en word ’n grimoire. Die verwysing na die berk in die titelgedig het reeds die boomkode in die bundel aktiveer, wat ook aansluit by Tswetajewa en haar gebruik van bome en boommotiewe. Die oorspronklike manuskrip het Toorlelies geheet en dit verklaar waarskynlik hoekom in hierdie afdeling so baie na hierdie tipe blom verwys word. Ook in hierdie afdeling kom die gedig “Orfeus” (48) voor en word “sy klanklose lied” en sy soektog na skyndooies verwoord. “Dertien dae in Kaapstad” (45-47) is soortgelyk aan Tswetajewa se Poems about Moscow. Ook die gedig “Spoetnik-blues”( 30) het as subtitel: Na ’n satelietfoto van Moskou in die nag.

Die derde afdeling word ingelei met ’n sitaat (Cirillies en al) uit Tswetajewa: Jou lyf is die grot / van jou stem. In hierdie afdeling word heelwat knap metafore aangetref en ondersoek die verhouding van die ek in die verse met die familie wat agter bly terwyl sy na Londen verhuis. Die gedig “insomnia” (68) is Louw se antwoord op Tswetajewa se “Insomnia Cycle”.

Die vierde afdeling word ingelei met ’n motto van Sylvia Plath – The Bell Jar, haar outobiografiese teks, speel ook in op die Sibille in die fles. Hier word verse oor die soektog na Tswetajewa aangetref, ekfratiese verse gebaseer op skilderye en foto’s en word die bundel afgesluit met die gedig”Metamorfose” – ’n toespeling op Ovidius wat die verhaal van die Sibille en haar metamorfose beskryf het:

 

Die nagkoei lek elke aand

die soutkristal van die maan.

In die holheid van slaap

word ons nagtelik oorgemaak.

 

IV

So nou moet ek Sibille speel na dié snuffeltog deur Juanita Louw se debuutbundel: daar is goeie eksperimentering met poëtiese vorms (selfs al is die villanelle verdraai), knap metafore en beeldspraak. Al val die skadu van die Rus soos die gehangde man van die Tarot oor die bundel, laat Louw nie toe dat sy daardeur oordonder word nie. Gelukkig gee sy min eindnotas, so die leser moet steeds gaan naspoor en vergelyk. Ek sou wou sien hoe sy met langer versreëls werk – want sy kan.

In die grot van die sibille is ’n besondere knap debuut.

 

© Marius Crous / 2016

 

[1] https://open.uct.ac.za/bitstream/item/6879/thesis_hum_2014_louw_j.pdf?sequence=1  Ek het net in breë trekke na die inhoud verwys, maar lesers sal beslis baat oor die hele tekstuele proses te lees. Ek is veral bly dat die sentimentele Toorlelies vervang is met In die grot van die sibille.

[2] http://versindaba.co.za/2016/07/18/onderhoud-met-juanita-louw-in-die-grot-van-die-sibille/

[3] http://www.lib.ru/POEZIQ/CWETAEWA/sbornik_engl.txt

[4] Naas Rilke se gedigte oor die Sibille, is die bekende seker die aanhaling in Eliot se “The Waste Land” : Nam Sibyllam quidem Cumis ego ipse oculis meis vidi in ampulla pendere, et cum illi pueri dicerent: ((“For I indeed once saw with my own eyes the Sibyl at Cumae hanging in her jar, and when the boys asked her, ‘Sibyl, what do you want?’ she answered ‘I want to die’.”)

Onderhoud met Juanita Louw (in die grot van die sibille)

Monday, July 18th, 2016

Juanita Louw. RBohnen

Juanita Louw gesels oor haar debuutbundel

‘In die grot van die sibille’ met René Bohnen

.

Juanita, baie geluk met hierdie mooi debuut. Op die laaste bladsye lees ons dat dit grootliks gespruit het uit ʼn M.A. studie in kreatiewe skryfkuns wat jy aan die Universiteit van Kaapstad voltooi het. Ter inleiding wil ek jou dus vra om ʼn bietjie meer oor die aanloop tot die debuut te sê.

Wanneer en hoe het jy begin skryf? Kan jy jou eerste gedig onthou?

Baie dankie, René. Net voor my twaalfde verjaarsdag is twee klasmaats, tesame met die een se familie, in ʼn motorongeluk oorlede op die langpad see toe. Die familie-begrafnis, wat ons as klas bygewoon het, het my geruk: die kinderkiste bo-op die ouers s’n laat sak. Later daardie dag het ek probeer om met woorde te voel. Dit het die deur oopgemaak vir skryf as manier om te probeer sin maak. Om die leemte te transformeer tot iets anders. Die bladsy het my geheime plek geword.

In die bundel kom die leser baie name teë, soos Manderley van Daphne du Maurier, asook verwysings na en aanhalings uit Brel, Bachelard, Kopland, Susan Mitchell en Sylvia Plath, onder andere. Wat is a) jou gunsteling leesstof en b) wie is jou gunsteling digters?

My kinsmen of the shelf is velerlei. Ek hou van ʼn verskeidenheid en lees gewoonlik meer as een boek op ʼn slag. Boeke praat met mekaar, soms uit vreemde oorde. Ek is gaande oor tweedehandse boekwinkels waar mens nie altyd vind wat jy soek nie, maar soms deur boeke gevind word op presies die regte tydstip.

My gunsteling digters verander gedurig, maar altyd iewers op die lys is Cussons en Cloete, Petra Müller, Tswetajewa en Dickinson, Margaret Atwood, Seamus Heaney, D. H. Lawrence. Die laaste ruk is ek verslaaf aan John Burnside en Michael Donaghy.

Uit hierdie debuut blyk dit dat jy gefassineer en waarskynlik beïnvloed is deur die Russiese digter Marina Tswetajewa. Hoe en wanneer het jy van haar bewus geword en hoe het sy neerslag gevind in jou eie werk? Voorsien jy dat dit ʼn langdurige agtergrondstem vir jou sal wees, of is dít ʼn onregverdige, ope vraag?

Ek het op Tswetajewa afgekom tydens my navorsing vir die verhandeling wat ek geskryf het as deel van die meestersgraad onder Joan Hambidge. Deur na Tswetajewa se gedigte in Russies te luister het ek meer bewus geword van klank en ritme, van die beweging en energie van taal. Aangaande my pad met Tswetajewa: dit strek voor my uit…

Die bundeltitel kom uit die gedig “Fantoom” op bladsye 87 en 88. Die gedig is geskryf na ʼn foto van ʼn skilder voor ʼn skilderdoek – afbeelding van afbeelding van afbeelding, as’t ware. Dit wil voorkom of die profetiese stem as muse of inspirasie uitgebeeld word. Watter ars poëtiese prosesse vind in hierdie gedig plaas?

Die skilder voor die wit doek, die beeldhouer voor die klipblok, die digter voor die leë bladsy: soms moet mens luister na wat reeds daar is. Die onsigbare sigbaar maak. Michaelangelo wat die beeld uit die marmer vrylaat, Nabokov se woorde wat onsienlik reeds wemel op die blad. Tswetajewa sê jou lyf is die grot van jou stem. Om die sibille van die self te vra, en te luister vir die antwoord—dít is die profetiese stem.

Ons kan na verdere ars poëtiese fasette kyk in die gedigte “Ars poetica I” op bladsy 37, “Ars poetica II” op bladsy 56, asook waarskynlik “Orpheus” op bladsy 49 en “Wat die rivier gee” op bladsy 90. Veral in “Orpheus” kom die digter as liminale figuur sterk na vore – dié een wat tussen wêrelde beweeg, maar aan geeneen behoort nie. Wil jy meer hieroor vertel? Ons vind ook besoeke oor en weer tussen lewendes en dooies, soos in “Die dooies” op bladsy 57 en “Die verraad van beelde” op bladsy 60, waar ons lees die siel van die dooies / besoek snags hul besittings. Wat kan die digter hoop om terug te bring uit onderskeie besoeke?

Orfeus is die argitipiese digter, wat teenstrydighede versoen: lewe en dood, vleeslike en onstoflike, verganklikheid en die durende. Om te skryf is ʼn Orfiese reis: ons sak af in die onderwêreld van ons binneste en bring die gedig terug, asook ʼn nuwe blik op die wêreld. Ons herskep onsself. Deur taal versoen ons ons eie teenstrydighede, asook die binne- en buite-ruimte, self en wêreld. Die katábasis as metafoor vir die beweging tussen die sigbare en onsigbare…

ʼn Deel van skryf is om te onthou. Om te onthou is ook ʼn Orfiese reis. Ons kan nie die dooies terugbring nie, maar deur te onthou (die Engelse woord wys dit goed: re-member) herskep ons hulle in ons geheue, gee aan hulle vorm.

Ons vind die sirkelmotief weer en weer in die verse. Ek haal graag die eerste gedig volledig aan:

. 

Berk en been

ʼn Fabel

 

In die holte van ʼn berk

vind ek ʼn ring: band van been,

maanwit juweel uit hout gekerf.

 

Ek glip dit aan my vinger:

die beenband omvorm tot mondkring,

juweel tot oogalbaster.

 

Ek voel dit begin by my oorskulp:

arms word takke; bene, wortels.

In die mik hang ʼn blink vrug.

 

Wyer en wyer rek my kake:

my verhemelte is die nagkoepel,

tande verander in gesternte.

 

Ek sluk die maanvrug in:

my maag swel en swel, maak ʼn dop

en breek oop: in die holte vind ek ʼn ring.

. 

Verder in die bundel vind ons die wiel, ouroboros, sirkel, band, kringweb, seintuur en wentelvlug. Myns insiens word die sirkelgang ook versterk en ondersteun deur jou gebruik van die rondeau, die villanelle en selfs ʼn ‘verdraaide villanelle’. Watter tematiese rol speel die kringe in die bundel? Ek wonder ook oor die argetipiese vorm van ʼn grot. Kan jy meer daaroor sê?

Nóú sien ek die sirkels orals, maar ek het nie die sirkelmotief doelbewus gekies nie.  Ek het wel opsetlik ʼn sirkelgang gekies in die uitleg van die bundel, deur “Metamorfose” as die laaste gedig te plaas om terug te lei na die programgedig. As ʼn sydelingse antwoord op jou vraag, ʼn reël uit die gedig “Sirkel”: “die sirkel [is] my laaste sinjatuur.”

Die argetipiese vorm van die grot behels o.a. insluiting, omsluiting, verberging. Dit is simbool van die mitiese onderwêreld. Dis ook aardskoot. In mites en feëverhale die skuilplek van drake, bergplek van skatte. Dis ʼn geheime plek, waarvan die ingang dikwels versteek is deur ʼn doolhof of bewaak word deur ʼn monster. Dit is ook die kopgrot, die hartgrot, en Tswetajewa se lyfgrot. Dis die plek van die Sibille, wat nie net waarsegster is nie, maar ook die een wat die lewende Aeneas begelei het na Hades om die skadu van sy vader te besoek.

Aansluitend by die vorige vraag, kom die proses van soek-en-vind ook as tema voor. Maskers, kamoeflerings en goëltoertjies maak oral hul verskyning. Die draak in Eden (bladsye 36 en 44) kom ook as iguanas en verkleurmannetjies voor, net soos besweerders, hipnotiseurs, voedoe en figure soos Raspoetin verskyn. Hoe vorm die verskeidenheid ʼn geheel?

Dit klink soos ʼn ou-wêreldse karnaval! Dié goed bekoor my van kleins af—ek het selfs drome gehad van ʼn sirkusbestaan as koordloper of sweefstokarties. Oor reptiele: Ek het ʼn sagte plek vir salamanders, draakagtiges. Van die piepklein dwergverkleurmannetjie van Madagaskar tot die Fantastiese (of Sataniese) blaarstert geitjie. Die see-iguanas op die Galapagos-eilande (Darwin het nie saamgestem nie en het hulle die “imps of darkness” genoem!) en die Tuatara wag nog vir my in ʼn gedig.

In Marlies Taljard se artikel “Ons is die mitemakers” (Versindaba, 27 Junie 2016, http://versindaba.co.za/2016/06/27/marlies-taljard-ons-is-die-mitemakers/) lees ons kom ʼn funksie van die mite aan die orde wat deur Eliade beskryf word, naamlik die mite as openbaarmakende verhaal, as die manifestasie van syn. Mitemaking (en mite-ontknoping) staan sentraal tot jou bundel. Watter keuses moes jy uitoefen om invalshoeke te distilleer en kernbetekenis te ontgin?

Dit was ʼn organiese proses en het merendeels groepering behels. Deur die gedigte om my uit te pak, het ek skryftemas raakgesien. Invalshoeke het ontwikkel deur die gedigte saam te gooi en rond te skuif totdat hulle hul lê gekry het.

Die eerste motto in die bundel is ʼn vertaling van Tswetajewa en lui: Die digter se taak – om die verborge te ontbloot / Elke gedig is ʼn uiting van die sibille. Dink jy dat verskillende digters verskillende take het en meen jy dat ʼn digter se taak deurgaans morf of verander? Het die digter ʼn maatskaplike plig? Hoe sien jy jou spesifieke taak?

Ek dink wel so, nes elke mens ʼn verskillende taak het. Die taak mag verander soos ons verander, maar die essensie bly gewoonlik dieselfde. En ʼn sosiale taak, reken ek, in die sin dat die digter, soos elke mens, sy eie waarheid moet vind en dan die moed moet hê om daarvolgens te lewe.

As “jong” digter, voel ek my grootste taak is om my eie stem te ontgin, my eie woordpad te vind, en om te leer hoe om die onsigbare te verwoord.

Die laaste afdeling van die bundel tree op die mees direkte manier met Tswetajewa in gesprek en aan die hand daarvan, ook met selfdood en verskillende psigologiese toestande, hetsy patologies of nie. Tswetajewa se blik op die Orpheus-mite, die digter as anderwêreldse besoeker en die ek-spreker se onmoontlikheid van my oogmerk kom aan die bod. Die afdeling begin met ʼn Plath aanhaling as motto: By the roots of my hair some god got hold of me./ I sizzled in the blue volts like a desert prophet. Kan die digter “escape hell”, of is daar vensters in die grot, wonder ek op metaforiese (of mitiese!) vlak. Ek dink hier byvoorbeeld aan die bundelomslag, waar geskeurde papier, dalk ʼn bladsy, loerplek verskaf (Jy kan gerus iets oor die omslag sê). Is die soeke na Tswetajewa, asook die problematiek van vertalings uiteindelik ook mitologisering van die digterskap, metafoor vir die ars poëtiese soeke? Ek haal die gedig gedeeltelik aan:

Jy is die skaduwee van Euridike,

in die onderwêreld kom ek jou haal.

 

Ek hardloop in die voetspore van jou verse,

volg die naat van jou gedagtestreep.

Ek soek jou in die spasies     

tussen die punte op ʼn stippellyn,

wag in geel notaboeke en rooi ink,

tussen my elmboë

op die blad van my lessenaar.

 

Ek staar na jou

deur die doringdraad van jou taal.

Daar is nie vensters in die grot nie. Ons moet die duisternis laat weerklink—in Heaney se woorde, “set the darkness ringing”.

Die mooi voorblad is te danke aan die span by Quellerie. Ek en Carolyn Meads, my redakteur, het albei gehou van die afbeelding van die Antro della Sibilla in Cumae, die antieke Griekse nedersetting naby vandag se Napels. Dit was die beginpunt. Die geskeurde papier wat die donker grot blootlê is die eindresultaat van die ontwerperspan se insig en verbeelding. “Om te dig is om te vertaal”, sê Tswetajewa. “Geen taal is die moedertaal nie.”  Miskien ook translātĭo: ʼn oordrag, ʼn ruimtelike transportering.  Op soek na Tswetajewa is op soek na myself is op soek na die gedig.

Juanita, dankie vir die interessante onderhoud, baie sterkte met hierdie bundel. Watter gedig wil jy volledig plaas om die lesers verder te prikkel?

Dankie, René, vir die noulettende lees en diepgaande vrae.

.

Die dooies

At night the dead come down to the river to drink.

Susan Mitchell

.

Die dooies kom saans

na die rivier om te drink,

hul kele droog en hees

van heeldag fluister in ons ore.

Hulle lawe hul voete, vuil en seer

van ons agternaloop.

Die dooies gooi hul geheime op die wind,

ons hoor hul stories in die bloekomboomlanings.

Die dooies neem wraak op hul verraderlike mans.

Sommiges leer nooit om te vergeef nie.

Hulle gee nie meer om vir foto’s in koekblikke gebêre

of die porselein-teestel in kartonbokse gestoor nie.

Die dooies loop en neurie alewig Jacques Brel.

Ons kinders stap rond met die dooies se oë.

Die dooies het geen tasse om te pak nie,

hulle het ons reeds verlaat.