Posts Tagged ‘Jan Lauwereyns’

Louis Esterhuizen. Jan Lauwereyns oor die digkuns

Wednesday, July 25th, 2012

Verlede maand het die 43ste International Poetry Festival in Rotterdam plaasgevind en kort na afloop van dié fees het Poetry International Web ‘n kort onderhoud met die feesdigter, Jan Lauwereyns (foto), geplaas. (Die veelbekroonde Lauwereyns was vanjaar ook die skrywer van die Gedichtendagessay wat op 11 Januarie verskyn het.)

Die eerste vraag tydens die onderhoud het waarskynlik juis voortgevloei uit dié essay (wat tradisioneel ‘n pleidooi vir die digkuns is): “What, to you, is the most important thing all people should know about poetry?”

En Lauwereyns se antwoord is myns insiens só nommerpas dat ek dit graag volledig wil aanhaal; trouens ek dink ‘n mens moet dit uitdruk en bokant jou lessenaar plak vir daardie donker oomblikke wanneer jy wonder hoekom jy jou hoegenaamd met hierdie vreemde gedierte genaamd “poësie” bemoei.

Poetry is freedom of thought. Not, or not only, in a political sense – poetry allows us to reach beyond the practical and predetermined ways of speaking and interacting with others. It feeds from the imagination as well as from the senses to make little mind-machines, little objects that generate all kinds of ideas and thoughts – in poetry we savour things, images, and sounds in a way that can affect us deeply; it can enrich our experience of the world and stimulate our understanding of where we are and what is happening in a way that is quite unique – all you need is language. You don’t need tools or cameras. It is the cheapest and most flexible of all the art forms. It is not like a scientific discipline or a religious doctrine. You invent your own rules or ways of working. You don’t even have to think about how to do it. You can just play games with words, and this is fun, and more than just fun: it is often a source of beauty and meaning, and occasionally it can have very profound effects on our minds. It can change our outlook on life, ourselves, others, everything around us.

Nou ja, toe. Wat ‘n gedagte …

Vir jou leesplesier volg een van Jan Lauwereyns se vroeëre gedigte hieronder.

***

Anatomie van melancholie

 

Is de Kilimanjaro hoog genoeg?
Om jezelf in de rug te schieten?

Wanneer je voeten wegzinken in eeuwige sneeuw.
Nu dan?

Je strekt je arm,
je haalt de ijzeren hoektand over.
De draak in je hand spuwt vuur.

Draak: orbitaleur, brenger van veelal
ongewenste voorwerpen in een baan rond de aarde

ware het niet

dat de slaagkans omgekeerd evenredig is
met zwaartekracht. Tegenwind?

Het aantal slachtoffers onderweg.

 

© 2002, Jan Lauwereyns (Uit: Buigzaamheden,  Uitgeverij Meulenhoff)

 

 

Carina van der Walt. Nasr reageer – Nasionale Gedigtedag 2012

Sunday, February 5th, 2012

Nasr reageer – Nasionale Gedigtedag 2012

Aflewering 5

Op 26 Januarie was dit weer tyd vir die nasionale Gedichtendag in Nederland. Jonk en oud, kind en kraai, arm en ryk het landwyd daaraan deelgeneem. As inleiding van die besondere dag is die wenner van die VSB-Poësieprys die vorige aand op 25 Januarie al aangekondig. Op radio en televisie het die versoek geklink dat alle vergaderings die volgende dag met ‘n gedig moes open. Hierdie jaar se nuwe Gedichtendag-bundeltjie was weer orals te kry.

Jan Lauwereyns

Die Vlaamse digter Jan Lauwereyns was die wenner van die VSB-Poësieprys met sy digbundel Hemelsblauw. Hy is ‘n neuro-wetenskaplike en woon in Japan. Joke van Leeuwen het die bundeltjie met tien gedigte spesiaal vir Gedichtendag geskryf. Die titel is Half in zee. Dit is altyd ‘n groot eer as ‘n digter daarvoor gevra word. Verder het elke groepie poësieliefhebbers in elke stad op hulle eie manier aandag gegee aan die tema van die jaar: stroom. Ek was bevoorreg om die Gedichtendag in beide Tilburg en Eindhoven te beleef. Dit het soos nag en dag verskil.

In Tilburg het die stadsdigters de treinreisigers op die stasie met hulle voordragte verras. Of was dit vergas? Dit was nogal ‘n ongemaklike takie. Reisigers wat afklim is altyd haastig op pad na ‘n bus of ‘n taxi toe en stroom letterlik die trappe af. Hulle wou nie vir ‘n gedig voorgekeer word nie. Die digters moes dus konsentreer op vertrekkende reisigers wat vir hulle treine wag. Verder moes daar rekening gehou word met die akoestiek in die buitelug. Elke digter moes eers vinnig rondkyk of stroom daar nie ‘n trein binne nie, anders kon sy voordrag onderbreek word. Die digters se tydsberekening en vermoë om ‘n wildvreemdeling se aandag te trek én te behou, is behoorlik getoets. Ses ure lank het hulle saamgespan en net dít gedoen.

'n Groepie van die stadsdigters op Tilburg se stasie wat binnekort weer uit Nederland op Woordfees sal optree.

‘n Groepie van die stadsdigters op Tilburg se stasie saam met Theater van de Verloren Tijd, wat binnekort weer uit Nederland op Woordfees sal optree.

In Eindhoven was dit ‘n perd van ‘n heeltemal ander kleur. Daar is ‘n voordragmiddag gereël. Enige iemand kon sy of haar gunsteling gedig gaan voorlees in ‘n luukse, warm en rustige ruimte. Enkele digters is gevra om ook iets van hulleself te gaan doen. Die akoestiek was geen probleem nie. Dit het volgens ‘n noukeurig saamgestelde program verloop. Geprojekteerde beelde en klankopnames van digters wat al oorlede is, het die middag verder opgeluister. ‘n Wonderlik ryke verskeidenheid aan poësiesmaak van die Eindhoven se publiek het hier die landelike Gedichtendag ingevul.

Rutger Kopland, Adriaan Roland Holst, Tonnus Oosterhoff, Guido Gezelle, Leo Vroman, Willem Elsschot, Remco Campert, M. Vasalis, Bart Moeyaert, P.J.H Mattheij… hulle het almal verby gekom. Vertaalde gedigte van die Poolse digteres, Wisława Szymborska en die Tsjeggiese digter, Miroslav Holub het ‘n eksotiese tikkie aan die aand gegee.

Drie verskillende aanbiedinge van Le pont Mirabeau (1912) van de Franse dichter, Guillaume Apollinaire het die publiek uitgeboul. As inleiding is hierdie gedig eers in Frans en toe in ‘n Nederlandse vertaling voorgelees. Daarna het ons na die stem van Apollinaire in ‘n krakerige opname geluister. Nog ‘n Franse gedig is voorgelees, van die digter Arthur Rimbaud. ‘n Japanse haikoe en ‘n stukkie in Sanskrit het die internasionale tint versterk. Hier was dit nie die reisigers of die treine wat gestroom het nie, maar was dit ‘n dik en ryk stroom aan digterstemme.

Carina van der Walt saam met Kreek Daey Ouwens uit Eindhoven. Sy was verlede jaar een van die genomineerdes vir die VSB-Poësieprys.

Carina van der Walt saam met Kreek Daey Ouwens uit Eindhoven. Sy was verlede jaar een van die genomineerdes vir die VSB-Poësieprys.

 

Ramsey Nasr het hierdie jaar spesiaal vir Gedichtendag ‘n klassieke sonnet oor digterskap en die invloed van die digter op die leser geskryf. Die titel, Sonnet voor 456 letters, lyk asof dit lukraak gekies is. As mens die gedig elektronies gaan toets, kom jy agter dat ‘n Word-program álles (tekens, reëls, spasies ens.) kan tel in ‘n teks, behalwe die aantal letters. Dit bring mens uit by die vraag of die titel wel so “lukraak” gekies is? Of wil dit iets sê oor die professionele máák van ‘n gedig; oor die noukeurige konstrueer van woorde, klanke, betekenisse, ritmes, leestekens, letters en spasies om by ‘n treffende gedig uit te kom? Sonnet voor 456 letters bestaan uit honderd woorde, titel ingesluit. Die Afrikaanse vertaling bestaan ook uit honderd woord, titel uitgesluit. Die titel moes natuurlik ook “vertaal” word.

Hieronder volg die Afrikaanse vertaling: 

Sonnet vir 414 letters

 

En hier gebeur dit alles: binne-in

lê die sinne doodstil opgeklap                 

soos chromosome, diep onder my kaf.                                     

Hulle wag op ‘n oog om te begin.

 

U lees – en lomerig weet ‘n vers om te ontspin.

Dit was ‘n strik, u het daarin getrap.

Geld nog ewigheid word aan u verskaf.

Hoogstens het ‘n ander iets om in te win.                                    

 

Iemand anders se letters kaap u gedagte:                                                              

my DNA uitgedink en opgeslaan

het uit niks uit alles wat bestaan, onttroon.

 

My liggaam vonkel op geroofde kragte.                                                                    

Voel hoe ek groei en blakend oop gaan.

Wie lees, word deur hierdie lewe bewoon.

 

Die bronteks kan in Nederlands op Nasr se webwerf gelees word.

http://www.ramseynasr.nl/web/DDVpagina/Sonnet-voor-456-letters.htm

{Carina van der Walt}

 

 

Stefaan Goossens. Stemvork 1

Saturday, February 19th, 2011

Mijn eerste blogbericht over poëzie-actualiteit in Vlaanderen en Nederland is gewijd aan een terugblik op wat voor vele poëzieliefhebbers in ons taalgebied als hoogtepunt van het jaar geldt, Gedichtendag.

Gedichtendag

Gedichtendag werd in ons taalgebied voor het eerst georganiseerd in 2000. Het was toen nog uitsluitend een Nederlands initiatief, gecoördineerd door Poetry International. Al snel stak het initiatief de landsgrens over naar Vlaanderen, waar de coördinatie achtereenvolgens door Behoud de Begeerte en Stichting Lezen gebeurde.

Traditioneel wordt Gedichtendag gehouden op de laatste donderdag van januari. Was het initiatief aanvankelijk aan de grote spelers in het literaire veld, vandaag wordt in bijna elk dorp en elke stad van Vlaanderen en Nederland wel een activiteit georganiseerd rond Gedichtendag. Soms met grote namen op de affiche, maar vaak gewoon met lokale deelnemers. Poëziebeleving staat centraal.

 

Traditiegetrouw wordt elk jaar aan een dichter gevraagd om een tiental gedichten te schrijven, die op Gedichtendag in een gelegenheidsbundel verschijnen. Dit jaar was het de beurt aan Remco Campert die zijn gedichten samenbracht onder de titel Een oud geluid. Gewoontegetrouw komt de Gedichtendagdichter zijn verzen voorstellen op een groot evenement op Gedichtendag. Jammer genoeg kwam de 81-jarige Campert een paar dagen voor Gedichtendag ten val en brak hij zijn schouder. Hier kan je Remco Campert zijn gedichten horen voorlezen. Wil je wat meer toelichting bij de bundel, dan kan je het interview herbeluisteren dat Heidi Lenaerts op Cobra.be van Campert afnam een paar dagen voor Gedichtendag. Vorige Gedichtendagbundels werden onder meer geschreven door Tjêbbe Hettinga, Mark Boog, Leonard Nolens en Antjie Krog.

De smaak van het geluid van het hart

Sinds 2008 verschijnt er naast een Gedichtendagbundel ook een Gedichtendagessay. Op uitnodiging van het Vlaams Fonds voor de Letteren en het Poëziecentrum schrijft een dichter een persoonlijke Defence of poetry. Vorige essays werden geschreven door Paul Bogaert (2008), Luuk Gruwez (2009) en Charles Ducal (2010). Dit jaar was het de beurt aan Jan Lauwereyns, die vanuit zijn achtergrond als neuro-wetenschapper een erg particuliere kijk op het fenomeen poëzie biedt. De titel van zijn essay is De smaak van het geluid van het hart. Het Gedichtendagessay werd voorgesteld in het Poëziecentrum aan de vooravond van Gedichtendag. Fragmenten van de voorstelling kan je hier, hier en hier herbekijken. Op de website van Cobra.be kan je een recensie lezen van het essay en een gesprek met Jan Lauwereyns nabeluisteren.

 

In de week rond Gedichtendag worden telkens ook een aantal poëzieprijzen toegekend. De Herman de Coninckprijs bekroont de beste oorspronkelijk Nederlandstalige bundel van een Vlaamse dichter van het afgelopen jaar. Dit jaar werd die prijs gewonnen door Mark Tritsmans met zijn bundel Studie van de schaduw (Nieuw Amsterdam). De jury was onder de indruk van het werk van Marc Tritsmans omwille van de eenvoud en de toegankelijkheid. ‘Zo is deze poëzie voor de lezer “bruikbaar”: herkenbaar en toch verrassend, troostend maar niet tranerig.’ Tritsmans (1952) die sinds zijn debuut De wetten van de zwaartekracht in 1992 negen dichtbundels publiceerde, wint met deze bekroning € 6000. Met Vuurdoorn me won Annemarie Estor de Herman de Coninckprijs voor het beste debuut. De jury vond het ‘een speels en verrassend debuut, dat verwachtingen schept.’ Zij won hiermee € 1000. Haar gedichten verschenen onder andere in Poëziekrant en Deus ex Machina. Estor is Nederlandse maar woont sinds 2004 in Antwerpen, ‘uit onvrede met de Nederlandse cultuur, die aan fantasieloosheid ten onder gaat’. Omdat ook de stem van de poëzieliefhebber niet mag ontbreken in dit gebeuren, kon ook meegestemd worden voor een publieksprijs voor het ‘beste gedicht’ (telkens gekozen uit de genomineerde bundels). Ook die prijs werd gewonnen door Mark Tritsmans met het gedicht ‘Uitgesproken‘.

Armando

Op de vooravond van Gedichtendag werd in het Stadhuis van Utrecht de VSB Poëzieprijs voor de beste Nederlandstalige dichtbundel van het voorbije jaar uitgereikt aan Armando voor Gedichten 2009. Hij won hiermee een geldbedrag van € 25 000. De VSB Poëzieprijs is de hoogst gedoteerde prijs voor Nederlandstalige poëzie.

De jury – Wim Brands, Tom Sintobin, Johan Sonnenschein, Cin Windey en juryvoorzitter Maaike Meijer – heeft de winnaar geselecteerd uit 159 ingezonden bundels die verschenen tussen 1 januari 2009 en 1 september 2010. Zij nomineerden naast Armando: Paul Bogaert voorde Slalom soft (Uitgeverij Meulenhoff/Manteau), Eva Cox voor een twee drie ten dans (Uitgeverij De Bezige Bij), Kreek Daey Ouwens voor De achterkant (Uitgeverij Querido) en Henk van der Waal voor Zelf worden(Uitgeverij Querido).

De jury van de VSB Poëzieprijs was erg onder de indruk van Gedichten 2009 van Armando: ‘Met grote hardnekkigheid – alsof elk gedicht het laatste en meest definitieve zal zijn – herneemt hij steeds dezelfde thema’s: het landschap dat schuldig is, de dreiging, de aanval, de kilte. Een wereld waarin zwart de voornaamste kleur is, waarin oorlog en geweld altijd aanwezig zijn en waarin het verleden nooit voorbij is. Op zijn werk zijn woorden als troost of hoop niet van toepassing. Zijn werk is somber en indrukwekkend. Zijn beelden roepen afgronden op, waarin hij ons dwingt te kijken.’

Aan de vooravond van Gedichtendag werd ook de winnaar van de Turing Nationale Gedichtenwedstrijd bekend gemaakt. De Turing wedstrijd wordt georganiseerd door de Poëzieclub met steun van de Turing Foundation en staat open voor zowel professionele dichters als amateurdichters. Het initiatief voor de prijs kwam van Gerrit Komrij die zich liet inspireren door de National Poetry Competition in het Verenigd Koninkrijk. De winnaar ontvangt maar liefst € 10.000. Dit jaar was dichter Henk van Loenen de gelukkige winnaar. Onder het pseudoniem Juliën Holtrigter publiceerde hij al verschillende dichtbundels, waarvan Het feest van de schemer uit 2009 de voorlopig laatste was. De tweede prijs ging naar Peter Knipmeijer en Maarten van Doremalen won de derde prijs.

Tot hier een korte update rond Gedichtendag 2011. Ik probeer om de twee weken een nieuwe post aan te maken. Als iemand vragen heeft over het poëziegebeuren in Vlaanderen of Nederland, laat dit dan gerust weten via Comment of stuur me een mailtje.

Poëzie boven!

PS Onder de titel Stemvork verscheen in 2010 een verzameling essays, gedichten en vertalingen van Jan Lauwereyns en Arnoud van Adrichem bij uitgeverij Ijzer.

Yves T’Sjoen. Lees maar, er staat meer dan de tekst (4) Jan Lauwereyns

Monday, February 15th, 2010

Schrijven en lezen in Serendib

Jan Lauwereyns’ impliciet poëticaal statement in de peritekstuele ruimte van Buigzaamheden

 

Jan Lauwereyns

Jan Lauwereyns

In zijn eerste bundels ondernam Jan Lauwereyns een noodgedwongen en vruchtbare poging om zich te onttrekken aan opgelegde literaire conventies en klassieke dichtvormen. Nagelaten sonnetten (1999) en Blanke verzen (2001), met alleen al in de titels verwijzingen naar door de poëziegeschiedenis overgeleverde dichtvormen, kunnen worden gelezen als de neerslag van een ontsnapping. De schrijver gaat op zoek naar de dichterlijke ziel. De sonnetten vertonen geen vooropgezette structuur van veertien regels volgens een specifieke opbouw, de blanke verzen willen vooral tabula rasa maken en neigen naar de stilte (het zwijgen van de dichter). Na de escapistische fase, met als inzet de verkenning van de dichterlijke ziel, volgt in Lauwereyns’ literaire ontwikkeling de zoektocht naar een eigen stem. De titel Buigzaamheden is indicatief voor de ommezwaai die zich geleidelijk in het oeuvre voordoet. De dichter haalde al sinds het debuut (biografische en andere anekdotische) realia binnen in zijn poëzie. Vanaf de derde bundel treedt, méér dan voordien, de homo ludens op het voorplan. Lauwereyns publiceert voortaan ‘open gedichten’ die het de lezer toelaten bij elke lectuur weer andere betekenissen te genereren of nieuwe associaties tot stand te brengen. Talrijk zijn nog steeds de intertekstuele reminiscenties die verwijzen naar het leesparcours en de wetenschappelijke exercities die de dichter onderneemt. Tekstgenetisch onderzoek van Buigzaamheden heeft uitgewezen dat Lauwereyns zowel literaire als wetenschappelijke bronnen op een productieve manier aanwendt. Het overgeleverde cahier van deze bundel, met (kopieën uit) uiteenlopende bronnen (Het Menselyk Bedryf van de zeventiende-eeuwse emblematadichter Jan Luiken en het gedicht ‘Tübingen, Jänner’ van Paul Celan, geannoteerde fragmenten uit Charles Darwins The Origin of Species en gedichten van Marnix Gijsen, Hans Lodeizen en Gerrit Kouwenaar), biedt een inkijk in Lauwereyns’ veelzijdige lectuur. De auteur is blijkens deze referenties een door verwondering gebiologeerde wetenschapper en een door wetenschap gefascineerde dichter. Lauwereyns richt zich als (neuro)psycholoog op de werking van de hersenen en op de visuele waarneming. Literaire bronnen wijzen op een fascinatie voor taal en de esthetische beleving. Zowel de psychologische bevindingen als de literaire reminiscenties laten vermoeden dat hier, in Nagelaten sonnetten en Blanke verzen, een ‘poeta doctus’ (de denkende dichter) aan het werk is. De dichter is in dat geval een onderzoeker die de grenzen van de waarneming en de noodzaak van schrijven aan exploraties onderwerpt.

 

 

 

 

 

Tegenvoetig, tweebenig (2004)

Tegenvoetig, tweebenig (2004)

 

Het is evenwel, en misschien wel paradoxaal, door almaar nadrukkelijker de mogelijkheden van de taal (en dus het schrijven) te onderzoeken, en vooral door minder dan in die eerste bundels in te zetten op een poëticale plaatsbepaling, dat Lauwereyns vanaf Tegenvoetig, tweebenig (2004), Anophelia! De mug leeft (2007) en Vloeistof en welvaart (2008) in het literaire landschap een heel eigen plaats is gaan opeisen. In zijn reactie op J.H. de Roders Het schandaal van de poëzie (1999), Splash. Lyrische suite over biologie, ritueel en poëzie (2005), wees de dichter al op de semantische mogelijkheden van de dichterlijke taal. Op bladzij 51 stelt hij het absoluut: ‘poëzie zou moeten neigen naar betekenisvolheid’. Door zich weinig gelegen te laten liggen aan het conventionele gebruik (en dus de beperkingen) van taal, door de denotatieve en louter op communicatie gerichte taal voortdurend onder hoogspanning te plaatsen, vermag de dichter teksten te produceren die – in de woorden die Geert Buelens bezigde voor de poëzie van Albert Bontridder – ‘hermeneutische ravijnen’ zijn. Poëzie neigt immers in het geheel niet naar betekenisloosheid. Betekenisaanwas (en dus het tegenovergestelde van het zwijgen van de dichter) is voortaan een van de doelstellingen van het dichterlijke schrijven. Allerlei ingrepen in de gewone omgangstaal, zoals in de morfologie van het woord (letters die in Tegenvoetig, tweebenig en in Vloeistof en welvaart wegvallen), laten de lezer toe eigen (semantische, fonische, ritmische, beeldende) associaties tot stand te brengen. Het is niet langer de dichter die als een dominant regisseur zijn gedichten orkestreert en via de taal betekenissen poogt te initiëren. Lauwereyns zet in recent werk de taal in al haar aspecten onder hoogspanning. Hij treedt deregulerend op. Door net niet te beantwoorden aan verwachtingspatronen en door de taal eigenzinnig te behandelen, brengt hij de lezer vanzelf in de positie van uitvoerder. Het is de recipiënt die het gedicht momentaan voltooit. Elke semantische voltooiing is per definitie van particuliere en tijdelijke aard, omdat wat er staat tot nog zoveel méér betekenisaanwas aanleiding kan geven.

Splash (2005)

Splash (2005)

Sporen van deze poëticale ontwikkeling, die ik dus sterk reducerend omschrijf als een verschuiving van ‘poeta doctus’ naar ‘homo ludens’, zijn niet alleen aan te treffen in Lauwereyns’ teksten zelf. De dichter gebruikt een variëteit aan tools, signalen en indicaties, die ik onder de brede noemer van de peritekstualiteit plaats, teneinde de zich intussen gewijzigde invulling van het poëtisch spreken gestalte te geven. Nog afgezien van de specifieke boekvormelijke opmaak, die veeleer uitgeverijgebonden is – Lauwereyns’ eerste bundels verschenen in het fonds van Lannoo en de dichter publiceert vanaf de bundel Buigzaamheden bij Meulenhoff –, zijn er elementen die wijzen op de meer ludieke en creatieve omgang met het taalmateriaal. Het berust wellicht op geen toeval dat voor het achterplat van Buigzaamheden, zoals gezegd de markering van een poëtisch turning point, de dichter ‘De drie prinsen van Serendib’ (dat is het vierde gedicht uit de openingsafdeling ‘Ars optica’) een tweede keer laat figureren. In het gedicht wordt de retorische vraag gesteld, en centraal in de tekststructuur opgenomen, waar de ‘Homo sapiens nog van op[kijkt]’: ‘Een vliegend tapijt? Een geneeskrachtige appel?/Een verrekijker die voorbij de horizon kijkt?’. In die vragen liggen de antwoorden duidelijk niet. Het gedicht gaat als volgt verder: ‘Samen zullen onze giften de//op apegapen liggende vader redden./Tenzij we alsnog wakker worden’. Indien we deze regels metapoëtisch lezen, kan het ‘verbluffend iets’ dat de ‘drie zonen [van de] Koning van een voorspoedig rijk’ op tafel leggen misschien wel een betekenis zijn. Het gaat niet alleen over de drie prinsen, maar ook over ‘jij.//(Al bent u toevallig lezeres)’. In deze parenthese betrekt de dichter de lezer op een directe manier bij het gedicht. Aan die lezer(es) wordt duidelijk ook een inspanning gevraagd. Door de ‘lezeres’ te expliciteren, wordt zij/hij ook een van die offerbrengende zonen. De koning, lees ‘Vader’ (mogelijk de schepper, de dichter), is genereus op voorwaarde dat iemand ‘een verbluffend iets op tafel legt’. Dat verbluffende zou dus in deze lectuur een betekenis(geving) kunnen zijn, een inzicht of een interpretatie, waar de mens (of het gedicht) van opkijkt. Niet een sprookjeselement (een vliegend tapijt) of een ingesleten volkswijsheid (een geneeskrachtige appel), evenmin een wetenschappelijke uitvinding (zoals ‘een verrekijker die voorbij de horizon kijkt’) is opzienbarend. De lezer is de apostrof van het gedicht en mag zich hier door de ‘Koning van een voorspoedig rijk’, de schepper van het gedicht, aangesproken weten.

 

Door precies dit gedicht op het achterplat van Buigzaamheden te plaatsen, spreekt de dichter de wakkere lezer aan. Alleen wie ‘wakker’ leest, en zich niet tevreden stelt met wat is overgeleverd, voor waarheid wordt aangenomen of vooraf is neergeschreven, is bij machte om ‘springlevend’ te zijn. Het beroep dat Lauwereyns vanaf deze bundel doet op de creativiteit en dus de eigen inbreng van de lezer wordt door de (doelbewuste) keuze voor dit gedicht des te scherper gesteld. De boekuitgave omvat verder geen aantekeningen, evenmin een prozaïsche tekst waarin de dichter (regie)aanwijzingen geeft. De gedichten worden aan de lezer overgelaten die ze naar eigen vermogen en inzicht betekenis(sen) kan geven. De betekenistoekenning, het erkennen van de ‘betekenisvolheid’ van de tekst, is de gift die ‘de//op apegapen liggende vader’ zal weten te redden. Een dergelijke poging heb ik destijds ondernomen in de essaybundel Vivisectie van een bundel (uitgegeven door Revolver 30/2, september 2003), met tien essays die naar analogie met de tien afdelingen van de bundel heen en weer zijn gegaan tussen dichter en lezer. Ik waande me toen een van die prinsen van Serendib en werd als dusdanig geduld door de dichter. In mijn stoutste dromen stelde ik me voor dat ik tijdens die verkenning ‘een verbluffend iets’ op tafel wist te leggen. Het toponiem Serendib refereert vanzelfsprekend aan zingeving die door de dichter niet (langer) gecontroleerd wil worden. Serendipiteit, de kunst van te vinden van wat niet wordt gezocht, zit onder meer vervat in Lauwereyns’ gebruik van de fictieve plaatsnaam. Wie gefascineerd raakt door teksten, en op zoek wil gaan naar een begrip, komt wel eens terecht waar zelfs de dichter verrast wordt. Ook dat bleek meermaals uit mijn lezingen in Vivisectie van een dichtbundel. Wie zoekt, komt terecht in een spiraal van toevallige associaties en doet de minst voor de hand liggende ontdekkingen. Op de webstek van de historicus Gie van den Berghe, een van de plaatsen waar de speurtocht me heen leidt, lees ik dat de Britse auteur Horace Walpole het begrip serendipiteit in 1754 heeft geïntroduceerd. De lectuur van een anoniem Perzisch sprookje, in 1722 naar het Engels vertaald als The Travels and Adventures of Three Princes of Sarendip, ligt aan de basis van de term. De drie prinsen zijn de zonen van Jafer, de koning van Sarendib of Serendib (de oude Arabische benaming van Sri Lanka of Ceylon). Deze zonen deden hun ontdekkingen door te reizen. Van den Berghe noteert dat zij ‘door toeval en scherpzinnigheid’ tot de meest verrassende inzichten kwamen. Het is deze verwondering, de vanzelfsprekende brug tussen Lauwereyns’ wetenschappelijke activiteiten en diens schrijverschap, die aan de grondslag ligt van ‘s dichters recente poëzie. De blik van de (neuro)psycholoog en die van de dichter zijn niet fundamenteel anders: door onbevangen en kritisch in de werkelijkheid te staan, door toepassing van trial and error, worden de meest verrassende bevindingen gedaan.  De metafoor van het reizen is overigens perfect van toepassing op de act van lezen. Zoals de zonen van koning Jafer reizen, zo ondernemen Lauwereyns’ lezers vergelijkbare expeditietochten, zonder stafkaart of kompas, door een poëtisch universum. Dat is de open geest waar ik eerder in deze beschouwing al op wees. Kritisch vernuft en een openheid van benadering/visie, verwondering over het bestaande, kunnen leiden tot verrassende epifanieën.

 

 

 

 

 

Vloeistof en welvaart (2008)

Vloeistof en welvaart (2008)

In de bundels die na Buigzaamheden volgden, en die evenzoveel pogingen van ‘anders kijken’ zijn (‘in het donker […] kijken, in je slaap, in je dromen, in de leegte tussen twee oogbewegingen’, dixit Lauwereyns 2003), heeft de dichter zich steeds meer laten leiden door de overtuiging dat een inzicht op een onbewaakt moment kan worden bewerkstelligd. De manipulatie van conventionele taaleigenschappen kan daartoe bijdragen. Telkens doet deze dichter een beroep op de prins en diens capaciteiten om wakker te lezen. Alleen al de selectie van het gedicht ‘De drie prinsen van Serendib’ voor het achterplat, en dus de wijze waarop de dichter de tekst verder oplaadt met betekenis(sen) door de peritekstuele ruimte waarin hij voorkomt, kan worden gelezen als een niet op toeval berustende handeling van Lauwereyns. De herneming van het gedicht op deze plaats voorziet het van een metapoëtische laag zoals ik ze hiervoor heb trachten uit te werken. Hoewel de auteur in Buigzaamheden peritekstueel gesproken min of meer afwezig blijft, en niet zoals Christine D’haen, Peter Holvoet-Hanssen en Eva Cox intertekstuele referenties duidt en van een specifieke betekenissen voorziet,  treedt hij precies door de gedichtenkeuze op het boekomslag op een semantisch sturende manier op. De ‘buigzaamheid’, die ik in poëticale termen opvatte, met de toenemende klemtoon op het speelse element in Lauwereyns’ taalbehandeling, wordt door de dichter zelf onder de aandacht van de (aangesproken) lezer gebracht. In casu in een tekst waarin de serendipiteit van het reizen/lezen wordt gethematiseerd.

 

 

 

 

 

De blik van Lauwereyns

De blik van Lauwereyns

De ontwikkeling die vanaf 2002 in Lauwereyns’ poëzie wordt ingezet, met de noodzakelijke vluchtroute richting het zwijgen die eerst haar uitwerking moest krijgen, manifesteert zich sindsdien onstuitbaar. De keuze van een oude foto, afgedrukt op de cover van Vloeistof en welvaart, kan ook weer op het beweeglijke element in Lauwereyns’ recente poëzieproductie wijzen. Het is duidelijk dat de keuze mee is gestuurd door de contrastwerking die het beeld bepaalt. De tegelijk dynamische en statische aanblik (beweging en stilstand), en natuurlijk ook de gerichte blik van de baadsters en baders wijzen op thematische componenten die al eerder opdoken in de gedichten. Wat vooral opvalt bij het kijken naar de foto, is de onbezorgdheid in de blik van de zwemmers die contrasteert met de (oorlogs)dreiging en de zich aankondigende apocalyps aan de horizon. Terwijl de mensen de blik wenden naar het toestel, dreigen de wolken op de achtergrond. Bij de inslag van de waterstofbom lijken zich al dadelijk ruïnes (of met wat verbeeldingskracht oorlogsbodems) af te tekenen. Het spectrum van uitersten, dat op de collagefoto wordt verzinnebeeld door het contrast tussen de gemoedelijke frivoliteit van het ouderwetse vakantieplaatje aan zee en de destructieve impact van de waterstofbom, bepaalt de bundel. In wat ik beschouw als een poëticale peritekst, de achterplattekst van Vloeistof en welvaart die de auteur wellicht zelf heeft ontworpen of waarvoor hij de bouwstenen aanleverde, wordt de geschakeerdheid nog verder geëxpliciteerd. Het is echter vooral de manier waarop Lauwereyns de taal manipuleert, door functioneel gebruik te maken van witruimte (zoals de vierkante haken in Tegenvoetig, tweebenig), enjambementen en zogenaamde verschrijvingen, die zijn poëzie onbehaaglijk en verontrustend stemt. Op voorwaarde natuurlijk dat de lezer met een open blik Lauwereyns’ Serendib (of de Apocalyps) wil betreden.