Posts Tagged ‘Joan Hambdige resensies’

Resensie: Die rooi veer in Vasco se hoed (Rosa Smit)

Tuesday, January 14th, 2014

Wat het ek misgevaar, verbygeseil?

(Rosa Smit: Die rooi veer in Vasco se hoed; Rosslyn-Pers, 2014; ISBN 978-0-9921978-9-6)

Resensent: Joan Hambidge

 

 

I

 

In sy uitgebreide studie oor die digkuns Mirakel en muse (Perskor, 1983) skryf Henning Snyman sinryk oor die betekenis van implikasie. Daardie stilswyende gevolgtrekking wat nie duidelik uitgedruk is nie of van iets ánders afgelei moet word. Nou is dit so dat die digkuns by uitstek werk met hierdie verskynsel al is daar nie so iets as een manier van ʼn gedig skryf nie. Snyman wys op hierdie verwikkelde konstruksies in sowel taal as denke en beklemtoon tereg dat die literêre konteks uiteindelik die implikasie voltooi.  Dit blyk ook verder dat referensie nie alleen genoeg is om hierdie verskynsel te verstaan nie en dat alleenlik gedeeltelik verklaar kan word deur konjunkte verbande te soek. Die omringende taalkonteks speel dan ook ʼn rol.

So gelees, en toegepas, sou die leser eweneens die tradisie waarbinne ʼn digter skryf, moet verdiskonteer soos pryse en kanonisering, die uitgewershuis, die aanbod van die bundel (voorkoms, bladsy-uitleg) en selfs die bemarking van die bundel. Ook kan een bundel nie die gang van die bedryf sommer verander nie, al is dit Tristia of Komas uit ʼn bamboesstok nie. Binne ʼn kanon is daar verskeie name en maniere-van-doen wat al stroomversnellings te weeg gebring het.

Rosa Smit het die Ingrid Jonker-prys ontvang wat ʼn bepaalde leesverwagting skep en van haar verse het al in bloemlesings verskyn soos andere Die braambos brand, Die mooiste liefdesgedigte en Afrikaans en ’n Honderd jaar later.

Die uitgewershuis is Rosslyn-Pers en die aanbod van die bundel dra die stempel van STN-drukkers in Pretoria.  Die vorige bundel het by Protea verskyn: Met die begeleiding van duiwe.

Die bundel beslaan 73 bladsye met ʼn kompas wat die verskillende afdelings markeer.

 

 

II 

In hierdie bundel gebruik die digter die gegewe van Vasco da Gama. ʼn Wonderlike gegewe vir die digter, omdat die Os Lusíadas, ʼn beroemde epos, aan die digter opgedra is.  Dit is dan die “objective correlative” – in Eliot se terme – vir die digter se eie belewenis van Da Gama se beroemde reise en die uiteindelike aankoms in Kalikut op 20 Mei 1498. Hierdie reise had natuurlik ʼn ekonomiese impak op die moederland en Da Gama is binne ons geskiedenis verikoniseer.

http://en.wikipedia.org/wiki/Vasco_da_Gama Besoek 11 Januarie 2014.

In Afrikaans het D.J. Opperman in Komas uit ʼn bamboesstok onder andere die reise van Marco Polo gesinkopeer met sy eie terugkeer uit die diepe koma en Antjie Krog het met Lady Anne die verhaal van Lady Anne Barnard as alter ego gebruik vir haar eie politieke stryd én die rol wat die digkuns in haar lewe speel. Beide digters het dus die epiese gang beheers om teen die “back drop” van die geskiedenis hul eie persoonlike lewens te kaats.

Beide digters is tegnies vaardig en behalwe vir die inspeel of terugspeel op die historiese gegewe, word elke gedig ʼn persoonlike en liriese bestendiging van die gegewe. (Verder terug in die tyd is daar Totius se Trekkerswee.)

Rosa Smit se bundel Die rooi veer in Vasco se hoed mis die digterlike dwingendheid van bogenoemde twee bundels.

Soos by Krog word die digterlike gesprek erken:

 

“Die digter sit op die dek, staan tussen jou arms en hou

die stuurrat vas, tuimel soms ongevraag jou nagmerries in

om met verskrikking uit te steier as jy seestrome

infoeter en baaie loshand bestorm, dat sy sweer

sy sal jou úit uit haar skryf maar dan enjam-

beer jy jou die volgende reël weer in.

Nou moet ek my genootskap met jou en jou togte

onderteken en erken dat ek hier is om te bly.”  (Verknoping, 17).

 

My resensie het ek geskryf met die PDF voorhande.

 

III

 

Kom ons begin by die eerste in die eerste afdeling wat die Vasco da Gama-gegewe aktiveer:

 

Noord en suid spoel weg

 

If we enlarge the tidal methaphor and see the mind as

an ocean lapping at a physical shore

–      L. Watson

 

Jy’t geweet, See

toe jy om die voet van die Kaap klots

dat Vasco tot by jou sal kom

om sy lyf hanswors te hou;

die rooi son soos ’n bal op te hop

en sy kop in jou wit kraag te steek!

Hy klim op sy skip soos ’n sirkusperd

en vat die toue lossies in sy hand.

Hy lê laag om jou hart te voel,

sy oë soek joune en jy swiep

jou nat sweep oor die dek.

 

Julle reis by mekaar in

in en uit en op en af,

noord en suid spoel

soos nat sand

en jy huil onder die masker van die maan

en voel hoe jy teen die boeg snik.

 

Julle land soms anderkant die ronde-oog-maan

en wag vir die skreeu van die albatros

tot waar ’n groot en groen golf voor julle rol

soos die arena se ring.

 

Julle ken mekaar:

skommel saam, dompel in drome weg, ruk op

en steek die ewenaar in die winter oor.

Hier kry julle mekaar weer:

hy druk sy vingers deur jou vel

en steek ’n ster aan jou lapel vas

en jy rol soos ’n kaart vir hom oop.

 

O See, jy sal hom mis as hy van jou weg loop

maar skiet jy ’n vis op uit jou skoot,

draai hy om en neig sy kop

soos ’n seil in die wind:

 

ek sien hoe ’n los brander strand toe krul,

hoe jy jou sagte woorde

van al julle reise

by sy voete lê.

 

So klink die programgedig dan in Rosa Smit se jongste bundel. Barokke oordaad is waarskynlik hoe ʼn mens hierdie bundel ten beste kan tipeer. Hierdie bundel is gepubliseer deur Ian Raper. Hierdie digter het verlede jaar Oorlopers gepubliseer by Cordis Trust. Bernard Odendaal het dit op RSG tipeer as verse vir die fynproewer.

 

IV

 

ʼn Paar voorbeelde van gesogte beelde en reëls wat tug kort sodat die leser moet besef waarheen ons op pad is:

 

En nou snags van die dek:

afgesplyte sterrelig op die woeste water.

Soek noord, die môrester,

die man te perd,

uitkamsels lig

en hoefstrale wat vonkend uit hom jaag!

 (Fernão Martins, 5).

 

Was my oë te diep in jou gesaai?

 

 

Orals waar ons laai

loer die mense deur biesieskerms

na de rooi veer in my hoed!

 

Dit moet sekerlik lees na DIE rooi veer in my hoed

 

Liewe mevrou Da Gama,

my vrou, my vrou,

die see sal vannag op sy pote

grom as die kusvure

wink en vergeet.

 

(ʼn Brief aan Mev Da Gama, 13)

 

 

Sou Eybers so gedig het, wonder ʼn mens?

 

 

Elisabeth skryf uit Amsterdam

 

Die sneeu stryk die landskap gelyk

en hou tóé soos ’n hand.

In die winter gly die paaie weg

soos stippellyne uit die stad.

 

Teen die somer weet ek

dat die kaatsing van die fyn son

weer deur my pen sal gly en dat swane

grys soos piouter op die water dryf.

 

Nou smelt die sneeu

lang pluime grond toe,

die koepel van die stad en polderlande by die see

en ek onthou ’n huis is iets wat teen ’n heuwel staan,

 

waar die son elke grou skaduweekol

versit tot troebel vensters

klaar soos kristal

van suiderlig deurstraal.

 

Van die witgroen binnelyn van ’n blaar

is dit ewe ver na die buiterand

en tyd stip halfpad

my bestek hier

en die jare in die ander land.

 

(49).

  

Marianne Faithfull se naam word verkeerd gespel.

http://en.wikipedia.org/wiki/Marianne_Faithfull (Besoek 6 Januarie 2014).

 

 

V

 

Die bundel opper ʼn genderproblematiek. Kyk onder andere na die volgende:

 

Aan jou, mooi pofbroekman, gee ek my dus oor.

By elke laaiplank klim ek saam met jou af, aan jou pols

gesnoer van skuimwit gewrigskant en jou vingers

bengel ’n dun kierie, jou oë oor die gesluierde

Arabiere en jou mond ’n geheim in jou baard.

Hoe lank voor ek jou jargon begryp?

Maar ek weet dat agter jou jekker se vergulde knope

jou hart soos ’n masseil swel in die koel

bries van jou bloed en ek spits

fyn agter jou asemhaling aan.  (Verknoping, 17).

 

By Krog, onder andere, vind die leser ʼn sterk intellektuele gesprek. “Mooi pofbroekman” is werklik embarasserend en familiêr.

En wanneer sy hom gemeensaam aanspreek as “Broeder” wonder die leser presies wat het hul uiteindelik gemeen?

Die opeenstapeling van te beelde word op die duur te veel sodat die goeie beeld sy impak verloor.

 

 

VI

 

In die tweede afdeling word die innerlike reis geaktiveer met ʼn aanhaling uit Rilke. Hier is momente van die ouer Rosa Smit. Minder woordryk, minder oordadigheid, maar steeds voel die leser die verse kort beheer en inkorting. Hier is die liriese digter aan die woord met liefdesverse, besoeke aan die Weskus, Imhambane, Angola, Venda,  o.a.  met belewenisse van fynbossie, vygie en skulp.

 

 

VII

 

Daar is wel onthoubare, gangbare verse in hierdie bundel.

 

Londen

 

In ’68 is Londen ’n los meisie

en Marian Faithfull sing dit

as ek my hare stryk in die kitchenette.

 

David Frost sê iets oor die koningin

en dat die Transkei sommer mahala was

oor al sy potholes en bokke.

 

Vir ’n pond lewer ek in Surrey pos af

en koop ’n Ruth Reed-jas in Petty Lane

wat ek op ’n staaltrap vir ’n man uittrek.

 

Ons drink bottels Guinness in ’n bruin pub

en ’n mate kry ’n gros kondome

vir ’n happy day.

 

Viëtnam is in die koerante

en in Hydepark praat iemand op ’n appelkas.

Die soldaat langs my se oë is so ver soos Saigon.

 

British Airways staak

net toe ek wil klim, toe land

ek in Larne met ’n trokdrywer

 

en sy trok op ’n ferry

om van Belfast

met my groen rugsak na Galway te stap.

 

In Ierland reën dit katte en klawers

en ek wag onder ’n brug vir iemand

om vir my ’n sambreel te bring.

 

Lees solank The Trumpet of Conscience

van King en verlang skielik na my land

en wonder of dit nog wit is.

 

(44)

 

 

’n Stadstoer van Moskou

 

Op Moskou se stadsterminus

waar trems na die Tsaarmuseum slof

lê die sneeu hom stug oor die koepels neer;

 

vanaf jou troika wuif jy my nader

en in die vlamme van die herbergvuur

reis ons kommunaal die aand na mekaar.

 

Vir oulaas wys jou vinger

na die oseaan en die spartelende beelde

van Oskar Kokoshka se Sea and Visions,

 

maar ek sal snags

jou torso kaal en blougrys onthou

as my potlood na die skaduwee

 

onder jou wimpers skuif, troebelreën

die waterblou van jou oë skets.

Jou armholtes in die allerdigste groen invou.

 

As jy slaap, knip ek ’n rooi fraaiing

uit jou mantel

vir my oorlewing sonder jou.

 

(45)

 

 

 

Tomas Tranströmer

 

ek soek straataf, geswerf

        tot hier:

Tomas Tranströmer

        en die wêreld om hom

 

kaats soos spieëls na mekaar

        word minnaars

as die Iepe-skaduwees in

die somerop sy tuingrond val

verlewe drome       op     die punt van sy pen

gaan sit

 

kyk nóú, die digter wat slaap

         met een oor oop

hoor die agterhekkie kraak

         waar die hoender vlerke breek

         vir ’n pit

 

 

’n perd proes

         voor sy huis verby;

aan die maanhare roer klein klokkies.

Tomas luister tussen die klepeltjies in:

‘klank is die drumpel van ’n vers’.

 

(52)

 

 

Inlywing

 

Dit was in New York waar reën en toe die son

die 9/11 oorblyfsels wou skoonbleik en uitwas,

maar die waaiende nekdoeke en helder toeriste,

die uitstalling van bloukaas en die ritse lapelruikertjies,

kon die groen mistige treurheid nie wegkleur nie.

Ek het gekom om die Goya-uitstalling

in die Guggenheim te sien en te wag vir ’n vriend.

 

Die snuffelhond van die skilder kyk ek mis,

ook die misdrag wat vermoedelik agter die heuwel lê,

toe die saal van helde voor my oopmaak:

Herkules en ’n draak, Helena en ’n hangmat vol blakende

    engeltjies.

Die skilder vaag bekend, haar naam

met ’n losserige skrif in die raamhoek uitgekrap.

Die moed van die weerbarstige gode

skeur deur die hemel met vlugtige pyle en boë,

mik en tref en kupido’s

hang oor die droomvreemde monsters

wat uit rots en grotte en stoomriviere klim.

 

Ek was in New York waar ’n paddastoel-wolkkolom hang

om te wag vir ’n vriend wat van Nepal sou kom,

met stories van fakkels en togte laatnag deur die strate

en prente van argaïese mense en diere:

“Ons geheue hou van lankal al die saad van môre”

het hy slaperig gesê

en later vertel van sy droom:

Jupiter en sy twaalf sterre val op die strand van Nieu-

     Meksiko.

 

’n Dag later spoel die see oor New Orleans se dyk

en dit terwyl ek melancholies in die American Museum

of Modern Art teen ’n korintiese kolom leun,

na ’n hardedop besie kyk wat uit die skedel klim

en geel etikette uit die neusgate en oë sleep:

elke holte is ’n venstertjie geraam en verdoemenis

met ’n fyn swart kwas ingeskryf.

 

Buite was die stad se lyf plat

met ’n asgrys wolk gesmeer

en die Manhattan-brug het geroer

aan sy kettings en kabels

voor die lae son op die water,

soos een wat by vuur dans

en gesigte sien.

 

(64)

 

 

VIII

 

Smit het destyds die Ingrid Jonker-prys verower vir haar bundel Krone van die narsing, wat ʼn bepaalde leesverwagting skep. Hierdie bundel, is om die minste te sê, ʼn vraag oor wat die werklike funksie van ʼn prys is.

Of dalk on-funksie.

Smit het op haar dag delikate liefdesgedigte en mooi religieuse verse geskryf. Inderdaad vra ons:” Wat het ek misgevaar, verbygeseil?” (30).

Dit is myns insiens nie ʼn goeie bundel nie. Gedig op gedig bevat momente, mooi beelde, maar dit is nie deurgekomponeer nie.

Ian Raper sal wel verskil:

 

As Rosa Smit ’n bundel gedigte

publiseer, dra dit die stempel

van kwaliteit. Dis enersyds die

rede vir die groot waardering

van haar werk. Elke woord en

reël het die volste en fynste

aandag geniet onderweg na die

klinkende kunswerk toe. Andersyds

is daar die uitsonderlike

en heerlike beelding en

verbeelding.

 

© Joan Hambidge / 2014

Bestel van Rosslyn-Pers, Posbus 53790, Wierdapark, 0149

 Resensie geborg deur

 

 

 

 

Resensie: [vii] (gilbert gibson)

Monday, March 18th, 2013

[vii], deur Gilbert Gibson; (Tafelberg, Isbn 978 0 624 058847, R135, 91 bladsye)

 

Resensent: Joan Hambidge        

in stilte afgemat they shuffle

          they cut

 

I

Hoe benader ‘n mens Gilbert Gibson se jongste digbundel met die titel [vii] met verse wat “onvoltooid” klink en wat die leser moet voltooi – semantiese eilande is immers sy handtekening, nes by e.e. cummings waar die volgehoue spel met die sintaksis en semantiek die leser dikwels onverhoeds betrap. 

Ek lees hierdie bundel as een lang uitgesponne vers. 85 Gedigte speel vorentoe en agtertoe. Die raaisel word opgelos in die gemoed van die leser wat bewus word van ‘n pynlike jeug en ‘n gesprek met ander digters. In my resensies van aldrie sy vorige bundels het ek op die tipiese Gibson-tegnieke gewys. Die belangrikste eienskap van sy digkuns is waarskynlik die “onvoltooide” gedig. Hy vra van die leser om in Roland Barthes se terme ‘n scriptible eerder as lisible lesing te maak soos uitgewys in S/Z (1970/1974). Die leser is mede-skrywer, mede-skepper aan die vers met sy vele intertekste en intratekste. Daar is dus gesprekke met ander gedigte, maar ook met die eie oeuvre. (Hierom verskaf ek my vorige lesings as ‘n addendum of supplement). 

II

Jacques Derrida se nosies rondom die lees van tekste maak ons attent op ‘n paar relevante punte. In sy studie Of Grammatology wat ek onlangs weer gelees het, is daar drie aspekte wat van toepassing is op Gibson se werkswyse as digter, naamlik: om woorde of begrippe sous rature (under erasure te plaas:  X ); daar is geen buite-teks nie (il n’ya pas de hors-texte) en die aporias in tekste word geaktiveer. Die leser moet die tekens of grammé noukeurig naspeur.

Hierdie is nie ‘n teoretiese artikel nie, maar ‘n resensie en ek verwys lesers na Spivak se puik vertaling van De la Grammatologie. Vir ons doeleindes is dit gebiedend noodsaaklik om te kyk hoé Gibson sy tekste vir ons aanbied. Hoe dit die leser noop om te dekonstrueer en te weet: er staat niet wat er staat!

Elke digter skep ‘n leesverwagting en hierom eis hy/sy ‘n leesstrategie.

Gibson se tekste bied nie closure aan nie; die leser word gedwing om self die vers te voltooi soos wat ‘n mens ‘n blokkiesraaisel invul.

 Hy debuteer met Boomplaats (2005), hierna volg Kaplyn (2007) en die derde bundel heet Oogensiklopedie (2009). Die titels is reeds aanwysers van sy unieke aanslag: Boomplaats aktiveer die historiese slag van Boomplaats, maar ook plek van die boom; die kruisigingstoneel. Kaplyn is ‘n oorlogsbeeld.

In ‘n woordelys verduidelik die digter die kaplyn soos volg: “‘n (boomgesleepte) skoon stuk grond tussen twee vegtende lande, spesifiek met die intensie om spore wat die kaplyn kruis op patrollie raak te sien”.

Oogensiklopedie  die aktiveer weer die mediese wêreld kompleet met mediese verduidelikings vir die leser. Oog (om te kyk/voyeur) neem die leser na verskillende vlakke van lees. By Gibson is ‘n mens altyd bewus van wat tussen gedigte gebeur – die inspeel op ander tekste en veral Die Bybel is ‘n belangrike bron vir die digter.

Die titelgedig [vii] ontbreek in die jongste bundel.

So ons moet dit oplos of invul. Die gedigte stel besondere eise aan die leser se kennis van ander gedigte en vorme van die digkuns.

Soos byvoorbeeld gedig nommer 14 met sy spel met sowel die sonnet as die ou FAK-liedjie “Blinkvosperd”. Op ‘n vernuftige wyse word die liefdesgedig gedekonstrueer: die verhouding is dood en word ná die volta tot lewe gewek. Die liefdesgedig word eweneens op sy kop gekeer in hierdie vernuftige vers.

In Jans Rautenbach se “Jannie Totsiens” is dit ‘n temalied. http://af.wikipedia.org/wiki/Jannie_totsiens

http://www.dinamiet.co.za/default.aspx?pid=453&stepid=1&oid=453

In Lacan se terme het ons hier ook te make met die tuché, oftewel die toevallige verdediging teen die traumatiese ervaring of indruk. Ons kan dus nie help om Reeva Steenkamp se dood ook hier in te lees nie.

Ongelukkig het die digter die gedig verander na nommer 15 en myns insiens die gedig verswak, omdat hierdie spel nou verdwyn!  So lui die oorspronklike:

 [14]

 

jou oë lê soos dooie vullens bokant

jou wange na ‘n uitbraak van perdesiekte

die wenkbroue daaroor die kleur van brommers

in die son. soos klippe in die veld

lê jou oë, en ‘n wind wat die aanheg

van gras tot skaduwee roer, waai deur jou mane.

jou oë dryf in die bloed onder jou voorkop

die wimpers geril tot inkennigheid

 

ek wil jou ribbe inval soos runderpes,  die lyf

infekteer en stilletjies wegsluip voor die vlerkklap

van aasvoëls. ek neem jou besit soos ‘n slaak

van verligting, jou oë ‘n gestorwe graal:

jou keel is blinkvos

jou mond ‘n splinternuwe saal

 

© gilbert gibson. [ongepubliseerde verse] Oktober 2010.

 

(15)

 

jou oë lê soos dooie vullens

bokant jou wange na ’n uit-

breking van perdesiekte

die wenkbroue daaroor

die kleur van brommers in die son

soos klippe in die veld lê jou oë

en ’n roering wat die wind oor die gras

aan skaduwees heg

waai deur jou mane

jou oë dryf in bloed onder jou voorkop

die wimpers gevul met inkennigheid

ek wil jou ribbe inval soos runderpes

die lyf infekteer en stilletjies wegsluip

voor die vlerkklap van aasvoëls

wil van jou besit neem soos

’n slaak van verligting

jou keel is blinkvos jou mond

’n lang dun spleet om

’n geroesde stang

 

My belangstelling in die Amerikaanse geskiedenis het my verbeelding op loop laat gaan met die volgende vers:

[60]

 

in daardie film zapruder

kruip jackie in rukkerige bleek

kleure oor die kar

om dele van haar man

se brein bymekaar te maak

elkeen van haar hande

daar is net twee

van sosiale media bevry

dante is haar digter

hy verstaan haar wêreld in die motor

in daardie wêreld van liefde en chaos

soek haar hande bloed

soos hansie smal se hande soek na staal

 Abraham Zapruder se “home-movie”-kamera het hierdie oomblik toevallig vasgevang op 22 November 1963. Op ‘n persoonlik assosiatiewe vlak: as jong kind verbied my ouers my om na die foto’s in National Geographic te kyk – op ‘n agtermiddag (ek is op laerskool) begin ek hierna kyk en word lewenslank gefassineer deur hierdie dramatiese oomblik.

Camille Paglia het in Vamps & Tramps verwys na Jackie se vinnige opspring in die motor, omdat sy ‘n perderuiter was.

“And the sport gave her superb reflexes” (193).

Soos Francesca Stanfill eweneens uitwys: Jackie O het ná haar dood ‘n media-ikoon geword; iets waarteen sy waarskynlik sou beswaar maak. Die sosiale media het deur die jare aan haar ikoniese status gegee.

“You know how it is,” Mrs. Onassis once told me when I was a reporter for the New York Times. “When you look back on your life, you hardly recognize the person you once were. Like a snake shedding skins.”

Sy had ook verskillende name wat hierdie identiteitsverandering aanstip: Bouvier, Kennedy, Onassis…En ‘n briljante vrou wat aan die Sorbonne gestudeer en later jare by ‘n uitgewsershuis gewerk het.

http://www.francescastanfill.com/a-story-on-jacqueline-kennedy/

Paglia se artikel heet “Mona Lisa in motion: Jacqueline Kennedy Onassis” – wat onder meer ‘n toespeling is op die feit dat die Mona Lisa kortstondig op bruikleen was in die Withuis.

“It was her baptisms by gunfire that deified her” (Vamps & Tramps, 191) besluit sy klinkend.  Sy is soos ‘n argetipiese pietà in hierdie skokkende oomblik vasgevang.

Terwyl ek hierdie essay skryf, vertolk Maria Callas op ‘n voortreflike wyse Medea.

Dan beweeg die gedig na die sirkels van die hel en Hansie aktiveer vir my Hansie Cronjé se dood.

 

[18]

 

ek is bevrees dat ek jou

in versvoete verdeel en opslurp my lief

dat oë oor jou aanmeld die roering

van grashalms om

’n sluipende miervreter dat ek

jou bemin met voorkennis

want die meeste verklarings van liefde

bestaan uit herhaling van onweer

van oorloë teenwoordig of toekomstig

met verwysings na die liggaam

na dele van die liggaam

of agteruitgang van die liggaam

dus probeer ek die liefde

deesdae volhou

sonder woorde

om die tanende aard van metafore

van jou oë af weg te weer

die liefde maak blind

laat in die aand wag vaak

tussen dstv-kanale een vir een verander

ek bemin jou deur sport

by animasie verby

bo godsdiens en ’n voortdurende soeke na

die liefde maak blind

en vra om die tv af te skakel

die liefde word ’n berig voor

stormwindwaarskuwings

 

Die liefdesgedig word hier in die domein van televisie-kanale ingedra. Die geliefde word opgedeel; letterlik in versvoete verdeel. Dit lewer kommentaar op die moderne mens se besige lewe – dat ‘n gedig geskryf word nie meer in stilte of afsondering nie, maar letterlik terwyl die digter verskillende kanale besoek.

Hierom dalk word die liefde ‘n berig voor stormwindwaarskuwings? Die gedig is nie meer ‘n ruimte van geborgenheid nie, juis omdat dit letterlik in kompetisie is met moderne media soos televisiebeelde.

Boonop weet die digter(en nou die leser) dat liefdesgedigte dikwels oor die einde van ‘n verhouding handel:

 

want die meeste verklarings van liefde

bestaan uit herhaling van onweer

van oorloë teenwoordig of toekomstig

 

[24]

 

alice oswald op my af

die geluid van ’n fiets

van ’n bui reën wat jy

voor die tyd reeds ruik

jy kan haar spore na my toe volg

soos ink na ’n inkvis verskrik

bo ’n strandmeer se oopgevoude bodem

hier sluip iets soos koue

teen my ruggraat af

haar voetval wentel

’n aasdier

om ’n dooie skaap

in die naderkom van die hoogste wuppertal

wat mits dese vir haar van nuuts af

soos ’n bliksemstraal stuur

spoorloos en indrukwekkend

daardie grens van naamloosheid

wat om my baan en daar buite

op ’n ander reis begin gaan

 

Hier vind ons ‘n kopknik na Boerneef: die verwysing na Wuppertal en mitsdese is ons by die berggans wat sy veer laat val het.  Die “spore” sit ons terug by Derrida – die leser as spoorsnyer wat die tekens moet naspeur en volg.

Vervolgens gedig nommer 42 wat eintlik die hele werkswyse perfek opsom:

 

[42]

 

vinnig maak venyn die woorde tot vers

reg voor jou oë

nog voor die yster in die vuur

hierdie woorde kom so naby jy

kan hulle ruik

en hulle verwerp insig

hulle verwerp oordeel

hulle is ’n lokus van woede

hulle kan oor jou buig

soos die mure van ’n nuttelose skool of kerk

die oorbeskerming van die gedig net ’n illusie

venyn is donker in jou oë

en jou oë is oop

en is bokant hierdie woorde stik-

siende en in temporale suspensie

want woorde is meer geheim as treinstasies

minder openbaar as logika

woorde se verdediging is beheers

en dra die liefde net as parodie

die vers noodwendig biografie

 

III

 

Die digterlike procédé herinner aan hierdie digter se manier van doen:

 

My Love Sent Me a List  
by Olena Kalytiak Davis
 
O my Love sent me a lusty list,
Did not compare me to a summer’s day
Wrote not the beauty of mine eyes
But catalogued in a pretty detailed
And comprehensive way the way(s)
In which he was better than me.
“More capable of extra- and inter-
Polation. More well-traveled -rounded multi-
Lingual! More practiced in so many matters
More: physical, artistic, musical,
Politic(al) academic (I dare say!) social
(In many ways!) and (ditto!) sexual!”
And yet these mores undid but his own plea(s)(e)
And left, none-the-less, the Greater Moor of me. 
 

http://www.poets.org/viewmedia.php/prmMID/23370

 

Intertekste ja en ‘n intree teen die figuur Marilyn Monroe wat so besing is in Afrikaans [77].

 Dit is ‘n bundel wat getuig van belesenheid en intelligensie.

Elke gedig stel ‘n probleem en die leser moet die oplossing vind. In die proses word die gedigte terselfdertyd ‘n dekonstruksie van die gedig as outonome of afgeslote eenheid. Die skip-in-die-botteltjie is ‘n blokkiesraaisel of dalk ‘n kaartspel.

Die digter hou sy kaarte dig teen sy bors. Hy shuffle…

 

Joan Hambidge, Kaapstad

Maart 2013

 

Bibliografie:

 

Barthes, Roland. 1970/1974. S/Z. Hill and Wang, New York.

Derrida, Jacques. 1967/ 1997.   Of Grammatology. Baltimore: Johns Hopkins University Press.

-.                      1972/1981.”Plato’s Pharmacy” in Dissemination. Londen: Athlone Press.

-.                      1978. Writing and difference. Vertaal deur Alan Bass. Londen: Routledge & Kegan Paul.

Paglia, Camille. 1994. Vamps & Tramps. New York: Vintage Books.

 

Resensie geborg deur:

 

Addendum:

 http://joanhambidge.blogspot.com/search/label/Gilbert%20Gibson

 

Gilbert Gibson – Boomplaats (2006)

Gilbert Gibson. Boomplaats. Tafelberg Uitgewers, 2006. ISBN 0 624 04262 6.

 

Resensent: Joan Hambidge

 So nou en dan word ek oorval met ‘n onvermoë om te kan slaap. En in een van hierdie tydperke, staan ek eenuur in die oggend op, loop kombuis toe, skakel die komputer en koffiemasjien aan en begin Boomplaats van Gilbert Gibson te lees. Wat ‘n verruklike, wonderbaarlike, oorrompelende leeservaring is dit nie. Dis later drieuur. Ek is nog steeds wakker en ek probeer bepaal: presies wat maak van ‘n gedig ‘n gedig?

In die vroeë oggendure formuleer ek dit dan so: die digter se vermoë om die onsê-bare te verwoord. Om die stilte wat agter alles lê, neer te skryf. Daardie primordiale iets wat onaantasbaar is, dit wat agter die vervlietende lê… Die mens se soeke na betekenis in ‘n lewe wat oorval word deur chaos, waansin, pyn, verwerping en verlies.

In die donker is alle katte grou en die volgende oggend, met die breek van die daglumier, herlees ek die verse en besef die digter het my nie in die donker nag mislei nie. Die verse is steeds helder en sterk.

 

Gibson het destyds in Nuwe Stemme 2 opgeval. Hy gebruik die Boere-oorlog, ou gesegdes, Totius om sy eie verse te laat lewe kry. Omdat hy medikus is, speel die mediese wetenskap dikwels ‘n rol in sy gedigte.

Daar is min digters wat so oortuigend die interteks op ‘n verhulde en terselfdertyd openlike manier aanwend as hierdie digter. Daar is soveel verse in hierdie bundel waarvan ek doodgewoon hou. Die slim spel met sy tradisie lei ons reeds af uit die titel wat natuurlik die Slag van Boomplaats op 29 Augustus 1848 aktiveer. Die mooi bandontwerp betrek ook gedigte: die omslag wys op die laaste oomblikke van iemand wat tereg gestel is en die voetspore is in die grond; net soos ‘n vers – in navolging van Van Wyk Louw, Cussons, De Lange – gewoon net ‘n natrek in die stof is.

Die Slag van Boomplaats kry eweneens ‘n ander ironiese wending wanneer ‘n mens weet dat die monument wat opgerig is, nou onlangs deur vandale beskadig is. By hierdie slag is die eerste Kaapse rebel tereg gestel na die geveg in die Trans-Gariep. Hierdie man is geskiet voor die Bloemfonteinse stadshuis. Terselfdertyd is daar bittermin oor die Slag geskryf. (Die digter gee ‘n plattegrond van die plek voor in die bundel.)

Waaroor het hierdie stryd gehandel? Natuurlik oor ‘n Britse goewerneur, ene Harry Wackelyn Smith wat die TransGariep geannekseer het en die Voortrekkers in opstand gebring het. Die Vrystaters het hulle teen hom verset. In hierdie stryd, onder leiding van Andries Pretorius, het ‘n senuweeagtige Boer ‘n voortydige skoot afgevuur en is die Boere dus bittergou afgeransel. Ene Thomas Hermanus Dreyer het weggehardloop en deur die Britte as krygsgevange geneem en in die krygshof tot rebel veroordeel. Hy is gefusilleer op 4 September 1848.Op ‘n uiters subtiele wyse speel hierdie geskiedenis in op die gedigte sodat die leser as’t ware twee tekste voor hande het: die ouer, historiese teks en die nuwe, moderne lewe van ‘n internis wat gedigte maak. Die leser kan dus self die drade saamtrek van hierdie subtiele eenheidsbundel. Dit word nie oordadig en soos die Engelse sê “in your face” uitgespeel nie. Dit is juis die subtiele aanbod wat so puik werk. Vir die non-mediese kenner is daar ‘n handige glossarium wat van nut is.

Daar is uitstaande verse in hierdie bundel soos “schurveberg”, “stil huis; sutherland”, “’n mens kan ‘n plaas klein bêre”, “oom was ‘n sinjaleman”, “wildeals”, om enkeles uit te sonder. Vir my was dit lekker – om in die staat van insomnia – ouer digters raak te lees en te sien hoe hy veral met Totius werk en ‘n kniebuiging maak (o.a.) na gert vlok nel in “oom was ‘n sinjaleman” of die digter se verlange na kindwees en sy herinneringe vaslê in ‘n “n mens kan ‘n plaas klein bêre”.

 Die bundel maak ‘n sterk stelling oor die stand van die digkuns en die digter se lot.

Die jongeliede wat so kla en kerm dat hulle nie uitgegee word nie en moet wag na hulle pogings in Nuwe stemme, kan gerus hierdie bundel gaan lees. Dit is iemand wat werklik die beloftes van ‘n groepsdebuut manjifiek bevestig.

 [Hierdie resensie word met vriendelike vergunning van Fine Music Radio geplaas.]

 

Gilbert Gibson – Kaplyn (2007)

Gilbert Gibson. Kaplyn. Tafelberg Uitgewers, 2007. ISBN 13 978 0 624 345 489.

 

 Resensent: Joan Hambidge

 Gilbert Gibson se Kaplyn is die tweede bundel van die digter wat bekroon is met die Protea-prys vir sy debuut: Boomplaats. In sekere kringe word daar gevoel dat hy die Ingrid Jonker-prys moes gewen het. Dis ‘n besondere digkuns wat op ‘n sobere wyse die wêreld van die mediese wetenskap betrek in verse wat intellektueel en intertekstueel werk. Maar ágter die sobere verse, is daar hewige emosie, verlies en pyn sigbaar.

 In ‘n woordelys verduidelik die digter die kaplyn soos volg: “‘n (boomgesleepte) skoon stuk grond tussen twee vegtende lande, spesifiek met die intensie om spore wat die kaplyn kruis op patrollie raak te sien”.En dit is dan die digterlike aanslag: die opstand wat in slaap woel; gevegte tussen mense wat onopgelos voortstu; ‘n ouer persoon wat onthou hoe hy as kind getraumatiseer is deur sy pa se ongeluk, terwyl hy deelneem aan ‘n skoolkonsert; ‘n man wat by die vader se kis staan, ‘n knipmes in sy yskoue hand plaas sodat hy – indien hy nie werklik dood sou wees nie – sy pols kan oopsny ten einde werklik te kan sterf…

Dit is ‘n komplekse bundel met ingewikkelde verwysings en verswygings. Tussen afdelings is daar eksperimentele verse waarin die digter as’t ware assosiatief sy onbewuste aan ons voorstel: hoe hy met woorde speel, assosiasies skep (p. 75).

Ons vind hier ‘n geweldige sterk bemoeienis met die digterskap – ‘n soort skrynwerker van die woord. In ‘n minimalistiese vers dig hy soos volg:

 

mynramp

 

ek stuur ‘n kanarie

in jou hart af

om te kyk

of hy bly

leef

 

Die kanarie moet waarsku dat daar gifgasse mag wees en die gedig word ironies (en ikonies)  genoeg iets wat die digter aan die geliefde stuur om uit te vind of húl liefde nog bestaan….

Met elke lees, word nuwe verbintenisse tussen verse getrek. Die digter onthou ‘n halfgerookte sigaret wat uitgeskiet word langs ‘n vuur en ‘n mens dink aan Wallace Stevens se stelling dat die digkuns ‘n geweld van binne is wat jou beskerm teen ‘n geweld van buite. Die digkuns van Theodore Roethke kom eweneens aan bod met die ervaring van hoe die verhouding met die vader deur gedigte loop. Daar is dan verwysings ook na die Vader, die Bybel (in verdraaiings tussen afdelings wat die onbewuste van die digter voorstel as vlakkig en opstandig) en die gesprek met vaderdigters: Van Wyk Louw en vele ouer digters. Daar is ‘n gesprek met Ginsberg, ‘n prosavers en ongehoorde reëlbreuke (op die / ‘n / in / met ) wat ‘n intense bemoeienis met die digkuns verraai soos in die ars poetica (“die son gaan onder”, p. 10) waar die duine dui op die betekenisse wat voortdurend skuif. Of die ontginning van “hin” in ”ooie teen die rante”.

 Die teks is “my skip” en die katakombes van die dooies (‘n broer wie se geweer hy erf) of die dooie digters via intertekste meld hul hier aan. Oorlog is eweneens ‘n metafoor – reeds aangedui in die titel – met verwysings na die grensoorlog en die geweld tussen mense, hul stiltes, hul verraad. “bataljon twee” (p. 37) is ‘n ars poetica, maar eweneens ‘n lewensbeskouing waarin die “groute”van hierdie menswees weergegee word. Pyn priem hier eentonig en opstandig, om Breytenbach aan te haal.

Woorde word met dubbelbetekenisse gelaai en die digter ontgin in “lupus”(p. 24) die twee betekenisse van die begrip – met ander betekenisse wat die leser opspoor in die voortdurende gesprek met die woordelys agterin of gesprekke met jou self.

Hy droom van mites en mitoses; van ‘n slaap waarin ‘n kinderliedjie – ons hoor hoe Mimi Coertse lamtietiedamtietie sing –  die weerloosheid van die spreker nogmaals weergee.

Die opstand teen die politieke onreg is fel, maar indirek. Hy buikspreek via Allen Ginsberg se “Howl” oor presies wat die onreg vir jong soldate ingehou het: hierom gedigte van die slaaploosheid, herkennings van geskondenheid in die self en ander (“delirium”, p. 58). In klein pynprikke word die kaplyn van ‘n psige ontbloot.

In “toemaar die donker man” (p. 61) word die huidige politieke onrus en soeke na werk brandend vertel in ‘n ontmoeting met ‘n swart jeugvriend en rondom voete word ‘n hele verlede en hede saam-gedig (via Jonker, o.a.). Dit is Gibson-vintage hierdie – die gedig tref jou by nabaat op sy felste, in sy oënskynlike beheer en afstand.

Iets hiervan bespeur ‘n mens in “finnegan’s wake”(p. 68) en in “margate”(p. 90).  In “forensiese poësie”(p. 84) verklaar hy sy manier-van-doen wat inspeel op ander verse se skepsis oor woorde en die prosavorm. 

Maar dit is juis hierdie beheer wat ook op die lange duur dalk gevaar vir die digterskap kan inhou: die digter moet sy emosies meer ontgin en vertrou. In navolging van Wallace Stevens is daar dertien woorde teen subjektiewe nood en pyn – hier word die pyn weer eens buite gehou deur die intellektuele skrynwerker wat o.a. met Neruda en Seamus Heaney praat.

Dit is egter nie ‘n bundel met altyd maklik of toeganklike verse nie. Die gedigte is ingewikkeld en word met elke lees ‘n komplekse refleksie op die digterskap.

Dit verdien om gelees te word.

[Hierdie resensie word met vriendelike vergunning van Die Volksblad geplaas.]

Tuesday, January 29, 2013

 

Gilbert Gibson – Oogensiklopedie (2010)

Gilbert Gibson. Oogensiklopedie. Tafelberg Uitgewers, 2010. ISBN 978 0 624 04831 2.

 

Resensent: Joan Hambidge

Gilbert Gibson het vanaf sy debuut met Boomplaats (2005) die aandag getrek as ‘n opwindende digter wat op ‘n slim wyse werk met intertekste. Toe kom die tweede bundel Kaplyn (2007) en hy maak van die intertekstuele spel iets verregaande en uitdagend. Hy verskaf vooraf woorde, nee eintlik spore, waarmee die leser die bundel moet benader. Daar is selfs ‘n woordelys agterin om vreemd-klinkende en mediese woorde te help verklaar in die leesaksie wat ‘n kaplyn is. (En ‘n kaplyn is ‘n boomgesleepte skoon stuk grond tussen twee vegtende lande, spesifiek met die intensie om spore wat op die kaplyn kruis op patrollie raak te sien.)

Die jongste bundel heet Oogensiklopedie. Ons vind weer ‘n woordelys wat begrippe verduidelik Griffin lei ons na Ondaatje, die seun van Michael (wat op die voorblad verkeerd gespel word).

Die verduidelikings / endnote help dus die leser om die gedig oop te maak en as’t ware vanuit die digter se bedoeling te lees. Ons het dus die inhoudsopgawe – op die voorblad soos by Loftus Marais se Staan in die algemeen nader aan vensters – en dan die gedigte met die verklarings (aangegee as “woorde”). Die oog as I /eye is alreeds ‘n gelade simbool. ‘n Mens dink hier (onder andere) aan Luis Bunuel en Salvador Dali se Un chien Andalou waar die kyker sien hoe ‘n oog deurgesny word. Hierdie surrealistiese kultusfilm is vir my ‘n persoonlike kode by die lees van hierdie bundel waar die leser as’t ware van gedig na nawoord blaai, net soos in die film bekend om sy opheffing van ‘n kontinue ervaring.

Gibson stel dus bepaalde eise aan die leser, omdat sy gedigte nie volgens konvensies werk nie. “another roadside attraction” aktiveer onder andere Tom Robbins se kultusroman uit 1971. Dit is ‘n roman bekend om die non-liniêre progressie en in die gedig word die leser gekonfronteer met ‘n bloedige einde: ‘n gesin word uitgewis en “ingelyf” by ‘n vervoerwa weens ‘n kind wat ‘n balletjie gooi. Die pa se aandag word afgetrek: hy het sy oë neergeslaan.

Al die geledinge rondom die oog word in hierdie bundel in ‘n komplekse simbool-struktuur geaktiveer: sikloop, katarak, sien / kyk, sluiter, versluier, blik, wenkbroue, wimpers, oogknip, oogvog, pupil, sig, blind (onder andere is daar ‘n gedig oor Borges)  ….

Dit is ‘n digterskap waarin daar dikwels besin word oor die rol van die digkuns:

Die woord met lug ‘n droom besleg

wat die donker van winter

nes ‘n voortdurende gedig

die beste vir later verberg (89, “sikloop”, ii).

Hierom dan ‘n woord in die kantlyn wat die leser moet neem na ‘n direkte verwysing of assosiasies oopmaak in die gemoed. Derrida se en marge kom dikwels hier ter sprake (skrywe) en die spel met tekens, nawoorde, die bewuswees van die woord se signifikasie, betrek Of Grammatology. Tekens, woorde, betekenisse. En wat uiteindelik nie opgevang kan word nie. Die digter wat wag op ‘n droom (“seiko seahorse”, 81, op ‘n gedig, op “closure” / sluiting.

Die gedigte beweeg tussen hoogs emosionele verse en gedigte wat intellektueel in beheer is. ‘n Gedig wat ‘n mens altyd sal bybly is die vierde gedig uit “sikloop”:

‘n man met ‘n katarak aan die een kant

loop in  die tuin    sy naam is samuel,

 

maar hy lyk soos simon die houthakker

sy vlaktepredikasie is oor leaves of grass

 

soos die toesegging van ‘n plaasskool

lê sy voete die dubbele standaarde neer

 

sy oog loer omkors met sout

die wang ‘n goedhartige

 

in die tuin is azaleas versigtig versprei

nes diasporas van afrikaners in’n ander land

 

hy reis tot waar die beddings verval tot wit

die sterjasmyn tot waar die struike

 

tot niks verdwyn, en die faulkners nog woon

in die moeë middel van die mississippi:

 

op vrydae sit Samuel die swart

sakke uit

“Ek onthou jou dus behendig / gephotoshop teen die dood” (124) is van die ongelooflike beelde wat die digter gebruik. ‘n Baie sterk motief in hierdie bundel is die talle verwysings na die religieuse. In die slotgedig “wat die mens” (130) word daar duidelik ingespeel op die Bybelse gegewe, maar dit word hier verdraai na die moderne mens met al sy ellendes en angste. Dit is asof die digter in hierdie bundel besig is met ‘n bestekopname van sy jeug en as’t ware sy lewensfilosofie van nou probeer bepaal teen dit waarmee hy groot geword het.

Oogensiklopedie is nie ‘n maklike bundel nie. Dit gee nie sommer sy geheime prys nie en die talle kruisverwysings maak van die bundel ‘n besondere ryk tapisserie.

[Hierdie resensie word met vriendelike vergunning van Fine Music Radio geplaas.]