Posts Tagged ‘Joan Hambidge resensies’

Resensie: Veelvuldige gebruike vir huishoudelike toestelle (Andries Bezuidenhout)

Wednesday, March 19th, 2014

Veelvuldige gebruike vir huishoudelike toestelle; Andries Bezuidenhout (Protea Boekhuis, 2014. R150;  76 bladsye,  Sagteband; ISBN 978 – 1 – 4853 – 0072 – 4)

Resensent: Joan Hambidge

Perhaps, because one spirit animates the whole, the past was not lost but transformed.

– Frank Kermode in An appetite for poetry (115).

Vooraf

Met die bestudering van hierdie bundel word die leser bewus van ‘n dubbel-blik op die geskiedenis. Die klein, intieme lewe van die gewone mens, maar ook die groter gang van die geskiedenis wat die sensitiewe mens registreer en probeer begryp, word onder die loep geneem. Hierdie leser het die idee van die camera obscura ‘n handige leesstrategie gevind. Die dubbel-blik – die spel tussen hier en nou – word in etlike sentrale gedigte uitgewerk. Dit is ‘n bundel wat bepaalde vrae stel oor die posisie van Afrikaans en die Afrikaanse digkuns. Tydens die skryf van hierdie resensie het ek weer die essay oor Walter Benjamin gelees, opgeneem in J.M. Coetzee se Inner workings (Vintage, 2008), oor Benjamin se posisie as skrywer. Die politiek van sy tyd – met Stalin in die agtergrond – word ‘n subtiele troop vir die kodes in Bezuidenhout se bundel wat kommentaar lewer op die veranderinge in ons samelewing. Veral sy landskapverse en gedigte oor die platteland lewer aweregse politieke kommentaar. Die titel van hierdie digbundel speel dus in op die 1936-teks: The work of art in the age of its technological reproducibility.

Die tegnologie van reproduksie dus.

Walter Benjamin (1892 – 1940) was ‘n Duitse filosoof, kritikus, essayis, uitsaaier, aforis, vertaler. Andries Bezuidenhout vertolk ook verskillende rolle en ook sy werk as vertaler (herdigter) moet in ag geneem word.

In die endnote word die invloed van musiektekste erken – soos die onoortroffe Tom Waits en ander. Dit is eweneens belangrik vir die leser om die gesprek tussen liriektekste en digkuns na te speur: Danie Marais en Hunter Kennedy is onder andere voorlopers hier. Die gedigte is praatverse, maar sonder om oor te tuimel in bloot verkapte prosa.

In die gedig “Die die kleur van woorde” (10) is daar ‘n motto, en motto’s rig ons lesings:

 

[R]hetoric is the art of saying well that which may or may not be

true, and it is the duty of poets to invent beautiful falsehoods.

– Otto in Baudolino (Umberto Eco)

Die naam Umberto Eco aktiveer semiotiek en die naspeur van tekens. En hier het ons dus “die waarheid gelieg” (T.T. Cloete). In The role of the reader (Hutchinson, Londen, 1981) verduidelik die semiotikus hoe die dialektiese spanning tussen ideologie en letterkunde funksioneer: al is daar ‘n sosiologiese (of politieke dimensie) wat die teks aktiveer, moet ons steeds die teks as tekensisteem benader of oopmaak. Die “corroboration” tussen ons kennis van wat buite die teks lê en dit wat die teks-as-teks aanbied, met ander woorde, die narratiewe strategieë, is ons fokus (125 – 127).

In die woorde van die digter: ons  moet fokus op die “stip brandwagte in flesalbaster” (10).

Nou kyk ons na die “beautiful falsehoods”…

Moet ons die gedig benader soos wat ons die aanwysings lees oor hoe om ‘n Bosch-wasmasjien aan te skakel? Of is hierdie kennis onderliggend wanneer ons ‘n bundel lees oor “huishoudelike toestelle”? Narkotiseer ons dit of blaas ons dit op?, in Eco se terme.

Bosch het immers ‘n “Service world-wide” vir “Hausgeräte” en die nommer en e-pos-adres bestaan. Hulle spreek jou ook aan as “Sehr geehrter Kunde” en nou Liewe leser, begin my resensie eers:

I

Andries Bezuidenhout bely in die nawoord (“Bestanddele”) dat ‘n gedeelte van hierdie bundel voltooi is aan die Universiteit van Stellenbosch onder leiding van Marlene van Niekerk en Willem Anker. Hierdie bundel is ‘n besondere vooruitgang op die digter se debuut Retoer (2007) en dit is met groot plesier wat ‘n mens hierdie digbundel lees oor “huishoudelike toestelle” – uiteindelik ekstensies van ons self – wat al in die verlede veral die domein van die vrouedigter in Afrikaans was. Die endnote verduidelik dan ook hoe hy homself as digter posisioneer:

“Veelvuldige gebruike vir huishoudelike toestelle” (p. 15):

Vertaling van die aanhaling van Walter Benjamin, uit Über

den Begriff der Geschichte: “Daar is ’n skildery van Klee, getiteld

Angelus Novus. ’n Engel in die afbeelding lyk of hy stip oor

iets nadink, maar op die punt is om daarvandaan weg te

beweeg. Sy oë is gesper, sy mond oop, sy vlerke gespan. Dít

is hoe die engel van die geskiedenis moet lyk. Sy aangesig is

na die verlede toe gedraai. Waar iets vir ons soos ’n ketting

van opeenvolgende gebeure lyk, sien hy ’n enkele katastrofe

wat onophoudelik soos wrakstukke voor sy voete neergesmyt

word. Die engel sou graag wou verpoos, die dooies opwek

en dit wat gebreek is, weer heelmaak. Maar ’n storm

woed vanuit die Paradys, het hom aan die vlerke beet en waai

so onstuimig dat die engel hulle nie weer kan sluit nie. Die

storm dryf hom genadeloos die toekoms in, waarop sy rug

gekeer is, terwyl die rommelhoop voor hom ten hemele aangroei.

Hierdie storm is dit wat ons vooruitgang noem.” Über

den Begriff der Geschichte word gewoonlik in Engels vertaal as

Theses on dialectical materialism.

Die digter is ‘n bekende sosioloog en die leser vind telkens slim toespelings op die “sosiologie-van-die-gewone-mens”. Die digkuns moet natuurlik altyd in die eerste (en laaste instansie) ten spyte van filosofiese of metafisiese inhoude of temas as gedigte oortuig. En dit presteer hierdie bundel volledig.

KOMBUISKOMPLOT

 

Years later he’d stood in the charred ruins of a library where blackened

books lay in a pool of water. Shelves tipped over. Some rage at

the lies arranged in their thousands row on row. He picked up one

of the books and thumbed through the heavy bloated pages. He’d

not have thought the value of the smallest thing predicated on a

world to come.

– Cormac McCarthy, The Road

 

elektroniese harte, meganiese parte

blink gewaarborg, in elk se plek

’n bataljon gesneuwelde modelle

mikrogolf menger skottelgoedwasser

grassnyer stofsuier vrieskas versapper

waarteen waarsku ons huismaats so?

huisraad is deesdae skugterder,

deur klep, prop, draad en pyp

saamgebind tot ’n stomheidseed

wasmasjien tuimeldroër yskas stoof

strykyster broodrooster wekker waaier

waaroor fluister ons huismaats so?

kan tentakels wat toestelle konnekteer

dalk iets in die lug bespeur, ’n ramp,

armageddon, die atmosfeer wat verdamp?

[ 9 ]

Die programvers kondig dit goed aan: “elektroniese harte, meganiese parte” en die leser staan stil by gedigte met afdrukke en sketse. ‘n Mens kan nie help om die kinderfilm Toy story op te roep nie en ‘n kollega in die filosofie wat oor hierdie film ‘n analise gemaak het via Descartes se “cogito ergo sum”.

Daardie tentakels mag dalk iets bespeur?

Bekend aan ons tydsgees word daar erkenning gegee aan ander digters (Elisabeth Eybers in “Welverdiend”, 43; Leonard Cohen in “Dagdroom”, 61; gert vlok nel in “Johannesburg, Someraand”, 67)) soos hierdie gesprek met ‘n tydgenoot Johann Lodewyk Marais duidelik illustreer:

VRAE OOR VERE  


Hoe ’n piet-my-vrou daar uitsien moes ek teen dié tyd wis,

maar ek weet nie eers vir welke kleur om uit te kyk

teen doringkoppie of staatsdienswolk nie.

“Liefling, ek stuur vir jou ’n piet-my-vrou”? Klink nie reg nie.

Van ek kan onthou, hoor ek: piet-my-vrou,

maar kon nog nooit een op heterdaad betrap nie –

nie langs vervlugtende goudvisdam of swembad nie.

’n Verskil in veer of predisposisie

tussen mannetjie- en vroutjie-piet-my-vroue?

Of piete-my-vrou? Twee piete vir ’n stuiwer.

Waar om sout te strooi vir vere-inspeksie –

op varsgekapte grasperk of in plumbagoheining?

Piet-my-vrou, Johann Lodewyk Marais het jou

sekerlik van snawel tot vlerkpunt beskryf.

Het jy ’n kuif, dalk die frok van ’n wulpse transvestiet?

Is daar subspesies aan jou stamboom,

vertakkings wat anders gebek-en-klou is –

die gewone-grou-piet-my-vrou,

die rare-blou-gespikkelde-piet-my-vrou,

die gestol-in-verwikkelde-vaart-piet-my-vrou,

die teen-die-skemer-gespykerde-piet-my-vrou,

die oostelike-voorstede-met-bakkie-piet-my-vrou?

Meld aan, Piet-my-vrou, as voorbeeld van jou spesie –

hoekom jou geheimsinnig agter koorsbome hou?

As jy nie oppas nie, Google ek jou.

Hierdie gesprek (en vraagstelling) gaan natuurlik verder terug: ons hoor hier Leipoldt 2., maar nou met die moderne tegnologie waar die digter die retoriese vrae verruim deur selfs na google te gaan vir verdere inligting. In ‘n besondere slim vers word ‘n gesprek met Jan Lion-Cachet gevoer.

GEREFORMEERDE HEILDRONK

OP JAN LION-CACHET

(ná ’n besoek aan Burgersdorp)

as die oggend oopbreek is selfs die winter helder

vlas fladder bo en hier onder is jou beker al koud

die moer en die papbord se vet gestol

maak die boek toe trek die gordyn toe

sê hulle moet die stoof stook hulle moet water kook

en as warrelwinde stofwolke opklits dink jy soms terug

onthou jy winters polders meulens wat knars

en beur en pomp teen vog wat in mure muf

onthou jy hoe pa hout in die herd pak die huis kil

en klam lig skuifel flou oor die vloer stil

lê gragte onder gerwe rook teen die lae lug

dit was lank gelede vir jou ’n skeepsreis ver

na ’n ander vaster land jou mense altyd op vlug

hoe reis jy van die laeland avondland waterland

na hierdie land waar alles bars en los is

waar dorings deur die sole steek

die son die vel se bolwerk breek?

(…)

[46]

Op Litnet verskyn ‘n profiel van hierdie skrywer wat ‘n slim toespelings verhelder. http://www.litnet.co.za/Article/jan-lion-cachet-18381912  Besoek 1 Maart 2014

op hiérdie vlaktes het jy stuurs jou stoere kerk kom bou

het jy pen en toga opgeneem gedig en betoog

met totius pannevis en hoogenhout sodat ons moedertaal

gehoor kan word in raad kantoor en skoollokaal

[47]

Hierdie vers aktiveer ook die bekende “Di Afrikaanse taal”:

Di Afrikaanse taal

Ek is ’n arm boerenôi,
By fele min geag:
Mar tog is ek fan edel bloed,
En fan ’n hoog geslag.
Uit Holland het my pa gekom,
Na sonnig Afrika;
Uit Frankryk waar di druiftros swel,
Myn liwe mooie ma.

Hul skel my uit fer Hotnots myd;
Mar ek gé daar ni om;
Want an myn lipiis kan jy siin,
Fan wat geslag ek kom.
Soet floei di woordjiis uit myn mond;
Dit het ek fan myn ma;
Mar as ek bid dan hoor je wel,
Ek is ’n kind van pa.

Myn sussi, wat uit Holland kom,
Di hou ferniit haar groot:
Di lug is al te skerp fer haar;
Sy is al amper dood.
Di dokters kom nou bymakaar,
Hul maak tesaam ’n “Bond”;
Mar tog met al die doktery
Word sy nooit weer gesond.

My niggi met haar stywe nek,
Di loop in rooi satyn;
En baing jonkmans loop haar na;
Sy denk hiir baas te syn.
Maar as die awentuurtji kom,
Dan is di klomp by my.
Dis “hartji” voor en “hartji” na:
“Laat ons ’n bitji fry.”

As ek maar eers myn fryer het,
’n Digter fol fan moed;
Een wat my om myself bemin,
En nie mar om myn goed;
Wanneer die fryer tot my kom
Fat ek hom by di hand,
En maak ek hom, hoe swak ek skyn,
Nog koning in di land.

Want ek het onder in my kis
’n Ware towerstaf,
Wat ek nog fan myn ouma het,
En nimand weet daar af.
Hef ek di staf op, “Moedertaal”,
Dan volg di land my na:
En ek is net nou koningin
Fan heel Suid-Afrika.

Erika Terblanche wys daarop dat die bekende Sewe duiwels ook deur J.D. du Toit vergelyk is met Hildebrand se Camera obscura. En die digter Bezuidenhout skryf dan ook ‘n vers waarin die camera obscura-idee ‘n belangrike metafoor is vir die begryp van die geskiedenis. (Ek kom later hierop terug.)

Eco word aangekondig oor die retoriese strategieë : [R]hetoric is the art of saying well that which may or may not betrue, and it is the duty of poets to invent beautiful falsehoods.– Otto in Baudolino  en die spel tussen beeldende kuns en digkuns is ‘n verdere belangrike kode in hierdie bundel. Die digter is immers ook skilder en vir die liefhebber van die ekfrastiese gedig is hier veel te vinde.

“Digitaliseer” (11) praat eweneens met ander digters (“hoe het dit skielik stil geword”) en ‘n mens hoor ook Boerneef en Olga Kirsch in hierdie gedig verder , wat gelaai word met moderne tegnologie en woede. “Hoe kokerbome breek” (12) is ‘n soort saluut aan Wilma Stockenström se Monsterverse en uitmuntende klip-gedigte.  In “Aansoek om betrekking” (14) is die arbeidsosioloog aan die woord in ‘n satiriese vers wat die ou spanninge tussen wit en swart uitwerk, met ‘n ironies-treffende slot:

Net dít, Mevroutjie, as u een ding sal doen –

as Mevrou my tog maar Tannie sal noem.

Hierdie sosiale gewete vind ons ook in die volgende vers:

 

MEV. BREIVIK SE KONFYT

(aan die slagoffers by Utøya)

Resep nog helder, maar die pen onseker

as sy die fles etiketteer: Rabarber, Jordbær.

Die datum, 22/7.2011, ná sy die dagblad konsulteer.

Dan die treinrooster, vir ’n besoek aan haar seun

en drie flessies konfyt om saam te neem.

Sal hy oplet hoe die letters bewe?

Die maan is suiker op die stasie se glasdak,

houtbalke ribbe uit tye toe timmermans

nog suiwer kon saag en die lampe konfytflesse

wat steenmure weerkaats, die kleur van aarbei en rabarber.

Dalk nie so donker nie, hierdie treine sonder roet.

Aarbei en rabarber, soveel ligter as bloed.

 

Die afwisseling tussen rym en halfryme word goed in beheer gehou. Die sentrale vers is die titelvers – met ‘n motto van Walter Benjamin – en begin so:

 

1

 

hierdie droom wat ek droom begin in die kombuis

waar ek hebbelikheid en kookboek eenkant los

om strydige elemente deur ’n worsmasjien te wurg

bestanddele verkeerdom te klop en te karring

die brousel arbitrêr die oond in te stamp.

 

[17]

Die droom verwys hier dan ook na Sheila Cussons se Die swart kombuis, maar nou is daar sprake van “strydige elemente” en begrippe soos wurg / karring / stamp benadruk die moeisaamheid van die proses. Ook die woord “membraan” moet gelees word as ‘n duidelike kode dat die digter hier in gesprek tree met Cussons. Die herhaling van “in hierdie droom wat ek droom” is bykans ‘n soort inkantasie waarin die spreker sy huishoudelike toestelle op die tafel plaas. Dit is ‘n opname van sy ontwikkeling as mens: van ‘n religieuse opvoeding tot sy werk as arbeidsosioloog waarin hy ongeregtighede en ongelykhede opteken en analiseer. Die digter se foto’s oor kerkgeboue op die Versindaba vind beslag in ‘n vers soos “Church going” (23) met ‘n kopknik aan Philip Larkin. Die dreunsang van die dominee word in opposisie geplaas met die meer intellektuele blik (via Frank Lloyd Wright) en die “blye galme” van die ou bestel is duidelik verby. In ‘n gesprek met Marx word daar ten slotte besluit:

Die geskiedenis, liewe vriende,

word selde in fabrieke vervaardig,

soos enige digter wat haar sous werd is weet:

In kombuise word dit opgekook

(“Wat in die kombuis gebeur”, 27).

‘n Mens hoor eweneens Antjie Krog in  die agtergrond en hierdie leser is van mening dat Otters in bronslaai ‘n duidelike interteks is vir die huishoudelike gesprekke en dat Lady Anne die politieke tematiek versterk. Alle digters praat deur ander digters, buikspreek namens hulle, of gebruik ‘n camera obscura  2. om ‘n eie punt te maak:

BESOEK AAN GALPIN SE CAMERA OBSCURA,

GRAHAMSTAD, JULIE 1992

“How are we to read the African landscape? Is it readable at all? Is it readable

only through African eyes, writable only in an African language?”

– J.M. Coetzee, White Writing

 

Spiraal boontoe, tot in hierdie koepel, waar lig en lens

die horison soos ’n insek op ’n tafelblad laat spartel.

Jy hoef jou kop nie te draai nie. Jy’s ’n krap, ’n trapsuutjies,

dalk ’n hottentotsgot, die periskoop ’n spriet vir jou ronde oog.

Katedraaltorings en ’n stadsaal proklameer: Hiér het Victoria

se beskaafde oog lank gelede ongehinderd geknip.

Straatblok en plein hoekig uitgelê om die landskap te tem

tussen koppies met aalwyne wat die hemel lem.

Galpin, horlosiemaker met ’n sin vir orde, hou alles dop.

Ooglopende wendings, selfs subtiele skuiwe, registreer op die film

van ’n koloniale pupil: ’n dorpskaart vol kleur en tekstuur,

maar met elke simmetriese vorm van hier bo af obskuur.

[28]


Die digterlike oog word hier op verskillende maniere aan bod gebring: wie kyk? waarna word gekyk? En is “ooglopende wendings” ooit neutraal? Selfs ‘n foto – weet ons uit Roland Barthes en Susan Sontag – is gelaai met die subjek se waarneming.

Een van die mees navrante gedigte in hierdie bundel is “Die jaar toe pa die skottelgoedwasser gewen het” (30, 31) waarin die digter se ervaring van sy jeug (en enige nostalgiese herinnering daaraan) helder, dwingend en pynlik beskryf word:

 

DIE JAAR TOE PA DIE SKOTTELGOEDWASSER

GEWEN HET    


Broer, watter jaar was dit nou weer,

voor of ná Pa die skottelgoedwasser gewen het?

Toe ons woonbuurt nog ’n wêreldkaart was –

platgestryk en uitgerol iewers op die afdraandpad

tussen Hoëveld en Bosveld, ’n tussenin plek.

Toe die kerk se klepel nog soos ’n anker kon lui,

al stamp die eggo’s reeds teen ’n winkelsentrummuur.

Ouboet, watter jaar was dit nou weer, voor of ná Pa

die skottelgoedwasser by die bierfees gewen het?

Toe Ma nog uit boeke onthaal het, riviere

grondboontjies en rosyntjies op tinfoelie uitgepak het.

Toe Mamelodi donker Afrika anderkant die buffersone was,

Eersterust ingewig tussen township en fabriek.

Toe Watermeyerstraat die rooster van straatblokke breek

en jy dit onderdorp toe kon oorsteek.

Jy, die een wat die slimste skuif,

wat Pa met skaak kon wen.

Oudste broer, watter jaar was dit nou weer,

voor of ná Pa soveel bier gedrink het

dat hy ’n skottelgoedwasser kon wen?

Die jare gepak soos borde in rakkies,

die masjien spoel sy mond met skuim uit –

linkerkies, regterkies, gorrel en sluk.

Elke nou en dan het ’n koppie gebreek,

soos die dooie mense by Volkskas in Silverton,

– wat was die tannie se naam nou weer?

Oom André wat kla oor die meide by die werk

wat so in die hysbakke poep.

Toe die kafferboom besluit om sy naam te verander

en die tipuana die wind omhels en omdonder, wortels in die lug.

*

Jare later, Broer, moet jy Potchefstroom toe

vir ’n vinnige datum op die egskeidingsrol,

luister na die redes voor jou in die ry:

“Ons het mekaar nie meer lief nie.”

“Ons woon reeds twee jaar nie meer saam nie.”

“Hy het my uitgeskop.”

Oor jóú redes vra ek nie uit nie,

maar soms wonder ek of jy tóé reeds ontsnap het,

voor of ná Pa die skottelgoedwasser gewen het.

’n Bosch, dink ek, toepaslik vir ’n Duitse fees.

Ma was so bly, moes later eers verneem

sy teiken was eintlik die enkelreis oorsee.

[31]

In die gesprek met die broer word die jeug in oënskou geneem. Die broer se egskeiding is net ‘n voorspel vir die pynlike wete dat ook die pa nie meer hart in siel by sy vrou betrokke is nie. Op hierdie indirekte wyse word die trefkrag van die vers verhoog: bykans soos Al Pacino ( Michael Corleone) se oomblik van ontboeseming voor die Monsignor in  Francis Ford Coppola se The Godfather (Deel II) :”Father, I killed my father’s son, father I killed my mother’s son…”.

Daar is ook aangrypende liefdesverse – “Die handpalmleser van Swakopmund”,  34; veral die volgende een is treffend:

KOELKAS      


volgens die tweede wet van termodinamika

is verkoeling die meganika

van hitte verwyder, eerder as koue byvoeg:

ook bekend as kriogenie.

koue, my lief, is dus niks anders

as die afwesigheid van hitte nie

en ek wat op die klipvloer bewe

vandat jy nie meer hier is nie.

[42]

Daar is ‘n besonderse blik op landskap:

op morgenzon aangekom

is daar ’n prokureur ’n makelaar

’n ng kerk ’n monument

en ’n kragstasie op die horison

toe ry ek maar verder na standerton

[33]

‘n Mens sou ook kan naspeur hoe die speurende oog, die oog wat kyk in hierdie bundel deurgaans ontgin word. Die digter verwys ook in ‘n vers na homself as ‘n “oopoogkind” (45).

Die hele bundel lewer kommentaar, dikwels implisiet, op die veranderende politieke landskap.

‘n Sentrale vers in die bundel is “Wasmasjien” (57) met sy speelse verwysing na Gertrude Stein se “a rose is a rose is a rose…”. Die wasmasjien was witter as sneeu (die religieuse toespeling), maar is ook ‘n moderne tempel van reiniging met verwysing na die sakramente waarvan die digter praat:

’n wasmasjien is ’n wasmasjien is ’n wasmasjien

maak oop die deur kom binne ek stryk net gou die potplant

voer die gordyne los jou klere by die deur jou obsessie

om wittes van gekleurdes te skei word verskoon hier

jy kan jou bondel inlaai pype koppel knoppies draai

hier werk ons anders met ons monumente

’n wasmasjien is ’n wasmasjien is ’n wasmasjien

moenie rondstaan nie dis oestyd tree aan dat ons die tros

tussen jou wingerdstokke pluk en pars sodat ons die saad

in jou buik uitpeul en wring laat dit tol laat dit wentel

spin in silinders bind in buise ontkiem en nuut laat spruit

hier werk ons anders met ons testamente

 

’n wasmasjien is ’n wasmasjien is ’n wasmasjien

hoekom huiwer bring jou skimme en spreuke jou hekse fantome

bring jou gode en totems jou bakens en lakens met vlekke

stop alles in die bek klap toe meng seep en versagter

witter as sneeu witter as sneeu ja ons was jou witter as sneeu

hier werk ons anders met ons sakramente

ja bring jou vaders jou kroos jou woorde

al wat ons vra is gelatenheid en natuurlik ’n muurprop ’n kraan

en ’n muntstuk ons wurm jou deur ’n bus draai jou droog

hang jou in neon skrif op jou kraag drif in jou maag

ja hier werk ons anders hier werk ons anders

hier in die skoot van jou wedergeboorte

[57]

Die digter spreek die wasmasjien as ‘n geliefde aan wat selfs “twist” en die film Her http://en.wikipedia.org/wiki/Her  Besoek  27 Februarie 2014 word hier ook (as onbedoelde interteks?) geaktiveer:

my liefste, liefste wasoutomaat

wat kan ek weet van jou skoonheid en jou aard?

is die maan en môrester slegs punte op ’n kaart?

hulle tol kosmies met vellings aan ’n middelpunt vas

hul wentelbane laat skadu’s deur die ruimte tas

o laat jou trommel pirouette tiekiedraai hiervandaan uitkring

laat jou pole en jou motor reinheid bring

as ek naak voor jou staan wyl jy my klere spin

[60]

Die speelse aanbod van die volgende vers amuseer beslis:

RENT-A-HUSBAND

 

’n Yskas het ’n kompressor

en ’n oond ’n element.

Een verdamp en kondenseer,

die ander bied weerstand.

Vleis kan ek vries

en dit dan weer braai

deur meters te lees

en knoppies te draai.

Hoe om af te koel en op te warm

weet ek dus goed,

maar helaas, my lief,

as hiérdie onderdele breek

moet jy elders hulp loop soek.

[66]

Daar is al groot gewag gemaak van praat-poësie in Afrikaans; hier het ons dit. Oortuigend en mooi.  Strofe-indeling val dikwels uiteen in drie-reëls; ander kere in vier. Is die triade dalk ‘n Lacaniaanse kopknik na die fyn balans tussen verbeelde-simboliese-Rëele-dimensies? Met die digter as musiekmaker, arbeidsosioloog, skilder/fotograaf immer besig om die verskillende dimensies in beheer te hou? Die sketse by gedigte behoef ook naspeuring en bestudering. Soos die gedig op bladsy 69 wat oor die bladspieël spoel? Dalk ‘n ikoniese “bewys” dat ‘n gedig nie werklik die menslike ellendes en ontsteltenisse kan opvang nie? Dat dit ‘n illusie dat ‘n gedig iets kan “goedmaak” of “heelmaak”? Maar die geliefde maak dit alles wel die moeite werd vir die digter:

dít alles skeel my nie as ek jou by die hek sien inry nie

hoor hoe jy die deur oopsluit nie

alles wat die lug indamp stol en word solied

alles wat profaan is word heilig

en kyk ek met my dronk oë na dit wat werklik saak maak

Daar is vele kodes wat die akademiese leser nog verder kan opvolg: Walter Benjamin, J.M. Coetzee se “white writing” en of wit mense werklik die landskap van Afrika kan weergee, die (Suid)-Afrikaanse platteland se verval (hieroor het die digter lieflike foto’s geneem en op sy blog op Versindaba geplaas), rotsgravures en Lucy Lloyd sodat die leser die nou teenoor die toentertyd kan plaas:

Eintlik niks besonders nie – huishoudelike toestelle

uit ’n ander land, skraapsels van ’n vroeër verblyf.

Eendag sal lawa nogmaals boontoe beur

en alles wéér metamorfeer.

[72]

*

Dit is ‘n besondere tweede bundel wat tegnies goed afgewerk het en intellektuele vrae vra oor die mens se posisie binne sy (haar) samelewing, maar sonder om die krag van die digkuns te verloën.

My resensie het ek van die PDF geskryf. (Joan Hambidge)

Endnote:

1. Frank Kermode. 1989. An appetite for poetry. Essays in literary interpretation. Londen: Fontana Press.

2. Sekretarisvoël met jou lange bene,
Met jou penne agter die ore styf,
Met jou stadige stappies, wat maak jy hier?

Sekretarisvoël met jou lange bene,
Met jou vaalgrys vere en lang, lang lyf,
Met jou groot, groot oë, wat maak jy hier?

http://wikisource.org/wiki/Oom_Gert_vertel_en_ander_gedigte/Slampamperliedjies

3.  http://en.wikipedia.org/wiki/Camera_obscura

Besoek 27 Februarie 2014

The camera obscura (Latin; camera for “vaulted chamber/room”, obscura for “dark”, together “darkened chamber/room”; plural: camera obscuras or camerae obscurae) is an optical device that projects an image of its surroundings on a screen. It is used in drawing and for entertainment, and was one of the inventions that led to photography and the camera. The device consists of a box or room with a hole in one side. Light from an external scene passes through the hole and strikes a surface inside, where it is reproduced, rotated 180 degrees (thus upside-down), but with color and perspective preserved. The image can be projected onto paper, and can then be traced to produce a highly accurate representation.The largest camera obscura in the world is on Constitution Hill in Aberystwyth, Wales.[1]

Using mirrors, as in the 18th-century overhead version (illustrated in the History section below), it is possible to project a right-side-up image. Another more portable type is a box with an angled mirror projecting onto tracing paper placed on the glass top, the image being upright as viewed from the back.

As the pinhole is made smaller, the image gets sharper, but the projected image becomes dimmer. With too small a pinhole, however, the sharpness worsens, due to diffraction. Some practical camera obscuras use a lens rather than a pinhole because it allows a larger aperture, giving a usable brightness while maintaining focus.

 Resensie geborg deur

 

 

Resensie/essay: Nuwe Stemme 5

Friday, June 14th, 2013

Nuwe stemme 5

Saamgestel deur Heilna du Plooy & Loftus Marais ,  ISBN 978 0 624 058861; Tafelberg, 2013.

Resensie-essay deur Joan Hambidge

 

ʼn Eksperimentele werkswinkel-essay

I Mirakels en muses

Nuwe Stemme 5

Op versoek van die webmeester, Marlise Joubert, skryf ek hierdie verslag oor Nuwe stemme 5.

Goed, willig ek in, maar verduidelik: dit kan nie ʼn gedistansieerde resensie wees nie. Ek is immers self besig met die begeleiding en ontdekking van jong talent. Hierom besluit ek dan op ʼn essay wat die prosesse sal verduidelik. ʼn Soort apologia pro domo. Maar sonder om kritiese afstand in te boet.

Nuwe stemme is nou reeds ʼn instelling in ons digkuns en as aktiewe kreatiewe skryfwerk-begeleier van die digkuns (in sowel Afrikaans as Engels) word daar na tendense én prosesse gekyk. Kreatiewe Skryfwerk word tans aan verskeie universiteite aangebied en by die UP se Winterskool het ek die afgelope paar jaar in ʼn koue winter voornemende digters van raad bedien. Hier is drie nuwe stemmers meegemaak. (Een nuwe stemmer was in my kursus.) Binne een week probeer jy as gepubliseerde skrywer-fabrieksgeheime verklap. Nie altyd met sukses nie. ʼn Jong, seergemaakte digter daag na twee dae nie op nie; ʼn ander een weier om jou raad te aanvaar (en jy wonder waarom is jy hier?) Selfs ʼn klagte dat jy nie genoeg aandag gee aan iemand se “uitstaande” werk nie…

En my mantras is algemeen bekend. Jy kan net dig as jy kan lees (en gelees het). Jy moet ten minste Groot verseboek ken en handleidings oor die digkuns plunder soos Ottone M. Riccio se The intimate art of poetry. Dit is gepubliseer deur Prentice Hall in 1978.

Daar is nie ʼn metafisiese reël wat vir elke gedig geld nie. Die goeie digter skep sy/haar eie reëls. Maar jy moet dit ken om dit te kan breek. En jy skryf altyd teen die back drop van ʼn tradisie.

1 ʼn Goeie gedig is konkreet;

2 ʼn Goeie gedig se beelde klop (kongrueer) soos ʼn kasboek;

3 ʼn Goeie gedig se slot vang alles op;

4  Skryf met ʼn woordeboek langs jou; verkieslik ook ʼn sinoniemwoordeboek;

5  Moenie ʼn woord herhaal in ʼn gedig nie (ʼn les geleer by De Lange) tensy dit funksioneel is;

6 Gebruik leestekens;

7 Bly weg van verkleinwoorde;

8 Bestudeer digterlike vorme en oefen om ʼn distigon te skryf (o.a.) soos ʼn tennisspeler afslane oefen;

9 Wees bedag op die maklike rymwoord;

10 Bly weg van geykte beelde

11 en gebruik uitroeptekens spaars!

12 Kontroleer feite, behalwe as jy opsetlik ʼn gat in die betekenis van die gedig wil los;

13 Vermy geleerde of grootdoenerige woorde;

14 Moenie die gedig vir die leser interpreteer nie; die gedig moet sélf die betekenis oordra;

15 Probeer die woord “wat” vermy, omdat dit al te maklik in prosa mag oorgaan;

16 Moenie preek nie;

17 Sorg dat die interne grammatika van die gedig reg is…

Die sintaksis moet die gedig voortdryf. Miskien iets soos klippe in troebel waters waaroor ʼn mens kan loop;

18 Tel die sillabes sodat jy die metriese patroon noukeurig kan volg.

Hier is nog raad:

“Fabrieksgeheime: 3 digters gee raad”: http://johanndelange.blogspot.com/2011/05/fabrieksgeheime-3-digters-gee-raad.html

Alle digters het mentors, al is dit net simboliese mentors wat hulle raaklees in bundels of bloemlesings. Toe ek as jong digter op die toneel gekom het in 1982 was publikasie in Standpunte of Tydskrif vir letterkunde ʼn eer. Deesdae is daar die internet met vele webruimtes (o.a. Litnet & Versindaba) waar digters kan publiseer. Persoonlik gebruik ek beide ruimtes as ʼn toetsterrein en skroom nie om ʼn vers te herskryf nie. Studente wat onder my studeer aan die UK mag nie publiseer tydens die kursus nie, omdat die portefeulje oorspronklik moet wees. Daar is wel “publikasie” in die vorm van klasbywoning en die blootstelling aan ʼn sirkel van lesers. En voortydige blootstelling is sleg vir jong digters wat aan hierdie swak debuut geken sal word.

Die mentor moet eweneens die verbintenis óphef wanneer die bundel voltooi is sodat die jong digter sy/haar eie stem alleen kan ontwikkel. Werklike mentorskap moet dan verplaas word na simboliese mentorskap.

Digterlike stamina. Dit is waarskynlik die belangrikste eis vir die digterskap. Kan jy aanhou en uithou soos ʼn Comrades-atleet?

En wees eerlik met jouself: hoekom dig jy? Heilna du Plooy spreek hierdie kwessie aan in haar inleiding. Volgens my is die digkuns nie ʼn plek vir hipertrofiese, selfingenome mense nie. In jou hart moet jy altyd twyfel aan jou talent en nederig bly voor die groter figure wat al die terrein bestryk het. As jy skryf vir pryse, trofees, applous of simboliese onderskeidings, mis jy die punt van hierdie bedryf volledig.

Nou onlangs het ek begin met ʼn essay oor Lacan en Kreatiewe Skryfwerk na aanleiding van die TV-reeks In Treatment. Net soos die analysand sy/haar analis kies, bly dit die reg van die voornemende kreatiewe student om te besluit watter skryfkursus jou sal pas. Aniel Botha, Fourie Botha, Karen Kuhn, Martina Klopper, Hennie Nortjé, Carina Stander – in alfabetiese volgorde – het onder my gestudeer en solo-bundels gelewer. Daar is nog ander talent wat wag op solo-publikasie.

Ook ek had my mentors. In boeke was dit nog altyd Eybers en Van Wyk Louw; Sylvia Plath en Anne Sexton; nóú Michael Donaghy en immer Wallace Stevens – te veel om op te noem. In lewende lywe was dit Opperman in 1977 in ʼn derdejaarkursus met sy befaamde letterkundige laboratorium waar hy sinryke lesse geleer het.

Gedigte is anoniem voorgelê in ʼn boekie saamgebind en Opperman was die fasiliteerder wat jou geweldig baie geleer oor die prosesse ágter die digkuns. Hy het gewys daarop dat daar stryd is. Sy digterlike loopbaan was dikwels antwoorde op Van Wyk Louw. Ons ken Harold Bloom se “the anxiety of influence” en die siening van “belatedness” – ʼn mens veg in jou gemoed met diegene wat reeds dit wat jy wil sê soveel beter gedoen het.

En natuurlik is daar Johann de Lange wat deur die jare my verse gelees het. By hom het ek die wáárdevolste les geleer: om te kan dig, moet jy kan lees; stiplees. En wanneer ʼn gedig voltooi is, moet jy jou eie kritikus word en kyk na die gedig asof jy dit nie geskryf het nie.

Jy moet dus met jouself kan skaduboks. Ek rond nou ʼn bundel af en keer terug na die gedigte:

http://www.litnet.co.za/Article/vir-wie-skryf-jy-jou-gedigte

Wat ek verander na:

44 Vir wie skryf jy jou gedigte?

Vir Johann de Lange

Vir woordfeeste waar, uitgestal

saam met ander “gewilde digters”,

jou optrede verydel word

deur laatkommers of feesgangers

op soek na iets beters

wat die deur oop en

toe laat konsertina?

Vir daardie geliefde wat nooit die gedig

oor jou hunkering en pyn

sal lees nie en net onthou

dat die bed immer haaks was?

Vir ʼn vlymbekkige kritikus

ʼn byltjie aan’t slyp

oor ʼn onbetaalde rekening

op ʼn ander plek en tyd?

Vir skoolkennisse van wie jy nóg die naam,

en nóg minder die bynaam kan onthou,

wat familiêre groete stuur

via ʼn ander onbekende siel?

Vir jou pa aan die “ander kant”

wat in drome verskyn

aan jou oudste suster

in ʼn blazer en das

en met woorde van vertroosting?

Vir jou ma wat jy versoek

om eerder nie die gedigte te lees nie,

sodat die pyn van ʼn troostelose jeug

stiekem kan verbygaan?

Vir jou terapeut met wie jy laatnag-gesprekke

voer oor jou verknoopte psige

en wat jou aanmoedig om tóg aan te hou?

Vir jou vriend wie se kind

selfdood pleeg sonder ʼn afskeidsnota?

Vir jou mede-digters wat smaal

“die voorlaaste bundel was beter”?

Vir buitelandse digters wat ontsyfer

aan vertalings getransporteer

van een taal na ʼn ander, immer in transit?

Vir jou susterskind

skrywend aan ʼn opstel oor jou digkuns

timmer timmer laatnag?

 

L’envoi

 

Vergewe die wrang aanslag, liewe leser,

(en ʼn gedig wat oop-en-toe konsertina)

keer terug na Auden, o amateur, en weet:

ʼn gedig laat niks gebeur!

 

Wat die belangrike vraag aktiveer: vir WIE skryf jy jou gedigte? (En vir WAT?)

Wees genadeloos. Skryf die vers af. Gooi hom weg. Of sit dit in ʼn legger: op die regte tyd sal die vers sig aanmeld.

 

II Woord en wederwoord

Die belangrikste aspek van die Nuwe stemme-reeks is dat dit ʼn seleksie bevat van digters wat ook werkswinkels aangebied het. Heilna du Plooy het dan ook in ʼn onderhoud op hierdie aspek kommentaar gelewer. http://versindaba.co.za/2013/05/31/onderhoud-met-heilna-du-plooy-oor-nuwe-stemme-5/

Geen mentor kan “objektief” of “neutraal” wees nie. Maar die student kies die mentor en moet die simboliese gesag van die mentor aanvaar anders kan die proses nie voltooi word nie. Hierom verwys hierdie mentor haar studente altyd na sang. Daar bestaan vele voorbeelde, maar kyk op YouTube na hierdie een met Monserrat Cabballé as die leermeester. http://www.youtube.com/watch?v=OIdh7TVH1tE

What makes a great soprano.

Kiri te Kanawa seg dit kos jare se oefen. En kyk hoe gee sy praktiese raad oor asemhaling. Ek leer ook my student om gedigte hardop voor te lees.

En gee Kiri te Kanawa die volgende raad: “simplify the technique”.

En jy moet sterk, fiks, in “proper shape” wees – net soos die digter eweneens emosioneel moet fiks bly.  Soos die operasanger moet vasstaan om die hoë note uit te kry, moet die digter weer en weer terugkeer na die gedig en daaraan skaaf.

Of gaan goegeloer hoe Leonard Bernstein met Carreras se gal werk in die repetisie van West Side Story.

http://www.youtube.com/watch?v=NfsLQwnQjwA

Carreras! Carreras!

Of wat van Sutherland!

 

http://www.youtube.com/watch?v=Q2UrybixmZ4

Daar is uiters talentvolle digters wat saam met my op die toneel verskyn het, wat jammer genoeg verdwyn het. Dalk is dit ʼn blote gebrek aan belangstelling, maar ek dink dit het ook iets te make met dit wat Renée Fleming benadruk: ʼn opvoering duur drie ure; dit is emosioneel uitmergelend want jy sing dikwels oor verlies en pyn. En wie wil nou jaar in en jaar uit gedigte skryf oor die afwesige vader, isolasie, nostalgie, verlore liefdes as jy ʼn ryk sakeman kan wees? Of ʼn gigolo?

 

III Dolosgooiers van die woord

Ware digters mag verskil in aansien, maar hulle het almal dieselfde DNA. Hulle bly aanhou, aanhou, aanhou totdat hulle ʼn uitgewer vind wat belangstel. En bly hulle voortskryf – ten spyte van wat ander mag sê of nie sê nie. Trouens, daar is digters wat doodgeswyg is en tog aangehou het. Thomas Wentworth Higginson het na sy kritiese reaksie nie vir Emily Dickinson stilgemaak nie. Sy het nou wel in haar lewe net 7 verse gepubliseer nie, maar steeds bly dig.

Neem kritiese raad ter harte en move on.

Gaan kyk na die resepsie van De Lange se bundels deur die jare en wat ʼn opdraande stryd dit was vir hom om te kom tot waar hy nou as ʼn gerekende digter staan. http://joanhambidge.blogspot.com/2013/02/studie-die-resepsie-van-die-digkuns-en.html

 

IV Digterlike diagnose

ʼn Gevestigde digter en jonger digter is die samestellers van Nuwe stemme wat nou al die vyfde nommer beleef. Dit is ʼn vertoonkas vir jong digters wat nog nie genoeg gedigte het vir ʼn solo-bundel nie, maar genoegsame belofte vertoon. Daar is vele talente wat deur hierdie proses van werkswinkels en publikasies beweeg het tot ʼn volwaardige digdebuut. Die werkswinkels, so verneem ons, is al hoe “dringender”. In die pers noem Loftus Marais die bundel “byderwets, vernuwend en relevant” (Beeld, 14 Mei 2013 http://www.beeld.com/vermaak/2013-05-14-18-nuwe-stemme-klink-op) 1.

Byderwets en relevant ja, vernuwend dalk nie oral nie. Vernuwing is ʼn groot woord. Die drif-tot-vernuwing is ʼn bo-menslike eis; en wat dikwels as vernuwend gesien word, staan reeds in menige gepubliseerde gedigte. Vernuwend as kritiese eis is dikwels moeilik – en “vernuwend” is digters wat die kanon dramaties verander. Figure soos Opperman, Breytenbach, Cloete, o.a. Andersins praat ons eerder van ʼn eie stem.

Die bloemlesing bevat ʼn deeglike verantwoording van Heilna du Plooy. En ʼn goeie inleiding deur Loftus Marais. Du Plooy skryf sober, akademies en Marais wys op die onnodigheid van so ʼn inleiding, omdat die gedigte op hul eie bene moet staan. Die bundel bevat ook nie biografiese besonderhede van die digters nie; ons word dus gedwing om te fokus op die gedigte.

Nou die bundel – terloops, die lys van name agterop is onvolledig en ons sien net name en gedigte. Geen bio-inleiding wat die aandag aftrek of jou bevooroordeeld maak nie.

Met ʼn eerste lees, val hierdie verse my op:

 

Gerhard Bothma:”Silhoeëtte” (21)

Joan-Mari Barendse:”America’s next top poet”(40)

Desmond Painter:”By die reünie”(61); “Jy het Griekeland gehaat” (65) ; “Sondagmiddag” (67)

Neil Cochrane:”Lyfvaart: pastiche” (75)

Fanie Viljoen:”dekonstruksie” (85)

Alwyn Roux:”Teken” (97)

Ihette Jacobs:”The sound-of-silence” (104)

Jaco Barnard-Naudé:”Manu magister” (55)

Hilda Smits:”deesdae is Londen my stad” (111)

Pieter Odendaal se “die eerste steen” (129); “Meiose” (151)

Natuurlik verraai dit iets van my leesvoorkeure. Ek hou van reisgedigte, reünies, pastiches of postmodernistiese speletjies, intertekste, stiltes, afwesige lover’s wat die vers aanstig en die tegelykertydsaspek van die gedig: daar waar die onderwerp en die tegniese aanslag een word. Kortom, ek hou van tegniek. Maar tegniek soos ʼn bedrewe gokker jou kul met ʼn vinnige beweging van die hand.

Met ʼn tweede lees, sien ek hierdie twee verse op die Versindaba se webblad:

Overberg

berge ou seer lywe

in die wind

onder ’n papryp son

gis lande koring

skape drentel rond

’n valk se skadu

volg hom oor die afgrond

 (Gerhard Bothma)

 

Ja, less is more. Die slot en begin is treffend. En hoe meer ʼn mens lees, hoe meer karring die vers aan jou gemoed.

 

vir pa, soos die ander

 

pa die sluise bruis vanaand weer soos in kanale are wat bars

deur die nate van tyd pa ek was in amsterdam die water het

geblink in die donker daar was swart vlekke swane en ons het

bier gedrink en geproost soos regte kaaskoppe pa en daar was

sprake van groningen in ’n bar daar was lang mans wangbene

gekap uit been en voor vondelpark het ek vir eybers

raakgeloop en mense het binnensmonds gemompel en ek het

op die punte van my tone geluister soos toe ek as kind julle

geheime taal wou ontsyfer daar was die flits van fietse in lane

my kamera-oog het geknip gefokus die dag het silwer geskarrel

in die tonnel van my oog en in die sekondewaas was ouma

hilda ook daar saam met jou pa

(Hilda Smits)

Die interteks is kennelik Eybers se “Twee kleuters in die Vondelpark”. Ongelukkig oordonder die interteks die vers. Moenie sleg voel nie. Sy sny ons almal se tonge uit. Boonop kry ʼn mens die gevoel die digter het nog nie uitgekom by dit wat sy werklik vir die pa (en ander) wil sê nie.

Wel goed is die bewussynstroomtegniek en die assosiasies wat die spreker maak.

 

V Swaarte –en Ligpunte

In haar sinryke inleiding vra Heilna du Plooy onder andere: Hoekom lees ons gedigte, terwyl gedigte tog nie die wêreld kan verander nie? Sy wys op die tematiek in die bundel: die liefde, die dood, vigs, die media, die ouers (veral die vaderfiguur), ontnugtering, e.d.m. – bekende bakens in die digkuns…

Hoeveel van hierdie gedigte kom by Roman Jakobson se eis uit, naamlik om gewone taal georganiseerde geweld aan te doen?, soos Du Plooy dan aanhaal. Om die klip dus klipperiger te maak, soos Sklovský dit so netjies geformuleer het.

En hiervoor kyk ʼn mens na beelde en nie na persoonlike opmerkings van die digters nie.

 

Enkele kanttekeninge:

Georganiseerde geweld of om die klip “klipperiger” te maak is waarskynlik die moeilikste eis van die digkuns. Aan nuutsegging of oorspronklikheid word die digter immers gemeet.

Met my derde lees, is ek veral onder die indruk van die oorspronklike beelde in die gedig “Ballade” (135) van Pieter Odendaal.

 

Die treintrok het gedig geword

die lied was ons enjambement

en almal was veeltalig een,

behalwe die simpel vent.

 

En “oë wat sci-fi-strale skiet” is ook skerp.

Die digter bring die wêreld van die digkuns, treinry (ja die strofes is soos treintrokke) en beelde uit die filmwêreld. Ook die aanwesigheid van selfone word hier ingebring met die wete dat die digkuns tóg iets is waarmee die spreker ander kan uitoorlê. En dis hierdie geloof in die digkuns wat waarskynlik soveel belofte inhou vir hierdie digterskap. In die gedig “die see glim soos die weerkaatsings van die boek” (131) is daar dieselfde ont-plooiing van taal.

Ek dink hier aan “die kerktoring se stilblyvinger”, “ry daar ʼn fiets // uit die garage van my harsings” (133).

In “Meiose” (132) lees ons oor die pa:

“sy maag peul uit soos ʼn struggle song”.

“die eerste steen” (129) (vir Adam Small) is ʼn vers wat reeds wyd aandag ontlok het. 

Hilda Smits se “Vir Primo Levi” (114) imponeer eweneens.

“By die reünie” (61) van Desmond Painter is die onthoubare beslis:

Die maan is ʼn semenvlek

op die swart onderbroek

van die aand…

Tegelykertydsaspek:

Daardie gegewe waar die gedig twee sake oormekaar skuif sodat dit één word, vind ons by Jaco Barnard-Naudé in “Manu magister” (55)

 

Manu magister

 

die een hand

           reik skielik

oor ’n styfwit tafeldoek

            na die ander

hand

die een hand vreeslik femme

           die ander o so straight:

 

’n gedig ontspring

by verbode aanraking.

 

en in “Overberg” (20) van Gerhard Bothma wat ek weer aanhaal om my argument te staaf:

 

Overberg

berge ou seer lywe

in die wind

onder ’n papryp son

gis lande koring

skape drentel rond

’n valk se skadu

volg hom oor die afgrond

 

Temas:

Gedigte oor ouers en siekte vind ons hier – soos “Alzheimer” (123) van Izak du Plessis waarin die siektetoestand konkreet verbeeld word. “Die moeitelose selfmoord van dominee De Waal” (126) wys hoe ʼn psigiese dood in wese ʼn soort selfdood word.

Die liefde vind weerklank in die snaakse “The sound-of-silence” (104) van Ihette Jacobs. Joan-Mari Barendse se “America’s next top poet” (40) is ironies oor die vraag: kan ʼn mens met toewyding ʼn digter word soos ʼn supermodel? Absoluut!

 

America’s next top poet

 

Volgens ’n voorste modelafrigter

kan enigiemand

met toewyding

’n goeie dieet

strawwe oefening

professionele grimering

ontwerpersklere

plastiese chirurgie

en die regte gene

’n supermodel word

ek wonder

geld dit ook vir digters?

 

Eensaamheid en nostalgie is te vinde in die digkuns van G.P. Terblanche.

Die skryfproses en die bemoeienis met die digkuns is ʼn belangrike tema vir Hendrik van Niekerk wat selfkrities blyk te wees oor die “metaforiese branders” (33, “Verligting in skoon word”). Desmond Painter ervaar ook die skryfproses en die gesprek met die liefdesgedig in Afrikaans wat dikwels op ellende en eensaamheid uitloop (“Sondagmiddag”, 67).

Die “geding met God” vind ons by Wicus Luwes in die aangrypende “’n Beknopte lewe” (43):

ons lewe in skofte

en leer honde om hul pote vir ons te gee…

Oloff de Wet en Desmond Painter gee indrukke van ʼn vreemde landskap soos in “moya” (49) en “Jy het Griekeland gehaat” (65).

Die impak van TV en die impak van plastiek word verïroniseer deur Fanie Viljoen in “plastiek” (87).

Die skilderkuns as uitweg en digterlike konstruk vind ons in “Sneeukoningin” van Gisela Ullyatt (92).

Toespelings:

Adriaan Coetzee se gedig “laat die kind kom” (118) speel in op Leipoldt se oorlogsverse oor die Boereoorlog en Ingrid Jonker se beroemde gedig wat Mandela weer lewendig gemaak het. Dit is ʼn slim gedig, omdat die leser se voorkennis van die geskiedenis aangespreek word. Dit aktiveer eweneens die taalstryd.

 

laat die kind kom

 

laat die kind kom na my Afrikaansklas

om sy taak oor Leipoldt

in swak skrif op rooi karton

naas plakkate van landmyne en handgranate

teen die muur te plak

laat die kind kom en my halssnoere

op die voorblad bespreek in Voorligting

laat die kind kom na my skoolsale

vol foto’s van Kruger tot Mandela

en Hoe groot is U sing

 

Neil Cochrane en Alwyn Roux se gesprekke met die tradisie is gesofistikeerd. Eersgenoemde met postmodernistiese aanslag (“Lyfvaart: ʼn pastiche”, 75) en laasgenoemde in sy gesprekke met Breytenbach.

Desmond Painter bely pront hy het ʼn gedig afgekyk (“Aanvaarding”, 62).

Carina van der Walt maak aanspraak met die mona lisa-obsessie in “Amon L’isa” (79) en “kontra-komposisie” (81) word ʼn slim kuns-paper chase.

Fanie Viljoen noem ʼn gedig “dekonstruksie” (85).

 

Tegnieke:

Facebook maak hier konkreet sy opwagting (Desmond Painter se “Vier Facebook Status Updates”, 71).

Daar is beelddigte – wat dui op groter afstand van die self – soos die gedig oor Rosa Luxemburg (“Gesoek: Rosa Luxemburg” van Jaco Barnard-Naudé, 58) en die reeds genoemde “Vir Pirmo Levi” (114) van Smits.

Die spel met die sonnetvorm is ook hier (“Jeugfoto: ʼn vals sonnet”, 55) van Barnard-Naudé. Die vierreëlige vers word aangetref in “Silhoeëtte’ (21) deur Gerhard Bothma.

Die distigon vind ons by Barnard-Naudé in “In transit” (54).

Adriaan Coetzee maak ons attent op die aanwesigheid van die speltoetser (“Instrumentalis”, 117) en die spanning tussen natuur en masjiene.

Die kaberetagtige vers vind ons ook hier, soos by Desmond Painter wat die oeroue spanning tussen die lied en die digkuns aktiveer (“Miss Jesus”, 63).

Neil Cochrane is speels en ironies in sy pomo-verse.

 

Kritiek:

Die naamregister agterop is onvolledig.

 

Boeke en internetverwysings vir verdere bestudering:

A.P. Grové: Woord en wonder. Nasou, 1984.

Henning Snyman: Mirakel en muse. Perskor, 1983.

Camille Paglia: Break blow burn. Knopf Doubleday, 2005.

Ottone M. Riccio: The intimate art of writing poetry. Prentice Hall, 1978.

Johann de Lange se blog Kaapse paragrawe.

https://www.dropbox.com/lightbox/home/GEWILDSTE%20GEDIGTE

Heilna du Plooy sluit tereg haar inleiding af met ʼn verwysing na Sheila Cussons, iemand wat destyds in Opperman se Stiebeuel-reeks gedebuteer het en gegroei het tot een van die grootste digters in Afrikaans. Haar debuut Plektrum bly ʼn hoogtepunt.

Kom ons kyk wie gaan genoeg stamina hê om alleen te debuteer. Daar is genoeg blyke van genoegsame talent in hierdie versameling wat ʼn mens hoop gee vir die “loneliness of the long distance poet”.                                      

Ek wil nie al die gedigte aanhaal nie, omdat die leser die boek moet koop!

Joan Hambidge

Junie 2013

Is professor in Afrikaans en Kreatiewe Skryfwerk aan die UK. Haar laaste bundel heet Lot se vrou (2012). In September verskyn Meditasies by Human & Rousseau. Vir Visums by verstek (2011) is sy bekroon met ʼn ATKV-Woordveertjie. Hoe ouer sy word, hoe meer voel sy dat net vleis en tamaties gegradeer behoort te word.

Sy glo ook dat ʼn mens met elke bundel soos ʼn slang moet kan vervel en nuwe tegnieke onder die knie behoort te kry. Haar blog heet Woorde wat weeg. http://joanhambidge.blogspot.com/

Sy is op pad Viëtnam toe aan die einde van die jaar en probeer haar hand waag aan die luc bát.

http://en.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%A5c_b%C3%A1t

 

Endnote:

Beeld, 14 Mei 2013 http://www.beeld.com/vermaak/2013-05-14-18-nuwe-stemme-klink-op

18 nuwe stemme klink op


Rudolf Stehle

Dinsdag 14 Mei 2013

Die vyfde bundel in die Nuwe stemme-poësiereeks verskyn die einde van die maand by Tafelberg.

Die samestellers van Nuwe stemme 5 is die digter Loftus Marais en letterkundige en digter Heilna du Plooy.

Vorige samestellers was George Weideman en Anastasia de Vries (1997), Petra Müller en Nèlleke de Jager (2001), Antjie Krog en Alfred Schaffer (2005) en Danie Marais en Ronel Foster (2010).

Talle digters het oor die jare in dié reeks gedebuteer, onder wie Marais self, Martjie Bosman, Ilse van Staden, Gilbert Gibson, Bernard Odendaal, Jo Prins, Melt Myburgh, Danie Marais en Ronelda S. Kamfer.

Inskrywings vir die bundel is in Desember 2011 oopgestel en die sluitingsdatum was 31 Maart verlede jaar.

Aspirantdigters is ook genooi om by Nuwe stemme 5 se Facebook-groep aan te sluit en drie van hul beste verse op dié groep se blad te plaas sodat hulle kommentaar van belangstellendes kon verreken voordat hulle hul inskrywings finaal ingedien het.

“Ek het so ’n groot boks met al die ingeskrewe gedigte gaan haal by die Tafelberg-kantore,” vertel Marais.

“Dit was geweldig moeilike leeswerk. Die meeste van die skryfwerk was erg naïef. Maar die wat uitgestaan het, het darem wérklikwaar uitgestaan.”

Tussen 15 en 30 digters is toe genooi om eksklusief lede van ’n finale Facebook-groep te word, waarop enkele gedigte krities bespreek is.

“Dit was maar vreemd en ongemaklik by tye – ek dink ’n medium soos Facebook is nie iets wat die digkuns en diepte-gesprek noodwendig vergemaklik of enigsins aanmoedig nie. Maar baie van die digters het tog wel daarby baat gevind,” sê Marais.

Daarna is ’n kleiner groep digters gekies om vroeg vanjaar naweekwerksessies – een in Kaapstad en een in Johannesburg – by te woon.

“Die werksessies was baie pret – hoewel dit ook maar vreemd was hier en daar. Jong digters hanteer kritiek op verskillende maniere. Party praat baie, ander luister net.”

Net die heel beste gedigte is na afloop van die werksessies vir publikasie gekies.

“Ek en Heilna moes maar basies net gedigte uitkies wat vir ons wérk. En dan het ons oop, gemaklike gesprekke gehad met die digters oor algemene en spesifieke slaggate – om hulle só te probeer help met die ontwikkeling van hul stemme. ’n Mens wil nie te veel inmeng nie, maar poësieskryf is ook ’n ambag, ’n mens kan ook sekere dinge leer rég doen.”

Die 18 digters wat in Nuwe stemme 5 opgeneem is, is Joan-Mari Barend-se, Jaco Barnard-Naudé, Gerhard J. Bothma, Neil Cochrane, Adriaan Coetzee, Oloff de Wet, Izak du Plessis, Ihette Jacobs, Pieter Odendaal, Desmond Painter, Alwyn Roux, Hilda A. Smits, GP (Gerrie) Terblanche, Gisela Ullyatt, Carina van der Walt, Hendrik Albertus Cornelis van Niekerk, Fanie Viljoen en Wicus Luwes.

“Die ontdekking van werklik oorspronklike stemme was iets opwindends – dit gee ’n mens letterlik energie, jy wil self opspring en gaan skryf,” sê Marais.

Hy beskou Nuwe stemme 5 as ’n soort antwoord op “daardie behoudende stroming in die Afrikaanse leespubliek” waarvan die pas verskene Die gewildste Afrikaanse gedigte “met al die ou, effe stowwerige skoolgedigte” getuig.

“Nuwe stemme 5 is vars, byderwets, vernuwend en relevant.”

 

 Resensie geborg deur :