Posts Tagged ‘Johann de Lange’

Nuwe publikasie: ‘n Hunkering se grein (Johann de Lange)

Saturday, August 20th, 2016

Hunkering se grein

‘n Hunkering se grein       

Johann de Lange

’n Ryk geskakeerde bundel waarin dié bekroonde digter indringend fokus op temas soos, onder meer, skoonheid teenoor verval, die skoonheid in verval, die troos van die woord en die gedig, die weerloosheid van die lewe en menswees, en die erotiek wat tog so deel vorm van elke mens. Daar is heelwat vernuwende elemente – meer waarneming, meer metafisies en fyner gedraad. Die verse is pretensieloos en daar is geen poging om die leser te beïndruk met ’n verwikkelde verwysingswêreld nie. Eenvoud is die eerste wagwoord, en die tweede is eerlikheid. Dit is ’n bundel wat na baie kante strek, maar wat konsekwent tot die leser spreek. Dit is ’n sensitiewe stuk werk wat vir die ware teksleser oneindige vreugde sal verskaf. ’n Uitstekende toevoeging tot die Afrikaanse digkuns.

Johann de Lange is op 22 Desember 1959 in Pretoria gebore. Sy debuutbundel Akwarelle van die dors (1982) is met die Ingrid Jonkerprys bekroon. Sy vierde bundel, Wordende naak, word met die Rapportprys vir Poësie bekroon in 1990. Die algebra van nood, wat in 2009 verskyn het, is in 2011 met die Hertzogprys bekroon.

.

Lente is kwastig

.

Lente is kwistig met die kwas:

kyk hoe kwastig dik hy die kammetjies aan

kleurig ry op ry, die blare van die magnolia

.

& die advokaatpeer is blink impasto.

So ver die oog kan knipperkyk

is veld fyn kwaspuntig met kleur ingestippel;

.

met paletmes is berge teen die horison bonkig

geplet en -smee sommerso uit vet verfbuise.

Naderby bak rotse bruinrug, & sonkant

.

waar eerstelig blink op blare van die oleander

brand op rotse loog-as-grys, & roes- & vuurrooi ligeen.

Lente is ’n digter wat daglank palissander.

.

[Human & Rousseau 2016, Prys : R175, Bladsye : 128, Formaat : 213 mm x 137 mm, Sagteband, ISBN-13 : 9780798172998, Epub-ISBN : N/A]

.

.

Joan Hambidge. Épater la bourgeoisie

Thursday, February 26th, 2015

Épater la bourgeoisie

Vir Johann

 

In ‘n studie oor genre van ene Heather Dubrow,

konkludeer hierdie teoretikus, so waar as vet,

dat die verhouding met ons ouers nadoods voortduur.

In ‘n lesing oor jou verbintenis met jou vader

sien ek hoe jy elke genre-voorskrif oor ‘n gedig

se sluiting ondermyn, afbreek en uitstel.

Waarom, wonder ek, word ons onthou om die on-

bedoelde, die jeugvergrype, die San Andreas-fout

van die lyf, die onvergeeflike vloek-in-die-vers

eerder as die onverwoordbare pyn wat voortslinger

in gebreekte sonnet na gebreekte sonnet?

 

 

(c) Joan Hambidge / Februarie 2015

Gisela Ullyatt. “In ’n niemandsland het ek verdwaal”: Johannes Kerkorrel (27 Maart 1960-12 Nov. 2002)

Monday, November 10th, 2014

November 2002. Ons is op pad Suid-kus toe. Ek kry ’n SMS-boodskap van ’n ou vriendin. “Johannes Kerkorrel dood”.

Die hele karrit daarnatoe en terug luister ons na Kerkorrel-kassette. By Van Reenenspas begin Eet Kreef uitrafel; die kassetspeler spu bruin lint uit. Onherroeplik beskadig. Ek koop ’n plaasvervangende CD in Look ’n Listen Pavilion se piepklein Afrikaanse afdeling. My kop loop draaie wanneer ek op die strand is:

 

Hier kom die somer die son

hier kom die somer die son

dae soos heuning warm en lou

 

My kop rewind tyd soos ek ander kassette in die karradio terugspeel: 1991. Pas in die hoërskool, te jonk om by die 1989 Voëlvry-konsert te kon wees, stig ek en my beste pel, E, ons eie alternatiewe groep. Ons koop Eet Kreef en luister ook na Koos Kombuis. By sokkies blêr die nuutste Roxette se Joy ride, maar ons, ons luister na Kerkorrel. Ons is alternatief. Ons maak vir ons alternatiewe name op. Ons wens Houtstok het nog bestaan. ’n Jaar later koop ek Bloudruk met karige sakgeld wat ek vir maande spaar.  Later kom Cyanide in die beefcake; sommige van Kerkorrel se mees aangrypende lirieke. Daarna verval hy in die rave-kultuur met lirieke wat steeds aangryp soos “my ewige ontwykende beminde” en “sirkusdier”, maar helaas, die musiek het net nie meer die impak van byvoorbeeld Bloudruk nie. Dis ’n natuurlike fenomeen onder sangers en hulle volgelinge: die eerste generasie luisteraars en aanhangers identifiseer bloot meer met die eerste albums van die kunstenaar. Dink maar hoe Bob Dylan uitgejou is veral tydens ’n toer in Engeland toe hy van folk hero in elektriese hero ontpop het. Die wêreld gaan aan.

Forward: 2003. Kerkorrel. ’n jaar later … in die staatsteater, ’n mooi rymende titel van die DVD van die konsert wat vir Kerkorrel gehou is, ‘n jaar na sy selfdood naby Kleinmond. Talle van sy songs word gesing; Karen Zoid, toe nog die jong-opkomende-zoid, ontroer veral met haar song “Foto teen die muur” wat sy vir hom geskryf het. Haar woede oor sy selfdood is sigbaar. Haar weergawes van sy “Sit dit af” en “Ek ry ’n BMW” is rouer as rou. Die skok, steeds immer aanwesig. Stef Bos se weergawe van “Hillbrow” ontroer geweldig met sy Nederlandse aanslag. Valiant Swart (wat deur Kerkorrel as die opvolger of fakkeldraer van die post-Voëlvrybeweging beskou is) se “Kleinmond goodbye” is sag, is seer. Maar Amanda Strydom se weergawe van “Hoe ek voel” laat ’n mens voel asof hy iewers in die omstreke was. Strydom se rou pyn word veral saamgevat wanneer sy die woorde van hierdie song verander na ‘ons’ in plaas van die oorspronklike ‘ek’:

 

Sou jy weet, jy sou weet

as jy teen die tyd nog vergeet

hoe ons voel, hoe ons voel

oor jou

 

Strydom se lirieke wat sy ter herinnering geskryf het, ontruk nie die alter ego Kerkorrel aan die vergetelheid nie, maar wel Ralph Rabie, vriend en vertroueling. Die volgende lirieke (eerste drie verse) is in Kaalvoet (2004:53) gepubliseer:

 

Ek het gedroom (vir Ralph)

 

Ek het gedroom jy het opgestaan

uit jou dood

en aan my deur kom klop soos

altyd met blomme

wyn en brood

Jy sê: “Ek moes net vinnig

wegkom,” en jy maak die

bottel oop

“Ek is jammer oor die drama,

maar dis die pad wat ek

moes loop…”

 

En jy gaan sit op die rusbank

Jy glimlag verleë

My mond is droog, my hande

Beef as ek die glase vir jou gee

“Het jy enige idéé hoe ons gevoel

het met jou dood?

Jy was selfsugtig, jy was wreed.”

Jy sê: “Miss Mandy, sny die brood.”

 

En so hard soos ek probeer, kan

ek nie uit hierdie droom ontsnap

En ek sê vir God: “Meester

hierdie droom is ’n siek grap.”

Maar hier sit ons op die rusbank

en jy kyk my in die oë

en jy sê ek moet vir altyd in die

liefde bly glo

jy sê ek moet vir altyd in die

liefde bly glo

 

Daar is verbasend min Afrikaanse gedigte geskryf in die twaalf jaar sedert JK se dood, maar die leser vind wel ’n roerende lykdig in Johann de Lange se Stil punt van die aarde (2014:98):

 

Die ander kant

Vir Ralph

Jou laaste songs het somber ondertone

van ’n finale kleedrepetisie:

in “Die ander kant” sing jy in sober swart

ontwapen voor jou demone

in ’n naamlose bos, in & uit

fokus met oë wat ontroosbaar pleit.

sommiges onder ons weet

voortydig van ons dood.

 

Jy het jou aan ’n wattelboom

vasgemaak, van alles losgemaak

& jou woorde geword,

& ’n naam op ’n dossier. Ook hiér

in die bos van die verbeelding

het die middag botstil geraak.

 

Vir sommige was hy Johnny K, vir ander die ewige ontwykende Kerkorrel van die laaste doodsrukke en -snikke van apartheid; die vergestalting van die weermag-generasie wat jong seuns soos Ralph Rabie ingestuur het en ironies genoeg apartheidsrebelle soos Johannes Kerkorrel ontketen en teruggestuur het. Vir ander was hy Ralph, die introverte joernalis, met die skerp brein en foutlose Afrikaans. Hoe dit ook al sy, hy was nie net ’n popster nie; sy lirieke was soms meer soos gedigte.

Ons het ’n nuwe protes-generasie nodig, een wat nie verswelg in sy eie plesierige vette nie. Is dit hoegenaamd moontlik? Of koes hulle vir hul BMW’s, goue plate en vintage kitaar-altare in hierdie deurmekaar en Eskom-bedonderde niemandsland? Ek gee die laaste woord aan Ralph/Johannes:

 

Derde Wêreld (Bloudruk)

Lente in die ou Transvaal

môredou en oggendlig

eerste son op sink en staal

en kolle nat groen gras

klavier se note hou my vas

gisteraand weer donderweer

 

in niemandsland het ek verdwaal

sal ons ooit weer die daglig haal

die toergids gee die reisplan aan

sê totsiens Azanië

ek groet my vriende een vir een

versigtig elke tree

en ek stap deur die spieël se raam

die derde wêreld in

 

Van die allerlaaste beeldmateriaal van Kerkorrel

is te sien op http://www.youtube.com/watch?v=cGTiynJ8pqA deur Tiny Laubscher

 

Bibliografie

 

De Lange, J. 2014. stil punt van die aarde. Kaapstad: Human & Rousseau.

Strydom, A. 2004. Kaalvoet. Liriektekste. Parklands: Genugtig!

 

 

Gisela Ullyatt. Vir ’n pa.

Monday, June 2nd, 2014

 

Junie is die maand van pa’s; 15 Junie is Vadersdag. Jaar na jaar word egter dieselfde sotlikhede op winkelrakke en spesiale uitstallings opgestapel om die skuldige gewete aan te spreek: oorsoet sjokoladetjies en geroosterde neute, die ewige knipmes; wintersokkies. Tydskrifte adverteer glansgeskenke soos ’n peperduur biltongsnyer. Bekendes word glansend saam met pappa afgeneem en soetlike goedjies word gesê oor hulle volmaakte dad.

Maar as jou Junie begroting reeds klaaglik misluk het, kan jy natuurlik altyd ’n beker met ’n gedrukte flou grappie/cliché koop (hopelik nie tweedehands nie) en dit opvul met ’n pers Simba-pakkie grondbone-en-rosyntjie mengsel. Of dalk ’n bierbeker gaps by die Oktoberfest vir volgende jaar se Vatertag.

Hoe dit ook al sy: Junie is die maand van daddy. Die vaderfiguur is een van die bitterste beelde in die poësie. Verder is gedigte oor vaders een van die mees oorwoë temas in die digkuns: alle digters het ’n vader of ’n gebrek aan een.

Stanley Kunitz se “The portrait” (1985:296) getuig van die gebrek aan ’n vader-figuur; die gedig is geperforeer deur ’n disfunksionele familie-dinamika. Ironies genoeg dra die absolute fisiese afwesigheid van die pa daartoe by dat hy in elke ander aspek die lewens van sy gesin oorheers. Die ma, deurdrenk van woede, probeer alles om hom vir goed uit hulle lewens te verban, maar spoke laat hulleself nie verban nie. Die feit dat hy wel geleef het, kan dus nie ontken word nie:

 

My mother never forgave my father

for killing himself,

especially at such an awkward time

and in a public park,

that spring

when I was waiting to be born.

She locked his name

in her deepest cabinet

and would not let him out,

though I could hear him thumping.

When I came down from the attic

with the pastel portrait in my hand

of a long-lipped stranger

with a brave moustache

and deep brown level eyes,

she ripped it into shreds

without a single word

and slapped me hard.

In my sixty-fourth year

I can still feel my cheek

burning.

Disfunksie in die familie-eenheid word baie maal vereenselwig met die “sonde van die vaad’re”. R.D. Laing, ghoeroe in die anti-psigiatriese beweging, noem hierdie disfunksie wat oorspoel van generasie na generasie “the transgenerational transference of neuroses”. Die Amerikaanse digter, Charles Olson, som hierdie filosofie onomwonde op in sy gedig oor vaders en seuns:

 

and if I am his son, this man

is from as far a place and time

as yours is, carries with him

the strangeness you and I will carry

for our sons, and for like reason

Hierdie inter-generasionele verwondheid word veral in Johann de Lange se oeuvre aangespreek; bundels soos Snel grys fantoom (1986) en Die algebra van nood (2009) bevat roerende gedigte oor ’n meestal afwesige maar dwelmverslaafde vader. In “Pa” (2010:36) word die pa-figuur opgeroep in messelaar- en- cowboymetaforiek. Die Anne Sexton-motto omsluit die motief van vergifnis wat herhalend in die gedig “Maar ek vergewe jou” gebruik word. Die vyfde strofe staan veral uit vanweë die uitsigloosheid van die pa se dwelmhel juis omdat dit die verskriklike vervreemding en skeur tussen pa en seun  daarstel:

 

Ander aande het jy mandrax gedrink

& vroeg gaan slaap, moeg,

die woonstel onherbergsaam gemaak

met jou hortende asem. Die kroeg,

enklave waar jy kon ophou kwel,

het sy grys vergetelheid geskink.

In “Petidiendroom” (2010:119) wil die pa intimiteit tussen ouer en kind skep met ’n petidien-ampule, iets wat helaas godsonmoontlik is:

 

Ek loop my pa ná jare raak

& hy probeer weer vrede maak.

 

Hy gee vir my ’n smal ampule –

verdowing met ’n streng skedule,

 

& hoop dit sal ons nader bring

soos die naald intiem deur weefsel dring.

 

Ek soek koorsig na ’n plek om te gebruik,

maar orals vind ek oë, & plekke wat na oorskot ruik.

 

Die versugting na versoening, na heelmaak van die verskerfte en versplinterde pa-kind dinamiek word ook gesien in Lucas Malan (16) se “Versoening”:

 

Ag Pa, laat ons nou vrede maak;

jy raas so in jou kis,

jy skaaf so aan ’n kwas

wat lankal reeds vergete is […]

 

en jy’t jou hawer nooit gesaai nie –

net so min het ek miskien geword

wat Pa dalk wou, maar nietemin,

die saad is klaar gestort

 

Wyle George Weideman skryf ’n reeks gedigte oor sy pa onder die hoofopskrif “Homo Faber” (Uit hierdie grys verblyf:1987). Die subtitel – portret van ’n alchemis en sy werkplek” –  is veelseggend en sluit aan by homo faber wat losweg uit die Duits as ‘die mens as produsent’ vertaal kan word. Dit sou interessant wees om te weet of Weideman Max Frisch se roman, Homo Faber, as vertrekpunt geneem het. Weideman se “Homo Faber” is opgedeel in sewe gedigte: (wyding); (interieur); (transmutasie); (feniks); (konjunktief); (sublimasie), en (slot). Ongelukkig is daar nie spasie in hierdie blog om aandag aan elke afsonderlike titel te skenk nie; ’n aparte blog (of eintlik artikel) sal hieraan gewy kon word.

Wat egter duidelik as baken in hierdie gedigte dien, is die vader as skrynwerker of produsent (‘homo faber’), iemand wie se werkspasie ’n “heiligdom” (59) was waar teen “die mankolieke deur” die spreker hom verbeel die volgende woorde opgeplak is: “strictly private. moet asseblief nie steur/ nie. eintritt verboten”.  In (feniks) het die pa “’n duisternis apparaat” en begin die spreker reeds verval in sy pa opmerk: “al krommer /wordend, my monnik-pa aan’t vonke slaan” (62). Die pa se opgaarsels begin dien as simbole teen die ouderdom, verlies en eindelike dood (sublimasie)(64); dit dien ook as afbakening van persoonlike grense; isolasie:

 

wat vergaar kon word teen die ouderdom:

vragte onvoltooide take wat vreug

en frustrasie bring

 

En dan kulmineer die reeks verse in (slot) waar die pa triomfeer, vry word van die oorlaaide opgaarder “homo faber”, gepuur word tot pa-as-feniks en dan simbolies die vlinder in homself vrylaat (65):

 

uit die grys verblyf durf ’n feniks kom:

aanvanklik nog net ’n moontlikheid

daar rond […]  

dan word die lyf

ligweg tussen die vlerke ingeskuif

en vasgeheg. en florissant verskyn

pa, weliswaar gehawender, triomfantlik

uit die hoogoond. Hy laat die vlinder vry.

 

Olga Kirsch skryf ook ’n reeks gedigte oor haar vader, getiteld “Vyf sonnette aan my vader” (1972). Die vyfde sonnet vergestalt die Joodsheid van die pa soos gesien deur vroeë kinderherinneringe aan die sinagoge, God en gebedsjale (1990:375):

 

Toe ek nog klein was het ek aan jou sy

gestaan in die sinagoge en gevolg

terwyl jou vinger langs die letters gly

van woorde wat ek nog nie kon vertolk.

Die kantor hef sy stem op, yl en soet

wierook die lied omhoog. Rooi, geel en blou

slaan vlamme uit die ruit hom tegemoet –

sou die Voorsienigheid Sy guns weerhou

wanneer daar so gesmeek word? En jy vou

jou syige gebedsjaal weg en hou

jou arm om my en ek staan gedruk

vas teen jou knie en bewe van geluk.

Swaar stemme styg in stadige akkoorde –

Oomblikke veertig jare sonder woorde. 

 

Bernard Odendaal skets ’n menslike woordportret van sy pa in “Pa” (24); sy pa was “voorbanker in kerk en senaatsaal./ Ook ’n voorslag in die kooi,/met vyf voluit familievernoemde seuns”. Sy moeilike geaardheid word metafories baie geslaagd uitgedruk: “jy’t haaks gebou;/ontoeskietlik draad gespan;/jou hande lékker skurf”. Dié moeilike oubaas het dalk voor geen mens die knie gebuig nie, maar voor die Groot K het hy nie ’n keuse gehad nie:

 

tot jy in die kliniek moes wees

–       slaphandig, grootogig;

 voete watersugtig dik –

 maande lank moes kankercocktails drink.

 Rúikend na sweet en sere.

 Al minder besoek ontvangend.

 Later net woordeloos net lêend.

 

Betsie van Niekerk dra Ronkedoor aan haar pa op en in “Kruk” (13) aanvaar die spreker dat sy haar pa slegs kan bystaan, maar nie kan genees nie: “Geen elikser, Pa/of panasee/kan ek jou gee”. Uiteindelike verval van die geheue en liggaam vind plaas en word roerend uitgebeeld deur die skoenlose en tandelose pa. Hy het dus die ronkedoor van sy menslike trop geword:

 

Maar ontskoei en sonder tande

trap pa op gewyde grond

radeloos, onmagtig rond.

 

Joan Hambidge se oeuvre is deurspek van gedigte wat aan haar pa opgedra is en sy skryf só oor hierdie tendens in Dad (57), ’n bundel wat spesiaal oor haar pa geskryf is na sy dood:

 

“Reeds vanaf my debuut Hartskrif (1985) skryf ek oor my vader […] My vader as gespreksgenoot, as spieë, as iemand teen wie ek my kon meet. Op sy manier ’n man wat weens sy werk dikwels verplaas is – dit verklaar waarskynlik my obsessie met reis. As kind van die depressie het hy swaar groot geword en daar was dikwels bitterheid oor sy grootvader se hantering van sy vader Frank. Hulle is uit ’n plaas verneuk”.

 

Toevallig lees ek die deel (ook in Dad) waar Joan oor haar pa se familieverbintenis met Maggie Laubser skryf (Hannah Laubser, sy moeder, was Maggie se suster) op dieselfde dag toe ons ’n skilderytjie van Maggie Laubser laat waardeer. Dié waterverf is vergeel in sy broosheid (en brosheid) en is inderwaarheid ’n bladsy uit een van haar sketsboeke. Groot was ons verstomming toe die bladsy uit sy ewe brose raam gelig word en aan die agterkant ’n horde potloodsketse van katte gevind word!

Om dus aan te sluit by hierdie broosheid van die vergeelde Maggie Laubser, haal ek die volgende gedig, “Tien” (50) aan uit Dad, wat nie net in gesprek staan met die internet as interteks nie, maar ook met Maggie Laubser:

 

Die webruimte na jou weier

halsstarrig om oop te gaan.

Op elke soekruimte met google

staan ek voor dooiemansdeur:

www.vader.com is tans onbeskikbaar.

Elke soekenjin wys my af,

gooi my uit voor ’n grys skerm.

Laat ek nou met die deur

in die huis val: die huis van my vader

had soveel kamers.

In jou klein heiligdom

hang foto’s van jou as sportman,

’n kanon met ’n loodkoeël,

’n skildery (wat ons verpes) van die Sakekamer,

en  ’n beeld van ’n klei Bonsmara-bul.

’n Staalkabinet met papiere, agendas,

aktes en wat nog van die sekretaris

van vele komitees. Altyd tweede in bevel

’n Maggie Laubser-skets van jou as seun

wys jou weerloos op. ’n Groen brugtafel

vir Dinsdagaande, elke vierde week, by ons

staan langs ’n weggestoke drankkabinet met KWV.

En ek? Met besoeke slaap ek op die enkelbed

in die kamer waar jy alles opskryf, liasseer, behou.

Jou tweede kind, ’n andersoortige sekretaris,

soekend, wagtend dat die webruimte oopgaan. 

 

Bibliografie

De Lange, J. 2010. Judasoog. ’n Keur uit die gedigte van Johann de Lange. Kaapstad: Human & Rousseau.

Hambidge, J. 2006. Dad. Kaapstad: genugtig!

Malan, L. 1985. Tydspoor. Kaapstad: Tafelberg.

Odendaal. B. 2007. Onbedoelde land. Kaapstad: Tafelberg.

Olson, C. 1960. The distances. New York: Grove.

Opperman, D.J. (ed). 1990. Groot Verseboek. Kaapstad: Tafelberg.

Poulin, A. (ed). 1985. Contemporary American Poetry. Boston: Houghton Mifflin.

Van Niekerk. 1988. Ronkedoor. Kaapstad: Tafelberg.

Weideman, G. 1987. Uit hierdie grys verblyf. Kaapstad: Tafelberg.

 

 

 

Gisela Ullyatt. All apologies: Kurt Cobain (20 Febr 1967-5Apr 1994)

Saturday, April 5th, 2014

Kunswerk: Sarang Purandare

 

 

              Kurt Cobain, unplugged

 

jy krimp op

in ’n oorgroot knooptrui

 

jou lewe

kringfluit

 

die hees windbars in jou stem,

nou ’n finale knalsein

 

jou begrafnislelies en kerse

wag geduldig op jou heart-shaped box

 

jou eie grunge

het jou ingehaal

 

want jesus roep jou nie meer

vir ’n sonstraal nie

(Gedig: Gisela Ullyatt:2014)

 

8 April 1994. Die details van daardie dag is lankal uit my geheuebank gevee. Dit was my standerd nege jaar. Dit was die maand van die Groot Verkiesing. Daar was te véél blikkieskos in te veel huishoudings. Sousbone en Pilchards. Die volk se middelklaskos in tamatiesous.  

Nagwolf wat ek is, luister ek na Barney Simon se baie-laatnag-show op 5FM (helaas ontglip die presiese naam van die program my). Die nuus word uitgespu: Kurt Cobain, hoofsanger van Nirvana, het homself geskiet. Die Koning van Grunge is dood. Grunge is dood. Kurt Cobain dissipels in my skool laat druk rouswart T-hemde, haal Nirvana kassette te voorskyn (ek het niemand op daardie tydstip in my model C-skool geken wat ryk genoeg was om reeds CD’s te kon besit het nie). Almal luister of hulle sy selfmoord in die lirieke kon hoor. After the fact.

Ek besef selfdood is deesdae die meer aanvaarbare vervanging van selfmoord, ’n woord waaraan ontsettende stigma en pyn kleef. Maar gesien in die konteks van Kurt Cobain se vervlietende lewe, sal enigiemand wat sy lewe navors tot die gevolgtrekking kom dat hy ’n geweldige en gewelddadige moord van die self gekoester het. Dis voor die hand liggend in sy lirieke, dagboeke en sy  ontelbare pogings om homself met oordosisse heroïne die ewigheid in te spuit. Hy het ’n  doodsbegeerte van jongs af gekoester en reeds in 1981 het hy verskeie vriende vertel: “I’m going to be a superstar musician, kill myself, and go out in a flame of glory” (Cross:32).

Die vyfde April 1994 is egter die dag wat Kurt sy brose bestaan op aarde vaarwel geroep het. Hy was dus drie dae reeds dood in die kweekhuis bo die garage van die Lake Washington Boulevard-herehuis. Die grusame ontdekking van Kurt se stukkende lyk word gevind deur ene Gary Smith, ’n elektrisiën wat ’n nuwe sekuriteitstelsel moes installeer. Dis ironies dat  niemand daaraan gedink het om Kurt te loop soek in die mees vanselfsprekende plek waar hy sou wegkruip en homself geweld aandoen nie: daar was reeds talle soektogte deur die huis se vertrekke; Courtney Love het selfs ’n privaatspeurder gehuur om Kurt op te spoor. Niemand het daaraan gedink om in die anneks te kyk nie.

’n Remington M-11 haelgeweer en $100 Meksikaanse “black tar heroin” word deur die polisie gevind. Die outopsie openbaar ’n dodelike hoeveelheid van hierdie variëteit in sy maag. Ook ’n brief word gevind wat sy eksplisiete self-haat vir die laaste keer noteer: “I can’t stand the thought of Frances becoming the miserable self-destructive death rocker that I’ve become […] since the age of seven I’ve become hateful towards all humans in general”. Die nota sluit af met Neil Young se woorde “it’s better to burn out than to fade away” (Cross:338).

“Frances” verwys na sy dogter met Courtney Love wat in 1992 gebore is, ’n paar maande na hulle troue in Hawaii.

Ironies genoeg rig hy die nota aan ene “Boddah”, sy denkbeeldige maatjie uit sy kinderjare, wat terselfdertyd baie soos “Boeddha” klink. “Nirvana” is ’n Boeddhistiese term wat hy gekies het vir sy grunge groep se naam toe hy in ’n Boeddhistiese fase was (hy was ook tot sy dood gefassineerd met Djainisme). Verder word ’n deel van sy as deur Courtney Love na die Namgyal Buddhist Monastery naby Ithaca, New York, geneem waar dit seremonieel geseën en met spesiale klei vermeng word tot ’n tipiese Tibettaanse tsatsa gedenkbeeldjie.  

Maar wie was Kurt Cobain, of Kurdt Kobain, sy alter-ego?

Kurt is gebore en getoë in die bleek industriële dorp, Aberdeen, Washington; sy ouers, Wendy en Don was high school sweet hearts en het, soos duisende voor hulle, te vroeg getrou. Daar was altyd ’n chroniese tekort aan geld en drome; kort voor lank word Kurt se suster Kim gebore. Die familiedinamika is disfunksioneel en telkens word Kurt, omdat hy ’n hiperaktiewe kind was as die sondebok voorgehou. Terselfdertyd was hy uiters sensitief én begaafd; beide intellektueel en kunsgewys.

In sy tiende jaar skei die Cobains, ’n waterskeiding vir Kurt. Hy internaliseer hierdie gebeurtenis op ’n gewelddadige en intense wyse. Daardie jaar krap hy die volgende woorde teen sy muur uit: “I hate Mom, I hate Dad. Dad hates Mom, Mom hates Dad. It simply makes you want to be so sad” (Cross:21). Hierna word die haat vir die self egter stewiger gewortel as dié vir sy ouers en karteer Kurt sy selfvernietigingsdrange in sy dagboeke en kunswerke.

Veral die bitter verhouding tussen hom en sy pa vind neerslag in “Serve the Servants” (In Utero): “I tried to have a father, but instead I had a dad”.

Sy latere heroïne-gebruik wat veral eskaleer op Nirvana-toere het nie net te make met sy innerlike demone nie, maar ook met ’n onuithoudbare en chroniese maagkondisie wat deur die jare met min sukses gediagnoseer en behandel word. In sy dagboek skryf hy:

I decided to use heroine on a daily basis because of an ongoing stomach ailment that I had been suffering from for the past five years, [and that] had literally taken me to the point of wanting to kill myself. For five years, every single day of my life, every time I swallowed a piece of food, I would experience an excruciating, burning, nauseaus pain in the upper part of my stomach lining. The pain became even more severe on tour, due to the lack of a proper and regimented eating schedule and diet […] I consulted 15 different doctors, and tried about 50 different types of ulcer medication. The only thing I found that worked were heavy opiates. There were many times that I found myself literally incapacitated, in bed for weeks, vomiting and starving. So I decided, if I feel like a junkie as it is, I may as well be one.

Hierdie “junkie”-gevoel word uitgebeeld in Nirvana se eerste musiekvideo vir MTV (wat Kurt “Empty TV” noem), “It smells like Teen Spirit”. Die hele video het ’n chtoniese kwaliteit, wat eindig in ’n nabyskoot met Kurt in orgasmiese maar ook sinistere stuiptrekking. “Heart-shaped box” is gebaseer op kuns-konsepte in Kurt se dagboeke en daar is ‘n bisarre kruis en Christus, ’n fetus in bloed in ’n hospitaaldrup, en ’n dogtertjie in Klu Klux Klan-drag. Weer eens is ’n gevoel van kloustrofobie aanwesig, ‘n kenmerk van grunge-lirieke en -video’s.

Maar dit is tydens die opname van Nirvana, Unplugged in New York (November 1993) waarin Kurt se dowwe lig weer skyn, al is dit net vir een aand. Die atmosfeer was somber, maar nie ongewoon vir die grunge-era nie. Kurt het daarop aangedring dat die verhoog-dekor bestaan uit Stargazer-lelies, swart kerse en ’n kristalkandelaar. Ironies genoeg is die tweede song (“Come as you are”) van hierdie optrede reeds ’n waarskuwing van wat sou kom: “And I swear I don’t have a gun, and I swear I don’t have a gun”.

Hierdie lirieke vind ook neerslag in ’n blog van Andries Bezuidenhout (Versindaba, 5 Januarie 2010):

 

Geslaan aan kitare,

grunge en lang hare,

die pyn van Cobain […]

 

Jy’t gesê jy’s oraait,

jy’t gesê jy’s oraait,

jy’t gesê jy’s oraait,

jy’t gesê jy is okei

en Kurt Cobain het gesweer

hy’t nie ’n geweer,

Kurt Cobain het gesweer,

Kurt Cobain het gesweer

hy’t nie ’n geweer.

 

Daar is nie veel gepubliseerde gedigte oor Kurt Cobain nie. Johann de Lange (110-111) het wel ’n ontroerende gedig oor Kurt se laaste oomblikke geskryf. Die metafoor wat de Lange gebruik is ongewoon in die konteks van Kurt se lewe, omdat hy nie met swem geassosieer word nie. Tog is dit ’n geslaagde metafoor, omdat dit Cobain se verskriklike isolasie voorstel waarmee hy sy hele lewe lank geworstel het en herinner die water-konsep aan die idee van die baarmoeder waarmee gewerk word in die album In Utero:

 

Kurt Cobain (1967-1994)

 

Laastelik bly die stilte:

eensaam soos ’n swemmer

oorgehaal

op die punt van ’n duikplank

’n jong man alleen

in ’n vertrek,

voor die venster,

geen fotograwe

wat in die bome skuil,

geen kameras

wat verklik hoe on-

gelukkig hy was.

 

Die jagpet

waarmee hy hom

op straat vermom

het, afgehaal,

die blonde hare

oor sy oë laat val.

Ses dae later

is sy oorskot

eers gevind:

die Remington

dwars oor sy bors,

ID-foto op die vloer;

& die gelaat

eens só bekend,

was onherstelbaar geskend.

 

Hy het by die siel

van die grou loop

ingekyk, & toe

die koue staal

teen sy slaap

gedruk: vinger oor-

gehaal op die sluiter,

sy oë toegeknyp,

was hy vir die laaste

nabyskoot gereed.

 

          En die slag

het die vlies van stilte gekloof

soos ’n swemmer

wat boontoe kom vir

 

asem.

 

Kurt se laaste woorde, gevind in sy selfmoordbrief, lui: “It’s better to burn out than to fade away”. Hierdie woorde, gedruk op duisende T-hemde, word al te dikwels sonder hul oorsprong en konteks aangehaal. Hierdie reël is deel van Neil Young se lirieke op sy 1979-album “Rust never sleeps”. Die song is “My my hey hey (out of the blue)”:

Hiervan sê Neil Young die volgende in sy outobiografie: “John Lennon disagreed with that. Kurt Cobain quoted it in his last letter. People have asked me about that line since I first sang it in 1978. I wrote it referring to the rock and roll star, meaning that if you go while you are burning hottest, then that is how you are remembered, at the peak of your powers forever. That is rock and roll” (2012:331).

 

My my hey hey

Rock and roll is here to stay

It’s better to burn out

Than to fade away

My my hey hey

 

Bibliografie

Cross, C.R. 2001. Heavier than heaven. The biography of Kurt Cobain. Londen: Sceptre.

De Lange, J. 2010. Judasoog. ’n Keur uit die gedigte van Johann de Lange. Kaapstad: Human & Rousseau.

The End of Music. 2002. Kurt Cobain Journals. Londen: Viking.

Young, N. 2012. Waging heavy peace. A hippy dream. New York: Penguin.

 

 Skakels:

https://www.youtube.com/watch?v=n6P0SitRwy8 Video van “heart-shaped box”

https://www.youtube.com/watch?v=aWmkuH1k7uA  Video van “All apologies”, Nirvana Unplugged New York

https://www.youtube.com/watch?v=hTWKbfoikeg Video van “Smells like Teen Spirit”

http://news.sky.com/story/1229500 Polisiemateriaal

 

 

 

Resensie: Stil punt van die aarde (Johann de Lange)

Wednesday, March 26th, 2014

stil punt van die aarde deur Johann de Lange (Human & Rousseau, 2014: ISBN: 9780798164917; Prys (insl. BTW): R 170.00; Formaat: Sagteband, 128pp.)

Resensent: Tom Gouws

 

Jy lees asemloos en vol verrukking

As kind was die Bybelverhaal van die Israeliete wat deur die Rooi See beweeg, met die siedende Egiptenare agter hulle aan, in my verbeelding ’n skouspel van epiese proporsies. Die volk van God moes in opdrag van Moses stil wees (Eks. 14:14) in hulle deurgang deur die middelpunt van die aarde. Toe hulle deurbeweeg het, het God die mure van water aan weerskante van die trekkersweg in die hart van die see laat inknak. Dit was veral die grootsheid van die oomblik vir die Israeliete tóé, as hulle terugkyk en sien wat gebeur het, wat ook mý grootoog laat stol het in die kristalsee van die ewigheid. Hierdie was daardie mitiese “one moment in time”, wat weliswaar in stilte geduur het sodat elke Israeliet “(could) feel eternity”, wat dit dan eerder maak: one moment in, and out, of time. In die ‘Lied van Moses’ sing hy dan ook van hierdie epifaniese moment: “The deeps were congealed in the heart of the sea.” (Ex. 15:8, American Standard Version).

Oor hierdie tipe ewige oomblik: van openbaring, verwondering, visioen of verbystering, “the sense beyond”, as jy teruggeruk word tot die primordiale oorsprong van alles, waar jy jou skielik bevind “in die nawel van die aarde” en “waarhede” in jou “(in)gebrand” word “soos die oggendster” (p. 90), handel Johann de Lange se tiende digbundel: stil punt van die aarde.

Mistici, dromers en denkers deur die eeue het oor hierdie ervaring van sinsverrukking geskryf, en uiteraard velerlei digters ook, such stuff as dreams are made on, ook poësie. Twee digters, beide Nobelpryswenners, wat ’n groot invloed op De Lange se digkuns het, was albei ook kreatief gevange gehou in hierdie amper hallusionêre sametrekking van ewighede, weliswaar ’n dénouement, en die titel van die bundel, en die inhoud daarvan, hang ten nouste saam met hulle belewenis, verkenning en poging tot verwoording daarvan.

Die eerste is T.S. Eliot se allereerste voorheen ongepubliseerde (dog nie onbekende) gedig, “Silence”, van rondom 1910, en sy vollediger ontginning van die idee later in Four Quartets. Die tweede digter is die Italianer, Eugenio Montale, van wie Rosa Nepgen gedigte vertaal en in 1979 gebundel het in Die geel van suurlemoene skyn, en spesifiek die gedig ‘Die suurlemoene’ (’n gedig wat De Lange ook in Afrikaans vertaal het). Daar is in hulle jonger jare ten beste ’n vreemde sinchronisiteit aan’t werk in dié toe ontluikende digters, wat weliswaar ook ’n bepaalde verwantskap met mekaar gehad het, asook vermoedelik ’n wedersydse beïnvloeding, veral ten opsigte van poëtikale beelde en filosofiese stramien. De Lange gebruik hierdie kreatiewe spanning as ’n matriks waarbinne hy hom situeer, met velerlei spore van hierdie twee digters wat in sy werk na te speur is.

Voeg mens daarby dat hulle albei sterk meegesleur is deur Dante Alighieri se donker stroom, soos ook De Lange se visuele medewerker in die bundel, Judith Mason-Attwood, dan begin die velerlei ingebedde fasette van hierdie teks stadig ontsluit. Daarmee saam – albei hierdie groot digters had ’n fassinansie met Orpheus en die onderwêreld. As De Lange vir die Engelse digter Tony Harrison aanhaal in afdeling III van die bundel: “I am Orpheus going down again”, laat dit hierdie bundel aansluit by die uitgebreide Orpheus-mitologisering waarbinne De Lange se totale oeuvre val, al is dit nie soseer ’n tema wat in die bundel as sodanig vooropgestel is nie. Hierdie ongedwonge vermoë tot oeuvrekomponering gee De Lange weliswaar die allure van digterlike statuur.

Net ’n een en ander oor die twee gedigte wat ’n direkte verband met die verstaan van die titel en die bundelstrekking het.

Volgens Lyndall Gordon, in haar biografie Eliot’s Early Years, het Eliot in die tyd dat hy gestudeer het aan Harvard College – terwyl hy op ‘n dag in Boston loop – hy skielik voor sy oë die strate sien inkrimp en verdeel. Dit was ’n moment waarin sy verlede en toekoms, sy alledaagse doen en late, sy drome, sy totale lewe, in ’n oogwink verdwyn het, en hy ten midde van die stadslawaai hierdie allesoorheersende stilte ervaar het. Die gedig wat hy in 1910 skryf, is dan gepas ook getiteld ‘Silence’, wat gestalte probeer gee het aan hierdie onnoembare ervaring van tydloosheid. “You may call it communion with the Divine or you may call it temporary crystallization of the mind,” het hy dit later verwoord. Dít is ’n verwoording van “stil punt van die aarde”.

In sy ‘Four Quartets’ (‘Burnt Norton II’) artikuleer Eliot hierdie primal experience meer genuanseerd en belig dit die bundeltitel pragtig, ook van die belangrike kodes in die teks:

            At the still point of the turning world. Neither flesh nor fleshless;

            Neither from nor towards; at the still point, there the dance is,

            But neither arrest nor movement.

            And do not call it fixity,

            Where past and future are gathered. Neither movement from nor towards,

            Neither ascent nor decline. Except for the point, the still point,

            There would be no dance, and there is only the dance.

            I can only say, there we have been: but I cannot say where

            And I cannot say, how long, for that is to place it in time.  .

Die derde laaste reël: “There would be no dance, and there is only the dance” is wat Breyten Breytenbach die ongedanste dans genoem het.

[’n Mens kan (in reliëf met Breytenbach) uiteraard veel verder sê oor die geesteslike raam waarbinne hierdie tipe belewenis meer gepas is, soos byvoorbeeld die Boeddhisme, en miskien selfs die Hinduïsme, maar dit het eweneens ’n duidelike plek in die Christologiese geloofservaring. De Lange se soeke na die “Divine”, in Eliot se term, vind veral uiting in die gedigte van Afdeling V, getiteld ‘Sange’, en dit is ’n diverse aanbod, wat oor verskeie godsdienstige tradisies strek.]

Die digterlike persona in De Lange se bundel het egter ook in hierdie “stil punt van die aarde” ’n knaende eksistensiële angs met ’n baie donker ondertoon. Eliot spel dít in sy ‘Preludes’ soos volg uit: “At such peace I am terrified. / There is nothing else beside.” Die “onsienbare lyn” van vergetelhed (p. 18), oftewel die vae kontoere van verwording (wat die visuele tekste van Judith Mason in die bundel by uitstek aksentueer) bring ’n bepaalde weerloosheid, maar ook ’n aanvoelbare eksistensiële angs na vore. Bietjie later meer hieroor.

Ter afsluiting van die Eliot-aanleuning: in ’Burnt Norton IV’ noem Eliot hierdie stasis-ervaring waaroor ek nou reeds uitvoerig geskryf het: “At the still point of the turning world”, wat bykans ’n presiese Engelse vertaling van die De Lange-bundeltitel is.

Eugenio Montale se gedig ‘Die suurlemoene’ is ’n kompleterende interteks van die bundel:

            Want in stiltes soos dié word alles verklaar,

            begin dit beweeg na ‘n oorgawe toe

            waarin dinge hul diepste geheime gaan openbaar,

            en ‘n mens verwag jy gaan ontdek

            hoe die natuur fouteer, waar die dooiepunt

            van die wêreld lê, die skakel sit wat nie hou nie,

            en hoe om die knoop te ontwar en eind’lik die draad te vind

            wat na die hart van die waarheid lei.

            Die oog ondersoek en beskou,

            die gees wat vors, verbind en skei

            in ‘n geur wat ver versprei

            wanneer die lig van die dag verflou.

            dis in hierdie stiltes dat aan ons,

            met elke menslike skim wat afskeid neem,

            die een of ander verstoorde godheid verskyn.

Wat Nepgen vertaal as “waar die dooiepunt /  van die wêreld lê” is in De Lange se weergawe veel nader aan sy eie bundeltitel, te wete: “die stil punt van die wêreld”.  Hierdie stil punt van die aarde word egter dikwels vir De Lange ’n dooiepunt, ’n horror vacui, ‘n verterende nothingness waaruit hy probeer ontsnap. Die paradoks is dat dit juis óók terselfdertyd as die kreatiewe baarmoer dien. Dít kan baie mooi geïllustreer word aan die slotgedig van die bundel, ‘O lig van die wêreld dra my!’, gebaseer op ’n gedig van die Amerikaanse digter Mary Oliver. Daar is ’n desperate uitroep na ’n mistieke Lig wat hom dalk sal kan transporteer oor die angswekkende verstilling wat die naderende, verswelgende doodervaring gaan meebring. Die aaklige realiteit hiervan word dramaties verbeeld deur die opstapeling van die tragiese lydingsgeskiedenis van talle Afrikaanse digters:

            Ingrid wanhopig vasgerank

            in die wier & gras van Drieankerbaai

            beenaf Ernst veg met fantoompyne nag ná nanag

            Barrie met sy pille & sy bottel gas

            die stemme in sy kop uiteindelik gestil

            Koos in pajamas praat met die dooies om sy bed

            Eugène Marais buite in die reën met die dubbelboor

            het die slang wat hom in die aar gebyt het opgespoor

            Stephan, sy pyn privaat, onverhoeds & alleen

            op sy dubbelbed betrap

            Casper in ’n hospies buite bereik van sy antwoordmasjien

            Ralph wroeg & wurg eensaam aan ’n bitter wattelbos

            Ina uit haar verlate tuin verban

            waar voëls nie langer sing & onkruid gedy

            & Sheila, broos & halfblind, die gelouterde lyf oplaas bevry,

            moet alleen die vlammende oortog maak –

Vir elkeen van dié figure was die stil punt van die aarde tegelyk hul kreatiewe vuur én hulle vernietiging. Elke digter verdúúr dit anders.

De Lange het verskeie antidote. Een van daardie wyses waardeur die digterlike subjek telkens in hierdie bundel probeer om van die dwingendheid van die dood te ontkom, is wat Gerrit Dekker in die poësie van D.J. Opperman genoem het: “verlossing deur vereenselwiging”. Daar is in hierdie bundel ’n oorvloedige soort selfprojeksie van dierlike aard, baie in ooreenstemming met Eliot se ‘Prufrock and Other Observations’:

            And I must borrow every changing shape

            To find expression … dance, dance

            Like a dancing bear,

            Cry like a parrot, chatter like an ape.

Die eerste twee afdelings van die bundel, ‘Josefskleed’ en ‘Spore’, wemel (in die mooi sin) van diere, voëls en insekte. Na my mening is die meeste van hierdie gedigte die grootste bate van die totale bundel. Jy lees asemloos en vol verrukking hoe die digter met ’n fyn waarnemingsvermoë, ’n totaal oorspronklike digterlike beskrywing, briljante metaforisering en ’n verbysterende stilistiese skeppershand beeldgestalte aan hulle gee. Deurgaans word die beskrywings gebalanseer tussen twee uiterstes: enersyds die verwording wat ek vroeër genoem het, en andersyds die mimetiese (waarbinne die spieëlkode die sterkste vooropgestel is). Dit word ’n heerlike spel wat boeiend aan verlossing deur vereenselwiging beslag gee. Een so gedig is ‘Die digter as perdeby’:

            Hy huiwer voor die taak,

            ’n donker instrument

            gedrewe & potent.

            Dié swart derduiwel

            rofkas met klei

            ’n gewikste swaelstertvoeg,

            ’n myterlas

            in ’n steengroef.

            Dan word dit ’n engelebak

            vir ’n rei, ’n brommende

            sixtynse koortjie,

            & later ’n bruin kokon

            wat trojaans gaan oopbreek

            vir ’n giftige bataljon.

Die gedig ‘Hottentotsgod’ is ’n kragtoer in digterlike stoffering:

            Kranige skadubokser afgeteken

            agter ’n blaar, vlugvoetige

            groen samoerai

            met jou spigtige pantser,

            lyf & harnas één,

            ’n groen hinderlaag

            perfek gekamoefleer

            met driehoekige kop wat krink

            op ’n spits nek

            & twee groot heuningkoek-oë.

            Wagtend oorpeins jy

            jou prooi: ’n mot, vlieg of suikerbekkie

            waarvoor jy rats van monnik

            na monster transformeer

            met getande voorpote

            wat blitssnel origami ontplooi,

            monstrans vir jou fees,

            jou goddelike umami!

 

Die tweede wyse waardeur die digterlike subjek in hierdie bundel desperaat die dood probeer kierang, is nie nuut nie, maar dit word hier verrassend nuut aangebied – om deur die ekstase van lyflikheid die dood ’n dooiepunt te steek.

Dis betaamlik om te sê bykans ál De Lange se bundels ruik na horing. Hierdie nuwe bundel is geen uitsondering nie. Ek bly my verstom oor hoe die digter nié sy slag met hierdie ou ramkiekie, die enkele snaar, verloor nie. Dit wat in die gedig ‘Roedes en roetes’ staan, is séér sekerlik (weliswaar plat) ook van De Lange waar: “sy eerste, grootste liefde bly sy lat”. Hy betower egter steeds met ’n nuwe liedjie, al het dit natuurlik teen hierdie tyd al die potensiaal om ’n holruggeryde ou deuntjie te word. Dié onderwerp-skopus by De Lange (en ja, géén Te Korte) word geiler en groter; die donker van sommige ervarings word dieper en meer duister; die onderbewustelike psigologiese kompleksiteite word dringender. Die reikwydte wat aan die leser gebied word, is verstommend – van die antieke Grieke se gehiefel en gefiefel; ’n lewendige eietydse Boerneef-gemeenplasigheid oor die handsambok;’n léwendige beskrywing van ’n skopofiel (met die webcam as ’n virtuele judasoog); selfs Bear Grylls en Francois Hougaard ontkom nie die naakte lis nie.

Maar dit is die seksuele ontluistering van die (fisiese en digterlike) vader wat, vermoed ek, die konfronterendste appèl tot die leser gaan rig. In menige gedigte ry Van Wyk Louw as digterlike vader swaar aan De Lange se pen (kyk byvoorbeeld na die gedig ‘Middernag’). Dis dikwels bloot met ’n gay digterlike tong in die kies, maar dit bereik dikwels nie veel meer as die skunnige anekdotiese nie:

            Ek laat sak my pen & merk N.P. aangestap

            kom, die son ’n laat nektarien.

            “Is dit ’n gedig in jou sak,” vra ek,

            “of is jy net bly om my weer te sien?”

Dié gedig laat die gevoel van ’n puntdig met ’n bedenklike Mae West-vineer. ’n Mens wens jy kan die uitsonderlike beeld in die tweede versreël red van die derderangse hotelversie. Ek verstaan die onderliggende moedwillige perspektief, die poging tot objektivering (veral via die inspeel op die gedig ‘Clifton’ van Louw), maar is dít wragtag die vlak waarop ’n Hertzogpryswenner satiries probeer wees?

Ek verstaan digterlike vaders moet á la Harold Bloom ten minste opgestuur word, ja soms brutaal om die lewe gebring word . Ek verstaan ook dat al die voorgangers soos spoke (eweneens ’n belangrike tema by Eliot en Montale) in tekste ronddwaal en dat daar met hulle afgereken moet word (“A familiar compound ghost / Both intimate and unidentifiable.”) Ek verstaan dat daar ’n behoefte is om op die vaders se grafte te spoeg (en in ‘Verlore vaders’ véél meer te doen) ja; selfs die metafisiese implikasies en die ooglopende simboliek daarvan kan ek snap, maar eerlikwaar, ek het swaar gesluk aan die eerste strofe van ‘Nog in my laaste blow job’:

            Nog in my laaste blow job sal jy wees,

            nog in die laaste polsings van die vlees,

            nog in die wynrooi skemering van jou mik

            voor die stilword waar ek my ledig in jou blik

Maar van die tweede strofe af het die gedig my hart ontsaglik aangegryp, uiteindelik uitgeruk en my ten diepste ontroer, ten spyte van die ontluistering van een van my geliefkoosde Louw-gedigte:

            deur al die donker ure tussen middernag

            & eerste lig waar ek eensaam op jou voetval wag,

            & weet dat niemand jou gelyke was,

            bloot stom vlees waarna ek in ’n donker tas.

            Maar jy, met elke soen ’n uitgerekte groet,

            wat getalm het, met donker oë wat vonk

            & in die voornag luid & jags & feestelik dronk

            kon moker aan my voordeur, hemp reeds uitgetrek,

            elke vesel saamgebal vir die hamergooi:

            jy was mooi in jou nood, & in jou walging mooi.

Ja, soms is selfs die walging mooi, en is dit miskien iets wat Johann de Lange regkry, om in die tematiese beperking van “stom vlees” steeds grensverskuiwend te blý. Die kindermolestering (p. 56), babaverkragting (p. 51), geslagsverwarring (p. 50),  die versugting na seks met die vader (pp. 57, 62 en 66) word digterlik uiters behendig hanteer, miskien selfs “Dantesque in its measured gravity and weight” (soos F.R. Leavis in The Living Principle oor die werk van Eliot sê).

 

Deel van die spoor-kode, wat reeds op die mooi voorblad vooropgestel word, en dwarsdeur die bundel op verskeie vlakke en met verskillende teksture uitgebuit word, bied heerlike ontginningstogte vir voornemende studente en ondernemende lesers. Maar, voor God, ek is te bang om iets van die filosofiese onderbou van Derrida se spore te noem, want ek weet Maria Snyman sal my vir die volgende paar maande op Versindaba se webwerf daarmee besig kan hou.

Ten besluite – Eugenio Montale het oor die poësie van sy tyd gesê wat eweneens waar is van die Afrikaanse poësie vandag; “Many of today’s verses are prose and bad prose.” Johann de Lange is ’n liriese uitsondering. Hoor hoe sing die gedig: ‘Catullus praat met die digter op Diemersdal’:

            Nou smee die dae met winterweer ’n grys komplot.

            Deur skuur & houtbeskot, deur elke kier, fluit ’n ysige wind.

            Sit weg die tuinvurk, die grond is kluithard, die jaar se oorskotvrugte

            is ingelê in gouestroop. Lees, of skryf gedigte. Kat se kind

            lê knus voor die kaggel terwyl dit buite geurig reën.

 

            Vir die hart ongedurig na ’n lang seereis

            wag die warmer keerkring van die palmblaar.

            Digters volg die soet spoor van die rietmuis

            wat ritsel oor papier. Woorde slyt teen mekaar

            & paar, rond & glad soos kieselsteen.

 

Hier is uitstaande verse in hierdie bundel. Helaas is daar ook heelwat swakker gedigte (ek sou byvoorbeeld die laaste twee afdelings van die digbundel nie ingesluit het nie, ’n gedig of twee uitgesonder). Maar, dis onteenseglik waar: De Lange is bepaald een van ons groot digters in Afrikaans, en hierdie bundel bevestig sy kragtige digterskap. 

 

(c) Tom Gouws 

 Resensie geborg deur

 

 

Hannalie Taute. Bloubaard: vir Vadersdag

Friday, June 14th, 2013

Party mans het sagte baarde, ander harde baarde, sommige het selfs blou baarde.  My man besit geen blou haartjie, terwyl my pa, indien hy hare/baard sou had, dit blou sou wees.

Eers was daar ʼn foto nog voordat ek n gedagte was- die foto is êrens verlê tydens ons ‘groot trek’.

Toe was daar die skets (1998, 2 jaar na haar dood) in my sterfregister sketsboek.

Ek wag al soveel dae op jou;

kyk hoe maer het ek geword van verlange.

Huidiglik werk ek hieraan om vrede te maak:

“She married him anyway” embroidery on rubber/inner tube (in progress)

Dit is natuurlik geinspireer deur die foto van hul in gelukkiger dae en die skets van 1998 asook ʼn boek met die storie van bloubaard wat ʼn vriendin vir my gestuur het.

Op die internet vind ek die wonderlike artikel sien hier, oor die burg van hertog bloubaard (die artikel is geskryf deur Carina Stander en handel oor die bundel geskryf deur HJ Pieterse.)

“Alhoewel Bloubaard soms voorgestel word as die vergestalting van die donker manlike begeerte om ontslae te raak van ‘n vrou en telkens ‘n nuwe vrou te soek, is J. E. Cirlot van mening dat Bloubaard nie deur haat gedryf word nie, maar deur verlore liefde: “The secret room of Bluebeard, which he forbids his wife to enter, is his mind. The dead wives which she encounters in defying his orders are the wives whom he has once loved, that is, who are dead to his love” (1962:xlvi).

Vanuit hierdie perspektief kan geredeneer word dat Bloubaard nie ‘n drang koester om sy vrou te vermoor nie, maar eerder om homself te martel deur die herhaling van pynlike herinneringe in ‘n poging “to restore an earlier state of things” (Freud se kursief). Inderwaarheid word Bloubaard se vrou nie vermoor nie, maar pleeg sy selfmoord deur doelbewuste oorskryding van sekere grense.” (Uittreksel uit die bogenoemde artikel.)

So ʼn jaar of wat gelede vra ‘Bloubaard’ my om ʼn heildronk op hom en sy nuwe vrou tydens sy 3de huwelik seremonie in te stel.  Bloot seker omdat my boetie nie beskikbaar was.  Ek raak die volgende kwyt:

ʼn sprokie:

Eendag nie so lank gelede was daar ʼn man:

(Kom ons noem hom kruppel.)

Hy ontmoet ʼn vrou wat hom laat huppel.

(ons noem haar silwerlokkies.)

Hulle teken op ʼn stippel.

Hy belowe om elke oggend vir haar pap te maak

Wat nie haar mond verbrand.

Met hierde belofte sal sy neus hopelik nie lank groei.

Soos die derde varkie uit steen gebou,

ʼn huwelik wat vir ewig hou?

Net soos in die verhaal van skoonlief en die ondier

Is my wens ook vir jul ʼn:

“happily ever after’

Fluit fluit my storie is uit.

So vir vadersdag wil ek ʼn nuwe heildronk instel, maar met die woorde van Johann de Lange:

Heildronk

Ek eet my toast
& drink my dooswyn
& in my hart
word alles boos rein.

Bostaande gedig is hier gevind.

 

WA Hofmeyr-prys. Twee digbundels kop-aan-kop met ‘n prosawerk

Tuesday, April 23rd, 2013

Die W.A. Hofmeyr-prys ‘n letterkundeprys vir drama, digkuns en prosa is begin deur Nasionale Pers ter nagedagtenis van ‘n voormalige voorsitter van die maatskappy se direksie, W.A. Hofmeyr. Dit is in 1954 die eerste keer toegeken. Oorspronklik het net boeke wat uitgegee is deur Nasionale Boekhandel in aanmerking gekom, maar vanaf 1970 is dit verander na publikasies van Tafelberg-uitgewers.

Pas is die kortlys vir vanjaar se kandidate bekend gemaak en dié kortlys blyk inderdaad ‘n besonderse pluimpie vir die Afrikaanse digkuns te wees aangesien twee van die drie genomineerde publikasies digbundels is, te wete Johann de Lange vir sy bundel Vaarwel, my efeens bevelkte held (2012: Human & Rousseau) en Petra Müller vir haar bundel Om die gedagte van geel (2012: Tafelberg Uitgewers). Die derde genomineerde is die veelbekroonde Ingrid Winterbach vir haar roman Die aanspraak van lewende wesens (2012: Human & Rousseau) wat ook onlangs met die Hertzog-prys vir prosawerk bekroon is; ‘n prys wat ook vantevore aan sowel De Lange (in 2011) en Müller (in 2005) toegeken was.  

Dat daar ten opsigte van die WA Hofmeyr-prys, waarvan die prysgeld tans R35,000 beloop, egter ‘n besliste voorkeur aan prosawerke bestaan, is helaas nie te betwyfel nie. Die laaste digbundel wat met dié prys vereer is, was byvoorbeeld Breyten Breytenbach se Die windvanger in 2008, en voor hom Sheila Cussons wat driekeer bekroon is (in 1991, 1982 en 1972). Ook DJ Opperman was driekeer vereer: vir Komas uit ‘n bamboesstok in 1980, Dolosse (1966) en Blom en baaierd (1956). In 1975 was die prys aan Ernst van Heerden toegeken vir Teenstrydige liedere.  

En daarom is dit ‘n uitsonderlike prestasie vir die digkuns dat daar teen die agtergrond van dié afname in poësie-benoemings die afgelope twee dekades, twee uitsonderlike digbundels genomineer is op die kortlys van een van ons vernaamste pryse.

Ten opsigte van Vaarwel, my effens bevlekte held, het Joan Hambidge haar soos volg in haar omvattende resensie oor dié bundel uitgelaat: “Dit is ‘n bundel wat waarskynlik vergelykings sal uitlok met Die algebra van nood, die groot bekroonde bundel. Dit sal ‘n saamlees oproep soos tussen Wordende naak en Nagsweet. Dit is ‘n bundel wat besondere aanspraak maak op die leser, emosioneel en intellektueel […] Dit is ‘n fyn afgeronde bundel wat sterk aanspraak maak op sowel die emosie as intellek. Die algebra van nood word hier ‘n algebra van sekerheid.”

In haar resensie van Om die gedagte van geel, wat eweneens deur Joan Hambidge geresenseer was, open Hambidge haar oorsig met die volgende stelling: “Om die gedagte van geel is ‘n ryk geskakeerde digbundel. Die bundel is imposant en indrukwekkend in die ongelooflike kartering van ‘n jeug en die herinneringe daaraan. Die gevoelige kind word hier aangetref en die ouer, volwasse digter plaas haarself letterlik terug in die posisie van jong kind wat alles om haar registreer. Die kind is reeds digter, hoewel sy nog nie die woorde het om die primordiale gegewe te artikuleer nie. Dit is ‘n terugkyk op ‘n lewe: die posisie van die ouer digter en jong kind word één in hierdie terugkyk. Petra Müller het reeds in haar kortverhale hierdie gegewe aangespreek en nou word dit in Om die gedagte van geel poëties-sintuiglik verwoord.”

Watter enorme prestasie is dié nominasies nie en uiteraard wens ons albei digters van harte geluk daarmee.

Mag dit vanjaar die digkuns se beurt wees om met die louere weg te stap …