Posts Tagged ‘Johann de Lange’

Hannalie Taute. Bloubaard: vir Vadersdag

Friday, June 14th, 2013

Party mans het sagte baarde, ander harde baarde, sommige het selfs blou baarde.  My man besit geen blou haartjie, terwyl my pa, indien hy hare/baard sou had, dit blou sou wees.

Eers was daar ʼn foto nog voordat ek n gedagte was- die foto is êrens verlê tydens ons ‘groot trek’.

Toe was daar die skets (1998, 2 jaar na haar dood) in my sterfregister sketsboek.

Ek wag al soveel dae op jou;

kyk hoe maer het ek geword van verlange.

Huidiglik werk ek hieraan om vrede te maak:

“She married him anyway” embroidery on rubber/inner tube (in progress)

Dit is natuurlik geinspireer deur die foto van hul in gelukkiger dae en die skets van 1998 asook ʼn boek met die storie van bloubaard wat ʼn vriendin vir my gestuur het.

Op die internet vind ek die wonderlike artikel sien hier, oor die burg van hertog bloubaard (die artikel is geskryf deur Carina Stander en handel oor die bundel geskryf deur HJ Pieterse.)

“Alhoewel Bloubaard soms voorgestel word as die vergestalting van die donker manlike begeerte om ontslae te raak van ‘n vrou en telkens ‘n nuwe vrou te soek, is J. E. Cirlot van mening dat Bloubaard nie deur haat gedryf word nie, maar deur verlore liefde: “The secret room of Bluebeard, which he forbids his wife to enter, is his mind. The dead wives which she encounters in defying his orders are the wives whom he has once loved, that is, who are dead to his love” (1962:xlvi).

Vanuit hierdie perspektief kan geredeneer word dat Bloubaard nie ‘n drang koester om sy vrou te vermoor nie, maar eerder om homself te martel deur die herhaling van pynlike herinneringe in ‘n poging “to restore an earlier state of things” (Freud se kursief). Inderwaarheid word Bloubaard se vrou nie vermoor nie, maar pleeg sy selfmoord deur doelbewuste oorskryding van sekere grense.” (Uittreksel uit die bogenoemde artikel.)

So ʼn jaar of wat gelede vra ‘Bloubaard’ my om ʼn heildronk op hom en sy nuwe vrou tydens sy 3de huwelik seremonie in te stel.  Bloot seker omdat my boetie nie beskikbaar was.  Ek raak die volgende kwyt:

ʼn sprokie:

Eendag nie so lank gelede was daar ʼn man:

(Kom ons noem hom kruppel.)

Hy ontmoet ʼn vrou wat hom laat huppel.

(ons noem haar silwerlokkies.)

Hulle teken op ʼn stippel.

Hy belowe om elke oggend vir haar pap te maak

Wat nie haar mond verbrand.

Met hierde belofte sal sy neus hopelik nie lank groei.

Soos die derde varkie uit steen gebou,

ʼn huwelik wat vir ewig hou?

Net soos in die verhaal van skoonlief en die ondier

Is my wens ook vir jul ʼn:

“happily ever after’

Fluit fluit my storie is uit.

So vir vadersdag wil ek ʼn nuwe heildronk instel, maar met die woorde van Johann de Lange:

Heildronk

Ek eet my toast
& drink my dooswyn
& in my hart
word alles boos rein.

Bostaande gedig is hier gevind.

 

WA Hofmeyr-prys. Twee digbundels kop-aan-kop met ‘n prosawerk

Tuesday, April 23rd, 2013

Die W.A. Hofmeyr-prys ‘n letterkundeprys vir drama, digkuns en prosa is begin deur Nasionale Pers ter nagedagtenis van ‘n voormalige voorsitter van die maatskappy se direksie, W.A. Hofmeyr. Dit is in 1954 die eerste keer toegeken. Oorspronklik het net boeke wat uitgegee is deur Nasionale Boekhandel in aanmerking gekom, maar vanaf 1970 is dit verander na publikasies van Tafelberg-uitgewers.

Pas is die kortlys vir vanjaar se kandidate bekend gemaak en dié kortlys blyk inderdaad ‘n besonderse pluimpie vir die Afrikaanse digkuns te wees aangesien twee van die drie genomineerde publikasies digbundels is, te wete Johann de Lange vir sy bundel Vaarwel, my efeens bevelkte held (2012: Human & Rousseau) en Petra Müller vir haar bundel Om die gedagte van geel (2012: Tafelberg Uitgewers). Die derde genomineerde is die veelbekroonde Ingrid Winterbach vir haar roman Die aanspraak van lewende wesens (2012: Human & Rousseau) wat ook onlangs met die Hertzog-prys vir prosawerk bekroon is; ‘n prys wat ook vantevore aan sowel De Lange (in 2011) en Müller (in 2005) toegeken was.  

Dat daar ten opsigte van die WA Hofmeyr-prys, waarvan die prysgeld tans R35,000 beloop, egter ‘n besliste voorkeur aan prosawerke bestaan, is helaas nie te betwyfel nie. Die laaste digbundel wat met dié prys vereer is, was byvoorbeeld Breyten Breytenbach se Die windvanger in 2008, en voor hom Sheila Cussons wat driekeer bekroon is (in 1991, 1982 en 1972). Ook DJ Opperman was driekeer vereer: vir Komas uit ‘n bamboesstok in 1980, Dolosse (1966) en Blom en baaierd (1956). In 1975 was die prys aan Ernst van Heerden toegeken vir Teenstrydige liedere.  

En daarom is dit ‘n uitsonderlike prestasie vir die digkuns dat daar teen die agtergrond van dié afname in poësie-benoemings die afgelope twee dekades, twee uitsonderlike digbundels genomineer is op die kortlys van een van ons vernaamste pryse.

Ten opsigte van Vaarwel, my effens bevlekte held, het Joan Hambidge haar soos volg in haar omvattende resensie oor dié bundel uitgelaat: “Dit is ‘n bundel wat waarskynlik vergelykings sal uitlok met Die algebra van nood, die groot bekroonde bundel. Dit sal ‘n saamlees oproep soos tussen Wordende naak en Nagsweet. Dit is ‘n bundel wat besondere aanspraak maak op die leser, emosioneel en intellektueel […] Dit is ‘n fyn afgeronde bundel wat sterk aanspraak maak op sowel die emosie as intellek. Die algebra van nood word hier ‘n algebra van sekerheid.”

In haar resensie van Om die gedagte van geel, wat eweneens deur Joan Hambidge geresenseer was, open Hambidge haar oorsig met die volgende stelling: “Om die gedagte van geel is ‘n ryk geskakeerde digbundel. Die bundel is imposant en indrukwekkend in die ongelooflike kartering van ‘n jeug en die herinneringe daaraan. Die gevoelige kind word hier aangetref en die ouer, volwasse digter plaas haarself letterlik terug in die posisie van jong kind wat alles om haar registreer. Die kind is reeds digter, hoewel sy nog nie die woorde het om die primordiale gegewe te artikuleer nie. Dit is ‘n terugkyk op ‘n lewe: die posisie van die ouer digter en jong kind word één in hierdie terugkyk. Petra Müller het reeds in haar kortverhale hierdie gegewe aangespreek en nou word dit in Om die gedagte van geel poëties-sintuiglik verwoord.”

Watter enorme prestasie is dié nominasies nie en uiteraard wens ons albei digters van harte geluk daarmee.

Mag dit vanjaar die digkuns se beurt wees om met die louere weg te stap …

 

Louis Esterhuizen. Drie Afrikaanse digters vir SALA-toekennings genomineer

Thursday, October 11th, 2012

Inderdaad betree ons hier in die afloop van die jaar die hoogsomer van pryse en bekronings. Een só ‘n prys wat sedert sy totstandkoming in 2005 geweldig in statuur gegroei het, is die South African Literary Awards (SALA) wat dit ten doel het om Suid-Afrikaanse skrywers in ‘n veelheid van kategorieë te erken vir hul betrokke bydraes.

Volgens hul amptelike webtuiste die volgende: “Founded by the wRite associates in partnership with the National Department of Arts and Culture (DAC), the main aim of the South African Literary Awards (SALA) is to pay tribute to South African writers who have distinguished themselves as groundbreaking producers and creators of literature, while it celebrates literary excellence in the depiction and sharing of South Africa’s histories, value systems, philosophies and art as inscribed and preserved in all the official languages of South Africa. The Awards aim to become the most prestigious and respected literary accolades in South African literature […] Since its inception in 2005, SALA has played a significant role to encourage and motivate writers to raise the bar in our literary endeavours. To date SALA has proudly honoured 101 (hundred and one) authors. These are men and women who have dedicated their lives to preserving our literary heritage.”

En teen hierdie agtergrond is dit uiters verblydend dat die digkuns – in die verskillende taalgroepe – ook teenwoordig is; veral in die lig daarvan dat die aantal beskikbare pryse vir die verskillende genres tans bra skeefgetrek is, met die poësie wat oudergewoonte maar hoed-in-die-hand by die agterdeur moet staan en bedel vir sy stukkie brood.

Daarom dat ek vanoggend besonder opgewonde is om bekend te kan maak dat daar gisteraand nie minder nie as DRIE Afrikaanse digters deur die SALA-bestuurskomitee genomineer is vir vanjaar se toekenning in die kategorie vir poësie. Hulle is (in alfabetiese volgorde): Johann de Lange (vir: Weerlig van die ongeloof), Marlise Joubert (vir: Splintervlerk) en Johann Lodewyk Marais (vir: Diorama). Aldrie dié genomineerde bundels het in 2011 by Protea Boekhuis verskyn. In die kategorie vir Engelse digkuns is Ingrid de Kok, Isobel Dixon en Jenna Mervis genomineer vir onderkeidelik Other Signs (Kwela Books), The Tempest Prognosticator (Umuzi) en Woman Unfolding (Modjadji Books).

Nog ‘n interessante feit, vir diegene wat skepties staan oor die verteenwoordiging van die Afrikaanse letterkunde binne die breë bestel: Uit die 23 skrywers wat benoem is in die 10 kategorieë is nie minder nie as 13 van hulle Afrikaanse skrywers (40.6%). En vir ‘n kleinerige taalgroep soos Afrikaans is dít gewis geen geringe prestasie nie …

Nietemin, die wenners van die onderskeie afdelings sal op 10 November tydens die Africa Century International African Writers Conference (ACIWC) in Bloemfontein aangekondig word. Uiteraard word aldrie digters wat vir ons van belang is, voorspoed toegewens.

By wyse van lusmaker plaas ek graag die volgende oor die onderskeie bundels:

Weerlig van die ongeloof

Weerlig van die ongeloof

In Zandra Bezuidenhout se resensie van Weerlig van die ongeloof het sy die volgende gesê: “Ná agt digbundels en ‘n onlangse keur uit sy gedigte (Judasoog, 2010) bring hierdie veelbekroonde digter en Hertzogpryswenner (2011) iets nuuts deurdat hy in ‘n enkele bundel uitsluitlik die kwatrynvorm bedryf. Dit verbaas nie dat De Lange hierdie streng en gedronge versvorm met soveel sukses hanteer nie; hy was nog altyd ‘n digter van die essensie, ‘n meesterlike eksponent van taalaanwending wat geen eksesse duld nie. Selfs in sy vryer verse in vorige bundels het dit opgeval hoeveel waarde hy heg aan vormvernuf en verstegniese afronding, terwyl hy nietemin ‘n merkwaardige soepelheid van segging behou.”

splintervlerk

splintervlerk

Oor Splintervlerk het Bezuidenhout, wat ook die resensent vir dié bundel was, die volgende opmerking gemaak: “Haar jongste verse skep […] nie die indruk dat `n “ouer” stem aan die woord is nie, en ook jonger lesers sal genot put uit die wyse waarop die spreker haar met groot intensiteit in- én uitleef in die lewe en die liefde. Soos voorheen konsentreer sy op die intiem persoonlike ervaring van die liggaam en die natuur, asook op bepaalde plekke, van Cambridge tot Stilbaai, wat in fyn besonderhede beskryf word. Terwyl die titel Splintervlerk te kenne gee dat die heelheid op een of ander wyse geskend is, bevestig die aanvang van die bundelinhoud dat die spreker ‘n fisieke aantasting ervaar. Voorlopig gaan dit gepaard met ‘n verlies aan die vermoë om voluit te funksioneer en vryelik te beweeg, of by wyse van spreke te vlieg, omdat die ‘vlerk’ deur `n mediese ingreep ‘versplinter’ is.”

Diorama

Diorama

Met Johann Lodewyk Marais se bundel was Bernard Odendaal aan die woord as resensent: “Met Diorama lewer Marais ‘n waardige voortbouing op sy vorige digwerk. Temas en vormlike en stilistiese fasette bekend uit veral die vorige drie bundels van Marais, oorheers. Veral sy reputasie as voorste natuur- en omgewingsbesorgde digter in Afrikaans word versterk. Soos ook in die uitgewersbrief aangedui, brei Marais met die fauna- en floraverse in hierdie sewende bundel van hom veral uit op sy ‘voëlboek’ uit 2002, Aves – hoewel sulke gedigte ook in sy ander bundels ‘n belangrike rol gespeel het. ‘n Soort versmuseum van spesies word algaande opgebou […] Maar dit gaan nie net oor die diere en plante self nie. Dis ook, en miskien veral, die mens se verhouding en bedreigende omgaan met hierdie dinge wat dioramies belig word. (Luidens die HAT is ‘n diorama ‘‘n visuele voorstelling waardeur ‘n skildering deur deurvallende lig lewendig na vore kom’.)”

Vergun my egter om dié vreugdevolle berig af te sluit met ‘n kopknik na Marlise Joubert in haar hoedanigheid as Versindaba se hardwerkende en toegewyde webmeester deur ‘n vers van haar as die gebruiklike leestoegif te plaas.

***

in die koel lug

 

en wat van die lyf die hunkeringe van die lyf

die invou die vat die toemaakpalms van jou hande

soos die vlerke van ‘n duif

 

 

in die koel lug van die kamer

word ons hande droog,

 

word ons dors met mekaar,

maak jy my vingers weer klam.

 

een vir een in jou mond,

room jy met die tong.

 

in die koel lug van die kamer

vlieg ons die oerleegte in, gebeur

 

daar vreemde ritmes in die lyf.

ons sal geen kinders hiervan maak nie.

 

dis ook van minder belang –

ons plant ‘n boom in die graf

 

in plaas van ‘n kraaiende kind. in

die koel lug befluister ons mekaar

 

jaar in en jaar uit

met die nag se skroeiende wind.

 

 

(Uit: splintervlerk, marlise joubert; Protea Boekhuis, 2011)

 

 

Amanda Lourens. John Berryman: Bevlekte held?

Saturday, June 9th, 2012

 

In haar resensie van Johann de Lange se Vaarwel, my effens bevlekte held (2012)  beskryf Joan Hambidge die gedig “Skielik skemer” as ’n sentrale gedig in die bundel, en dat dit ook die titel van die bundel aktiveer.  Die betrokke bundeltitel is een van dié wat jou boei deur die nié-voor-die-hand-liggendheid daarvan (maar nie sonder ’n tikkie  ironiese beskouing nie), en jou van meet af aan laat nadink oor die moontlike betekenis daarvan. Dit was eers op bladsy 78, met die raaklees van “Skielik skemer”, dat ek ’n moontlike kode tot die ontsluiting van die titel gevind het.

 

Skielik skemer

 

      What happen then, Mr Bones?

      I had amost marvellous piece of luck. I died.

John Berryman

 

Hoe dikwels het jy nie deur jou kantoorvenster

na die brug gestaar nie. Gewonder of dit jou weg

kon vat. Soos Hart Crane oor die relings

van die ss. Orizaba& in sy vaar-

waters in. Hy het glo sterk & doelgerig wéggeswem,

sy skoene netjies op die dek.

 

Art Hitman, skryn-

werker op kampus het jou op die brugreling sien sit,

met ’n streep weg & teen die grein,

voor jy sonder terugkyk vooroor gekantel het

om buite sig skipbreuk te ly, die grys beton te vlek.

Uitgeken net aan jou bril & ’n blanko tjek.

 

Jou laaste gedig is sonder slot: ’n eerste weergawe

van jou dood wat jy op jou lessenaar vir Kate wou los

om te lees. Ten slotte trek jy ’n laag-

waterlyn daardeur & smyt dit in die snippermandjie vir Kate

om op af te kom. Maar toe was jy al oor die muur

& water onder die brug. Vaarwel, my effens bevlekte held.

 

De Lange se gedig met sy realistiese blik en lig-ironiese toonaard (onder meer te danke aan die woordspelings in die laaste twee reëls) werk met die gebeure rondom die bekende Amerikaanse digter John Berryman (1914-1972) se selfmoord vroeg in ’n koue Januarie 1972. Hy is gebore as John Allyn Smith in Oklahoma, en beleef op twaalfjarige ouderdom ernstige trauma wanneer sy bankier-pa homself voor die seun se venster skiet. Na drie maande is sy ma weer getroud, en John het sy stiefpa, John McAlpin Berryman, se van aanvaar. 

John se lewe is sedert sy jeugjare deur kwellinge gekenmerk, soos reeds blyk uit sy eerste selfmoordpoging in 1931. Sy studiejare aan Columbia Kollege en later Cambridge word gevolg deur ’n tyd waarin hy aan Wayne Universiteit in Detroit doseer, maar in Desember 1939 word hy gehospitaliseer as gevolg van senu-uitputting, waarvan hy ook later in sy lewe – en vererger deur alkoholmisbruik – sou las hê.   

Sedert 1940 doseer Berryman aan verskillende universiteite en vestig hy ook sy loopbaan as literator en digter.  Sy privaat lewe was egter besig om toenemend gekompliseerd te raak vanweë sy alkoholmisbruik – hy skei van sy eerste vrou, Eileen, en ontvang die trekpas van die Writer’s Workshop in Iowa na hy vir openbare dronkenskap en rusverstoring gearresteer is. 

In 1955 word Berryman aangestel as dosent aan die Universiteit van Minnesota en verhuis na Minneapolis, waar hy vir die res van sy lewe sou bly.  Dit is in hierdie tyd wat hy begin werk aan The Dream Songs, wat moontlik as sy belangrikste werk beskou kan word.  In 1956 trou hy met die 24-jarige Ann Levine, maar die huwelik kom in 1958 tot ’n einde.  Sedert 1959 word hy gereeld gehospitaliseer vir alkoholisme.  In 1961 trou hy met sy derde vrou, die 22-jarige Kate Donahue.

Vir 77 Dream Songs (1964) ontvang hy die PulitzerPrize, en vestig so sy reputasie as een van die belangrikste moderne Amerikaanse digters.  Uiteindelik brei hy hierdie werk uit tot ’n versameling van 385 gedigte, met die karakter Henry as protagonis – ’n karakter wat gesien kan word as om Berryman se eie sielkundige worsteling te verwoord; ’n karakter intens gekwel deur sy pa selfmoord, deur sy eie libido en deur alkoholisme.  Die karakter van Henry word toegelaat om deur die gedigte uiting te gee aan sy onopgeloste woede en sy vrese en aan sy donkerste fantasieë uiting te gee.  Dus is talle van hierdie gedigte donker van aard, en gee die spreker via die persona van Henry uiting aan talle emosies wat moontlik spruit uit Berryman se eie onverwerkte emosies rondom sy pa se dood, soos veral blyk uit die voorlaaste gedig in The Dream Songs: 

 

The marker slants, flowerless, day’s almost done,

I stand above my father’s grave with rage,

often, often before

I’ve made this awful pilgrimage to one

who cannot visit me, who tore his page

out: I come back for more.

I spit upon this dreadful banker’s grave

whoshothisheartout in a Florida dawn

O ho alas alas

When will indifference come, I moan & rave

I’d like to scrabble till I got right down

away down under the grass

and ax the casket open ha to see

just how he’s taking it, which he sought so hard

we’ll tear apart

the mouldering graveclothes ha & then Henry

will heft the ax once more, his final card,

and fell it on the start.

 

Vir die uitgebreide weergawe van The Dream Songs (1969) ontvang Berryman die National Book Award sowel as die Bollingen-prys.  Hierdie toekennings vereer hom veral vir sy kenmerkende digterlike stem wat ’n dag na sy selfmoord in die New York Times as “jaunty, jazzy, colloquial … full of awkward turns and bent syntax” beskryf is.

Op 7 Januarie 1972 het Berryman aan sy vrou Kate gesê dat hy kampus toe gaan om sy kantoor te gaan skoonmaak.  Volgens Kate was Berryman op daardie stadium baie stil, maar, het sy gesê: “But he had developed a hum. He would hum all the time.” In der waarheid was hy op daardie stadium reeds ’n redelike tyd lank nugter, na hy in die voorafgaande maande ’n hele paar keer gehospitaliseer is (een keer in 1969 en drie keer in 1970). Klaarblyklik het hy hom in hierdie periode ook kortstondig tot godsdiens (Judaïsme en Katolisisme) gewend.  Nietemin het die digter homself om die lewe gebring deur homself van die Washington Avenue-brug te werp.  Sy jongste dogter by Kate was net ses maande oud. (Athey 1999, Poets.org 2012, Poetry foundation 2011).

In sy kantoor, op die agterkant van ’n koevert in die snippermandjie, het Kate die volgende reëls gevind:

 

O my love Kate, you did all you could.
I’m unemployable & a nuisance.
Forget me, remarry, behappy.

(Granneman 2008).

 

Kennelik is dit na hierdie reëls wat die laaste strofe van De Lange se gedig verwys, en is dit Berryman self wat die “effens bevlekte held” is, soos ook blyk uit die spore van hierdie digter in De Lange se eie digkuns (soos die gebruik van ampersand, om maar een voorbeeld te noem). Kan “bevlek” dan gelees word as Berryman se gekwelde lewe, gevolg deur sy tragiese sterwe, soos die betrokke gedig dan ook impliseer (“die grys beton te vlek”)? 

 

 

Bronne

 

Athey, Joel. 1999. John Berryman’s Life and Career [Internet]. In: American National Biography. New York: Oxford University Press. Beskikbaar:  http://www.english.illinois.edu/maps/poets/a_f/berryman/life.htm. [2012, 30 April].

Granneman, Scott. 2008. John Berryman’s suicide note [Internet]. Beskikbaar: http://blog.granneman.com/2008/09/28/john-berrymans-suicide-note/. [2012, 30 April].

 

Poets.org. 2012. John Berryman [Internet]. http://www.poets.org/poet.php/prmPID/6. [2012, 6 Junie].

 

Poetry Foundation. 2011. John Berryman [Internet]. http://www.poetryfoundation.org/bio/john-berryman. [2012, 7 Junie].

Amanda Lourens. Allermins MasterChef

Sunday, February 26th, 2012

Vanoggend moes ek heelwat uitdrukwerk doen, en terwyl my ink jet-modelletjie deur die bladsye knor en hik, kyk ek deur die rak met my digbundels.  Met  Johann de Lange se nuwe bundel op die rak (wat ek tot my absolute skande nog nie gekoop of gelees het nie – laat ek my eerstejaarskursus maar die skuld gee), kyk ek weer na Snel grys fantoom van 1986.  Die bundel is dun en onpretensieus, maar lyk ’n skakering of twee geler as wat ek hom onthou.  Daarmee saam die skandalige besef – ek het waarskynlik meer as twintig jaar gelede na hierdie bundel gekyk. 

 

Deesdae val dit my nogal op dat boeke en bundels wat ek soos gister onthou, skielik so deksels oud lyk wanneer ek nou weer daarna kyk.  Seker maar die beloop van die lewe.  En tog, toe ek deur die bundel blaai en die gedigte herlees, weet ek seker: groot en goeie poësie het nie ’n vervaldatum nie.  Daar is geen, maar geen plaasvervanger vir vakmanskap nie.

 

Ek deel graag een van die gedigte wat my twintigjarige self bekoor het met woorde wat ek waarskynlik nie toe heeltemal begryp het nie.  Die laaste twee reëls, helaas, het ek iewers in die loop van meer as twintig jaar vergeet.  Maar ek onthou met sekerheid  dat ek destyds gedink het daar kan nie iets mooiers in taal kan bestaan as juis daardie twee reëls nie, al was dit met die arrogansie van ’n jongeling wat glo jeug kom nooit tot ’n einde nie.  Maar ek herbevestig vandag.  En ek het nie gereedskap om dit mee te analiseer nie – die woorde is bloot te groot en te goed daarvoor. 

 

Johann, ek sal jou nuwe bundel lees en jou bly respekteer vir die onvermoeide aandag aan elke sillabe, elke woord, elke beeld. 

 

As nagedagte: Ek raak sommer opnuut geïrriteerd met “digters” wat geykte gemeenplasies uitryg en dink dit kan poësie wees en hulle maaksels boonop vol selfvertroue vir ons as lesers opdis.  So asof hulle aan ’n MasterChef-kompetisie deelneem.   

 

Aan ’n jong seun

I

Jong kameraad, ek weet die lyf

Is louter bloedeenvoudige plesier,

en dat meisies in skadu’s snak

en hunker na ’n somerse vervulling

net   ’n stuipende asemteug ver.

Vir jou blaas die lug sy blou trompet,

vir jou steek die son smôrens

sy geel spane in die water,

dra die jaar blomme in sy hare.

 

Wees tog sagkens met jou skoonheid

dat jy niemand daarmee skend nie,

en minder geblakerd met ongeduld.

Jeug is net ’n pou se pavane

voor die grys spieël van ’n storm.

 

Johann de Lange wen 2011 Hertzogprys vir Poësie

Friday, March 25th, 2011
Johann de Lange

Johann de Lange

Die Raad van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns het gister bekend gemaak dat Johann de Lange met vanjaar se Hertzogprys bekroon word vir sy digbundel Die algebra van nood wat in 2009 by Human & Rousseau verskyn het. Die Hertzogprys, wat na genl. JBM hertzog vernoem is en al om die derde jaar aan poësie toegeken word, is die vernaamste prestigeprys in die Afrikaanse letterkundige wêreld. Volgens die berig by DeKat handel baie van die gedigte oor kenmerkende De Lange-temas en onderwerpe en word die deurlopende tematiek van nood met verrassende skakerings oorgedra; ‘n boeiende kaleidoskoop van fasette van die menslike nood, angs en weemoed. 

Die algebra van nood

Die algebra van nood

In sy resensie van die bundel het Bernard Odendaal die volgende by wyse van inleiding oor dié belangwekkende bundel gesê: “Met sy bundeltitelkeuse lui De Lange al die dringende toon van Die algebra van nood in. Dis naamlik veral die noodwendigheid van verlies, gefnuiktheid en verganklikheid, en die angste en verdriete wat dáárdeur gewek word, wat tot uitdrukking kom. Die tematiese opbou van die bundel weerspieël iets van dié onontkombare proses – vanaf die intense belewing van aardse skoonheid en verrukking in die openingsafdeling tot by die elegiese herdenking van gestorwenes in die slotafdeling. Trouens, die ekstase van die natuurbelewings aan die begin verkry ‘n kwellende kwaliteit in die lig van die latere uitgesproke bewustheid van die verydelende kragte in die lewe.”

In die onderhoud wat met De Lange gevoer was ten tye van die bundel se verskyning het hy soos volg reageer op die vraag na die tegniese vernuf wat sy digwerk kenmerk: “Ek sal jou woord vat oor my tegniese vernuf. In vergelyking met dié van skrywers wat ek bewonder, is dit maar aan die power kant. Maar die pluskant daarvan is dat ek nooit ophou leer nie. Daar kan nooit ‘n punt kom dat ek voel ek weet genoeg nie. Daarvoor is poësie te veel van ‘n spél vir my. Wat die spanning tussen tegniek/vernuf & spontaneïteit aanbetref, is daar in retrospek heelwat van my verse wat nie daaraan ontkom nie. Ek glo darem dat die hoeveelheid met elke bundel minder word. Vernufspoësie is ‘n rigting van sy eie, & ek skryf nie vernufspoësie nie, eerder gedissiplineerde poësie. Wat in die omgang straks ‘outyds’ genoem sal word. Ek volg nie modes nie, ek het my eie kompas.”

Inderdaad so. En hierdie bekroning is gewis welverdiend, want hierdeur word erkenning gegee aan een van die indrukwekkendste digskappe is ons hedendaagse letterkunde.

As leestoegif plaas ek graag De Lange se vertaling van ‘n Sharon Olds-gedig onder aan die Nuuswekker.

En by wyse van groet, Johann se wonderlike antwoord toe hy tydens die reeds genoemde onderhoud na literêre pryse verwys het: “Pryse dien nie die letterkunde nie, hulle  dien ánder gode. Skrywers & lesers kan gerus onthou dat pryse min sê oor die intrinsieke waarde van tekste. Pryse weerkaats maar net die feilbare & tydgebonde opinies van komitees. Sê eintlik meer oor politieke klimaat, modes, persoonlike agendas. En menige skrywer is al totaal verlam deur pryse, verál wanneer dit te vroeg gebeur. Veel belangriker as bekronings vir ‘n skrywer is langlewendheid, uithouvermoë.”

Mag hierdie prys dan uit en uit dien tot verdere aansporing tot die skryf van onvergeetlike verse.

***

En daarmee eers weer groet. Laat dié naweek punte tel.

Ons hervat weer Maandag.

Mooi bly.

LE

 

Die Pous se penis

 

Dit hang diep verborge in sy togas, ‘n delikate

klepel in die middel van ‘n klok.

Dit roer as hy beweeg, ‘n spookvis in ‘n

stralekrans van silwer seegras, die hare

wieg in die donker en die hitte – en snags

terwyl sy oë slaap, staan dit op

tot lof van God.

 

(c) Sharon Olds (Vertaling deur Johann de Lange)

Poetry International Web fokus op Wilma Stockenström

Friday, February 18th, 2011
Wilma Stockenström

Wilma Stockenström

In navolging van onlangse berigte oor die blootstelling wat die Afrikaanse digkuns tans in die Lae lande geniet, was ek verheug om te sien dat Poetry International Web met hul mees onlangse uitgawe o.a. op die digkuns van Wilma Stockenström fokus.

Uit die oorsigartikel deur Johann de Lange, die volgende aanhalings by wyse van ‘n leesprikkel: “When Wilhelm Grütter approached her about the possibility of publishing a volume of poetry, Stockenström had only twelve poems ready for publication. He proposed using beautiful paper and typesetting the manuscript in a large font. Wilma playfully suggested calling it Vir die bysiende leser (For the Near-sighted Reader). This throwaway line later proved a fitting and astute title to the collection with which she made her poetic debut in 1970. Published initially by Rijger, a small independent press, this slim volume might have gone unnoticed were it not for the expert eye of poet and critic D.J. Opperman. He convinced the major publishing house, Human & Rousseau, to acquire the publication rights, to buy up the remaining stock, and to cultivate her as important voice.”

In De Lange se artikel bekyk hy haar digkuns dan van die vroegste verse af tot en met haar mees onlangse. Oor haar vroeë verse het hy die volgende te sê: “Stockenström’s early style and themes arrived as if fully formed, unadorned and devoid of affectation and poetic fashion. Rhyme, conventional musicality and traditional forms were abandoned in favour of more sober language and a strongly ironic stance. Her individual approach to syntax reveals a strong Germanic influence. In this, as in her love of coining new words, she has a strong affinity with the rebel poet, Peter Blum, most likely born in Trieste. Her poems spring from the “stony bedrock of birth and death” which is Africa, immediately relevant, intense and interwoven with the politics, prehistory, myths and folklore of the continent.”

Maar dit is veral vir sy slotopmerkings wat ‘n mens die trompette wil blaas: “Wilma Stockenström has an undeserved reputation as a difficult, hermetic poet. Yet her inimitable poetry is accessible and offers a stimulating reading experience. There is no poet in Afrikaans that can sensibly be compared to her. With Monsterverse she created a body of poems which holds its own next to other great volumes of poetry in Afrikaans, like N.P. van Wyk Louw’s Tristia (Tristia) and Komas uit ‘n bamboesstok (Comas from a Bamboo Stick) by D.J. Opperman.”

Inderdaad ‘n besonderse erkenning van een van ons vernaamste digterskappe.

Ook is daar saam met die artikel vyf gedigte in die Afrikaans sowel as Engelse vertaling (deur Johann de Lange) om te geniet. Vir jou leesgenot plaas ek die Engelse vertaling van die bekende gedig “Die skedel lag al huil die gesig” onder aan vanoggend se Nuuswekker.

***

Tydens my afwesigheid gisteroggend het daar twee nuwe bydraes verskyn. Astrid Lampe vertel in Wisselkaarten van ‘n besonderse geleentheid by Oostende, terwyl Jelleke Wierenga na maande van uitmuntende deelname aan die webblad besluit het om as blogger uit te tree met ‘n besonderse stuk oor ‘n geliefde padda wat daarmee heen is. Baie dankie vir jou wonderlike bydraes, Jelleke. (En voorspoed met al die nuwe projekte wat voortaan jou aandag gaan opeis …)

Dan eers weer groet. Intussen is daar ‘n naweek om te geniet. 

Mooi bly.

LE

 

THE SKULL LAUGHS THOUGH THE FACE CRIES

 

One day, I know, I’ll outface
death with skull grinning. At least
I’ll retain my sense of humour. But
whether, like the late Mrs. Ples
or the bluebuck of my native land,
I’ll warrant a glass case in a museum . . . ?
Man is not exactly a rare animal.

Still, how clever we are with our
inner clockwork-genius, how strong
the wide swaying crane-like gestures
with which we drop rectangular skyscrapers
in residential areas and business centres.
Remarkable our scrambling research
right through dolomite to sink our arms
shaft-deep to grab and haul up
the grey ore, grinding
and refining it to bar on bar of hive-like
packed safes of investments. Oh yes,
absolutely marvelous our ability to enrich
discarded sand to fire-dust
which, if we wanted to, might just
furiously, beautifully burn up everything
in an ultimate unrepeatable blaze.

Didn’t I say the skull laughs
though the face cries?

© Vertaling: 2007, Johann de Lange
Uit: The Wisdom of Water: Selected Poems
Uitgewer: Human & Rousseau, Kaapstad, 2007
 

 

Cas Vos. ‘n Gesprek oor ‘n Sonnet.

Monday, January 10th, 2011

Rainer Maria Rilke se vyfde Orpheus Sonnet, Deel 11, en Johann de Lange se omdigting. 

 

Cas Vos

 

 

Rainer Maria Rilke

Rainer Maria Rilke

Rainer Maria Rilke verbind ʼn reeks sonnette met Orpheus wat sleutels bied om die sonnette te ontsluit. Rilke se sonnette is rondom die Orpheus legende gebou. Die legende is reeds deur hom benut in sy voortreflike Orpheus. Eurydike. Hermes in sy Neue Gedichte (Gedichte 1895 bis 1910) (Rilke, 1996:500-503). Johann de Lange het in sy bundel Wordende naak (1990:25) ʼn Sonnet aan Orpheus met erkenning aan Rilke geskryf.

Hiermee word ʼn deur oopgemaak om op die Orpheus mite te let, en veral op die sonnette van Rilke en de Lange.   

Die mite van Orpheus is moontlik (wie weet?) gebaseer op ʼn werklike historiese figuur, naamlik ʼn Trasiese volgeling van die kultus van Dionisius. Die Orpheus mitologie speel ʼn belangrike rol in die verstaan en ervaring van die leefwêreld van die Grieke; veral ook in die beeldhou en skilderkuns (byvoorbeeld Jacopo del Sellaio). Bepaalde kunsvorme strek so ver terug as 470 vC (Bertram, 2005:171). In die musiek is Orpheus verewig deur Jacques Offenbach se komposisie Orphée aux enfers waarvan die première op 21 Oktober 1858 plaasgevind het (Schonberg, 1997:320).

Orpheus is in die Griekse mitologie ʼn beroemde sanger en siterspeler uit Trasië. Hy was die seun van die Muse Kalliope en Apollo (of van die stormgod Oriagros). Met die sjarme van sy musiek het hy wilde diere, bome en selfs klippe aangetrek. Volgens die legende was hy getroud met Euridike, wat later deur ʼn slang gebyt is en gesterf het. Orpheus het dikwels na die onderwêreld gegaan om vir haar terugkeer na die aarde te bemiddel. Hy het Pluto en Persefone, die beskermers van Hades, só met sy musiek bekoor dat hy hulle oorreed het om haar vry te laat. Daar was egter een voorwaarde: hy moes nie (soos Lot se vrou) langs die pad na die bo-wêreld kyk nie. Orpheus het vir ʼn oomblik die voorwaarde vergeet, en na Eurydike gekyk. Hierna is sy vir altyd na die onderwêreld verban.

Orpheus is later deur Bacchante aangeval en verskeur. Een verklaring bied ʼn motief vir die moord deur te beweer dat hy met die vroue se godsdiens ingemeng het; ʼn ander verklaar dit was die wraak van die vroue vir die verbitterde vrouehaat van die sanger omdat hy vir altyd van sy geliefde geskei was. In variasies van die legende blyk dit dat Orpheus se lier onvernietigbaar was, en dat sy kop al pratende op die Hebrus rivier gedryf het totdat dit ten laaste in Lesbos begrawe is. Sy lier is as sterrebeeld aan die hemel geplaas. Op ouer monumente is Orpheus afgebeeld in ʼn Oosterse gewaad met ʼn Frigiese mus, en later in ʼn  Griekse gewaad met ʼn lier (Van Reedt, 1994:192; Bertram, 2005:171-173. Vgl. ook Marskschies, 2005:227-253 en Geerlings, 2005:254-267).    

Die sonnette van Rilke is ten diepste gedigte van invokasie, hoewel daar duidelike spore van ʼn “diskoers” is (Cohn, 2000:8). Die lees van die gedigte maak dit duidelik dat Rilke hom ten dele met Orpheus identifiseer, terwyl Vera in die skaduwee van Euridike staan (Cohn, 200:8). Dit sou ʼn afsonderlike artikel vra om na te gaan in watter mate de Lange homself met Orpheus identifiseer in sy ander Orpheus gedigte (vgl Nagsweet). Ek het my vermoedens, maar vir eers dit eenkant gelaat.    

Ek gee in die gesprek aandag aan Rainer Maria Rilke se Sonnet V, en Johann de Lange se sonnet uit Wordende naak (1990). De Lange gee erkenning aan Rilke deur sy onderskrif.

Rilke se sonnet, asook die een van de Lange, bestaan uit ʼn oktaaf (twee kwatryne) en ʼn sestet ( twee tersines). Ten opsigte van die struktuur van die twee sonnette val dit dadelik op dat de Lange dieselfde rymskema as Rilke volg, behalwe in die eerste strofe. De Lange se eerste strofe volg die rymskema a-a-a-a, terwyl Rilke s’n ʼn a-b-a-b rympatroon het. Die tweede, derde en vierde strofes het die volgende rympatroon: a-b-a-b, a-b-a en  a-b-a. Die aantal lettergrepe in die verskillende strofes verskil ook by de Lange in vergelyking met Rilke s’n. Moontlik benut de Lange die eerste kwatryn die a-a-a-a rymskema om deur middel van klank (oo) aan te dui hoe die lig die “die moer instroom”. Die woord “luid” in die vierde reël van die eerste kwatryn versterk die klankmatigheid daarvan. Hiermee word die krag waardeur dit gebeur ook verbeeld.

Die aantal lettergrepe wat Rilke gebruik, wissel tussen nege en tien. Dit is nie by de Lange die geval nie, dit hoef ook nie te wees nie. Wat wel opval, is dat de Lange se laaste tersine uit drie reëls van nege lettergrepe bestaan. Die oogmerk is nie hier om die sonnette tel-tel te ontleed en te vergelyk nie, maar om te wys op die noukeurigheid van die komposisie en die funksionaliteit van albei sonnette. By Rilke sowel as de Lange se omdigting is die ryme dodelik akkuraat en dit laat die leser die wonder van poësie beleef.  

Hierdie Rilke sonnette is die begin van sy drie blom gedigte. Op die anemoon sonnet volg een oor die roos en dan word die reeks afgesluit deur ʼn sonnet oor blomme. Ek vind dit jammer dat de Lange nie ook die volgende twee blom sonnette omdig het nie. Miskien moet hy dit tog oorweeg.

Die sonnet van Rilke wat hier ter sprake is, is op 15 Februarie 1922 geskryf (Engel et al, 1996:748). Die sonnette aan Orpheus is deur Rilke opgedra aan Vera Ouckama Knoop, die dogter van een van sy vriende, wat op negentien jarige ouderdom in 1919 aan leukemie dood is. Ironies is Rilke ook op 29 Desember 1926 onder die aanslag van leukemie dood (Cohn, 2000:7). Die sonnette het ʼn besondere openheid  en ligtheid, ʼn wind waai deur hulle en die lug is vars vir die asem (Cohn, 2000:5). Rilke slaag daarin om uit homself te beweeg deur middel van die sonnet buite homself te kyk en die ander in sy skoonheid en broosheid raak te sien.

Wat in die sonnette opval, is die verganklikheid en kortstondigheid van ʼn mens se lewe. Op 26 Junie 1914 het Rilke aan Lou Andreas-Salomé geskryf: “Ek is soos die klein anemoon, wat ek eenmaal in Rome in ʼn tuin gesien het. Hulle het bedags so groot oopgevou dat hulle saans nie meer kon toemaak nie. Dit was ʼn verwondering om hulle in die donker grasvlakte te sien, wydoop, steeds nog ontvangend in die oopgesperde kelk, met die drywende nag oor hulle. Ek het so heilloos na buite gegaan” (Engel et al, 1996:748-749).      

Inhoudelik is de Lange se sonnet van dieselfde stramien as dié van Rilke gebou. Hy volg die patroon en metaforiek van die Rilke sonnet noukeurig. Die slotstrofe is verrassend: van die anemoon word daar na die mens oorbeweeg. Die eie aard van die anemoon is sy oopheid na bo en buite. Dit kan in gedeeltelike koelte, maar ook in die helder son wees. Moeiteloos ontvang hy. En dan die teenstelling met die mens.    

Die beweging is nie gunstig vir die mens nie. Die bestaan van die mens is eerder in teenstelling met dié van die anemoon. “… hou langer”. En dan volg de Lange se siniese en snydende vraag:

“Maar wannéér, in watter soort bestaan,

is elk oplaas oop, & ontvanger?”

Dit is byna ʼn noodkreet na ʼn ander tyd én bestaan. ʼn Versugting dat elk uiteindelik oop, en ontvanger soos die anemoon sal wees. Die anemoon is ook volgens Rilke die besluit en krag van soveel wêrelde (laaste reël van derde strofe). Maar nou is dit nie só nie. De Lange se slotreël verskil van Rilke s’n. De Lange se vraag gaan oor die “elk” om oplaas oop en ontvanger te wees. Volgens de Lange was dit die erotiese aspek van die anemoon/anus, verál versterk deur die slotstrofe wat hom in die eerste plek na dié spesifieke sonnet aangetrek het. Hierdie insig van de Lange versterk net die siening dat omdigting tot ʼn eietydse skepping kan lei.

Rilke se vraag is wanneer is ons uiteindelik oop en ontvanger. De Lange plaas net ʼn ander aksent as Rilke deur die onpersoonlike vorm te kies, terwyl Rilke die eerste persoon meervoudsvorm kies. Ek sou in die lig van die komposisie van die laaste strofe vir Rilke se “ons” kies. “Ons” kom drie keer in dié  strofe by Rilke voor. 

Dit is boeiend hoe ʼn omdigting die aard en geaardheid van die oerbron kan bewaar, en tog iets eietyds byvoeg.  Op dié wyse word die gesprek tussen die traditio (dit wat oorgelewer is) en die eietydse omdigting voortgesit en verryk.

 

Bronnelys

 

Bertram, T. 2005. Das grosse Buch der Griechischen Mythologie. Thames & Hudson: London.

De Lange, Johann. 1990. Wordende naak. HAUM-literêr: Pretoria.

Geerlings, W. 2005. Orpheus in der vorkonstantnischen griechisshen Theologie, in Von Haehling, R. (red.), Griechische Mythologie und fruhes Christentum. Wissenschaftliche Buchgesellscahft: Darmstadt.  

Markschies, C. 2005. Odysseus und Orpheus – christlich gelesen, in Von Haehling, R. (red,), Griechische Mythologie und fruhes Christentum. Wissenschaftliche Buchgesellschaft: Darmstadt.

Rilke, Rainer, Maria. 1996. Gedichte 1895 bis 1910. Engel, M. et al. Insel Verlag Frankfurt am Main und Leipzig: Regensburg.

Rilke, Rainer, Maria. 1996. Gedichte 1910 bis 1926. Engel et al. Insel Verlag Frankfurt am Main und Leipzig: Regensburg.

Rilke, Rainer, Maria. 2000. Sonnets to Orpheus with Letters to a Young Poet. Translated by Stephen Cohn. Carcanet: Manchester.

Schonberg, H.C. 1997. The lives of the great composers. Norton & Company: New York, London.

Van Reedt, A. 1994. Orfeus, in Ensiklopedie van die Mitologie. Vlaeberg Uitgewers: Vlaeberg.