Posts Tagged ‘Kaar’

Yves T’Sjoen. “Kaar” in de Lage Landen

Wednesday, July 16th, 2014

Kaar in de Lage Landen

Het dichtwerk van Marlene van Niekerk geniet nauwelijks bekendheid in het Nederlandse taalgebied en dat is volkomen ten onrechte. Niet alleen omdat Van Niekerks poëzie niet is vertaald maar vooral omdat voor de Nederlandse markt een artificieel onderscheid wordt volgehouden tussen het wel vertaalde proza en de vrijwel onbekende poëzie van deze auteur. Voor literaire teksten die de traditionele genreindeling ter discussie stellen, is dat inderdaad een jammerlijke zaak.

Mijn ontdekking van Van Niekerks gedichten, nadat ik eerst de Nederlandse vertaling van de romans Triomf en Agaat las, is er gekomen dankzij de anthologiebundel Poskaarte. Beelde van die Afrikaanse poësie sedert 1960 (R. Foster en L. Viljoen (red.), Tafelberg/Human & Rousseau, Kaapstad, 1997). Uit de debuutbundel Sprokkelster (1977) is ‘Apologie’ opgenomen en het breed uitwaaierende ‘Amsterdam Armageddon – ’n voorspelling’ is ontleend aan Groenstaar (1983). In zoverre ik kon nagaan, zijn geen van Van Niekerks gedichten naar het Nederlands vertaald. In tegenstelling dus tot het proza, met lovend onthaalde vertalingen van beide romans, de verhalenbundel Die vrou wat haar verkyker vergeet het en recenter Die sneeuslaper, is de dichter Van Niekerk nauwelijks opgemerkt in Nederland en Vlaanderen. In Skrywers in die strydperk. Krachtlijnen in de Zuid-Afrikaanse letterkunde (Bert Bakker, Amsterdam, 2005) hebben Eep Francken en Luc Renders nauwelijks aandacht besteed aan de poëzie (“Zij trad eerst op als dichteres. […] Van haar vallen gedichten over Nederland op, bijvoorbeeld ‘latter day don quichot’ […]”). Dit panoramisch overzichtswerk voor het Nederlandse publiek maakt behalve deze algemene omschrijving geen melding van Van Niekerks dichtbundels.

De met de prestigieuze Hertzogprys vir Poësie bekroonde derde dichtbundel van Marlene van Niekerk, Kaar (Human & Rousseau, Kaapstad, 2013), is op 29 januari 2014 gepresenteerd bij deBuren in Brussel. Bij die gelegenheid sprak Alfred Schaffer, Van Niekerks collega verbonden aan het departement Afrikaans en Nederlands van de Universiteit van Stellenbosch, de laudatio uit. De persvoorstelling heeft niet meteen geleid tot een jubelende ontvangst van de boekuitgave. In het zomernummer van Poëziekrant (2014/4) publiceert Toef Jaeger een bespreking – de enige beschouwende tekst over Kaar die me vooralsnog ten onzent bekend is − waarin de gedichten als “tomeloos, bandeloos, grenzeloos” worden bestempeld. Opmerkelijk in diens recensie zijn de vermeldingen van de Nederlandstalige dichters Robert Anker, Eddy van Vliet, Rutger Kopland, Constantijn Huygens en Chris J. van Geel, ofschoon Kaar volgens de recensent toch vooral “een overvolle verzameling vaak zelfreferentiële poëzie” is. Jaeger wijst daarenboven op de Nederlandse setting van enkele gedichten, zoals Francken en Renders dat al eerder deden, maar hij besluit dat gezien de sensitieve aard van de teksten Van Niekerks poëzie als “on-Nederlands” kan worden beschouwd.

Deze vaststelling staat in contrast met de receptie van Kaar in Zuid-Afrika. Op Versindaba vermeldt Zandra Bezuidenhout bijvoorbeeld dat Van Niekerks dichterschap wel degelijk raakvlakken vertoont met de experimentele poëzie van Astrid Lampe en Anneke Brassinga. Vooral het “assosiatiewe taalgebruik” wordt daarvoor als graadmeter gehanteerd. Andere dichtersnamen die in de beschouwing opduiken zijn Lucebert, Gorter, Adriaan Roland Holst, Van Ostaijen en Slauerhoff.

Het kan geen toeval zijn dat in de kritische ontvangst van Van Niekerks derde bundel, ruim dertig jaar na  Groenstaar, de Nederlandstalige literatuur als referentiekader wordt gebruikt. Uiteraard zeggen die naamsvermeldingen meer over het kritische repertoire van beide recensenten dan over Van Niekerks (al dan niet strategische) referentieapparaat. Zowel Jaeger als Bezuidenhout menen raakvlakken met de experimentele verstechniek van gecanoniseerde en hedendaagse schrijvers te ontwaren. Dat is het beeld in de Afrikaanstalige en Nederlandstalige literatuur dat van Van Niekerks poëzie wordt geconstrueerd.

Marlene van Niekerk heeft in een interview met Louis Esterhuizen (18 april 2014), naar aanleiding van de toekenning van de Hertzogprijs voor Kaar, betoogd dat zij zich weinig gelegen laat liggen aan klassieke genreconventies. Passages in Agaat, Memorandum en De sneeuwslaper rekent zij zelf tot de poëzie:  “Ek het na my gevoel nooit eintlik opgehou poësie skryf nie, ek het dit net nie aangebied as poësie nie. Dit staan in prosavorm in die visioene van Bileam in “Die oog van die meester” in my eerste kortverhaalboekie, ook in Treppie se WC-toneel in Triomf, in die kursiefgedeeltes in Agaat, en oral in Memorandum, en in Die sneeuslaper”. Toef Jaegers uitspraak dat Van Niekerk, na dertig jaar van dichterlijk stilzwijgen, een ‘veelstemmige’ en ‘veelzijdige’ dichtbundel heeft gecomponeerd en hiervoor heeft geput uit “een reservoir” wordt door de auteur zelf weerlegd. Kaar als “een vat om de productie van drie decennia in op te vangen” is volgens Van Niekerk niet het resultaat van een plotse opstoot van dichterlijk vernuft. Een schrijver die normerende genres ter discussie stelt en zich niet laat vastzetten door deze conventionele genreaanduidingen, kan immers niet worden herboren als dichterlijke persoonlijkheid maar werkt verder aan een imposant oeuvre dat zich niet laat opsplitsen.

De weerbarstige en recalcitrante teksten in Kaar sluiten aan bij de vermelde passages in Agaat en andere prozateksten. Er kan worden gewezen op recurrente motieven, zoals verval en vergankelijkheid (Toef Jaeger), soortgelijke schrijftechnieken (Bezuidenhout), intertekstuele en autoreferentiële procedés. Misschien verdient het aanbeveling, nu Van Niekerk met de Hertzogprijs is bekroond en haar (dicht)werk in Zuid-Afrika alom geprezen wordt, ook een Nederlandse vertaling te voorzien. Zoals uitgeverij Atlas bloemlezingen met poëzie van Antjie Krog en Wilma Stockenström samenstelde (tweetalige edities), Sheila Cussons in de Sandwichreeks is opgenomen en Jonkers poëzie door Komrij is gebloemleesd, zou ook voor een Nederlandstalige leespubliek het dichtwerk van Van Niekerk kunnen worden ontsloten. In de veronderstelling dat het teksten betreft die deel uitmaken van een uitdijend en inderdaad veelzijdig oeuvre dat inmiddels wel al voor ons taalgebied beschikbaar is gesteld. Kaar is ook vanuit dat opzicht een uitgelezen kans om het werk van Marlene van Niekerk verder te ontdekken.

(c) Yves T’Sjoen / 2014

Onderhoud met Marlene van Niekerk

Friday, April 18th, 2014

Louis Esterhuizen (LE) gesels met Marlene van Niekerk (MvN) oor haar bundel Kaar (2013: Human & Rousseau) en die Hertzogprys vir Poësie waarmee dié bundel bekroon is. ‘n Uittreksel uit dié onderhoud het in Rapport, 6 April 2014, verskyn.

***

LE: Marlene, jou eerste digbundel, “Sprokkelster” (1977: Human & Rousseau) en “Groenstaar” (1983: Human & Rousseau) het ‘n geweldige impak op die Afrikaanse digkuns gehad. En tog het jy 30 jaar gewag voor jy jou volgende digbundel, “Kaar” (2013: Human & Rousseau) gepubliseer het. Hoekom dié lang wag?

MvN: Ek weet nie van “geweldige impak” nie, Louis, dit was jeugwerk in vergelyking met die groot bundels van Stockenström en Breytenbach in die tagtigs.

Ek het na my gevoel nooit eintlik opgehou poësie skryf nie, ek het dit net nie aangebied as poësie nie. Dit staan in prosavorm in die visioene van Bileam in “Die oog van die meester” in my eerste kortverhaalboekie, ook in Treppie se WC-toneel in Triomf, in die kursiefgedeeltes in Agaat, en oral in Memorandum, en in Die sneeuslaper.

Daar skyn origens uiteenlopende menings te wees oor wat dit is wat ek wel nou aanbied en publiseer. Sommige mededigters sê die gedigte is geen “egte” poësie nie, dis praatpoësie, ander suggereer dit is absoluut geen “parlando” nie, maar intellektuele “heuristiese” verse (sic).

As ek gevestigde genre-kategorieë aan die wankel kry, of as ek deskundiges kan maak verskil oor watter soort poësie dit presies is wat ek skryf, dan het ek deels in my doel geslaag, dink ek.

LE: Hoe voel jy oor die ontvangs van Kaar deur meer kritiese lesers? Veral gesien in die lig van die Hertzogprys vir poësie waarmee die bundel pas vereer is”?

MvN: Enige digter is natuurlik nuuskierig oor die ontvangs van ‘n publikasie, ook na die kritiese menings. Dis naamlik lank gelede dat ek gedigte gepubliseer het en daar was in die afgelope dekades ‘n opbloei in die Afrikaanse poësie. Die turf het digbevolk geraak met ‘n spektrum van uiteenlopende digters wat reëlmatig publiseer. Dienooreenkomstig het die veld van die poësiekritiek gekarteer geraak deur bepaalde waardes, waarderingstyle, vanselfsprekendhede, vooroordele, posisies en polariteite. Ek was dus bly verras deur die ruimhartigheid van diegene kritici en mededigters wat die tyd geneem het om my werk te lees en met opgawe van redes positief te resenseer.

Natuurlik is dit ‘n voorreg om die prys te ontvang, ek vind dit bevestigend en aanmoedigend. Maar pryse bepaal nie alles en almal nie. Selfs tydens ‘n eerste golf van positiewe resepsie het skrywers dikwels ook met skerp kritiese menings te kampe. Dit was met al my boeke die geval. Mens kan soveel goeie resensies kry as wat jy wil en soveel pryse wen as wat jy wil, dit sal niks verander aan lesers wat ander opvattings van die poësie huldig en ‘n ander soort smaak het as wat jyself toegedien is nie. En dis goed en reg so. Die letterkunde stig sosiale kohesie nie net deur konvensies en konsensus nie maar selfs meer nog deur afwykings, verskille en debat. Die tyd (en die mag) leer meestal wat standhou.

LE: In haar resensie van Kaar maak Zandra Bezuidenhout die volgende waarneming ten opsigte van jou digkuns: “Dit is hoe Van Niekerk met jou gal werk, want sy dra niks op ’n skinkbord aan nie; sy is in terme van taalgebruik ’n opperste ‘oproermaker’ en ‘draai ’n kleine revolusie af’, soos die Nederlandse digter Lucebert, vir wie ooglopende beelde en voorspelbare skryfwyses weinig te sê gehad het. ‘Daar’s werk’, klink Jan F.E. Celliers se woorde uit die vergetelheid op, want Van Niekerk duld nie ’n lui leser nie. “   Gaan jy akkoord met so ‘n opmerking?

MvN: Dis ‘n vleiende opmerking, en as ek “ja” antwoord stel ek myself absoluut nie op’n gelyke voet met die grote Lucebert nie.  Die punt is, mens bly jou eie eerste leser, dit is dus veral met jou eie gal dat jy werk. En as ek, terwyl ek skryf, die gevoel kry dat ek nie gereeld genoeg met my eie gal (of popcorn) werk nie, raak ek verveeld en verloor belangstelling in die ding wat ek probeer skryf.

LE: In ‘n poging tot popularisering van die digkuns, bestaan daar deesdae ‘n neiging om voorkeur aan toeganklike poësie te gee aangesien dit die poësie is wat sogenaamd ‘beter verkoop’. Jou bundel staan as ‘n brawe téénstem: hermetiese poësie op sy allerbeste, en soos dit dikwels met hierdie tipe poësie die geval is, sentreer die toeganklikheid al dan nie rondom die manier waarop die taal gebruik word … Vandaar dat sommige lesers van mening is dat jou nuwe verse ‘moeilik’, ‘ontoeganklik’ en selfs ‘vreemd’ is. Hoe voel jy oor sodanige opmerkings? 

MvN: Sulke opmerkings kry ek dikwels oor my werk, dit kom nie as ‘n verrassing nie.  Intussen is ek egter weer besig met nuwe werk en het reeds afstand geneem van Kaar. Die goed wat ek skryf is soms vreemd, ja, vir myself ook, en ek hou dit by voorkeur so. Want slegs as ek myself gereeld genoeg kan verras, skok, intrigeer of vermaak, kan ek aan die gang kom en aan die gang bly met skryf. Miskien is dit die rede waarom ek deesdae meestal nie-fiksie lees, daar is soveel interessante dinge om van te leer. Louis Macneice druk dit poëties uit in sy bekende gedig “Snow”:

 

The room was suddenly rich and the great bay-window was
Spawning snow and pink roses against it
Soundlessly collateral and incompatible:
World is suddener than we fancy it.

World is crazier and more of it than we think,
Incorrigibly plural. I peel and portion
A tangerine and spit the pips and feel
The drunkenness of things being various.

And the fire flames with a bubbling sound for world
Is more spiteful and gay than one supposes –
On the tongue on the eyes on the ears in the palms of one’s hands –
There is more than glass between the snow and the huge roses.

 

Indien lesers voel dat my gedigte te verskillend, ontoeganklik, verward, pretensieus of hoogsprakig is, hoef hulle mos nie willens en wetens hulle siel daarmee te versondig nie? Die meeste mense verkies dat ‘n boek niks vreemds aanroer nie en geen onbekende woorde bevat nie. Selfs Opperman was geïrriteer deur Blum se neologismes. Of miskien deur die idee: “Om te vaar is noodsaaklik, om te lewe nie” ?

Maar geen digter kan ‘n leser lyflik dwing om sig bloot te stel aan onrus, ongemak of irritasie nie. Lesers kan altyd die irriterende boek wegsit en ander boeke lees waarvan die inhoud sonder hapering absorbeerbaar is en wat binne vertroude paradigmas genoeg bied om te oordink.

Ida Gerhardt het dwarsdeur die Vyftigerbeweging en die “moeilike” Eksperimentele poësie in Nederland volgehou om tradisionele verse te skryf en hulle is vandag nog altyd wondermooi. In sommige gedigte byvoorbeeld “Soos in die somerwind die waterbessie” en “Kommunie” is ek, dink ek, nogal sterk onder die invloed van Gerhardt en Vasalis. En in ander gedigte weer onder die invloed van Van Ostaijen. Nooit kom dit in Kaar naby enige iets so wonderlik buitenissig soos “Oote boote boe” nie, en in die verre verte nie naby die vir my soms onnavolgbare werk van John Ashberry nie. Ook nie wat taalspel en satire betref naastenby so ver soos “Mi have een droom” van daardie eertydse Nederlandse vaderlandsdigter Ramsey Nasr nie.  Sjoe, ek wens Nasr wil hiernatoe kom om ons bietjie wakker te skud hierso.

LE: Jy hou daarvan om kanse te neem met jou skryfwerk; asof jy nie net jou leser tot besinning wil uitdaag nie, maar ook jouself as skrywer en dan veral ook die genre waarmee jy jou bemoei. Vorm hierdie “weerstandigheid” inderdaad deel van jou werkswyse, of is dit gewoon ‘n toevalligheid? Waarna streef jy byvoorbeeld as jy ‘n gedig skryf?

MvN: Na digtheid! 

Na plesier!

Na daardie kwaliteit wat Dickinson stel: “If I read a book and it makes my whole body so cold no fire can warm me, I know that is poetry. If I feel physically as if the top of my head were taken off, I know that is poetry. These are the only ways I know it. Is there any other way?”

Ek kry self nog glad nie die yskoue afkopgedig reg nie, maar ek probeer, en ek sorg dat ek gereeld gedigte lees wat hierdie effek op my het. Ook beroep ek my op my liewe vriendin, my eerste leser, wat dadelik vir my sal sê “nee, flou”, en wat twyfelloos die drake, wolmuise en miskolle kan uitwys.

Ek streef daarna om van myself te verskil, myself uitgeruk te kry uit die saai outomatismes van my powere opinietjies, ek streef daarna om taal soos ‘n sonde (peilstif!) uit te stuur oor die skuiwerende energiestrome wat my omgewe sodat ek mede daardeur nuwe dinge kan leer raaksien en raakvoel.

Waarom sou ‘n digter sigself of sy lesers op argumentatiewe wyse wil oortuig van die ”raaiselagtigheid van die bestaan”, en dan nog met geykte adjektiwies gelaaide taal en selftevrede stelligheid? Myself op dié wyse probeer “oortuig” van die “onpeilbare misterie van die bestaan”  sal nie vir my die ding doen nie. Ek wil eerder daardie “onpeilbaarheid” letterlik probeer opvoer, dramatiseer, uitvoer in ‘n taalmedium wat nooit resloos geïnstrumentaliseer kan word nie maar wat self deel uitmaak, miskien selfs die fundamenteelste deel, van dieselfe raaiselagtigheid. Ek kry dit nog glad nie reg nie, hoor, maar ek sal aanhou probeer.

Dit kos naamlik ‘n hele gehiert om deur talige en lewensbeskoulike selftevredenhede te breek en langs die unheimliche afgronde te skrei –  of te gier op jou bloubergliefling-roller blades.  Mens kan dit doen deur verskillende soorte minimalisme, soos Faverey of Pessoa. Of mens kan dit doen deur ‘n intieme, warmhartige landskapsminnende aandagtigheid soos in hierdie pragtige vers van Heany. Ek hou van Heany, as ek die dag lus het om aan die gang te kom met skryf maar vervul is van twyfels en selfkritiek, dan is daar vir my niks beters as om ‘n gedig van Heany te vertaal nie, dit troos en inspireer my altyd.

 

Postscript

And some time make the time to drive out west
Into County Clare, along the Flaggy Shore,
In September or October, when the wind
And the light are working off each other
So that the ocean on one side is wild
With foam and glitter, and inland among stones
The surface of a slate-grey lake is lit
By the earthed lightening of a flock of swans,
Their feathers roughed and ruffling, white on white,
Their fully-grown headstrong-looking heads
Tucked or cresting or busy underwater.
Useless to think you’ll park or capture it
More thoroughly. You are neither here nor there,
A hurry through which known and strange things pass
As big soft buffetings come at the car sideways
And catch the heart off guard and blow it open.

Die standpunt oor vreemdheid hierbo is wat my betref absoluut niks ongewoons in die poësie nie, amount and diversity integrated, strangeness, patterning, yielding while resisting, is absoluut normale handboekbeskrywings van die literêre teks, van die metafoor, volgens die waardes van die formalisme.

Maar dit gaan verder nog. Volgens my opvatting is afwykende kuns meer interessant as on-afwykende kuns. On-afwykende kuns kan weliswaar goeie gemiddelde kuns wees wat redelike vaardigheidsvlakke vertoon, maar dit verval soms tot muurpapier. Dit raak veral pynlik as die inhoud outré probeer wees maar die versifikasie bly voorspelbaar. Meestal is vreemde kuns formeel én inhoudelik afwykend of bevat iets obsessiefs, of intens. Meestal is afwykende kuns geslote, meer of minder weerhoudend, ungainly, verbluffend, dubbelbodemig of sistematies en pervers opgefok (soos in “fyngeteel”).

Ek is as jong letterkundestudent skynbaar onherroeplik gevorm deur hierdie denkbeelde van die formalisme en die modernisme en ook deur die nosie van “weirdness”. Blake is “weird”, Dickinson is meer as “weird “, Dante is “weird” verby alle grense. Ek bewonder hulle en probeer deur telkense herlesings te verstaan wat dit presies is, op taalvlak, op filosofiese vlak, wat dit is wat hulle so wonderlik off-beat, so bisar en so spesifiek en uniek maak.  Hierin is ek darem nie alleen nie. Mens kan dit alles lees by Harold Bloom in The Western Canon.

Ander invloede in my studiejare was die taalskepsis van Nietzsche, en daarteenoor die hermeutiese taalvertroue van Gadamer en Ricoeur. Moeilike bedmaats, ‘n spanning dink ek wat aan die grond lê van al my pogings. Soms val die gedigte meer uit na die kant van troos en vertroue, soms meer na die kant van skepsis en vertwyfeling.

Pas later het nosies van ekses (Bataille, Blanchot, Cioran), intensiteit van blokke sensasie (Deleuze en Guattari), die uitstel en verstrooiing van betekenis deur die “drywende betekenaar “ (Derrida et al) ‘n rol begin speel.

Miskien is die probleem gewoon dat in ons tyd die waardehorison van die formalisme verval het?

Of dat filosofiese probleemkomplekse soos die van die hermeneutiek of die nihilisme uit die mode is/in die vergetelheidgeraak het hier by ons in Suid-Afrika? (Miskien nie verwonderlik as mens in gedagte hou dat mense, ná die nihilisme van Apartheid moet cope met die nihilisme van die nuwe regime en die Pistorius-saak as die hoogste eksegetiese uitdaging beskou nie. Dit terwyl elke dag tientalle mense in ons land vermoor word. Die omvang en temperatuur, die graad van verwardheid van die sosiale werklikheid in Suid-Afrika inhibeer skynbaar filosofiese respons.)

Of miskien is die probleem dat die idee van ‘n sogenaamde Westerse kanon te ver van ons bed staan? Of dat die idee van enige kanon, laat staan een wat vreemdheid hoog in die vaandel het, hier te lande volledig verdwyn het, mede as gevolg van die ongelykheid in die samelewing en die gebrek aan gemene grond selfs net tussen Afrikaanssprekendes.

Indien alles van bogenoemde sou geld, verbaas dit my dat nie een van die lesers wat Kaar onverteerbaar vind nog gesê het dat dit gewoon ekstreem ouderwets, reddeloos Eurosentries en honderd persent élitisties is nie. Uitgedien, agterhaald, oudbollig, motballig, eksklusief, wit en dáárom irrelevant.

LE: Marlene, jy is vantevore reeds met die Hertzogprys vir prosa bekroon (Agaat,  2007: Human & Rousseau). Hoe voel dit om nou ook met die Hertzogprys vir poësie bekroon te word?  Terwyl jou bundel tog uit ‘n groot aantal heel verskillende gedigte bestaan?

MvN: Soos strome van seën voel dit, natuurlik. En seën van enige institusie in hierdie land is onvermydelik dubbelsinnig. Ek is tog dankbaar dat my bejaarde ouers en peetmoeder in die Karoo dit kan meemaak. 

So ‘n prys onderstreep alleen maar hoe min tyd oorbly. Dit neem my, omdat ek ouer word, en omdat ek steeds meer finicky raak, toenemend langer om idees helder te kry, om gedigte te selekteer en hulle te slyp om te sien of hulle standhou, om hulle agtermekaar te rangskik in groepe, om te besluit of afdelings wat ook agtermekaar gerangskik word inderdaad ‘n volgbare “verhaal “ maak en of daar terselfdertyd genoeg sinchrone verbande is.

Uiteindelik is mens tog altyd besig om ten spyte van alle vreemdheidsliefde  ‘n soort geheel  te probeer aflewer, een wat mens dan weer op die krisispunte  van aanhef en slot kan probeer oopbuig, met respektiewelik klank as teenvoeter van betekenis in die eerste gedig, en die wolk van onwetendheid as teenvoeter vir selfdefinisie in die laaste.

Ek sou die verskillende soorte gedigte wat ek skryf (daar is baie), ook kon indeel in afsonderlike  bundels met net natuurgedigte, of net politieke gedigte, of net satires, of net liefdesgedigte of net nonsensgedigte. Eenheidsbundels sou hulle wel wees, maar eenheid van wat? Vir my is eenheid pas interessant as dit ‘n risiko neem met ‘n interne veelheid van elemente wat op gespanne voet met mekaar verkeer, dan kry mens, indien jy slaag, ‘n dinamiese of vitale eenheid, ‘n bolling wat hop en bewe. Maar dis altyd ‘n waagstuk. Uiteindelik het ek net die beste gedigte gekies uit elke soort en hulle per soort in ‘n volgorde gerangskik. En toe die afsonderlike groepe in ‘n volgorde wat vir my sin gemaak het. Die oorgange tussen die afdelings was die moeilikste. En as die uiteindelike samehang ‘n opbrengs is van langdurige oorweging en konstruksie sal die lees dienooreenkomstig  een wees van tydrowende reverse engineering. In the end you either buy it or you don’t.

LE: Die Hertzogprys vir poësie word allerweë beskou as die belangrikste erkenning wat ’n digter kan verwag op haar of sy digkuns. Hoe voel jy persoonlik oor literêre bekronings; synde ‘n ‘n multibekroonde skrywer op sigself?

MvN: Die bestaan van iets soos literêre pryse en die geïmpliseerde rivaliteit en rangordes weerspreek vanuit ‘n sekere perspektief dit waarmee skrywers en digters hulleself besighou: verbeeldingsvlugte wat losgelaat word op die werklikheid, of oefeninge om die werklikheid te verlei om háár vlugte op jóú los te laat. Maar mens moet erken dat die fenomeen van pryse betekenisvol kan wees, omdat dit aangee dat ‘n gemeenskap waarde heg aan die inspanninge van skrywers en digters. Pryse kan ook literêr-kritiese en –teoretiese aktiwiteit  stimuleer. Komitees van beoordelaars moet sit en debatteer met vers en kapittel, ander deskundiges kan met hulle saamstem of verskil. Gesprek en debat word by die breë publiek opgeroep. Met prysgeld kan skrywers skryftyd, reistyd, verre argiefbesoeke bekostig, boeke en cd’s en dvd’s aanskaf vir hulle navorsing. Altyd weet mens dit is deel van jou voortgaande bevoorregting.

LE: Dikwels word daar negatiewe opmerkings gemaak oor die digkuns en die essensie daarvan. Hoe voel jy? Het die digkuns steeds ‘n rol om te speel in die hedendaagse samelewing?

MvN: Uit ‘n bepaalde perspektief  kan mens sê dat alle kulturele (simboliese) praktyke en produkte vanself en outomaties een en dieselfde funksie het, naaamlik om sosiale samehang te bevorder. Dit is nie anders met poësie nie. Poësie is uiteindelik  ‘n ouderwetse aktitwiteit, soos boeremusiek of hampaalklim, ‘n oorbodige, energieverspillende  en  geesryke, soms riskante en vir baie skrywers ‘n teleurstellende spel wat hier te lande ‘n klein groepie mense op langsame inkrementele maniere liggies aan mekaar heg. Wat is die funksie van spel wat mens by alle diere sien? Dit gee en neem intense energie, energie wat gemors word uit oorvloed. Miskien oefening ter wille van die een of ander lewensnoodsaaklikheid? Miskien gaan mens anders dood van ellende.

Poësie, die geluide, die tekens daarvan is voorlopig nog deel van ons hegting in die brose vlies van lewe op hierdie aardkloot onder die son. Wallace Stevens dig pragtig hieroor:  in sy gedig “The Planet on the Table”:

 

Ariel was glad he had written his poems.

They were of a remembered time

Or of something seen that he had liked

 

Other makings of the sun

Were waste and welter

And the ripe shrub writhed.

 

His self and the sun were one

And his poems, although makings of his self,

Were no less makings of the sun.

 

It was not important that they survive.

What mattered was that they should bear

Some lineament or character.

 

Some affluence, if only half perceived,

In the poverty of their words,

Of the planet of which they were part.

 

LE: Marlene, gee ons ‘n kykie na jou werkswyse? Skryf jy byvoorbeeld elke dag? Werk jy lank aan ‘n vers, of is hy (meestal) vinnig gemaak staan?

MvN: Ek skryf elke dag, ja. As daar te min tyd is, hersien ek iets of maak die eerste  weergawe van ‘n vertaling van ‘n goeie Engelse gedig om in oefening te bly. Dis vir my baie belangrik om in oefening te bly. By hoë uitsondering,  en net as ek goed ingeoefen is, kry ek once in a blue moon ‘n gedig geskryf wat dadelik “reg” is. Meestal egter gaan ‘n gedig oor ‘n lang tyd, maande, selfs jare lank, deur verskillende weergawes, dikwels deur twintig dertig tot sestig weergawes, voor ek uitvind waaroor dit eintlik gaan, of ‘n oplossing vind. Baie keer vind ek nooit ‘n oplossing nie.  In terme van tydsinvestering is dit dan ontsettende duur wrakke wat ek langs die pad moet los.

LE: Ten slotte – is dit moontlik vir jou om ‘n persoonlike gunstelinggedig in Kaar uit te sonder? En dan ook te vertel hoekom juis dié gedig ‘n flonk in jou oog plaas?

Ek dink nou aan “Binnehuisversiering” (i.e. “Besoek van die binnehuisversierder, pp. 104 – 106) omdat dit iets illustreer wat die meeste digters ervaar. Ek was sommer aan die skribbel ,‘n doodle, laat in die nag, half aan die slaap, ‘n storietjie. Eers ‘n paar weke later het ek gesien waaroor dit alles moontlik kan gaan en dit bietjie reggetrek en in reëls geplaas.

En dit is wat ek noem digterlike luck: om iets te skryf wat jy glad nie uitdink nie, en dan deur die skryfsel iets vertel te word wat jy nie geweet het nie. Of jou verbeel dat jy iets vertel word wat jy nie geweet het nie! Dit is en bly ‘n ydel besigheid. 

Die ydelste strewe is seker om iets geskryf te kry, skelm langs jouself verby met toe oë en met jou linkerhand tot jy deur blote toeval ‘n crash maak met konsekwensies. Of jouself vertel dit het konsekwensies.

Eintlik is die hele skryfproses vir my ‘n poging om myself sover te kry om bruikbare ongelukke te maak.

Dit sal na my mening die einde van die Afrikaanse letterkunde beteken as met die dood omgeboorde literatore vandag aan veral jong skrywers en digters sou suggereer: moenie soek vir moeilikheid nie, kyk waar jy trap, geen bokkespronge nie asseblief, netnou kry jy ‘n ongeluk, bly veral eenders en naby jouself, bly identies, bly voorspelbaar, nie te slim nie, en nie te dom nie, net normaal, wees ‘n omlynde identiteit, ‘n eenheidsubjek selfgelyk op elke skaal van jou psige, moenie ons oog laat spring nie, ons asem laat haper nie, ons rus versteur met jou verskilmasjien nie, kommunikeer verstaanbaar, gebruik taal as jou instrument en hou dit ten alle tye onder jou beheer, vertrou jou instrument,  glo in hom, bly toeganklik, moenie druk plaas op jou materiaal nie, moenie jou medium besmet deur vreemde import nie, moet in gods naam nie ontstigtelik raak met weird toevalle en hectic cadenzas nie, bewaar die vrede in die voorkamer, moenie ‘n trek kry op jou hart nie, asseblief, hou jou gemoed op ‘n kier met ‘n deurstopper as versekering, die lewe is teleurstellend en verwarrend genoeg, die werklikheid wreed en kompleks en onbillik genoeg, dus –  play fair, play simple, never darkly, never slyly, never roughly, never change the game plan, remain my loyal servant, the servile slut of my professional boredom. 

Nou ja, gelukkig het ons nie sulke tipes onder ons nie en leef ons wat ons letterkunde betref nie in China, Iran, Zimbabwe, of in iets soos die eertydse Derde Ryk of die vroeëre Sowjet Unie nie. 

Die eintlike probleem is nie politieke onderdrukking of literêre benepenheid nie maar miskien dat ons wat die letterkunde betref reeds vir ‘n deel in die mall leef, of in die tuisnywerheid en dat die verkoopbaarheid van literêre produkte en die onvanpaste glamour waarmee dit soms in die kommersiële veld omgewe word waardes geword wat die literêre kritiek ongesiens binnegesypel het. Dit sal die ergste soort konserwatisme wees. Dit sal alles nivelleer

Wat van iets volledig onvoorspelbaars soos ‘n rasegte Pussy Riot? Ons kan dit altyd voor die verkiesing afskop in daardie kerk waar Number One hoëpriester is.

Mens sou nie dink dat ‘n sestigjarige julle moet aanmoedig nie, boys and girls! Lets rock, babies, lets get a life!

18 April 2014

Stellenbosch


Hertzogprys vir Marlene van Niekerk se bundel “Kaar”

Friday, March 28th, 2014

Die Raad van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns het pas hul bekronings vir 2014 bekend gemaak. Die pryse sal na keuse van die bekroondes tydens bekroningsplegtighede, onderskeidelik op Stellenbosch (27 Junie) en Pretoria (5 September) oorhandig word.

HERTZOGPRYS VIR POëSIE

Die Hertzogprys is die vernaamste prestigeprys in die Afrikaanse letterkundige wêreld en heet na die groot kampvegter vir Afrikaans, genl. J.B.M. Hertzog. Die prys is beperk tot oorspronklike letterkundige werk in Afrikaans en word jaarliks om die beurt toegeken vir poësie, drama en verhalende prosa in dié volgorde. Die prys word toegeken op aanbeveling van die Akademie se Letterkundekommissie. Die prys van R50 000 word geborg deur Rapport. 

Die Hertzogprys word vanjaar toegeken aan prof. Marlene van Niekerk vir haar bundel Kaar.

In haar resensie van dié bundel het Zandra Bezuidenhout haar soos volg daaroor uitgelaat: “Die bundel Kaar kan beskryf word as ’n eksuberante verslag van onderdompeling in die groot tumult wat ons die Lewe noem; ’n verlustiging in die roes van menslike ervaring, maar ook in die taal self, en daarmee saam ’n strewe om alles teen die lig te hou. Intellektuele, filosofies-georiënteerde boustof, gewis, maar denkstof wat gekonkretiseer word in ’n ryp oes van daaglikse belewenisse. Elke gedig is ’n instansie van nadenke waar verwarring en verwondering tot heerlik sintuiglike poësie gemaal word. Daar word stilgestaan by lewensvrae, soms vermom as grap, genot of toevalligheid, wat strek van die misterie rondom die aantrekkingskrag tussen mens en mens, of mens en natuur (hoe innig spreek sy nie die waterbessieboom en die swaan in twee wonderskone verse aan nie), tot by die belewing van ’n kunswerk deur Bruegel, Magritte of Weissenbruch […] Van Niekerk plaas die Afrikaanse poësie op ’n nuwe trajek. Ek ervaar hierdie besonder ryk en ryp bundel as ’n adembenemende tog. Dit is ’n versameling verse wat saampraat met (en wegpraat van) die beste wat ons digkuns op die oomblik te bied het; meevoerend, esteties hoogs bevredigend en vormgewys briljant.”

‘n Welverdiende bekroning, inderdaad!

Gaan lees gerus die volledige resensie hier: http://versindaba.co.za/2013/11/25/resensie-kaar-marlene-van-niekerk/

By wyse van lusmaker volg een van die gedigte uit Marlene van Niekerk se bekroonde bundel.

Oggend van ’n waterfiskaal

(Uit die Cederbergsuite)

 

Allagot! geglip uit die knukkels

van hierdie kant se koskans- en hansmaker

wip die waterfiskaal die oggendkier in,

kaneeeeeel van verbasing op sy bors,

onder sy kruidnagelkloutjies die rinkink-rulle

spiksplinterspuwende Dwarsriviersand,

tinktuuuuur van manelkwik geveer op sy flanke,

strak in die frak, die keil platgekam,

akkelief hy oor die akkers tot die waterkant, kyk! –

triljarrrrrrrrrrde klein en groot fiskale innie spiekspiegel,

hokaai kohorte kansvatters

wat hy konter met pronkstand akimbo,

knipstert na die kindlig in die oewerkrui,

en wegstaan, kyk so, eeeeene Ollewagen-onderbaadjie,

hy is die een en innigste godontglipper

hier in die prilwilde hoogmakerson,

!tewiek in sy keel sit sy roepnaam !tewiek

soos ’n klok in die bergkut, ketoooools

van die mondsagte more.

 

(c) Marlene van Niekerk (Uit: Kaar, 2013: Human & Rousseau)

 

 

 

Resensie: Kaar (Marlene van Niekerk)

Monday, November 25th, 2013

Kaar. Marlene van Niekerk. Human & Rousseau. ISBN 978-0-7981-6304-0. Prys: R226. 212 bladsye. Sagteband met stofomslag.

 

Resensent: Zandra Bezuidenhout

 

Kaar (molen)

Uit Wikipedia, De vrije encyclopedie

Molen De Korenbloem, Kortgene.

 

Een kaar of tremel (In Groningen en Friesland zegt men romp) in een traditionele korenmolen is een soort vierkante en trechtervormige silo om een graanvoorraad in op te slaan. Onderaan zit aan één zijde een schuif, van hieruit komt het maalgoed in de schuddebak, die het uiteindelijk in het kropgat van de maalsteen brengt om tussen de stenen fijngemalen te worden. In een gemiddelde kaar kan zo’n 100 tot 150 kilo graan gestort worden. Soms zit er ook nog een grote voorraadkaar boven het kaar van het steenkoppel om een nog grotere voorraad te hebben.

 

 

 

 

 

HOE RYP DIE KORRELS, HOE VOL DIE KAAR?

In die Afrikaanse letterkunde geniet Marlene van Niekerk ikoniese status. Wat staan lesers te wagte van ’n derde digbundel uit die welgevulde kaar van ’n veelsydige woordmeulenaar, ’n professor in kreatiewe skryfkuns wie se romans internasionale bekendheid verwerf het, en waarvan die poësie in die are bult? 

Die klinkende titel Kaar vang jou onverhoeds en die skoon, sober stofomslag verklap niks. ’n Gesonde snuffelsin lei jou na ’n bepaalde Nederlandse gebruikswyse van die woord “kaar”, maar jy hou jou opsies oop. Kort voor lank staan “kaar” kordaat as openingswoord in die gedig “Woordverklaring” (20), en ’n paar versreëls later word die term deur die spreker toegelig: “kaar” as ’n “[t]regter sonder voet/ waardeur die koring/ op die meulsteen stroom”. Uit die tweede strofe blyk dit egter dat ook ander betekenisse van die woord toepaslik is, want die spreker wil in ’n kaar begrawe word: hier die drywende houer vir die bewaring van vis, waarvan die vlegwerk beeld word van die gedig. Dit is hoe Van Niekerk met jou gal werk, want sy dra niks op ’n skinkbord aan nie; sy is in terme van taalgebruik ’n opperste “oproermaker” en “draai ’n kleine revolusie af”, soos die Nederlandse digter Lucebert, vir wie ooglopende beelde en voorspelbare skryfwyses weinig te sê gehad het. “Daar’s werk”, klink Jan F.E. Celliers se woorde uit die vergetelheid op, want Van Niekerk duld nie ’n lui leser nie.

Die bundel Kaar kan beskryf word as ’n eksuberante verslag van onderdompeling in die groot tumult wat ons die Lewe noem; ’n verlustiging in die roes van menslike ervaring, maar ook in die taal self, en daarmee saam ’n strewe om alles teen die lig te hou. Intellektuele, filosofies-georiënteerde boustof, gewis, maar denkstof wat gekonkretiseer word in ’n ryp oes van daaglikse belewenisse. Elke gedig is ’n instansie van nadenke waar verwarring en verwondering tot heerlik sintuiglike poësie gemaal word. Daar word stilgestaan by lewensvrae, soms vermom as grap, genot of toevalligheid, wat strek van die misterie rondom die aantrekkingskrag tussen mens en mens, of mens en natuur (hoe innig spreek sy nie die waterbessieboom en die swaan in twee wonderskone verse aan nie), tot by die belewing van ’n kunswerk deur Bruegel, Magritte of Weissenbruch. Die fokus verskuif van die vergange idille van ’n plattelandse leefwyse tot by die hedendaagse landsproblematiek, en as komplement, besoeke aan verre wêrelddele. Maar dit is nie slegs die inhoudelike wat boei nie. Vir die uiteindelike maalproses is die meulstene van ’n “loper” en “ligger” nodig: die persoonlike perspektief en kreatiewe insette om die poëtiese werking op gang te bring. Uit die wrywing ontstaan die magie, die bekoring van “swart musikale materie” uit die bek van die singende merel (206), en by implikasie, die mond van die digter.

Waar vertroude waarnemings, denkpatrone, woordgebruik en taalkonstrukte uit hul veilige hulsels gewan word, bied die bundel mudsakke vol leesgenot en ewe veel moontlikhede vir taal- en letterkundige studie. Van die vetste korrels is die ruim gebruik van leenwoorde (“dreikanter”, “yardang”, “cicadas”, “passepartout”), Afrikaanse woorde met ’n lae gebruiksfrekwensie (“frivole”, “balsturig”) en ander wat grootliks in onbruik geraak het (“aans”, “alewee”, “liewerlee”, “ maliekolder”). Maar daar word nog meer uit die gerwe geskud, soos ’n rykdom aan vakterminologie uit die musiek (“tremulant”, “triole”, “partiture”, “stringendo”), die natuurwetenskappe (“tele-, mikro-, episkoop”; plante- en dierename) en die filosofie (“metempsigose”) wat sluimerende betekenisse losmaak. Nuutskeppings kry hul lê in prikkelende woordvervormings en woordsamestellings (“inkielend”, “prilwilde”, “fladdermeeu”, “ontvaam”, “blindverankerd”, “sweef-epistels”), volkse uitdrukkings (“lepellê”, “dwars-bemoerd”, “ruk- en plukgevaarte”) en funksiewisseling (“ek honger my mond na jou”). Daarby word die moontlikhede van die teenwoordige deelwoord uitgebuit om die deurlopende motief van wording te beklemtoon (“langs ’n klipmuur lopend”, “langsaamaan vervangend tussen rots” en “vlietende vervinniging”). Ewe treffend is die opstapeling van klank in grinterige ritse en die omkering van ’n meer gebruiklike woordorde wat ’n vergrootglas hou oor die plooibaarheid van taal. Op velerlei maniere skep die digter dus ’n konstellasie van stelwyses waardeur haar soeke na alternatiewe taaltekens getematiseer word.

Die aandag vir die taal word voortdurend opgeëis, selfs deur ’n gedig soos “Najaarsbloei”, een van die toegankliker gedigte met ’n meer tradisionele strofebou. Hier word dit verlewendig deur ’n reïterasie van r- en k-klanke en die tipiese invoer van minder bekende woorde. In die geheel verkry hierdie oënskynlik direkte vers groot diepte, omdat dit deur sy metaforiese werking op meer slaan as die ryping van ’n blomsoort:

 

Daar’s ’n najaarsbloei op koms van krismisrose,

eendersyds en rose van Crespuscule –

meervoudige falankse teen die buitemuur: hydrangea;

verwilderd op die sypad oor ’n heg van pale: skemerblom.

 

Uit krismisknoppe korrelig gedronge in ’n kroes

van blare, andersyds uit rankroos-trossies,

blyk ’n voorneme tot eindontvouing.

 

Straks bewys hul aan mekaar, aan my, twee transaksies

met die laatseisoen, twee vorme van oorlewingsplig:

 

voor vensters bied die gulle krone verstrooiing, straling,

vrygewig na die wêreld terug, aan die straatkant

hang lanterns hul stil gekooide binnelig.

 

Die spelelement is in hierdie bundel soos die springerige outydse houtwol in die kissie van die gedig. Deur die veerkragtigheid van die spel word gedagtes in balans gebring en die vrug gevorm, en ontkom die filosofies georiënteerde digter aan swaartillende en somber besinnings. Waar die woordkunstenaar haar moedertaal en die standaardleksikon verruim deur die kulkuns van hibridiese vermenging en ander taaltruks, word haar hele aanbod ’n verbeeldingryke spel. Die prettige “Eerste risky liefdesliedjie”) en “joeliewoorde” toon hoe lig en dartelend hierdie spel kan wees, en hoe moedswillig. As digter is Van Niekerk by uitstek die Humo Ludens; selfs die onderlinge spel van geluid, beweging en wind boei haar: “Dis troos om so te speel/ met niks wat alles in beweging bring” (“Vrou, wind, deur”). Op die oog (en oor) af geskied die klank-, woord- en taalspel in die gedigte spontaan, maar in die kunste is dit slegs ten dele waar; die borreling uit die onbewuste word gekanaliseer en gestileer tot ’n berekende meganisme, soms ter vervreemding, wat die spierkrag en literêre waarde van die gedig versterk.

Die vermoede ontstaan dat oningewyde lesers hierdie taalmaneuvers as wartaal mag ervaar – die spetterende “Oujaar Amsterdam 2007”, ’n skitterende vers vol vuurwerk, sou ’n voorbeeld kon wees, of ’n gedig soos “Fagotvis”. Die digter se aanslag mag deur sommige as pretensieus beskou word, soos wat geneig is om te gebeur waar kunstenaars werk van ’n grensverskuiwende aard lewer. Die eerste gedeelte van “Fagotvis” lyk so:

Soos die gravin van Cassillis

met goudbek Johnnie Faa

wil ek onder elweglories

met my kwibus na die dolboom vaar.

Meegaande hy, nie ongediend,

my onmanteling is mals

van my falie tot my falbala.

Met wenkbrousterre bik hy

in my voorkopklip

’n rigting-roos van onsin,

paai parels oor my klavikel

kram ’n stertspier in my min.

Hy kroon my met ’n varkenskop

maal maanglas vir ’n vin

uit torks van sy tentakels

skud hy soos silwer Cernunnos

op die ketelplaat van Gundestrup

die fynste lariekoek en kul.

[…]

 

Die ander kant van die munt is dat ingeligte en geoefende poësielesers groot waardering sal hê vir Van Niekerk se verstommende taalgebruik wat gunstig vergelyk met dié van haar Nederlandse mededigters Anneke Brassinga en Astrid Lampe. Hulle word as eietydse eksponente van die eksperimentele digkuns beskou, maar staan myns insiens in Van Niekerk se skadu. Dit is nietemin interessant om gedigte soos Brassinga se “Klauwier” en “Kornoelje” uit haar bundel Landgoed met Van Niekerk se Kaar saam te lees, veral ter wille van die ooreenkomste in assosiatiewe taalgebruik.

Die oorspronklike en ruim aanwending van die metafoor is ’n uitstaande element van hierdie bundel. Lesers sal merk dat die digter die gawe het om een saak in terme van ’n ander te sien en te noteer, en dat selfs ’n hele gedig soms as ’n uitgebreide metafoor funksioneer. In een van ’n groep deernisvolle verse aan die pa is die sorvuldige lossny van die waatlemoenkroon byvoorbeeld ’n versinnebeelding van afskeid – hier word iemand wat eenmaal die pronkstuk van ’n gesin of clan was, losgesny uit die lewe en staan hy “onbloot […]/ asof opgebaar, ’n ongebroke kroon/ op ’n smal bleek boot van skil” (“Waatlemoen”, 91). Die metaforiek in Kaar behoort vir leesgroepe ’n interessante gespreksonderwerp te wees en kan bydra tot die ontsluiting van hierdie bundel en die werking van die poësie in die algemeen.

Die intreegedig vertoon ’n hele aantal van die belangrikste bundelkenmerke: gedurf in die aanpak, klankryk, die toon oorwegend speels, selfs hilaries, en die gedagtegoed verpak in ’n stuk woordwerk wat bestempel kan word as ’n gedagtestroom ingeklee met innoverende taalgebruik. Soos al die gedigte, vertoon “Oggend van ’n waterfiskaal” ’n sterk sin vir ritme ten opsigte van stuiting, vertraging en vloei, wat saam met die uitrek, plasing en herhaling van klanke uitmond in verse van groot musikaliteit. Voeg hierby die konkrete beelding, die blyke van verwondering en ontroering (“die mondsagte môre” is van die teerste beelde denkbaar) en die paradoks van ’n uitbundig-beheerste vryeversvorm, en die gedig word ’n matrys vir die bundel in die geheel:

 

Oggend van ’n waterfiskaal

(Uit die Cederbergsuite)

 

Allagot! geglip uit die knukkels

van hierdie kant se koskans- en hansmaker

wip die waterfiskaal die oggendkier in,

kaneeeeeel van verbasing op sy bors,

onder sy kruidnagelkloutjies die rinkink-rulle

spiksplinterspuwende Dwarsriviersand,

tinktuuuuur van manelkwik geveer op sy flanke,

strak in die frak, die keil platgekam,

akkelief hy oor die akkers tot die waterkant, kyk! –

triljarrrrrrrrrrde klein en groot fiskale innie spiekspiegel,

hokaai kohorte kansvatters

wat hy konter met pronkstand akimbo,

knipstert na die kindlig in die oewerkrui,

en wegstaan, kyk so, eeeeene Ollewagen-onderbaadjie,

hy is die een en innigste godontglipper

hier in die prilwilde hoogmakerson,

!tewiek in sy keel sit sy roepnaam !tewiek

soos ’n klok in die bergkut, ketoooools

van die mondsagte môre.

Afgesien van die digter se gevoeligheid vir geluid en geur (“die suis/ van duisende gelate maste” en “die reuk van hars”, 18; “jou hemp wat ruik na ryp persimmon”, 185), steun sy buitengewoon sterk op visuele indrukke en word dit op onverwagse maniere en in ongewone terme haar gedigte ingebed. Meermale betrek sy die werk van beroemde skilders en vind sy daarvoor ’n teenhanger in haar eie uitgebreide eksploitering van die kleurpalet. Dit wemel van voorbeelde, waaronder die “glubules moerswart” krismispruime wat hang in “die onmoontlike maroen van somer” (77); “die wynrooi lelie van ’n haan se lel” (87); die “tremulante rooi” van Manet se laaste pinksterrose “teen/ ’n boonswart/ agtergrond” (194); “’n swanenek met monstermasker van swart-oranje” en “die fluisterpopulier/ se groen en silwer tweespalt” (205). In ’n enkele volg kleurbeelde mekaar op: die “groen kokarde van die voorjaar”, ’n merel “gereïnkarneer uit oniks”, die “oer-clemartis, git soos die oog van Spinoza git/ en geel om die bek soos dotter” en die “klep van lapis lazuli” (206). En hoe helder glim die “korsmos mosterdgeel gespat” op Kreta nie (187); en’n ander keer “De Hoop/ se duinkam geel soos murg” (190), of die “glansende kastanje boude van perde” op ’n skildery van Velázquez (195).

Die gedig “Mei”, wat Herman Gorter se Nederlandse lentegedig in herinnering roep, is een voorbeeld van hoe Van Niekerk se ultrasensitiewe singuiglike waarneming ’n fynbedagte, meesleurende vers beslag kry:

Mei

 

As mens deur ’n verkyker die dood soos fluitekruid kon afloer,

haar in haar onderblom van onmoontlike kant kon nader

by awendlig, die werweling muskiet om haar steë

soos sonnestelsels fyn spinnend in die binneoor,

as jy haar kon inkatrol aan die netvlies soos die godkromme

van ’n swanenek met monstermasker swart-oranje,

die syig kwispelende swemkuns tot in die webbe kon deurskou,

as mens haar opgeblaas op die retina kon binnekoggel

soos die vlugtige koekoek en sy spikkels uit die gemarmerde

lugte van Mei, jou kon verdroom by haar intieme wappering

soos deur ’n veldteleskoop jy die blaar van die fluisterpopulier

se groen en silwer tweespalt twyfelloos aan die hart kan hou,

hoe graag sou mens dan na haar ingaan, voortydig selfs,

met uitvergrote oorgawe soos ’n kind, sy gesig gedruk

in malse gras, hoe maklik oplos in die wete van ’n digbysyn

aan haar onmeetlike detail.

                                                               

                                                               (Nedereindse plas 2012)

 

As geografiese en tematiese teenpool vir die gedigte wat in die Suid-Afrikaanse bodem gewortel is, soos die sensitiewe en sensuele “Seun wat visvang” by die Dwarsrivier, of enkeles wat in Kaaps geskryf is, word daar ook op woorde, sake en plekke uit die Nederlandse leefwêreld geput. Interessant is die verskil in benadering tussen “Hollandse wandeling” en die distopiese “Hollandse landskap”. Elders staan ’n hutspot van“bel-tegoed”, “lariekoek”, “als het u belieft” en “bakke Douwe Egberts”) naas ’n nomenklatuur van straat- en plekname soos “Ijsselstein” en “Woerdense Verlaat.

Afdeling 2 bevat van die teerste en dringendste liefdesgedigte wat ek nog in Afrikaans teëgekom het. Die trits getiteld “limerence”(24-26) verwys na ’n obsessiewe toestand van vervoering waarin die verliefde haar bevind, met die bybehorende toespelings op die fisieke. Wat aan hierdie drie liriese verse ’n meerwaarde gee, is die illustrasie van maniere waarop die geliefde deur die digterlike woord en ander handelinge aanwesig gestel word. Deur te “soek” (by herhaling, doelbewus), te “skrywe”, “traseer” en “resiteer”, en tekens te trek wat “aanwasem”, probeer die spreker verbete om die afwesige ander se gelaatstrekke op te roep. Terselfdertyd is die uitgesponne, oewerlose aanbod tekenend van die onvastheid en emosionele beladenheid van die oomblik.

Motiewe wat deur die nege ongetitelde maar grootliks tematies geordende bundelafdelings sirkuleer, is dié van musiek en klank, en van tekenstelsels in die algemeen. Die spreker se gefassineerdheid met die wildernis van tekens wat hul voortdurend aan haar opdring, lei tot ’n verbete poging tot dekodering en enkodering by wyse van die poësie. Die gedig word ’n lokus van betekenisgewing; deur ’n wisselwerking van dekonstruksie en konstruksie kry die “maakwerk” beslag en ontstaan die “poiesis” waar sienings, denke en taal tot stof gemaak en vindingryk herskep word. Gevolglik duik direkte verwysings na die skeppende skryfhandeling op in woorde soos “skryf”, “inskribeer”, “stom dui ons tekens” en “wat daarvan sin moet maak in ’n gedig”. Talle beelde kan na die digterlike aktiwiteit herlei word, want die verbeeldingryke lees is ’n dankbare metgesel van ’n verbeeldingryke digterskap.

Omdat die bundel se intellektuele onderbou verskuil word in speelse woordontploffings, spieëls en draaideure, talige sparre en horte, verg dit dat lesers die gedigte aandagtig sal lees en hulle sal losmaak van gevestigde verwagtinge rondom die werkinge van taal en die digkuns. Die vertolking en waardering van hierdie gedigte berus enersyds op ’n bereidheid om die leesproses te verlangsaam, woordeboeke en ander naslaanwerke te raadpleeg en te ontdek hoe die digter se ensiklopediese kennis haar boustof voed. Poësieliefhebbers sal hierdie verposings in die reis geniet, of soms verlei word om net in die vloei van die gedig te bly. Hoe ookal, sal lesers oorweldig word deur die bundel se inhoudelike rykdom en hulle verstom aan die vormgewing. Dié met ’n sin vir die komiese sal hul verkneukel in “Bejaarde met mobiel”, “Besoek van ’n binnehuisversierder” en die verf-episode in “Gerbrand/Plascon”.

Die spreker staan in verwondering oor groot en klein; oor die branderryer wat ’n spikkel word in die breek van ’n reuse-golf by Tangaroa, maar ook oor die misère van gemis of lyding, en die klein vreugdes in die domein van huis, kombuis en tuin. Dit sluit aan by die subtema van die heimat wat gestalte vind in verse oor bekende dorpe en plekke, die inheemse flora en fauna, en aktuele kwessies soos die ontginning van aardgas en die gesneuweldes by Marikana. Deur hierdie sterk plekbewustheid verkry sommige plekke trouens ’n metafisiese teenwoordigheid, soos in die mistieke “Waenhuiskrans” waar niks meer aan mekaar verbind hoef te word nie “as ruising aan stilte, as wolke aan wind”. Herinneringe aan die vreemde en die eiendomlike skuif oormekaar op reise na Kreta, ’n Sweedse eiland en Italië, met terugflitse na die Cederberge, McGregor en die Weskus. Plek word in die slotgedig ook liggaamlik beleef as die voet verdeel word tussen Worcester en Wellington, en die vel die teksture aanneem van die Pakhuisberg of Stilbaaiwier.

Die toon en aanslag is meestal lig-satiries of tong-in-die kies, soms berekend banaal (“Brief aan Suid-Afrika”) om oordrewe stelligheid op ’n afstand te hou en sake met ’n ligte veeg te relativeer. So word die historiese bewussyn gestel teenoor die konsep van vervlieting en dien laasgenoemde as ’n korrektief op oormatige aandag aan “kodekse, konkordanse, etimologieë, genetiese spore”. Dit is in pas met die Zen-gedagte waardeur dinge toegelaat word om net te wees, te straal soos in “Najaarsbloei” – sonder die noodsaak van optekening, bewaring en singewing, waardeur ook ’n bemoeienis met digterskap in ’n ander perspektief gestel word.

Van Niekerk se breë verwysingsraamwerk stel haar in staat om in te speel op die werk van ander digters, onder meer Adriaan Roland Holst se “Winter aan zee” (189) en Paul van Ostaijen se “Marc groet ’s morgens de dingen” (“dag vis/ dag skulp”, 198). Alle soorte tekste word egter betrek. Die digter skryf ’n treffende credo as onderdeel van ’n “skildersmis” by The painter deur Marlene Dumas (196) of voer ’n Afrikaanse volksliedjie as requiem ten tonele (“Die Alibama”, 188). Plaaslike skrywersfigure of hul werk figureer in ’n herskrywing van reëls uit Ingrid Jonker se “Die kind” (170), of in Peter Blum se “bros pik” van ’n vuurhoutjie (138). Die insluiting van “’n Boodskap uit die dode van Peter Blum” verbaas nie, omdat Van Niekerk as Blum in extremis beskou kan word. Die intertekstuele spel rank in alle rigtings, ook deur die invoer van Bybelse frases soos “geen jota” (189) en “my siel buig hom in my, onrustig” uit Ps. 142 (192).

Van Niekerk plaas die Afrikaanse poësie op ’n nuwe trajek. Ek ervaar hierdie besonder ryk en ryp bundel as ’n adembenemende tog. Dit is ’n versameling verse wat saampraat met (en wegpraat van) die beste wat ons digkuns op die oomblik te bied het; meevoerend, esteties hoogs bevredigend en vormgewys briljant. Die digter skep haar eie “incunabel” en persoonlike “grimoire” (vra maar vir dr. Google) waarin ontroering bewerkstellig word deur ’n gesofistikeerde, volwasse kunstenaarstem, ingeënt op dié van ’n ongekunstelde plaasdogter.

Soos Elisabeth Eybers in Onderdak en J.J. Slauerhoff wat bely het “alleen in mijn gedichten kan ik wonen”, verlaat ook hierdie digter haar op die hulsels en steunpunte wat die poësie aan kwesbares bied. Met ’n “heksepluim van drukkersink” neem sy ná 101 gedigte haar vertrek uit hierdie woordhuis, ’n kaar van unieke styl en proporsies:

 

Exit Octopus vulgaris

 

Die digter, oorgevoelig wese, kan gerus ’n voorbeeld neem

aan wat die seekat moet versin deur haar gebrek aan skulp:

verdeel die hart betyds in drie, die brein in nege dele,

splyt die voet in twee kwatryne, vir Worcester vier,

die origes vir Wellington, tatoeëer die kripsiskunde

in al die lae van die vel, skurf soos klippe in die Pakhuisberg,

glad soos Stilbaaiwier, ossilleer soms as korbeelhuis

uit die rococo in pruimepienk koraal, bluf jou smart

met stekelsteunpilare uit ’n middelgoties katedraal,

maak die aardkloot tot jou oester, jou bedstee

uit ’n kokosneut, berei in nood jou ligspigot

teen die inval van die Kaapse aal, die naywerige

snotglad rob, hersien die pomp, vul die swart foedraal,

trek die binneborstrok haaks, mik jou gulste waterstraal,

en vuur – psiempsoem! – ’n heksepluim van drukkersink,

vlug kop eerste in die wolke der onwetendheid,

al jou sinne in een kraal.

 

 

                                         Resensie geborg deur

 

 

 

 

 

Louis Esterhuizen. Poetry International Web fokus op Marlene van Niekerk

Tuesday, September 3rd, 2013

 

Met Poetry International Web se nuutste uitgawe word daar onder andere op Marlene van Niekerk, wie se derde bundel Kaar einde September verwag word, gefokus.  In sy uitstekende – en nogal omvattende – oorsigartikel, tipeer Leon de Kock haar digkuns soos volg: “Van Niekerk’s work is distinguished by several factors, among them an almost visceral energy at the level of the individual sentence (in her fictional prose), and the poetic line (in her poetry). This is an ‘energy’ that manifests phonically – literally, in word-bending sound-effects and visually, as ‘thick’ images which are evoked in layers, at a micro- as well as a macro-level. Writing with this kind of robust intensity, Van Niekerk succeeds in capturing an almost childlike sense of wonder at the sheer audacity of, for example, a shrike, in its will to live, despite the odds.”

En verderaan, die volgende: “In Van Niekerk’s poetry, then, the ethical challenge is to explore, much more boisterously than usual, the reaches of both language and what we perceive as reality. Her poetry forces readers to expand their categories of cognition, of seeing, and of translating such amplified observation into language which is both ample and finely grained.”

Nog ‘n wins by dié oorsig is die lys met uitgebreide skakels na vele onderhoude wat met die digter gevoer was, en ook resensies en/of besprekings van haar werk. En soos gebruiklik is daar sommer heelwat meegaande gedigte om te lees.

Gaan kyk en geniet dit …

Hieronder volg een van die gedigte wat op Poetry International Web gevind kan word.

***

NAGPSALM

dis ‘n ou klavier wat die nag verklaar
dis ‘n klawerbord
by die voete van dinge
by die voete van lamppale
by die vrank voete van olyfbome
dis metronome
by die soeter voete van die suurlemoenboord
in die vlei se voet van water
onder om die riete
om die voete van die lelies
dis ‘n ou klavier
miskien is dit ‘n weefstoel
dis die weefstoel se klikkende pedale
of  smidsgetinkel
onder-in die molm van die nag
of ‘n naaimasjien met ‘n klopvoet
wat zik-zik binne-in die kuil
dis skelm jazz op klepels
dis om die voet van elke halm
minus melodie
sonder kadens
dis ‘n ou klavier
dis ‘n ou klavier
dis ‘n spikkeling onder die voetsool
dit galm
om die voet van die laventel
dis voetlepels
dis voetmusiek
van kikkers en van krieke
dis hulle wat so dingel en dienk
aanhoudend in die elm van die gras
hierby hum ek
hierby strum ek
hierby swingel ek
my nagpsalm

© Marlene van Niekerk (2013)