Posts Tagged ‘Karel Schoeman’

Philip de Vos.The King and I

Sunday, February 20th, 2011
 
My ma het altyd vir my gesê mens praat nooit sleg oor die dooies nie, maar ek was nog altyd van die opinie dat as jy sleg is, is jy sleg. Net omdat jy dood is, maak jou nie skielik goed nie.

 ’n Ander rede is dat die dooies glo nie kan terug antwoord nie.  Ewenwel – dit is seker veel erger om slegte goed oor die lewendes te sê, want dan word dit bloot skinder en die ergste is: hulle kan jou wel terug antwoord. Toe het ek gewonder of ek oor Karel Schoeman mag skryf, want sover ek uit koerantberigte kan aflei, leef hy nog. Maar gelukkig weet ek wel dat hy die een lewende is wat nooit sal terug antwoord nie. Wat hy dink, is egter ‘n ander saak.

My grootste aanspraak na aanleiding van Andy Warhol se uitspraak dat elkeen op aarde geregtig is op fifteen minutes of fame, is dat ek wel kan sê dat ek vir drie jaar langs Karel Schoeman gesit het. Dit was in die jare 1957 – 1959. Die plek; UOVS die Universiteit van die Oranje Vrystaat. Toe was hy nog Tromp Schoeman en ons het albei Engels en Afrikaans-Nederlands vir ons B.A. hoofvakke gehad.

Sommer in die eerste week op universiteit het die eerstejaars reeds geweet dat Tromp anders was. Tromp was lank en bleek, onaangetas deur die Bloemfonteinse son terwyl ons ander almal kon spog met ons sonbruin lywe, nie dat jy veel daarvan kon sien nie, want ons moes almal klas toe met ‘n baadjie en ‘n das en ordentlike skoene aan daardie boerevoete van ons. Velskoene was heeltemal verbode.

Ek was van die begin af bewus van Tromp se slank delikate hande en die blinkwit hemp wat onder by die baadjiemoue uitgesteek het en wat sy hande nog bleker laat lyk het.

Die res van ons eerstejaars het bangerig rondgeloop, want alhoewel nòg ek nòg Tromp koshuisstudente was, was daar steeds ‘n week of twee van ontgroening waar ons almal met ons groenboekies moes rondloop en die handtekeninge van die Studenteraadslede moes kry en vir almal moes “oom” sê. Tromp het egter botweg geweier om deel van enigiets so studentikoos te wees. En terwyl die res van ons bang-bang rondgeloop het, het Tromp rustig sy gang gegaan en was hy êrens in die skemer biblioteek te kry.

Gedurende lesings het ek om een of ander rede altyd langs Tromp beland. Maar ek was bewus dat die lesings van Gerhard Beukes en Benedictus Kok hom erg verveel het. En van professor Kok gepraat, ek onthou nog goed wat sy laaste woorde aan ons na drie jaar in sy klas was: “In die drie jaar saam met julle het julle my g’n enkele oomblik plesier gegee nie. ‘n Goeie toekoms kan ek julle dus nie toewens nie!”

Hierdie woorde het sekerlik nie vir Tromp van stryk gebring nie. Hy was nooit werklik in die Afrikaanse letterkunde geïnteresseerd nie, en ek onthou nog goed hoe hy langs my gedurende Afrikaans lesings gesit het met ‘n dik oefeningboek langs hom waarin hy besig was met ‘n Engelse roman en ek was elke keer verbaas as ek na die nommer kyk wat bo-aan elke bladsy geskryf is. Dit het toe alreeds ver in die honderde getrek.

En een insident onthou ek nog goed: ons is gevra om ‘n Vondel drama te lees en daaroor ‘n verslag te skryf: Vir weke lank het ek met Jephtha geworstel en beswaarlik verder as bladsy 15 gevorder en toe hoor ek dat Tromp reeds Vondel se versamelde dramas van 25 of wat dwarsdeur gelees het. Toe weet ons almal Tromp is anders as ons.

En een dag het professor Gardner gedurende ‘n Engelse lesing aan ons in Tromp se afwesigheid gesê dat hy selfs by Oxford nie so ‘n briljante brein teegekom het nie. Dit het my ego glad nie goed gedoen nie. Miskien sou dit veel beter gewees het as iemand soos Ena Murray langs my in die klas gesit het.

Na 1959 het ek nie weer van Tromp gehoor nie – tot iewers in die middel sestigs. Ek het begin onderwys gee; terselfdertyd het ek sanglesse begin neem en het vir die eerste keer in Bloemfontein op die verhoog verskyn. Tromp was in Pretoria; daarna in Ierland in ’n monnikeklooster en toe skielik weer terug in Bloemfontein as bibliotekaris.

Hoe ons weer kennis gemaak het, weet ek nie, kindsheid het nog nie heeltemal by my ingetree waar die verlede helderder as vanmiddag se middagete is nie.

Ek kan egter vaagweg onthou hoe ek saam met Tromp vir Bertie van Rensburg en haar vriendin Babs Boer gaan kuier het en hoe ek nog dié aand foto’s geneem het.

 Dan kan ek ook onthou hoe Tromp in die gehoor was toe ek die rol van Camille in Lehar se Vrolike Weduwee vertolk het. ‘n Soort vriendskap seker, maar nòg ek nòg Tromp het ooit vir mekaar tuis kom besoek. Dit was ‘n kwessie van hom met die motor kom oplaai en dan later daardie aand weer kom aflaai.

Toe, begin 1967 verbreek ek my bande met Bloemfontein en gaan woon ek in die Kaap waar ek steeds onderwys gee en op vryskutbasis in operas optree.

Toe gebeur dit dat ek terloops weer kennis maak met Tromp. Dit was 1971 gedurende my heel eerste besoek aan Europa. Ek het op die Dam-plein in Amsterdam tussen die hippies gesit toe Tromp onverwags daar verbystap, Tromp wat intussen bekend geword het as Karel Schoeman en reeds in 1970 die eerste keer met die Hertzogprys bekroon is.

Dit was die begin van ‘n briewevriendskap waarin Karel my elke keer gekontak het tydens sy Suid-Afrikaanse besoeke.

 

Maar dan keer op keer terwyl ek vir hom in Kaapstad rondkarwei, het hy vir my vir my gesê: “Onthou, ons is alleenlik vriende omdat jy ‘n motorkar het, en ek nie.” En om een of ander rede, het dit nie eens bevraagteken nie.

In 1973 neem ek een van die grootste besluite in my lewe. Dit was die begin van vyf jaar as vryskut operasanger – ‘n wonderlike tydperk waarin ek skielik my talente ontdek as sanger, met my eerste uitstalling as fotograaf asook my eerste boek – ‘n half outobiografiese novelle oor my kinderjare in Bloemfontein en as gevolg van my vriendskap met Karel noem ek dié boek dan ook Karel van Krieketstraat.

 

Met my optredes as vryskutsanger beland ek toe weer dikwels in my geboortedorp Bloemfontein waar ek in operas met my karakterrolle optree en terselfdertyd tydens my besoeke by my ouers tuisgaan.

Karel het destyds by die plaaslike biblioteek gewerk en het sonder aarseling vir my gesê: “Hier is die voordeursleutel van my woonstel. Ek besef dat daar g’n privaatheid is as jy by jou ouers bly nie. Gebruik dié sleutel net wanneer jy wil.”

Maar, ten spyte van sy aanbod het ek nooit hiervan gebruik gemaak of selfs die binnekant van sy woonstel gesien nie.

Hy was ook destyds besig met navorsing vir sy boek Bloemfontein – die ontstaan van ‘n stad, wat later in 1980 gepubliseer is, en omdat ek hier grootgeword het, het ek telkens gedink aan mense met wie hy ‘n onderhoud kon hê.

Een aand dink ek daaraan dat hy met die Butlers moet gaan gesels. Grace,my eerste sangonderwysers en haar drie oujongnooi susters het toe reeds al jare hier gewoon.

Dit was vroegaand toe ek by sy woonstel aankom om met hom te gesels. Ek het die voordeurklokkie gelui, voetstappe daar binnekant gehoor en toe ‘n skielike skaduwee agter die loergaatjie. Die deur het egter gesluit en onoopgemaak gebly.

Die volgende oggend het ek na die biblioteek toe gegaan. Karel was agter die toonbank. Ek het ‘n boek kom teruggee en met g’n woord van sy kant nie, het hy na my gekyk ongeïnteresseerd asof hy my nooit ooit geken het nie.

En dit was presies wat gebeur het. En ek kon dit nie verstaan nie.

Later, terug in Kaapstad het ek van verskeie mense gehoor met presies dieselfde ondervinding as ek: Leon Rousseau, Dot Serfontein, Wilma Stockenström. Een middag het ek selfs ‘n onverwagte telefoonoproep van die fotograaf Paul Alberts gehad: “Ek het vir weke lank saam met Karel deur die Vrystaat getoer. Hy is selfs die peetpa van een van my kinders. En nou – dít!”

Ja, met Paul het dit soos met al die ander ook gebeur: op die ou end word ‘n rooi streep deur jou naam getrek. Redes hoef daar nie te wees nie.

Vir jare daarna, en nou nog, het ek soms ‘n droom waarin ek en Karel weer vriende is. En in my droom vra ek altyd: “Waarom was daar nog al die jare hierdie verspottigheid?” Maar ek kan nie onthou of daar selfs in die droom ‘n antwoord kom nie.

In die vroeg-tagtigs het Karel Kaapstad toe getrek om die waarheid te sê – hy het oorkant die straat gewoon ek in Oakshof in Uniestraat en hy in Palmhof oorkant.

Een middag het ek en my vriend Peter gaan stap en besluit om vir my vriend Nico Smit te gaan kuier. Nico vir wie ek reeds sedert 1953 geken het toe ons beide in Standerd Sewe was.

Nadat ons die voordeurklokkie gedruk het, het ons besef dat al die vensters toe was en dat daar niemand tuis was nie. Langs een van die stoeppilare was daar ‘n skielike geluid en kry ons ‘n duif met ‘n beseerde vlerk. Toe Peter die duif optel om te sien wat verkeerd is, hoor ons die hek oopgaan en vir die eerste keer in jare sien ek weer vir Karel.

En sy enigste vraag: “Is die mense tuis?”

En myne: “Nee, ons het net nou hier aangekom en hierdie beseerde duif gekry.”

“Wel, dis julle probleem!” en hy draai sonder enige woorde om en stap weg.

Ek dink nie ek was nog ooit in my lewe werklik ‘n nare mens nie en die enigste wraakgedagtes het maar gewoonlik op ‘n stukkie papier beland.

Ek moes tog destyds alreeds besef het dat hy bedoel het ons is vriende net omdat ek ‘n motorkar het en hy nie. En op my eie simpel manier wou ek wraak neem. ‘n Mes in die rug sou veels te erg wees. Al waartoe ek in staat was, was ‘n effense raps oor die vingers.

By Clarkes se Boekwinkel in Langstraat het ek ‘n 1930 boekie Etiquette for Gentlemen raakgeloop. Prys 25 sent. Sonder om die prys uit te vee het ek my boodskappie voor in geskryf: Ek dink jy het hierdie boekie nodig – Philip.

Natuurlik het ek nooit ‘n antwoord verwag nie. ‘n 25 sent boekie is seker g’n antwoord werd nie.

En toe – ‘n paar jaar later.

Dit was in Blooms se Apteek oorkant die straat.

Ek het nog by die toonbank gewag om te betaal, toe ek skielik ‘n bekende stem agter my hoor. En toe ek opkyk sien ek vir Karel vir die heel laaste keer in my lewe in lewende lywe en soos dit iemand betaam wat goed grootgemaak is, groet ek hom. Nie met die hand nie, maar met ‘n ordentlike knik van die kop.

En sy manier van terugstaar was kouer as daardie middag in die Bloemfontein-biblioteek.

Die Etiketboekie het dus defintitief nie gewerk nie.

Die CNA was reg langsaan Blooms se Apteek en dit was nie eens nodig om lank te dink oor ‘n volgende stap nie. Al wat dit my sou kos was om ‘n enkele poskaart te koop.

Natuurlik het ek teen dié tyd geweet dat Karel altyd in winkels aandring om in Afrikaans bedien te word.

In my beste Engels dus, net om hom ‘n bietjie kwater te maak het ek die oop poskaart gepos sodat enigiemand dit vooraf kon lees.

 

Mr. Tromp Schoeman

c/o South African Library

Queen Victoria Street

Gardens

Cape Town

8005.

 

En dan ‘n enkele sinnetjie:

“I must apologise for greeting you this morning in Blooms Chemist. I afterwards realized that it was merely a reflex reaction.”

Sincerely,

Philip de Vos

 

Het ek ooit ‘n antwoord gekry? Natuurlik nie.

Maar later kom ek ook wel tot die besef dat ek deur my eie dade miskien net so eksentriek soos Karel geword het.

En tog. ‘n Paar jaar daarna in die middel tagtigs het een van die periodes van terugkerende depressie my weereens getref. En soos die vorige kere het ek besef dat ek dringend mediese hulp nodig het.

Ek het self my tassie gepak en was op pad na die Leeuwendal-kliniek om my daar vir ‘n paar dae in te bespreek. Toevallig op pad daarheen, by Blooms se Apteek loop ek klein Madeleine, Madeleine van Biljon se dogter raak en vertel ek haar waarheen ek oppad was.

‘n Paar dae daarna kry ek ‘n briefie in die pos. Dit is een van daardie briewe wat ek nooit weggegooi het nie en steeds êrens in ‘n boks lê om weer eendag ontdek te word en herlees te word.

In die brief noem hy dat Madeleine hom van my depressie vertel het, dat hy dit ten volle verstaan en dat hy aan my dink.

En onderaan geskryf is die naam

TROMP.

En dit is hoe ek hom graag wil onthou – oor daardie jare toe ons min of meer vriende was of dalk beter gestel: toe ons vir drie jaar langs mekaar gedurende die Engelse en Afrikaans-Nederlandse klasse gesit het en ek alreeds besef het: Tromp is anders as ons.

  

 

 

Kopiereg © 2011 Philip de Vos (Privaatversameling)

Geen foto’s mag sonder verlof van die digter gereproduseer of in enige vorm of deur enige elektroniese of meganiese middel weergegee word nie, hetsy deur fotokopieëring of enige ander stelsel vir inligtingsbewaring of verspreiding nie.

Andries Bezuidenhout. Afskeid en vertrek, iemand?

Tuesday, February 8th, 2011

Ek soek ʼn kopie van Karel Schoeman se Afskeid en vertrek, of selfs die Engelse vertaling daarvan genaamd Take leave and go. My eie kopie lê in Trompsburg en ek wil dit graag aan ʼn nuwe kennis in Kaapstad stuur wat besig is om Schoeman te ontdek. Daar is min Engelssprekende Suid-Afrikaners wat Schoeman ken of waardeer, helaas. Dis nogal lekker om met iemand wat nie Afrikaans is nie daaroor te kan gesels. Nogal ʼn formidabele Engelssprekende wat Die laaste Afrikaanse boek deurgewerk het (“I read slowly when I read Afrikaans, only about fourty pages a night…”), omdat hy in die sestigs belangstel en nou nogal ʼn interesse in Schoeman self ontwikkel het. Meer onlangs het hy Hierdie lewe gelees, wat ek dink Schoeman se beste boek is, en toe toevallig ook ʼn draai op die Roggeveld gaan maak. Maar Afskeid en vertrek het ʼn ander, eie relevansie vir die hede, as apokaliptiese boek oor die toekoms.

Wil iemand in Kaapstad en omgewing afskeid neem (permanent, of tydelik) van ʼn kopie van Afskeid en vertrek? Dis nêrens in die handel te vinde nie.

Andries Bezuidenhout. Die Louw-huis in Sutherland

Friday, January 7th, 2011

Sutherland bly een van my gunstelingdorpe in die Karoo. ʼn Belangrike rede hiervoor is seker Karel Schoeman se boek Hierdie lewe, ʼn hartroerende roman wat dokumenteer hoe Afrikanerboere in die omgewing hul grond bekom het, hoe hulle hulself uit armoede uit opgewerk het en hoe hulle die landskap begin domineer het. Dit is seker een van die mees sensitiewe studies van koloniale, landelike patriargie. Die boek is ʼn belangrike verwysingspunt in Marlene van Niekerk se Agaat.

In Sutherland bly ons gewoonlik op Nicol en Marina van der Merwe se plaas Blesfontein. Die plaas is op die Roggeveld se eskarp. As jy op die eskarpkant staan kan jy die Cederberge sien en onder jou die Tankwa-Karoo, of die Ceres-Karoo soos sommige mense dit hier noem.

Vir meer as drie eeue jaag die boere hier hul skape elke winter met die Oubergpas af na onder toe, sodat die skape nie van winterkoue en sneeu omkom nie. Soos meeste van die ander boere, het Nicol en Marina ook ʼn plaas onder in die Tankwa-Karoo. Dis al hoe jy hier kan boer.

Karel Schoeman se bemoeienis met Sutherland se geskiedenis kom natuurlik van sy belangstelling in die wêreld van NP van Wyk Louw. Ons hou in Sutherland stil, sodat ek foto’s kan neem van hoe die huis waar NP van Wyk Louw en WEG Louw grootgeword het vandag lyk.

Philip de Vos. Skrywersblok op ‘n skrywersblog

Saturday, December 11th, 2010

 

Sommerso op ’n dag kom ek vandeesweek agter dat die Muse verdwyn het. Die hoekoms en waaroms is ’n bietjie onduidelik, maar dit het sweerlik iets te doen met die feit dat ek twee weke gelede met my R5000 kamera in ’n swembad in Tulbagh beland het.
 

 

 

Ek het al wel gehoor van water op die knie soos met die storie van die arme mev. Fourie wat deur vreemde vrese oorval is:

 

’n Sekere Kaatjie Fourie

het water gekry op die knie.

     Sy raak toe bevrees

     en skree haar skoon hees,

want sy ly mos aan hi-dro-fo-bie

 

Maar ek is doodseker daar bestaan ook iets soos water op die brein wat my skielik tot skrywersstomheid dwing en ek het g’n idee wat ek vandag op hierdie blog moet skryf nie.

Dit was op 26 November toe en Peter vir die naweek in omgewing Tulbagh gaan ontspan het.

Vir twee dae was ek gefassineer met die spel van kleure in die water. Die oord se swembad was rooi geverf en ek het gedurig geklik en met my digitale kamera kon ek onmiddellik die resultaat sien.

 Vergete is die dae toe mens twee kameras moes hê: een vir swart-wit foto’s en ’n ander een vir kleur. En as jy ’n filmspoeletjie koop was dit òf vir 24 òf vir 36 foto’s en teen die tyd dat jy die knoppie 36 keer gedruk het, het ses maande of selfs ’n jaar al verbygegaan. Nou druk jy daardie knoppie sommer 382 keer binne ’n paar minute en hoop jy iets is darem bruikbaar en dan deur nog ’n druk van ’n knoppie in Photoshop word selfs die simpelste foto skielik ’n meesterstuk en lyk dit soos ’n waterverfskildery of sepia of word dit geretikuleer. Nee, dinge het te maklik geword en nou dwaal ek al klaar af voor ek by my uiteindelike skande uitkom.

Ja, om onverwags in water te beland, kom al van ver af. En nou praat ek van Bloemfontein se Cricketstraat-dae toe ek skaars 8 jaar oud was:

My suster Rea was pas twee jaar tevore gebore – op 8 Mei  1945  – presies 2 minute na die Vredeverklaring na die Tweede Wêreldoorlog.

Ek onthou goed dat die badkamer buite die huis was en dan moes daar nog met hout vuur in die geyser gemaak word om die water uiteindelik warm genoeg te kry om in te kan bad.

Om hierdie omslagtigheid te vermy, het my ma vir Rea snags in ’n bababadjie gebad wat sy langs die dubbelbed staan gemaak het. En nadat Rea gebad en gepoeier was en terug in die baba-bedjie gesit is, was dit tyd vir slaaptyd. Op sulke wintersaande het ek dan sommer tussen my ma en my pa ingekruip. Maar met Rea in haar bedjie was dit eers tyd vir my ma om saggies te bid, en omdat daar nie veel spasie tussen die bad en die bed was waar sy kon kniel nie, het sy sommer kiertsregop daar op die bed langs ons gekniel en dan was ek bewus van ’n sagte gemompel, maar kon g’n enkele woord van haar gebed uitmaak nie.

En toe gebeur dit – na ’n dag van harde werk – want sy het bedags nog vir my pa by sy markagentskap gehelp, raak sy een aand vas aan die slaap gedurende die gebed en val sy bo van die bed af, reg in die bababadjie dat die water so spat.

Gelukkig tog was dit my ma wat ondergedompel is en nie Rea wat uit haar bababed geval het nie, anders kon dinge dalk erger verloop het soos met ’n ander baba van wie ek gelees het:

 

’n Bybie van Bloekombosdal

het doems in ’n pie-pot geval.

     Toe sê sy ma glo:

     “Dit was net H20

en dít was genadiglik al…”

 

Maar, om deesdae te bad, lank na daardie Cricketstraatdae is nou veel makliker. Jy draai die kraan oop en met jou bad-olies of ’n skuimbad met yslike wit borrels wat jou skaamte bedek, kan jy maar daar in die warm water lê en luier totdat jou tone en vingers later soos wit rosyntjies lyk.

Maar nou dwaal ek alweer af.

In die laat sestigerjare het ek in Tamboerskloof in Kaapstad gewoon en in die woonstel bokant my was twee oujongnooi-susters wat gekla het elke keer as ek my musiek te hard speel. Dan moes ek maar die volume sagter draai, maar dit was glad niks in vergelyking met die geluide wat snags uit hulle woonstel, of liewers hulle badkamer gekom het nie.

En was hulle lief vir bad? Ja, elke liewe aand – albei van hulle. En omdat die plumbing nie van die modernste was nie, kon ek elke aand duidelik hoor as die waterkraan oopgedraai word, en die bad vol water geloop het. Die stilte wanneer die kraan toedraai word, en dan skielik, elke liewe aand: vreemde gorrel-dreungeluide van hulle woonstel bokant my tot reg onderkant hier by my, waar ek in die bed lees oor die dieper dinge van die lewe.

Ja, elke liewe aand, soos ’n ander antie van wie ek gelees het:

 

’n Antie van Leeudoringstad

het winde gelos in die bad.

     ’n Magtige dreuning

     geuiter met mening

het water laat borrel en spat.

 

So loop die lewe en twee weke gelede het ek en Peter besluit om vir ’n naweek die Shisa gasteplaas net buite Tulbagh te besoek.

En daar was niks wat my gedwing het om enige iets te doen nie. Ek kon maar net daar op die grasperk lê en lees aan ’n efffens dunnerige maar uiters spannende Karel Schoeman-roman waar daar op bladsy 493  ‘n stoel omval.

En so nou en dan wanneer ek nie meer die spanning kon verdra nie, het ek in die swembad se rigting gestap en op ’n veilige afstand met my digitale kamera foto’s van die wisselende waterrefleksies geneem. Ek het die water maar van ver af beskou, want koue water en ek was nog nooit werklik maats nie.

En wat is daar presies in Tulbagh te doen wanneer jy reeds al die kunswinkeltjies bekyk het, en al die gerestoureerde huise bekyk het, en die huispryse in die huisagent se vensters bekyk het, en die Saronsberg-teater van buite bekyk het met eers twee weke later ’n uitvoering van Ouboet van Orkney Snork Nie se dae as die ster van die aand? Daarom vir ’n bietjie opwinding moet jy jou maar uiteindelik Shoprite toe haas om die kruideniersware met hulle vrolike kleure op die winkelrakke te bekyk.

Ja, as jy Tulbagh eenkeer gesien het, het jy dit gesien.

En wat maak mens in die aand as jy nie meer waterrefleksies kan afneem nie? Swembaddens het altyd ‘n bekoring behalwe vir blindes miskien wat glad niks kan sien nie en vir die blindes wat nie van koue water hou nie is daar ook nie veel plesier nie, soos oor die arme man van Kwazulu-Natal van wie ek gelees het:

 

’n Blinde van Umbogintwini

het nog nooit ’n bikini gesien nie.

     Pleks van kyk, moet hy voel,

     as hy spring in ’n poel.

Hierdie lot het hy glad nie verdien nie.

 

Ewenwel – Dit was Vrydagaand – en skielik kry ons die nuus:

Daar is vanaand ’n Drag Show in Tulbagh en voor die tyd ’n heerlike pastadis spesiaal vir die gaste. In my jong dae in Bloemfontein het ons so dan en wan Stampmotors gehad by die plaaslike skougronde. En ek het êrens in Die Burger se motorbylaag gelees dat Drag Racing deesdae so ’n populêre sport geword het. En dit is baie grênder as stampmotors. Renjaers jaag teen ’n geweldige spoed en van begin tot eindpunt duur dit partykeer slegs ’n paar sekondes.

Toe ons dus vroeg-aand by die huis/restaurant aankom vir die Drag Show was ek aan die begin ’n bietjie onkant gevang. Die gaste was, soos te verstane almal jong mans, met so hier en daar ’n dame tussen-in. En dit het my nogal verbaas hoe gesofistikeerd die Tulbagh Drag racing manne is. Ek het gedink almal sou boepe hê en hulle sou rondstaan en winde opbreek elkeen met ’n Castle of ’n Black Label of ’n glas Dop en Dam in die hand.

Maar ek is gou verkeerd bewys en het besef ‘n mens moenie sommer die gevolgtrekking maak dat die manne hier in Tulbagh agtervelders is nie. Die manne wat daar rondgestaan het, het almal langsteel wynglase vasgehou en dit was net designer outfits en goue kettings waar jy kyk. Dit was Nike en Adidas en Gucci en Calvin Klein en ek met my Mr. Price verbleikte blou jeans en t-hemp het ’n bietjie uit gevoel. Maar miskien het my R5000 kamera wat om my nek gehang het my tog ’n bietjie grênder laat lyk. En in plaas van mekaar aanspreek as Broe of ou Bees het ek my verbeel ek het so nou en dan die woord Darling gehoor, maar dit was maar seker my gehoor, want deesdae, op my hoë ouderdom hoor ek tog so nou en dan allerhande verkeerde goed.

Eenkant was daar ’n soort verhogie met kantgordyne wat vol sequins uitgeborduur was en oor ’n stoel op die verhoog is ’n jakkalsvel-stola gedrapeer, maar die jakkals het ietwat verrineweer gelyk en die een glasoog het seker al jare gelede reeds uitgeval. Toe reken ek dit is seker maar ’n jakkals wat destyds hier in die omgewing deur een van die Drag Racing manne geskiet is.

Die pasta wat in die kombuis bedien is, was glad nie sleg nie, en ek het op ’n plastiekstoel langs die swembad gesit en die weerkaatsings in die water dopgehou, want met die naderende skemer en na ’n paar glase wyn het die ligrefleksies op die swembad se water al hoe interessanter begin word.

Ek sou met een van die jong mans wou praat, maar wat sou dit my in elk geval help – ek weet absoluut niks omtrent motorkarre nie en ’n Uno en ’n BMW lyk vir my maar min of meer dieselfde – dus het ek maar met my kamera op die weerkaatsings gekonsentreer en so nou en dan ’n foto geneem.

My kamera het ongelukkig glad g’n niemand van die jongelinge beïndruk nie. Ek dink hulle het veel laer gekyk en net die Mr. Price jeans raakgesien.

Tog het iemand agter my my op die skouer getik en gevra waarom ek so gefassineerd was met die water. En toe ek omdraai sien ek twee jong dames wat baie wyslik in hierdie warm Wes-Kaapse weer hulle hare taamlik kortgeknip hou. En daar begin ’n onmiddellike vriendskap en ek gesels land en sand oor myself en wys die wonderlike water-foto’s wat ek dié dag geneem het.

Maar terwyl ek nog so foto’s op die digitale skermpie wys, hoor ek ’n gemoduleerde stem van die verhogie se kant af: “Ladies! The Drag Show is about to commence.”

Dit is eers toe dat dit my byval dat daar nie veel plek is vir motors om verby te jaag nie en moes ons almal seker buite na die straat se kant toe om te sien hoe die motormaniake alle Guinness Book of World Records in Tulbagh se strate probeer verbeter.

Maar pleks daarvan dat almal buite toe storm, begin musiek skielik van iewers oorverdowend deur die luidsprekers te blêr. Blêr is seker die verkeerde woord, want dit was sweerlik Joan Sutherland se Casta Diva, maar pleks van ’n jong Sutherland met ’n woeste bos rooi hare en ’n kakebeen soos Tobie Cronjé kom daar ’n  onwulpse, lelike, vet en uiters middeljarige vrou op die verhoog en sy sing en sy sing terwyl die sequin-blinkertjies van haar rok my byna verblind. En soos baie middeljarige dames het hierdie een ook met die jare ’n uiters ongewenste harige bolip begin ontwikkel.

En toe ek omdraai om beter te kan sien, verloor ek my ewewig. Dit was ook nie heeltemal my skuld dat daar nie veel meer as ’n halwe meter spasie tussen my en my nuwe vriende en die swembad was nie.

Ja, dit was die laaste sien van my en my R5000 digitale kamera. Ek het daardie koue water ingeplons met kamera en met my Mr. Price outfit en al.

Joan Sutherland is die verhoog af en nadat iemand my uit die waterdieptes gered het, het ’n jong man my op die rand van die swembad uitgehelp en sommer daar op die plek gewys hoe ordentlik ons jong mense nog kan wees. Hy het sy designer T-shirt uitgetrek en dit aangebied sodat ek my my ’n bietjie kon droogmaak en ’n bietjie waardigheid kon herwin. En terwyl hy my sy hemp aanbied kon ek alleen maar dankie-sê terwyl hy met al sy pragtige tatoeëermerke langs ’n ander jong man gaan plaasneem terwyl ek in die kombuis gaan sit, natter as nat met selfs die water in my skoene wat sjoes-sjoes maak terwyl ek gaan kyk of ek kon red wat daar te redde was.

Om die storie kort te maak. Dit was die einde van my R5000 digitale kamera, en amper van my selfoon ook, maar dié het gelukkig die volgende dag weer begin werk.

Wat help dit om te huil – ’n kamera is deel van my lewe en ek moes toe op Maandag ’n nuwe een aanskaf. Soos die Engelse sê: It doesn’t help crying over spilt milk en dit kon natuurlik veel erger gewees het.

Die Son-koerant kon dalk berig het: VERSIEMAKER SKRIK HOMSELF WATERNAT BY ’N DRAG SHOW of anders kon my lot dieselfde gewees het van ’n omie van wie ek gelees het:

 

Oom Danie van Duren

duik doems in die water

en toe hul hom kry,

was dit sewe dae later.

Philip de Vos. Asblik-versies

Saturday, September 25th, 2010

 

 

 

 

Iemand vra my die ander dag hoeveel versies ek al oor die jare geskryf het, en die vraag was onmoontlik om te beantwoord, want dit trek sekerlik ver oor ’n duisend (of dalk meer).

En die probleem is, van daardie versies is daar maar enkeles wat ek persoonlik voel die toets van die tyd sal deurstaan. Hope van dié versies was eintlik maar net weggooi-versies en nie bedoel om André Brink of Gerrit Komrij te laat oe! en aa! nie

 

Vir ’n jaar of drie moes ek vir die destydse tydskrif Afrikaans Vandag elke nou en dan ’n paar versies skryf, en dit was gewoonlik oor iets wat op die plaaslike literêre toneel gebeur het.

In 1998 was daar ’n yslike gedoente toe Madeleine van Biljon aan Maretha Maartens in ’n artikel in Finesse vertel het hoekom sy nie ’n Christen is nie. Die ATKV-dames was so ontsteld dat Madeleine ’n prys wat reeds aan haar toegeken is, moes teruggee. Hierdie affêre het die volgende versie tot gevolg gehad, en ek was veral trots op my rymwoorde beduidenis en heiden is!

Die skets is deur Cora Coetzee

 

Madeleine, o Madeleine,

waarom het jou prys verdwyn.

Daar was g’n beduidenis

dat jy dalk ’n heiden is.

 

Maar – jou storie in Finesse

leer ons wel ’n dure les:

dit is beter om te lieg

as om net te staan en bieg.

 

Madeleine, o Madeleine ,

dáárom het jou prys verdwyn!

 

Twee jaar daarna is ek deur Die Burger genader om elke week op ’n Dinsdag ’n versie gereed te hê oor iets aktueel. Dit was, snaaks genoeg, nooit ooit vir my ’n probleem nie, anders as die tekste wat ek vir my De Kat-comic saam met Piet Grobler as illustreerder moes skryf. Daar was elke week iets om oor te skryf, en as ek nou na my koerantuitknipsels kyk, is daar baie waarvan ek die insidente heeltemal vergeet het. Die sketse was altyd deur Fred Mouton.

Eugene Terreblanche is destyds veral onthou omdat hy vir ’n paar jaar tronk toe gestuur is, en natuurlik ook omdat hy nie ’n wonderlike perderuiter was nie.

 

E.T. BLUES

 

Neef Terreblanche sit in die tjoekie

allenig met sy Bybel-boekie.

Tot siens, ou Raaf, my brawe perd.

“Jy maak vir my die lewe werd.

Ek gee jou nou ’n afskeidskus.

Al val ek soms, sal ek jou mis.

En al het ek geen rand of sent

word tronkvoëls tog – soms

president.’

 

Die volgende insident onthou ek wel goed. Winnie Mandela het glo by ’n ANC-kongres haar pad na die voorste gestoeltes oop gedruk, maar sy moes nooit vir Mbeki op die wang probeer soen het nie.

 

JUDASKUS

 

Tant Sannie sê:

Dink tog gerus

voor jy

die President wil kus.

Dit word beslis ’n grote ramp

as hy jou dalkies

disnis stamp.

’n Vroumens kan mos moed verloor –

veral as sy haar hoed verloor.

 

Partykeer was die insidente waaroor ek gerym het, heeltemal absurd, byvoorbeeld toe daar gedurende die sensusopname vry kondome uitgedeel is deur die sensusomies wat aan die voordeure kom klop het.

 

SENSUSTYD

 

Hiep hiep hoera vir sensus.

Hul tel nou al wat mens is.

Jy kry daarby

’n fraai kondoompie

van ’n gawe

sensusoompie,

want dié sal help

(ja, glo vir my)

dat volksgetalle

staties bly.

 

Karel Schoeman het in 2003 vir ’n rukkie uit sy kluisenaarsdop gekruip en in Stellenbosch ’n lesing kom gee oor D.J. Opperman. Op die ou end was dit glo eerder ’n lesing oor Karel Schoeman deur Schoeman self.

 

’N VERSIE VIR KAREL DIE GROTE

 

Opperman of Schoeman?

Sê wie’s die grootste – tóé man!

Ek weet nie wie die grootste is,

maar darem wie die doodste is.

Die een het lankal heen gegaan.

Toe het ons aan die ween gegaan.

Nou bly daar nog net Schoeman

En hy’s mos GROOT – of hoe, man?

Op ’n eiland is sy woning:

daardie selfgekroonde koning.

Sy Hoogheid sit alleen en kloek

skryf nog ’n laaste, laaste boek …

Ja, hou tog op met mopper, man!

Want Schoeman is nou opper-man!

 

En toe was daar die groot droogte in Kaapstad waar ons slegs eenkeer per week vir ’n halfuur lank ons tuinslange kon gebruik om ons verlepte plante water te gee. Die volgende versie is seker net soveel op die inwoners van Waterkloof van toepassing sou hulle ooit deur ’n droogte geteister word.

 

WATERBEKBEPERKINGS

BISHOPSCOURT

 

O, die droogte,

o, die droogte …

Glad g’n druppels

uit die hoogte.

Die son bak neer.

Die reën bly ver.

My rose

leef van Perrier.

So is daar hope versies wat ek oor die jare geskryf het, weggooiversies wat al lankal saam met die ou koerante in die asblik beland het, maar wat my tog destyds groot plesier gegee het.

 
 

 

Andries Bezuidenhout. Prys vir “Hierdie lewe”

Wednesday, November 18th, 2009

Baie geluk aan Karel Schoeman met die toekenning van die Prix-du-meilleur-livre-etranger, ‘n Franse prys vir die beste buitelandse boek. Hierdie lewe het baie onlangs in Frans verskyn. Met die toekenning van die prys is hy in die geselskap van onder andere Orhan Pamuk, Philip Roth, Salman Rushdie, Gabriel Garcia Márquez en John Updike.

Andries Bezuidenhout. Titaan

Wednesday, August 12th, 2009

Gisteraand klaar gelees aan Karel Schoeman se Titaan, oor die lewe van Michelangelo. Ek hou baie daarvan. Schoeman doen wat min mense hom kan nadoen en dit is om iemand se binnewêreld met groot historiese gebeure (en dit sluit verskuiwings in handel, asook veranderings in die tydsgees in) te verbind. Sosioloë mog dalk na die spanning tussen agentskap (‘agency’) en struktuur (‘structure’) verwys en geograwe na spanning tussen plek en skaal. As romanskrywer en historikus val Schoeman nie vas in hierdie opposisies nie, sy vertellings is besonder soepel. Dalk is daar dinge wat die vorm van die roman kan doen wat geskiedskrywing nie voor opgewasse is nie. Dalk gaan dit oor verbeelding.

Een aspek van die boek het my ontstel. Die feit dat denke en kultuur nie altyd in samelewings verruim nie. In ʼn stadium, seker weens een of ander tipe morele paniek oor dinge soos korrupsie en geweld, word mense baie konserwatief. Dan verf hulle klere oor Michelangelo se naakfigure in die Sixtynse Kapel.

Titaan herinner ʼn mens aan die feit dat vryheid soms deur elites uitgeleef kan word, terwyl gewone mense weens die werklikheid van daaglikse sloer slegs daarvan kan droom. Dis natuurlik waar populisme inkom en hoe elites dan weer die geïsoleerde enklawes van vryheid verloor.

Ek wonder of dit nie besig is om in Suid-Afrika te gebeur nie – dat die individuele regte wat ons deesdae as vanselfsprekend aanvaar nie dalk weer weggeneem gaan word nie. Ek skat die reg van gays en lesbiërs om te trou is ʼn barometer vir elkeen se persoonlike vryheid (op formele vlak ten minste, ek weet die samelewing is heel homofobies).

As dít eers onder druk geplaas word…

Andries Bezuidenhout. Rit deur koorsige Hoëveld

Tuesday, August 11th, 2009

Nou ja toe. Ek moes verlede week Ladysmith toe ry, verby Warden, Harrismith, Drakensberge met sneeu regs. Ek luister Radiohead se “Hail to the Thief” kliphard in die huurkar, voel bevoorreg omdat my eie kar se radio nou al vir meer as ʼn jaar stukkend is:

In pitch dark I go walking in your landscape
Broken branches trip me as I speak
Just cos you feel it doesn’t mean it’s there
Just cos you feel it doesn’t mean it’s there…

In Ladysmith se Royal Hotel oorgeslaap. Darem tyd gekry vir ʼn paar honderd bladsye uit Titaan voor ek aan die slaap raak. Die volgende oggend weer terug Johannesburg toe gekom. Luister Leonard Cohen, sy plaat “New Skin for the Old Ceremony”:

There is a war between the rich and poor,
a war between the man and the woman.
There is a war between the left and right,
a war between the black and white,
a war between the odd and the even.

Why don’t you come on back to the war, pick up your tiny burden,
why don’t you come on back to the war, let’s all get even,
why don’t you come on back to the war, can’t you hear me speaking?

Die stuk hier onder is my eerste poging om van die dinge langs die pad en in die nuus vas te probeer vat. Dalk ook maar na ek Toast Coetzer se donker boek gelees het. Nog steeds besig met Titaan. Kommentaar baie welkom!

KOORSIGE LAND
(Winter 2009, naby Harrismith of Piet Retief)

Die Grootrivier is elders groot,
hier’s dit bloot ʼn sloot met gal
wat koud die grond in sypel.
Iemand brand ʼn bondel blare,
rook wat eenbeen regop staan
word deur wind geamputeer
en bloei dan uit die truspieëlraam.
Kaal drom populiere saam
om by are onderaards in te naald,
bloekoms krukke vir die koorsige lug,
mielielande swere wat skurf uitskif.
Deur die township se dampe is sneeu
hospitaallakens smerig op die berg se eelt.
In fondamente smeul kliniek en biblioteek.
Iemand soebat in Frans en Lingala.
Koolstowe, motorbande, brandende plastiek.
Hou hierdie landskap wat agtertoe verdwyn
vir nog ʼn ruk in kwarantyn –
dit het winter onderlede en is siek siek siek.