Posts Tagged ‘Louis Esterhuizen onderhoude’

Onderhoud met Henning Pieterse (Vertalings: Tussen die abjekte en die eteriese. M Houellebecq)

Friday, June 1st, 2018

Henning (HJ) Pieterse gesels oor sy vertalings van gedigte deur Michel Houellebecq met Louis Esterhuizen. (Tussen die abjekte en die eteriese. ʼn Keur uit die poësie van Michel Houellebecq)

LE: Henning, van harte geluk met hierdie pragpublikasie. In 2007 het jy die Afrikaanse letterkunde verras met Rainer Maria Rilke: Duino-Elegieë (2007: Protea Boekhuis), jou vertaling van Rilke se weergalose elegieë, wat in die daaropvolgende jaar met die Nedbank-Akademieprys vir Vertaalde werk bekroon is. Hoe het dit gebeur dat jy nou jou fokus na Houellebecq verskuif het?

HJP: Baie dankie vir die geleentheid om met jou te kan gesels oor die bundel, Louis.

In 2005 het ek Houellebecq se versamelbundel Poésies (sy eerste drie bundels – La poursuite du bonheur, Le sens du combat en Renaissance) in Parys raakgeloop tydens ʼn verblyf in Frankryk. Tot op daardie stadium was ek net vaagweg bewus van die feit dat hy aanvanklik   naam gemaak het as digter – ek het net sy romans Extension du domaine de la lutte (vertaal as Whatever), Les particules élémentaires (vertaal as Atomised), Plateforme en La possibilité d’une île (vertaal as The possibility of an island) geken.

Oor ʼn tydperk van ʼn paar jaar het ek die gedigte deurgewerk en was telkens verras deur die wyse waarop hy die alledaagse en, soms, banale en nihilistiese, verwerk tot kragtige verse. Veral die vormvaste verse het my beïndruk, maar daar is ook heelparty vrye verse en prosagedigte wat uitstekend is.

Die wyse waarop hy vanuit depressie kuns kan maak en sy duidelike aansluiting by Baudelaire – sy digterlike vader en ongetwyfeld een van die klassieke “grotes” – was vir my fassinerend en ek het in 2012 besluit om ʼn keur uit sy bundels te vertaal om die (Suid-)Afrikaanse leser ʼn blik op sy digkuns te gee.

Op daardie stadium het ek nog nie geweet van Catherine du Toit en haar studente se Houellebecq-vertaalprojek by die Universiteit van Stellenbosch nie (gepubliseer as Tagtig gedigte en twee essays, 2012: Hond). Ek het reeds meer as 100 gedigte vertaal toe ʼn destydse kollega, Andries Visagie, my op Catherine-hulle se projek attent gemaak het. Catherine was gaaf genoeg om my hulle inhoudsopgawe te stuur, en ek het besluit om met my eie projek voort te gaan – my invalshoek ten opsigte van keuses was anders.

LE: Tot dusver behels Michel Houellebecq se totale poësieproduksie vier digbundels met 324 gedigte, waarvan 105 hier in vertaling verskyn. Hoe het jy te werk gegaan om ʼn keuse te maak? Aansluitend hiertoe: Ek merk dat aansienlik meer gedigte uit Houellebecq se tweede bundel, Le sens du combat (1996: Éditions Flammarion), in hierdie keur opgeneem is.

Is dit toevallig of is daar ʼn rede voor?

HJP: Ek het bloot gegaan op gedigte wat tot my spreek, verse wat ek as sterker as ander beskou het – met ander woorde suiwer subjektief. Aanvanklik het ek 250 verse uit die vier bundels vertaal. Gaandeweg het die twee pole in die bundels – die abjekte en die eteriese – vir my duideliker geword en ek wou met my keuse ʼn genuanseerde beeld – ʼn deursnit wat hierdie pole weerspieël – van Houellebecq probeer verskaf.

Le sens du combat is vir my ongetwyfeld Houellebecq se sterkste bundel. Dit is bekroon met die Prix de Flore in 1996; die eerste keer wat dié prestigeryke prys aan ʼn digbundel toegeken is. Dit is ook ʼn bundel waarin daar ʼn gestadige groei vanuit die abjekte na die eteriese voorkom.

LE: Die titel vir hierdie versameling, Tussen die abjekte en die eteriese is heeltemal in ooreenstemming met die titels van Houellebecq se eie digbundels, te wete: Die strewe na geluk (La poursuite du bonheur, 1992: Éditions Différence), Die sin van die stryd (Le sens du combat, 1996: Éditions Flammarion), Renaissance (Renaissance, 1999: Éditions Flammarion) en Konfigurasie van die laaste oewer (Configuration du dernier rivage, 2013: Éditions Flammarion).

Hoekom het jy op Tussen die abjekte en die eteriese as titel vir hierdie vertalings besluit? Of anders gestel: In welke mate is dié titel ʼn sleutel tot Houellebecq se digkuns?

HJP: Daar is heelwat sleutels ter ontsluiting van Houellebecq se digterlike oeuvre: die dikwels Romantiese aanslag, die kwessie van vormvastheid vs. vrye vers, die gesprek met Baudelaire, Verlaine en Rimbaud, die spel met metrum en rym, ens. Die pole van die verwerplike en die bo-aardse het, soos vermeld, vir my al hoe duideliker geword en ek het besluit om daardie “roete” as invalshoek te gebruik.

LE: Houellebecq se vier digbundels het oor ʼn tydperk van 21 jaar verskyn. Bestaan daar ʼn onderlinge samehang tussen hierdie bundels? En moontlik ʼn verwantskap met die ses romans wat tussendeur verskyn het?

HJP: Daar is beslis samehang tussen die bundels, onder meer ten opsigte van tematiek (dood, liefde, verval van die liggaam, siniese kritiek op die verbruikersamelewing, ens.) en vormgewing. Een “gevaar” is dat die tematiek en sfeer vir sommige lesers oordonderend kan raak; daarom hoop ek die keur gee ʼn blik op die sterkste aspekte van Houellebecq se digkuns.

Daar is baie sterk verbande tussen die digbundels en die romans – ek wy ʼn hele paar bladsye aan dié kwessie in my inleiding. Dikwels word gedigte sleutels tot die romans en lewer kommentaar op handeling, karakteruitbeelding en plotkomposisies en dan is daar ʼn hele paar voorbeelde waar Houellebecq van sy eie gedigte intratekstueel betrek in sy prosa.

LE: Henning, ʼn besonder belangrike toevoeging tot hierdie vertalings waarna jy hierbo verwys, is die omvattende inleiding: nie net kontekstualiseer dit Houellebecq se digterskap nie, maar dit bied aan die leser ook ʼn blik op die uitdagings wat spesifiek aan die vertaler gestel word. Op bladsy 21 haal jy Grass en Mathews byvoorbeeld soos volg aan rakende die modernisme in Houellebecq se gedigte: “Houellebecq’s lyricism is both aesthetically and intellectually stimulating for the light it throws on our collective experience of modernity as a paradoxical form of loss through gain.” Nie net is hierdie ʼn ongelooflike sterk stelling nie, maar dit klink ook asof daardie “loss through gain” as raison d’être vir Houellebecq se totale digkuns kan geld.

Gaan jy akkoord, of probeer ek nou te veel wyn in dié glas skink?

HJP: Dit is ʼn mondvol, ja. Ek sou nie sê “loss through gain” is die raison d’être vir Houellebecq se poësie nie – daar is veel meer ter sprake en veel meer genuanseerde temas, subtemas en filosofiese redenasies aan die werk in sy oeuvre wat dikwels saamhang met abjekte en eteriese kwessies en effekte. Wat hy wel regkry, is om die leser dikwels onseker te laat: ná die “positiewe” en deels eteriese slot van Le sens du combat word die leser geskok deur die abjekte sfeer van die eerste paar verse van Renaissance en ook enkeles in Configuration du dernier rivage. Dit kom hierop neer: moenie te gerus voel oor ʼn “gain” nie; dit mag dalk net omswaai in ʼn “loss”, en vice versa. In sommige gedigte oorheers die abjekte sfeer, in ander weer die eteriese. In sommige gedigte groei die abjekte vanuit die eteriese, in sommige weer die eteriese vanuit die abjekte. In enkele gevalle word ʼn sintese tussen die twee pole bereik.

LE: Soos ek genoem het tydens die vorige vraagstelling brei jy met die inleiding ook uit op die uitdagings wat aan die vertaler gestel word wanneer tekste uit Frans na ʼn Germaanse taal – soos Afrikaans, byvoorbeeld – vertaal word. Sal jy so vriendelik wees om hier ʼn beknopte opsomming van dié probleme te gee. Net die hoofpunte; ek besef dat dit ʼn uiters omvattende vraag is.

HJP: Daar is verskeie uitdagings wat die vertaler van ʼn Romaanse na ʼn Germaanse taal in die gesig staar. Dit is in verskeie opsigte moontlik om woordorde, vorm en selfs rym te behou in ʼn vertaling van, sê nou maar, Nederlands, Duits of Sweeds na Afrikaans. Frans is ʼn perd van ʼn ander kleur en die groot “struikelblok” is die metrum wat bepaal word deur die aantal lettergrepe per reël.

Waar Germaanse poësie merendeel geskandeer word deur heffings en dalings ”werk” klassieke Franse poësie met die Aleksandryn – ʼn twaalflettergrepige reël waarvan die ruspunt merendeels in die middel val, maar ook kreatief verskuif kan word.  Die naaste wat ʼn mens in ʼn Germaanse taal daaraan kan kom, is heel waarskynlik die vyfvoetige jambiese metrum.

Woordorde lewer ʼn volgende probleem: in Frans volg die byvoeglike naamwoord meestal op die naamwoord, wat jou as vertaler dadelik met metriese probleme laat. Houellebecq se vernuftige, berekende gebruik van rym is myns insiens ook onnabootsbaar in Afrikaans, tensy jy bereid is om stoplappe en clichés by jou vertaling te voeg. Dan kan Houellebecq se veelvuldige gebruik van die teenwoordige deelwoord argaïes oorkom as die deelwoord ook in Afrikaans gebruik word.

ʼn Volgende probleem (een van vele!) is die kwessie van transkulturele vertaling: behou ek bv. “Prisunic” en “Monoprix” (kettingwinkelname) of vertaal ek dit as bv. “Woolworths”? Ek het besluit om merendeels, maar nie altyd nie, Lawrence Venuti se strategie van “veruitheemsing” na te volg – “stuur die leser oorsee” – eerder as om te “domestikeer”.

LE: In jou inleiding verwys jy onder andere ook met waardering na Catherine du Toit en haar medewerkers se vertalings van Houellebecq se gedigte (Michel Houellebecq: Tagtig gedigte en twee essays) wat in 2012 by Hond Uitgewers verskyn het.

In welke mate het jou werkswyse van hulle sʼn verskil al dan nie?

HJP: In die eerste instansie het ek besluit om die bundels chronologies aan te bied – dit verskil van sowel Catherine-hulle sʼn as van Houellebecq self ten opsigte van volgorde.

Dan het die kwessies van abjekte en eteriese gaandeweg my keuses beïnvloed. Ek het probeer om ʼn balans of sintese (let wel: nie ʼn kunsmatige balans nie) tussen die twee pole te bereik.

Gedigte wat ek as sleutelverse beskou, het ek vertaal, al is dit ook deur Catherine-hulle gedoen.

Ten slotte: ek kon uit vier bundels kies – Configuration du dernier rivage het in 2013 verskyn.

LE: Henning, vir die meeste Afrikaanssprekende liefhebbers van poësie is Houellebecq as digter waarskynlik ietwat minder bekend. Vandaar hierdie vraag: Wat is Houellebecq se statuur as digter in die Franse letterkunde? Word hy byvoorbeeld gereken as een van hul vernaamste digters?

HJP: Hy word beslis gereken as een van Frankryk se toonaangewende digters. Dié statuur word onderskryf deur die pryse wat aan sy bundels toegeken is, onder meer die Prix Tristan Tzara vir La poursuite du bonheur en die gemelde Prix de Flore vir Le sens du combat.

LE: Uiteraard is jy ʼn digter in eie reg. Is daar bepaalde aspekte in Houellebecq se digkuns wat direk tot jou as digter spreek? Of – ietwat anders gestel – het daar ʼn mate van kruisbestuiwing plaasgevind tydens hierdie vertaalprojek en jou eie skryfwerk?

HJP: Sy oënskynlik gemaklike vormbeheer spreek sterk tot my, asook sy vreeslose hantering van kontroversiële temas. Die tyd alleen sal die vraag betreffende kruisbestuiwing beantwoord.

LE: Ten slotte – in welke mate behoort Houellebecq se gedigte volgens jou oordeel aanklank by die Afrikaanse poësieleser te vind? Is daar byvoorbeeld ander Afrikaanse digters met wie jy Houellebecq se digwerk sal vergelyk?

HJP: Lesers wat van Breyten Breytenbach en Antjie Krog hou, behoort aanklank te vind by Houellebecq. Sy poësie sluit baie sterk aan by aspekte van Krog se digkuns, spesifiek by gedigte in Lady Anne en Verweerskrif (hier dink ek aan “Agt menopousale sonnette”), en dan veral by die afdelings “Wondweefsel” en “Sgraffito” uit Kleur kom nooit alleen nie.

LE: Henning, baie dankie vir die geleentheid om met jou oor hierdie belangrike publikasie te kan gesels. Wil jy nie so vriendelik wees om een van jou persoonlike gunstelingverse uit die versameling hieronder te plaas nie?

HJP: Dit is ʼn groot plesier, Louis. Ek plaas graag twee gedigte wat tot ʼn mate die polariteite van Houellebecq se digkuns weerspieël:

Il y a les dimanches,

J’essaie de te baiser

Tu es là, froide et blanche,

Sur le lit défroissé

Et tu prends ta revanche.

 

Une odeur de salpêtre

Remonte à mes narines

Et nos deux corps s’empêtrent,

Un peu plus tard j’urine

Et je vomis mon être.

 

Le samedi c’est bien,

On va au Monoprix

Et on compare les prix

Des enfants et des chiens,

Le samedi c’est bien.

 

Mais il y a les dimanches,

La durée qui se traîne

La peur qui se déclenche,

Un mouvement de haine

Il y a les dimanches ;

Lentement, je débranche.

 

*

 

Daar is Sondae,

Ek probeer jou naai

Jy is dáár, koud en wit,

Op die gladgestrykte bed

En jy neem jou wraak.

 

’n Reuk van salpeter

Styg in my neusvleuels op

En ons twee lywe raak verstrengel,

’n Bietjie later urineer ek

En ek kots my wese uit.

 

Saterdae is lekker,

Ons gaan Monoprix toe

En vergelyk die pryse

Van kinders en honde,

Saterdae is lekker.

 

Maar daar is Sondae,

Die tyd wat voortsleep

Vrees wat losgelaat word,

’n Beweging van haat

Daar is Sondae;

Stadigaan skakel ek af.

 

* * * *     *

 

LA LONGUE ROUTE DE CLIFDEN

 

À l’Ouest de Clifden, promontoire

Là où le ciel se change en eau

Là où l’eau se change en mémoire

Tout au bord d’un monde nouveau

 

Le long des collines de Clifden,

Des vertes collines de Clifden,

Je viendrai déposer ma peine.

 

Pour accepter la mort il faut

Que la mort se change en lumière

Que la lumière se change en eau

Et que l’eau se change en mémoire.

 

L’Ouest de l’humanité entière

Se trouve sur la route de Clifden

Sur la longue route de Clifden

Où l’homme vient déposer sa peine

Entre les vagues et la lumière.

 

*

 

Die lang pad na Clifden

 

Na die Weste van die kaap van Clifden,

Daar waar die lug in water verander

Daar waar die water in herinnering verander

Heel op die rand van ’n nuwe wêreld

 

Al langs die heuwels van Clifden,

Die groen heuwels van Clifden,

Sal ek my pyn kom neerlê.

 

Om die dood te aanvaar

Moet die dood in lig verander

Die lig in water verander

En water in herinnering verander.

 

Die Weste van die hele mensdom

Bevind hom op die pad na Clifden

Op die lang pad na Clifden

Waar die mens sy pyn kom neerlê

Tussen die golwe en die lig.

 

* * * * *

 

(c) HJ Pieterse (Uit: Tussen die abjekte en die eteriese, 2018: Protea Boekhuis)

 

 

Onderhoud met Johan Myburg (Uittogboek)

Friday, May 19th, 2017

 

Johan Myburg gesels oor sy nuwe bundel Uittogboek met Louis Esterhuizen

.

Johan, van harte geluk met die publikasie van jou nuutste digbundel, Uittogboek. Volgens my is hierdie een van die mees indrukwekkende poësie-publikasies in afgelope tye. Maar vertel ons iets omtrent die titel?

Baie dankie, Louis. Die begrip “Uittogboek” kom ter sprake in die gedig “Prosopopeia”, die Griekse term vir die stylfiguur wat “persoonsverbeelding” sou kon beteken, maar met dié kwalifikasie dat die skrywer afstand kry van die gegewe in die gedig deur ʼn ander persoon as spreker aan die woord te stel. In dié geval iemand wat gesterf het en volgens Egiptiese rituele weggelê word in ʼn sarkofaag of graftombe. Die spreker verwys na die Uittogboek “as ʼn soort gids deur die git van die onbekende”. Maar dit is dalk die onmiddellike of direkte betekenis van die titel.

Uittogboek is maar jou vierde digbundel sedert jou debuut, Vlugskrif, in 1984. Die ander bundels is: Kontrafak (1994) en Kamermusiek (2008). Jy kan dus beslis nie daarvan beskuldig word dat jy ʼn veelskrywer is nie. Hoekom hierdie lang stilswyes? Werk jy konstant aan gedigte, of is jy ʼn sporadiese werker?

Gewis is ek nie ʼn veelskrywer nie! Dikwels beny ek mense wat meer en vinniger kan werk. Maar dit beteken nie dat ek sporadies werk nie. Dit is dalk net ʼn geval dat ek stadiger werk as wat ek sou kon. Jou keuse om te praat van “werk” eerder as “skryf” is belangrik. Want skryf is net ʼn deel van gedigte maak, dit is net ʼn deel van die werk. ʼn Ander belangrike deel is lees (en dan is daar ook nog luister, nadink, kyk, ervaar, ensovoorts en in geen spesifieke orde nie). Skryf is die neerslag van ʼn onsigbare bedryf wat tyd verg.

Hoe dit werk dit weet ek nie, maar ʼn mens weet wanneer ʼn gedig klaar is (soos in afgehandel sowel hopelik klaar soos in helder).

Sou ek meer wou geskryf het? Ja. Is ek tevrede met die lang tussenposes? Ek sou dit dalk nie anders wou gehad het nie.

Danksy jou werkswyse slaag jy baie effektief daarin om met elke bundel van jou ʼn unieke aanslag ten opsigte van sowel styl as tema te gebruik. In welke mate stem Uittogboek ooreen met sy suksesvolle voorganger, maar veral: in welke mate verskil dié nuwe publikasie van sy voorgangers?

As elke bundel ʼn unieke aanslag het, is ek innig dankbaar. Miskien is dit juis die lang stiltes tussenin wat daartoe bydra. Dalk is dit soos kinders wat ver uit mekaar grootword. Elkeen is iets van ʼn enigste kind en dit verduidelik miskien waarom hulle so van mekaar verskil.

Nietemin bly die bundels, soos telge, “familie”. Soms dink ek elke digter sê sy of haar lewe lank dieselfde ding oor en oor. As dit op verskillende maniere kan gebeur, is dit natuurlik wonderlik.

Dalk staan ek te naby om verskille met die voorgangers aan te dui. Die stem van Cloete het ek lank in my binneoor gehad. Minder dalk in Kamermusiek as in Kontrafak. Met betrekking tot dié nuwe bundel kan ek nie afdoende oordeel vel nie, hoewel ek weet dit voel vir my asof ek in Uittogboek ʼn stem hoor waarmee ek gemaklik voel. As dit my eie is, sal dit gaaf wees.

Humor en ironie vorm myns insiens skering en inslag van hierdie bundel. En in dié opsig maak jy veral van die klassieke gebruik; soos reeds met die motto se heenwys na die ietwat obskure keiser Aelius Hadrianus, wat weens ʼn hartaanval in 138 n.C. gesterf het, se vyfreëlige afskeid aan die lewe:

animula vagula blandula

.

liewerdste klein swerwersiel

metgesel en gas van die lyf

waarheen mik jy nou: ʼn oord

waar jy kaal en koud en styf

geen grap meer kan verwoord?

Op welke manier verskaf dié reëls die nodige sleutels om die bundel mee te ontsluit?

Hadrianus is as keiser, soos jy sê, dalk minder bekend as van die ander Romeinse keisers. Maar hy is die een wat ʼn belangstelling in die kunste gehad het en ʼn besonderse argitektoniese nalatenskap gelaat het (benewens die Pantheon in Rome onder meer ook sy villa en tuinery by Tivoli, ʼn paar kilometer buite die stad, asook bouwerk in Griekeland). Hy het opdrag vir heelwat beeldhouwerke gegee, het kuns versamel en was teen die einde van sy lewe ook digter (hoewel “animula vagula blandula” die enigste vers van hom is wat behoue gebly het). Hy het buite die Latynse wêreld belangstelling gehad in Griekse en Egiptiese kuns en kultuur, wat hy eerstehands op talle reise verken het.

Hadrianus se “vyfreëlige afskeid aan die lewe” wat hier tegelyk motto en openingsgedig is, dui myns insiens op temas wat in die bundel aan die orde kom: die vertroude en beminde; swerftogte; lyflikheid; die dood, verganklikheid en vergetelheid; en die vermoë om te kan verwoord (of te skryf). Die grap, by wyse van humor en ironie, moet ʼn mens nooit onderskat nie. Dit is, soms wrang soos dit is, ʼn voertuig wat soveel verder kan loop as dodelike erns.

Van die aangrypendste gedigte in Uittogboek is die lykgedigte oor Marthinus Beukes (pp.28 – 29) en veral T.T. Cloete (“Reitzstraat, Potchefstroom”, p.45): “Na jou voorbeeld het ek groenigheid begin troetel / en algaande woord vir woord aan die groei gekry, / later selfs ryme jasmyn lelie iris roos aangelê, my verloor / in kwatryne. Sedertdien swymel ek steeds oor die boeket / van tuine en die toorkrag van ʼn rymende eindkoeplet”, lees ons in laasgenoemde. Vertel ons ietwat van jou vriendskap met dié twee literêre reuse en die invloed wat hulle op jou gehad het?

Benewens vriendskap was dit buurmanskap wat ek met dié twee gedeel het.

Marthinus Beukes het ek leer ken tydens ons studiejare in Potchefstroom. Jare later het ek hom weer raakgeloop toe hy lektor in Afrikaans-letterkunde was aan die Universiteit van Johannesburg en die laaste paar jaar van sy lewe het hy skuins oorkant my gewoon. Marthinus was nie sonder mankemente nie (wie is?). Wat my altoos van hom beïndruk het, was die manier waarop hy ʼn teks gelees het. Dit het my verheug en verbaas. Sy noukeurige lees wat sienderoë ʼn opgewondenheid in hom gewek het, was wonderlik om te aanskou. Daarby het hy ʼn literêre verwysingsraamwerk gehad wat verduidelikings oorbodig gemaak het: Hy was wat enige digter “die ideale leser” sou noem.

TT Cloete het ek, voordat ek later die statuur van die man as literator en toe as digter sou snap, as tuinier leer ken. Ek was 14 toe die Cloetes oorkant die huis waar ek grootgeword het in Reitzstraat ingetrek het en prof. TT, soos almal hom genoem het, op ʼn ongerepte stuk grond ʼn tuin begin aanlê het. Ek het steeds prentjies in my kop van die mank man wat tuinslange aansleep, van sproeiers in sy tuin wat saans tsk-tsk, van ʼn tuin wat jaar ná jaar gedy en ʼn man wat laatnag met gordyne oop by sy lessenaar sit en werk. Later het ek by hom klas gehad en nog later het ons vriende geword.

Ek is bevoorreg om dié twee mense te kon ken.

Johan, die vernaamste indruk wat dié gedigte op die leser maak, is dié van verskeidenheid; nie net tematies nie, maar veral stilisties. So wissel jou aanbod van die sillabiese vers, na kwatryne (pp.95 – 96), prosagedigte (pp. 98 – 100), rondeau (p.53) en dit wat seker as “stringgedig” beskryf kan word: “Nanas de la nada” (pp.105 – 107), ʼn reeks gedigte wat opgebou is met versreëls van kwalik 5 lettergrepe per versreël. Wat beteken die titel en hoekom dié gedigte opdra aan César Antonio Molina?

Jare gelede het ek in Madrid in die blad Intramuros ʼn onderhoud met César Antonio Molina gesien. Die opskrif was “Vivir sin ser visto” (Lewe sonder om gesien te word) en ek het die koerantartikel in my koffer saamgebring huis toe en dit woord vir woord sit en vertaal – dit was voor die luukse van Google en die ondeug van Google Translate. Die gedagte aan onsigbaar leef het my aangegryp. Dit was my eerste blootstelling aan dié digter en later het ek vertalings van sy gedigte in die hande gekry. Molina (1952) was benewens Spaanse minister van kultuur ook joernalis en direkteur van die Cervantes-instituut.

Die vertaling van “Nanas de la nada” sou iets kon wees soos “Wiegeliedjies van nêrens” of “Wiegeliedjies uit die bloute”. Dié “string”-vorm, soos jy dit mooi noem, het ek by Molina raakgelees.

Helaas is dit nie moontlik om die tematiese verskeidenheid van dié bundel binne die bestek van ʼn onderhoud te hanteer nie. Maar een van dié temas is die deurlopende reismotief; veral weens die kontras wat dit vorm met die tema van verblyf ten opsigte van die talle huis- en tuingedigte. Het jy baie gereis tydens die skryf van hierdie bundel en indien wel, hoe het dié reisindrukke jou digkuns beïnvloed?

Reis het wonderlik verruimende aspekte – een reis is die ekwivalent van hoeveel boeke nou weer? Maar reis het ook die voordeel dat dit die reisiger onmiddellik op losse skroewe stel. Die sekerhede vervaag en die “vreemdheid” wat ʼn mens maklik aan plekke toeskryf, setel inderwaarheid in jouself. Dit is per se nie plekke en mense wat vreemd is nie – dit is jý wat jouself as vreemd ervaar in sekere omstandighede, soos wanneer mense wat jou nie verstaan nie en jy hulle ook nie verstaan nie.

Reis maak jou bewus van die gewoonheid waaraan jy mettertyd gewoond geraak het. Dit skerp jou op om met nuwe oë te kyk, na nuwe sowel as na bekende dinge. Om nuut te hoor, nuut te ruik…. Selfs al is jy tuis.

Leunstoelreis moet ʼn mens ewenwel nie onderskat nie: om deur ander se oë en ervarings te reis bied vistas wat nie te versmaai is nie. Of dit nou deur boeke is, deur flieks, deur musiek of die internet.

Onderstaande reëls uit die slotgedig, “Oggend” (p.102), verskaf terugskouend ʼn besonderse perspektief op Uittogboek. Kan jy dalk dié reëls vir ons binne konteks plaas, asseblief; veral in die mate wat dit as antwoord dien op die reeds aangehaalde openingsvers?

Wat besiel onthou? Is dit die lig, die glim, die fraiings

in die loom van die dag, geruis soos dié van ’n duif

wat dalk broei in ’n palm, hoog en rustig

in hierdie balsemoggend, ’n wolkie appeltabak

wat ópstuif van die straat? Om hier te wees

en terselfdertyd nié hier nie: die lyf iewers tussen

versugting en nader aan slytasie; om te onthou

en voortdurend in onthouding te leef.

Soms is dit juis die sintuie wat onthou aktiveer: die manier waarop lig val, ʼn geluid of ʼn geur. Smaak en die tassin minder, so lyk dit vir my. Dié gewaarwordings is belangrik omdat onthou ʼn manier is om verganklikheid (en vergetelheid) te oorleef. Ek vermoed dit is waarom mense name in steen gekrap het, beelde uit klip gekap het, geskryf het. En dit steeds doen.

Inderdaad, Johan, inderdaad. Soos ook jy nog steeds doen met hierdie gedigte.

Ten slotte, by wyse van lusmaker, wil ek graag vra of jy nie perdalks een van jou gunstelinggedigte uit dié versameling hieronder wil plak vir die lesers nie?

Gunsteling? Daarvan is ek nie seker nie. Maar miskien ʼn gedig wat nie tot stand sou kon kom nie sonder die fokus op en sug na “leefstylartikels” in populêre tydskrifte.

Ars poetica

Nuttige wenke: Kleur jou eie toga, à la Gaius Plinius Secundus

“Purper is die nuwe wit,” twiet dié met vingers op die pols, dié wat giere peil, voorspel

hoe modes neig, wat wenke met lesers deel oor natuurlike stowwe soos sy en wol;

boonop wat kleur kan doen vir ’n klerekas. In bylaes vir die doen-dit-self-entoesias wys

redakteurs stap vir stap hoe om jou eie lap te kleur. Dis eenvoudig, hou artikels vol,

mits jy die raad volg van ons kenner, Plinius die Ouere. Maak só: Beste is om te wag

vir die Hondster om op te kom, die wagwoord is immers seisoenaal. As Orion se brak

van somerhitte begin hyg, moet jy gereed wees om seeslakkies te gaan oes, óf vra

jou handelaar op die hoek vir Bolinus brandaris, maar maak seker die jel is steeds intak –

dis die geheim van dié resep. Verwyder die hipobranchiale kliere met sorg en hou eenkant,

voeg daarby sout, 600 ml vir elke 45 kg sekresie en laat die spulletjie vir drie dae week.

Berei ’n vuur en giet oor in potte van tin of lood (yster of koper kan die kleur beduiwel),

bring tot kookpunt en laat prut vir tien dae oor indirekte hitte. Die vloeistof moet bleek

en wasagtig wees. Skep telkens met ’n sif onsuiwerhede af tot jy eindelik ’n gladde tekstuur

in jou ketel het. Op dag tien kan jy jou mengsel toets: Dompel in die kokende pot ’n vag

wol of ’n stuk sy en sien hoe dit voor jou by die uithaal oksideer en verkleur in skakerings

van karmosyn tot dieper purper. Laat jou lap droog vir vyf uur en doop dan nog ’n slag,

herhaal tot jy sit met die rojaalste tinte getrek uit die fluim van ’n slak. LW: Om jou te tooi

in ’n toga van Tiriese praal moet jy vir 1 g kleursel reken op 10 000 slakke as prooi.

.

(c) Johan Myburg (Uit: Uittogboek, 2017: Protea Boekhuis)

 

Onderhoud met Pieter Fourie (Knapsekêrels)

Wednesday, May 17th, 2017

Pieter Fourie gesels oor sy debuutbundel

Knapsekêrels met Louis Esterhuizen

 

Pieter, van harte geluk met hierdie debuut van jou. Op 77-jarige ouderdom maak dit jou eensklaps  die oudste debutant in die Afrikaanse digkuns. Tog het hierdie gedigte nie eers in onlangse tye tot stand gekom nie. Vertel ons dus so ietsie van die voorafgeskiedenis, by wyse van inleiding? Waar kom jou liefde vir die digkuns vandaan, byvoorbeeld. Wanneer het jy begin dig, ensovoorts.

Ek het op skool al rympies gemaak, maar eers as eerstejaar op US [1961] onder D J Opperman gedigte leer ken. Dit het wêrelde vir my oopgemaak en hierdie landskappe van die gees het my uitgelok.  Ek het toegegee.  In die sestigs en sewentigs hier en daar in Sestiger, Tydskrif vir Letterkunde en Standpunte publiseer. O ja, Opperman het ook ʼn gedig, toe ek in sy letterkundige laboratorium was, in Stiebeuel 2 opgeneem.

Opperman het Peter Blum  hoog aangeslaan. Op ʼn dag sê hy, na aanleiding van ’n nuwe bundel,  so heel terloops: “ʼn Digter behoort te debuteer soos Blum. Met agting vir sy vak.” My literêre agtergrond was skamel. My ego broos. Ek het die digkuns versaak en is  teater toe. Met die uitsondering van vyf verse is almal die afgelope drie jaar hier op Onrus geskryf. Onbewustelik dalk ter ere van Uys en Jan. Vanaf my studentejare was ek lewenslank baie naby aan albei van hulle.  Uys het my voorgestel aan die heelal van poësie. Veral ÉLUARD EN DIE SUREALISME  het my absoluut betower. So ook sy vertalings van SUID-AMERIKAANSE VERSE. Die twee keer wat ek Ingrid Jonker ontmoet het, was by hom in Clifton waar hy besig was om haar te bearbei om Éluard te lees.

Jan het my geleer wat is die grein en vesel van jou taal in jou mens- en medemenswees, nie in  jou “Afrikanerskap”, die pingpong balletjie tussen staatskool en kerk nie Hierdie anker gebruik ek in my gedig  SWARTVINKJAG:

vang kwikstertjie

sondag in jou wip

.

laat hom drie keer

in jou palm pik

.

Die Bantoestans kom onmiddellik hierna met:

sewe swartvinke

langs die spruit

.

maar trek versigtig

elke vliegveer uit

.

En dan die swart seuntjie wat die anker optrek in die slot van die gedig:

toe skree ons klonkie ghawoele:

“jy lieg, tokkelossie het self gesê:

.

laksman se hartjie rou insluk

en dood sit wydsbeen in jou mik”

.

Hierdie is een van die vyf vroeë verse en het in STANDPUNTE of TYDSKRIF VIR LETTERKUNDE verskyn onder die titel K…..VINKJAG. Jammer dat die nuwe titel die gedig se vlerke ʼn bietjie kortknip. Of is dit andersom? Dis nogal ʼn tameletjie, hierdie “don’t paint the words.”

Uiteraard is jy bekend as ʼn veelbekroonde dramaturg. Hoe het jy as skrywer dié twee uiteenlopende ambagte hanteer? Of was hulle vir jou aanvullend tot mekaar?

Onregstreeks beslis aanvullend. Veral in die snoepwees met woorde het ek dit by ʼn teaterman gekry. ʼn Mentor, die Duitse regisseur Dieter Reible, het bykans elke SA akteur gelei met: “Don’t paint the words. The words is the painting.” Ek het dit aangeneem as Credo vir my verse.

Die dramaturg skryf soos mense praat. Die digter soos hy die woord ontgin of hoe die woord hom mesmeraais. Dit is wat ek probeer in my werkproses. Ek het van meet af [drie jaar gelede] geweet ek stap sonder water die woestyn in. Geweet dis dikdom en futiel. Ek moes ʼn woestynwyse klankbord vind. ʼn Kennis het Johann de Lange oor my woordpad gebring. Sy begrip, spoorsny en geduld, asook sy liefde vir ʼn vervloeë Afrikaans was my water. Hy het my baie subtiel laat verstaan tussen drama en poësie is vele padpredikante wat ek eers moet bemeester.  Hierin het hy my vir agtien maande lank bygestaan. Ek hoop ek kry eendag die geleentheid om blad te skud met hom.

Pieter, mag ek noem dat die lees van jou gedigte ʼn besonder aangename leeservaring is: verse met ʼn bykans ouwêreldse sjarme wat kripties, dog met ʼn vonkel in die oog aangebied word. Soos die gedig “Pondok” hieronder byvoorbeeld illustreer. Die trefkrag van ʼn kriptiese benadering is natuurlik enorm, aangesien daar soveel gesuggereerde ruimtes rondom die vers ontstaan wat deur die leser ingevul moet word. Is dit die rede waarom jy tot hierdie styl aangetrokke voel? Het jy nog altyd so kripties te werk gegaan met jou gedigte?

pondok

.

spaar rietjies

suffel jy kan

pondok se dak

.

lek dan en wan

as herdkooltjies

vanaand

witjassie dra

.

kraak die katel

.

twee lywe

dra

verdra

Jy slaan die spyker op sy kop. Dis ʼn waarheid soos ʼn koei. Wat die kriptiese styl betref: in ʼn paar jeugsonde liefdesversies, ja. Maar as  ʼn selfopgelegde styl het alles begin met die Reible- benadering van toneelspel. Ek het met elke produksie gesien, ervaar hoe hy akteurs, tekste en gehore verryk en verruim.

Die ruimtes waarbinne hierdie gedigte hulle voltrek, is dikwels landelik; die persona wat figureer dikwels arbeiders of arm mense. Eenkantmense. Gróndmense. Soos wat ons hulle byvoorbeeld al dikwels in jou dramas teëgekom het. Dig jy hiermee dus voort aan die hand van eie belewenisse? Jy is immers ʼn plaasseun uit die Suidwes-Vrystaat, is dit nie?

Sonder eie belewenisse, vrese, vreugdes, ligloop pasoppens, dwarsgatgooi en koggelary sou ek waarskynlik nog nie ʼn enkele vers of drama geskryf het nie. Die pit van my persona dink ek, is eenwording met die arbeiders, grondmense, ontmensliktes en veral die verontagsaamdes. Die woord agtergeblewenes moet uit ons taal verwyder word en vervang word met die verontagsaamdes. Daar is ook geen ding soos ʼn nuwe SA nie. Werklike SA is die woord. Ek was van kindsbeen af sterk aangetrokke tot die verontagsaamdes. Ek is een van en met hulle, en versot op die onvolprese adel onder hulle. Kennis is soms gevaarlik, altyd tweedehands. Ervaring is onskuldig en deel van ons inisiasie tot menswording….lewenslank.  En altyd eerstehands!

Pieter, die indeling van jou bundel vind ek nie net interessant nie, maar besonder knap gedoen; veral aan die hand van die afdelingstitels: kiekie, knelter, oumeidsoen, veervolk, goljaartjie, duwweltjie en stilte. Hoe het jy hierdie indeling bepaal en waarop fokus elkeen?

Daar was so ʼn ietsie oor die 100 verse. Ek dink so 20 het of die emmer geskop of besluit hul moet elders vir bedmaats soek. Die oorlewendes het duidelik onder mekaar begin vry en saamgekoek in groepies met geloof in die gesegde: soort soek soort. En was ek bly oor die ondertrouery! Daar moet dus iets soos “die muse” wees. Sewe gesinnetjies! Maar nog nie elk met sy eie onderdak nie …

Toe neem ek oor. Roede in die hand. Doop elke familie met sy eie naam en besluit hulle moet sinvol hul plek ken en in ʼn netjiese ry stap na die onafwendbare:

allemensig

die klokhelder stilte

Voor hy sy laaste asem uitblaas sê Hamlet tog so sober: “Die res is stilte.” En ou Willem Skudlat het geweet waarvan hy praat!

Een van die vernaamste pluspunte van hierdie gedigte is die woordeskat; dikwels verouderde of streekstaal wat jy opnuut uit die wakis haal, afstof en met groot lekkerte ons in die mond lê. Is die bêre van taal iets wat vir jou natuurlik kom, of is dit iets anders? (Jy is ook welkom om van die woorde uit te sonder wat vir jou persoonlik van waarde is of plesier verskaf.)

Dit kom vanself. Dis my daaglikse taal met my vriende en familie. In my familie gaan dit maar skraps met Afrikaans. My vier dogters het met hul huwelike ʼn Verenigde Nasies op hul eie begin:

Tanya            ʼn Oostenryker

Mashinka       ʼn Kanadees

Natasja           ʼn Brit

Nandi             ʼn Chinees

En skoonpa kan op 77 nog nie ordentlik Engels praat nie!

Die streektaal is byna oorheersend, maar nie van ʼn besondere streek nie. As rondreisende akteur het ek vir 3 jaar one night stands dwarsoor die land gedoen en as ek ʼn onbekende woord hoor, het ek hom in my kopargief gestoor.  Behalwe my 16 jaar in Kaapstad is daar ook nog: 6 jaar Franschhoek, 5 jaar Sandveld [Kapteinskloof], 11 jaar Oudtshoorn, 16 jaar Rooi Els [Strandhuis], 5 jaar Stilbaai, 5 jaar Robertson en nou in my 4de jaar op Onrusrivier. My kinderjare in  Philippolis en Luckhoff. Daar was nog dosyne der dosyne Griekwa-gesinne werksaam op plase en die dorpe. Ek het by hulle gaan kuier soos by familie en geluister na die mooiste Afrikaans.

Die kopargief het voortdurend uitgebrei. Ek het ook oral en uitgebreid met werkers kontak gehad. Al die ou woorde lê my na aan die hart. Mouster, toorts, treusel, goljaartjie, betjoeks, konfoes, nagkabaai…’n ieder en ʼn elk ʼn oorplesiertjie!

Lees jy dikwels poësie, Pieter? Indien wel, watter? Is daar byvoorbeeld digters (of digkunste) wat jy sou wou aandui as moontlike voorlopers tot hierdie unieke aanslag van jou verse? (N.P. Van Wyk Louw se Klipwerk, miskien?)

Die teater het my opgeslurp en ek het die poësie versaak. KLIPWERK het soort van Bybel vir my geword en is nog steeds.

Knapsekêrels is inderdaad ʼn kragtoer. ʼn Bundel wat talle en talle ontroerende verse bevat. Verse wat jou soms laat glimlag, soms grynslag. En dan ook verse wat jou winduit slaan op die krop van jou maag. Ook intieme, teer verse. ʼn Geskakeerde bundel dus. Nogmaals geluk daarmee; eweneens aan die uitgewer. Hierdie bundel is ʼn belangrike toevoeging tot ons digkuns, myns insiens.

Kan jy dalk by wyse van groet vir ons lesers een van jou gunstelingverse hieronder plak?

voorbode

.

ʼn ouvolk sit

op dophouklip

.

skielik gil

tinktinkie skril

.

in huisnok skuil

die nonnetjie uil

.

dan kou die lam

aan doodsnot van

.

witappeltjie.

.

.

(c) Pieter Fourie (Uit: Knapsekêrels, 2017: Naledi Uitgewers)

.

.

.

.