Posts Tagged ‘Louis Esterhuizen’

Wicus Luwes. Bedevaartslied vir ‘n Enkeling

Friday, March 20th, 2015

‘n Bedevaartstog of pelgrimstog is ‘n snaakse gedoente om te beplan of om voor in te pak. Die bagasie is eintlik al klaar gepak. Dit moet miskien net afgestof word.

‘n BEDEVAARTSLIED om

kwart voor drie en hoe geyk die geheue
wat soveel sagter as ‘n gister jul gordyn eenkant toe
druk. Op dié reis blyk die reisiger

onverwags ongereed te wees: gedaantes om jul bed
met wapens gerig op die binneholtes
van jul skrik. En slaan jou oë op na die berge

om kwart voor nou, vir oulaas,
is jul hulp kasdeure wat oopgeruk word
om alle vensters vloeibaar te laat
soos ‘n gebed om kwart voor sterwenstyd

(uit Die afwesigheid van berge deur Louis Esterhuizen)

 

Die temas van treine en spoorlyne speel ‘n rol in die Ballade vir ‘n Enkeling roman wat onlangs uitgegee is en was ook temas in die Ballade vir ‘n Enkeling TV-reeks van destyds. Richard van der Westhuizen se Tussen Treine, die hele grootword aan die regte en verkeerde kant van die spoorlyn. Die spoorlyn as simbool van die buitewêreld. Die trein wat ‘n koppelvlak bied tussen afdelings in die verhaal ens.

Ek neem die spoor van die bedevaartsreis waarop Ballade vir ‘n Enkeling my neem en volg die roete wat spoorlyne deur Suid-Afrika getrap het. ‘n Paar dinge het verander sedert die Ballade TV-reeks Suid-Afrikaners se hartsnare aangeraak het. Die sylyne is toegemaak en die roetes na plase en kooperasies word as ‘n kleiner tema gesien deur die huidige stasiemeesters. Die vragmotors trap ons paaie gaar en die diewe steel die spoorstawe wat vir meer as vyf minute nie gebruik word nie.

My gedagtes skuif na die film, The Darjeeling Limited, van 2007. Dit volg nie dieselfde roete as Ballade vir ‘n Enkeling nie, maar dit het idees in my agterkop losgemaak.
Daar is ooreenkomste en kontraste tussen Darjeeling en Ballade:
Ek dink aan die ‘Vriende vir altyd’ van Ballade teenoor die Darjeeling-vraagstuk ‘If we were not brothers, would we have been friends’? Darjeeling Limited neem jou op ‘n treinreis deur Indië en die vraag kan gevra word: Is ‘n reis in ‘n plek wat oorloop van spirituele dinge noodwendig ‘n spirituele reis?  ‘n Bedevaartsreis gaan oor meer as net die bestemming en die roete of spoor wat jy volg is miskien net so belangrik as die bestemming. Ons besef dit miskien nie, maar die Ballade-film is ‘n stasie op ‘n roete wat sonder twyfel ons eie roete iewers kruis. Of miskien maak ek te veel van die reis omdat ek die TV-reeks destyds op n sekere manier ervaar het.

Daar is die universele temas, soos liefde, wat natuurlik die stoomtrein se wiele laat draai en sweet op die stoker se voorkop laat uitslaan. Dis die woorde wat verliefdes vir mekaar fluister terwyl hul op ‘n kombers lê en sterre kyk.

Lena. Lena. Lena.
Liewe, pragtige Lena.
Lena in die swempoel.
Lena en my tikmasjien
Lena wat my met bier doop.
Lena wat sulke klein happies patee neem.
Lena wat die grootste stukkie biltong met my deel.
Lena wat my op die muur verf.
LENA op die tikmasjien.
Lena met haar kaal voete.
Lena met haar los rokkie

Verder is daar ‘n gedig wat slegs in die draaiboek voorkom en wat die skrywer van Ballade, Leon van Nierop, met ons deel:

Ek reis deur die nag
Vind bloed op die maan
Dit vloei oor my siel
Ver van jou vandaan.

My meisiekind wees nou
Vir oulaas by my
Want al wat nou wink is
Die troos van onthou.

 

Die dinge wat ons stories aanmekaar bind en van mekaar af weghou kry ook gestalte in die enkeling-tema. Ek is op die oomblik in my persoonlike lewe maar te bewus van die idee dat ons net aan mekaar geleen is en nooit aan mekaar behoort nie.

Ek verdwaal in die Melkweg,
Ek ontspoor op Mars.
Maar jou vlindervlerke
Bevry my uit die nag.

Ons baljaar op Pluto,
Ons maak liefde op die maan,
Maar dis eers op die aarde
Dat my meisiekind verstaan

(uit die Ballade vir ‘n Enkeling roman)

 

Die woorde ‘moenie dink nie, doen net‘, duik regdeur die roman op en ek wonder of dit ook in die film ‘n opwagting gaan maak. My kaartjie is gekoop en ek sien uit om die reis mee te maak. Die mede-reisigers in die pelgrimstog is mos net so belangrik. Langs my in die kompartement sit Jacques Rynhard en Carina Human. Oorkant my sit Jan-Paul Otto en Lena Aucamp. Ek moet sê dat ek nie eers seker is waarheen hierdie trein my gaan neem nie.

Moenie dink nie. Doen net.
Moenie die trein na hierdie pelgrimstog verpas nie.
Oor die luidspreker in die gang sing Joshua na die Reën:

Bantam hom so en flennie die snare
ek is verlief op die kind

Party reise neem jou na interessante plekke en ervarings, maar die beste reise neem jou op n spoorlyn na binne.

‘n Groot dankie gaan aan Leon van Nierop vir die verskaffing van die gedig in die draaiboek.

Bronne:
1. Esterhuizen, L. 2014. Die afwesigheid van berge. Kaapstad: Human & Rousseau
2. Van Nierop, L. 2014. Ballade vir ‘n Enkeling. Kaapstad: Tafelberg

3. Van Nierop, L. FILM FACTORY. BALLADE VIR ‘N ENKELING.

Foto-bronne:
1. http://madrobot.co.za/ballade-vir-n-enkeling/
2. http://www.netwerk24.com/nuus/2014-06-10-leon-soek-n-jacques-vir-fliek-van-ballade

Wicus Luwes. Dans en ander ritmes

Sunday, January 18th, 2015

“A bit like indoor windsurfing,” was my pêl se reaksie toe ek hom vra hoe hy die dans ervaar het. Die Engelse outjies in my omgewing het nie eintlik vas gedans nie, so dit was ‘n nuwe ervaring vir my pêl. Tydens ons studies het ons gereeld sulke ‘indoor windsurfing’-aande of dansaande by verskillende koshuise en funksies bygewoon. So ‘n funksie is ‘n wenresep om met die teenoorgestelde geslag kontak te maak: harde musiek en kerslig, sodat mense mekaar nie kan hoor praat nie en skerp lig nie die eerste oogopslag hoef te bederf nie.

Dans my na die liefde toe
deur Leonard Cohen (soos vertaal of miskien eerder herinterpreteer deur Koos van der Merwe)

Dans my na jou skoonheid met ‘n smeulende viool
dans my deur my vrese tot ek veilig by jou woon
vlieg na my toe soos ‘n duif, tel die olyftak op
dans my na die liefde toe, dans my na die einde toe

Wys vir my jou skoonheid waar getuies nooit kan kom
kom beweeg jou teen my soos hul maak in Babilon
stadig, lei my, wys my waarvan ek net grense ken
dans my na die liefde toe, dans my na die einde toe

Dans is eintlik ‘n bekende ding wat daagliks gebeur. Dit is ‘n plek waar musiek en mense ontmoet en mekaar probeer verstaan. Dit is die definisie van ‘n romantiese aand. Jy kan dit miskien die ontmoeting van twee tale noem en ‘n manier om met mekaar te resoneer. Koos van der Merwe se vertalings van Leonard Cohen se lirieke is werklik iets besonders. Ek geniet dit omdat dit my verras en omdat dit iets bekends weer nuut maak vir my. Van der Merwe het op ‘n manier met Cohen se musiek gedans en die musiek en lirieke met mekaar laat praat.

Ek luister ook ‘n rukkie gelede na Vers en Klank op RSG en hoor ‘n gedeelte van ‘n gedig uit Louis Esterhuizen se ‘die afwesigheid van berge‘. Dit gaan oor ‘n dans op ‘n ongewone plek of miskien eerder ‘n plek waar ‘n mens dit nie sou verwag nie. ‘n Dans breek miskien die ritme wat die dag aan jou oplê. Anders gestel: Dit is ‘n manier om jou ritme aan die dag op te lê. Die dag is in die meeste gevalle die dansleier en ons moet by sy dansritme inval. Dit is verfrissend as die mens vir ‘n kort rukkie die dansleier kan word en sy ritme aan die dag oplê.

Want in die afwesigheid van berge is die langpad ’n rit
deur eenselwigheid: alkant selfkant,
oraloor. Ongefokus jakkals jou gedagtes van bossie
na gat, sonder grensdraad
van kamp na klip in ’n Karoolandskap
met lyne
wat mense bind –

Die uitgerekte gorrel van teer en stof
die geknip-knip van skeefgedrukte telefoonpale
met wyebeentorings teen die rantjies
verder weg, die blinkgetrapte slakkespoor
van gedagtes aan treine
wat aanhou na-apertjie speel
met die pad.

Nog later trek julle in ’n laagte
by ’n grepie bome af vir koffie en roosterbrood
op ’n witgekalkte tafel
tussen stoeltjies en ’n vervalle drom
teen die stam
van ’n skaduboom –

Van ver sien julle ’n donkiekar hinkepink
naderkom, ’n smeersel beweging
op die stofstreep langs die pad. Is jy moeg? vra sy.
Bestuur. ’n Bietjie bene rek? Nee,
antwoord jy. Ek wil dans.
En jy dans met langbroek en sandale

in die beperkte ruimte tussen ’n oop motordeur
en boom: met jou linkerbeen effens geknak,
jou regterbeen na die horison uitgeskop, tolbos jy
al in die rondte met jou
bolyf skuins na vore en arms reghoekig
na ’n begrensing

uitgestrek.

Soos ’n drommedaris op verbeelde water
kom die donkiekar weldra by julle verbygeskuif –
op die voorbank, die egpaar
in sondagbeste: galant lig die heer sy hoed
en lag vir jou petalje
in die skadu

van ’n boom. Heita, my kroon, roep hy
en meteens resoneer alle lyne
om jou heen: die borand van die motordeur,
die donker strook bosse,
die wydgespreide takke van ’n boom,
die telefoondrade en spoorlyn
sonder trein

en met jou regterbeen steeds horisontaal
vou alle grense in
na waar jy brutaal steeds dans
en dans
en dans

met die waansin

 

Daar is ‘n plek en tyd vir alles. Vir die kleuters in my huis is die beste tyd om te dans, wanneer hul ‘n liedjie met ‘n ‘beat’ hoor. Ek hoor net ‘dans Pappa, dans’ by sulke geleenthede en so word ek ingesleep by kleuter dansbewegings en lekker skaterlag. In die motor hoor ek ook gereeld die ‘dans Pappa, dans’ en sien in die truspieëltjie die dansende arms en koppe wat op maat van die musiek beweeg. Dit bly ‘n voorreg om aan die dans van die lewe deel te neem.

Ek sien oud en jonk almal deesdae met oorfone in hulle ore rondloop. Ek sien mense wat die ritme met hul voet hou en ek wonder al meer of musiek ‘n individuele ding geword het. Miskien het Sony se Walkman van die 80’s musiek op ‘n manier persoonlik gemaak. Dit het nou gevorder tot MP3’s en musiek wat aanlyn aan ons opgedis word. Ek wonder hoe dans deur die individuele musiek beïnvloed word. Is dans iets vir ‘n individu of dalk iets vir ‘n groep? Het ons dalk elkeen ‘n ritme wat in ons ingebou is en ‘n liedjie wat in ons gedagtes speel?
Miskien moet ek ook vra hoe dans deur individuele musiek beïnvloed word. Party mense het ‘n passie om na dans te kyk. Ander weer het ‘n passie om daaraan deel te neem. Ek wonder of dansers ook ander dansers dophou en of hul net die musiek probeer interpreteer. Ek wonder hoe ‘n wêreld sou gewees het sonder daardie individuele ritmes en danse. Elke dans het ‘n spesifieke ritme – daar is ‘n vaste patroon vir ‘n Flamenco of ‘n Salsa. Individuele mense wat individuele danse interpreteer – geen wonder die lewe is so interessant nie.

Ek sit in die tandarts se wagkamer saam met ‘n groep mense en sien ‘n man se knie op en af beweeg. Eers dag ek hy is omgekrap of moeg gewag, maar die glimlag op sy gesig sê iets anders. Hy lees sy tydskrif aandagtig deur en beweeg sy knie op maat van musiek wat net hy kan hoor. Miskien het hy al ‘n kind of twee grootgemaak en gesus met daai knie. Die knie sus miskien outomaties al is daar nie meer ‘n kind daarop om te sus nie. ‘n Dame roep die man se naam en terwyl hy uitloop wonder ek hoeveel mense hul lewe se dansritme by die ritme van so ‘n Pa, Oupa, Ma of Ouma se knie dalk kry.

 

dans

dis net dansers
wat dans
sonder behoud
sonder beweging
sonder begeleiding

dis net dansers
wat dans
sonder dansbaan
sonder musiek

dans is ‘n vuur
in die harte van dansers

dit is net ‘n vuur

Bronne:
1. Esterhuizen L, Die afwesigheid van berge, Human & Rousseau, Kaapstad, 2014
2. Internet. http://paintingsforsale.me/images-painting/flamenco-dancer/flamenco-dancer-dance-series-ii-78376.jpg
3. Internet. https://beingsakin.wordpress.com/2011/11/04/he-who-would-teach-men-to-die-would-teach-them-to-live/
4. Van der Merwe K. Leonard Cohen in Afrikans

Louis Esterhuizen. Wanneer digters spoor vat na die verlede

Thursday, September 12th, 2013

‘n Besonder interessante publikasie wat hierdie naweek aan die handel beskikbaar gestel word, is Spoorvat – Skrywers en herinneringe wat deur Riana Scheepers en Leti Kleyn saamgestel en deur Lapa uitgegee word.  Met dié pretloop is daar sommer ‘n hele trop digters wat die wandeling meemaak, te wete Andries Bezuidenhout,  Zandra Bezuidenhout, Clinton V. du Plessis, Hans du Plessis, Heilna du Plooy, Louis Esterhuizen,  Joan Hambidge, Louis Jansen van Vuuren, Marlise Joubert, Trienke Laurie, Henning Pieterse, en Wium van Zyl.  Daarom dat ek dié publikasie graag onder jul aandag bring.

Volgens die inligtingstuk wat ontvang is, die volgende: “As skrywers het hulle reeds naam gemaak; hulle het literêre pryse gewen, die harte van lesers verower, diep spore getrap in die Afrikaanse kultuurwêreld … Ons ken hulle as openbare figure, as skeppers van verhale en romans en rubrieke, maar wat is die intiemste, mooiste en selfs pynlikste jeug herinneringe van ons bekendste Afrikaanse skrywers? Was hulle as kinders reeds sensitiewe waarnemers, kunstenaars in wording? Hoe het hulle hul jeug beleef? En hoe word hierdie jeug herinneringe verwerk in hul tekste as gesofistikeerde skrywers?”

Riana Scheepers en Leti Kleyn (samestellers van die trefferboek Die Afrikaanse Skryfgids) het skrywers gevra om hul kinder- of jeug ervarings te woord te stel. Daar was geen beperkings of voorskrifte nie, maar slegs gepubliseerde skrywers is om bydraes gevra.

Die resultaat is ‘n unieke bloemlesing van 36 skrywers . Saam met hierdie skrywers vat ons die spoor terug na die verlede; ‘n verlede wat net so kleurvol, vrolik, hartseer, innig en uiteenlopend is soos die mense van hierdie land.

“Spoorvat is ‘n belangrike bloemlesing, nie net omdat dit voortreflike tekste bevat van skrywers wat reeds hul kleim afgesteek het nie, maar omdat dit terselfdertyd ook unieke outobiografiese sketse is. Die leser kry ‘n intieme en eerlike blik op die leefwêreld van ‘n jong kind wat later in sy/haar lewe groot hoogtes bereik het.”

By wyse van lusmaker volg enkele snitte uit die betrokke digters se bydraes.

*

Zandra Bezuidenhout

Partykeer moes ek vir Pollie ’n pakkie Cavalla King gaan koop. Die kleingeld was myne, net genoeg vir ’n pakkie lekkergoedsigarette wat ek op die stoel onder­kant die teksie soos ’n groot vrou sit en “rook” het. Pol­lie het nooit vir my gelag nie. Net soms uit die bloute laat val “Jou ma sê jy’s ’n probleemkind” en die laaste woord so half tergerig uitgerek. Ek was te skaam om te vra wat dit beteken, gedink dit was seker maar ’n naam vir die oudste of die alleenste, want ek was albei.

 ———

Andries Bezuidenhout

In die Hoërskool Silverton se klaskamers beskryf kinders van weerskante Pretoriastraat mekaar onderskeide­lik as “snobs” en “krims”. Snobs en krims voer soms hul gesprek ná skool verder met vuiste by die voetganger­brug oor die Moreletaspruit. Die krims is meesal beter met die taal van vuiste as snobs. Soms het krims selfs ouer broers in die polisie. Vir snobs is dit half vreemd dat die ergste krims in die polisie beland, maar mens weet nie of mens hierdie morele vraagstuk aan dominee Wan­nenburg in die katkisasieklas kan stel nie.

Ons Silvertonners is bewus van die feit dat die kinders van Menlopark en Waterkloof ons woonbuurt “Slither­ton” noem. Gegoede mense soos Laetitia-hulle is egter nie van Slitherton nie. Hul tydslotte is bo dit alles ver­hewe. Hoeveel huise in Waterkloof en Menlopark kan met tydslotte spog?

———

Joan Hambidge

Die nag kan ek nie slaap nie. “Oh Mamy, Oh Mamy . . . Oh Mamy blue,” huil die radio. Ek weet die kind is dood en Sara hou my die hele nag vas teen haar bors. En ek sien weer en weer die motor wat die kinders tref. Skoene wat deur die lug trek in stadige beweging.

En ek wonder wie sal háár vannag vashou?

O, roos van my hof

Wat was haar naam nou weer?

Daardie kind wat onder ’n motor beland

het saam met drie en twintig ander

in ’n Lenteloop toe ons moes geld insamel.

Jy weet mos, daardie kind, wat rég voor

ons oë opgelig en neergegooi is?

Reg voor die robot waar ’n Valiant beheer

oor sy remme verloor het. Malus, -a, -um.

Alles het in slow motion gebeur

met skoene soos swaarde deur die lug.

Die een onder ’n vaal kombers,

met haar voet na binne gedraai.

Ons almal by haar begrafnis:

“Wat ’n vriend het ons in Jesus . . .”

Daardie kind wie se dood later

uitgebloei het in ’n Latynse toets:

Timidi estis en Puella pulchra est.

En vertaal: “Die rose in die tuin is mooi.”

Verdomp, wát was haar naam nou weer?

——–

Louis Jansen van Vuuren

Die swart-en-wit reghoekie het ’n skerp gekartelde randjie. Dit is ’n monochroomoomblik wat met die dwaling van tyd veraf en dof geword het. Dis nie dat mens aspris vergeet nie, maar die lewe gaan onoplettend sy gang. Die foto’tjie is met deurskynende driehoekies op die album se blaai geplak. Om die kiekie van naderby te bekyk moet ek dit uit sy rusplek lig. Die glansoppervlak­te word ’n spieëltjie in my hand waarin aspekte van my studeerkamer weerkaats: die plafonroos met die kande­laar en die venster wat uitkyk oor die tuin. Onderaan die kiekie is daar met wit Indiese ink in sierskrif geskryf: Ifafa Beach 1951.

“Inyoka! Inyoka!”

———

Marlise joubert

Die terugblik na jeugjare is een met verwondering, met nostalgie, en terselfdertyd een van vervreemding. Jy weet instinktief dat dit nooit geheel en al getrou jou eie “verlede” reflekteer nie. Daar is altyd verwarring tussen feit en ervaring. Dis ’n bewegende poel water waarin gestaltes vervorm, rondskuif en wegraak. Jou interpre­tasie word beïnvloed deur allerlei ander belewenisse, bykomende verledes tussenin, en deur jou onmiddel­like werklikheid. Gestolde oomblikke in vensters word lewend gemaak deur jou dialoog, jou eie klankbaan.

dis ’n taal wat niemand anders verstaan

wat snitte uit hibiskus speel

uit die vlamboom se tuite rooi trompet

wat krap soos witdoringnaalde in diep gleuwe –

die grammofoonkas van geheue

Wat oorbly in die magdom lae van die geheue, is dikwels net ’n gevoel, afhanklik van die tydgleuf waardeur die lig speel op die klein bloeisel wat oopgaan, wat veel meer beteken vir jouself as wat dit miskien was in ’n groter konteks.

Daar was twee plekke wat ’n rol gespeel het in my jeugjare, Levubu naby Louis Trichardt en Warmbad in die Waterberge (vandag bekend as Bela-Bela).

———–

Trienke Laurie

As baba is ek glo wild gewieg

op ’n vrolike soldatelied

en toe ek begin opskiet

trap ek hoog op sy steltevoete

“Walking on the green grass”.

Die opgeskote meisie leer

met ’n aardige hoppie ’n wals.

Die klein Griekse vaas

is deur Vader gekoop vir my

 

 

dat ek vir hom ’n roeskleur blaar

as najaarsteken daarin plaas . . .

 

Eendag het ek met my jonger sussie see toe geloop. Die vierjarige bokstertjies het haar tassie gepak met nartjies. Ons het met die blaartjiepad geloop en toe het ons ver­sigtig oor die hoofpad geloop om by die swaaie naby die see te kom. Heila was gouer verveeld en ek het haar teruggehelp oor die grootpad by die verkeerslig en self weer see toe gegaan en skulpies in die tassie gegooi. Hoe dit gekom het, weet ek nie meer nie, maar ek het later saam met ’n polisieman gestap wat sy fiets gestoot het tot by ons huis. Ons is gewiks met ’n leerband, maar erger nog: Ons moes tot twaalfuur die oggend stil lê op ons bed­dens!

———-

Clinton du Plessis

Maar, soos ek sê, dit was die tyd van Apollo 13. Die maan was hopeloos te ver om enige invloed op my lewe uit te oefen. Soms het ek saans op die stoep gesit en kyk na die affêre daar ver weg.

“Wat gaan soek hulle daar?” was my gevoel dan.

“Hulle krap in die Here se kaggel,” het Ma gewaar­sku en “Ek het julle mos gesê,” het sy vol genoegdoening gespog toe die nuus kom van die ontploffing van die suurstoftenks aan boord. Daardie aand het ek met vrees en bewing gebid dat ek nooit met die Here se kole moes bodder nie, nooit in sy rooi konka moes krap nie.

Die gedeelte van die dorp waar ons gewoon het, was gemeng. Bantoe en kleurling. Dit is hoe mense toe genoem is.

———

Hans du Plessis

Sonder ’n kettie om jou nek was jy onbehoorlik aan­getrek, eintlik ’n bietjie kaal – of jy was ’n meisiekind. Kettieklippe was volop in die berg, net partykeer as Pa by ’n bouery moes laat dak opsit, kon ons loodwassers steel en dit vierkantig kap om duiwe mee te skiet.

Meisiekinders was iewers ver op Mars of op die maan. Ook maar goed, want wat het hulle nou van ’n kettie ver­staan? Hulle kon ook nie met ’n ghoen skiet of ’n pylpunt uit ’n drieduimspyker plet nie. Van poppe en goed het ons niks geweet nie, want daar was nie meisiekinders in ons huis of in ons bende nie. Die enigste meisiekinders wat ons geken het, was die niggies wat Sondae ná kerk kom kuier het. Sondag was stilsitdag met skoene en ’n pak en ’n das – dit was sulke oneindige lang geel dae.

———–

Heilna du Plooy

Hierdie meisie met haar musieksak in die sandpad was eintlik ’n gelukkige kind. Daar was natuurlik die klein opstootjies en tienerreaksies soos in enige nor­male huis, maar die soort ontwrigting en donker weer­sin in ouers waarvan jong skrywers tans skryf, was vir haar onbekend. Sy het nie gedink sy was buitengewoon bevoorreg nie, maar in breër verband beskou, was sy natuurlik. Haar ouers wat albei onderwysers was, het hulle drie dogters aangemoedig en hoewel hulle streng was oor dinge soos selfdissipline en verantwoorde­likheid, was daar ook baie pret en vrolikheid in die huis. Dit was nie ’n lewe van luukshede of geskenke nie, want daar was nooit baie geld nie, maar daar was be­trokkenheid en sorg. Waar die pa soms geneig was om nogal streng te wees (later sou sy weet hy was gewoon oorangstig oor sy dogters se welsyn), was hy nogtans ’n ernstige en sensitiewe man en hulle ma was mooi en gemaklik en toeganklik. En die wêreld was eenvoudig: Hierdie jong meisie het soos baie van haar tydgenote min van politiek en ekonomie en sosiale problematiek geweet.

————

Louis Esterhuizen

En die dorpsirene elke aand om agtuur. O, hoe goed onthou ek die weemoedige geskal wat aandui dat alle nieblankes uit die dorp moet wees! Dit was die vroeë 1960’s en dié sirene was algemene praktyk in bykans alle plattelandse dorpe. Eers later sou ek die werklike betekenis – en implikasie – hiervan snap. Op dié tyd­stip was ek normaalweg al in my bed terwyl die sirene deur die leë strate huil en kyk ek na die ouwêreldse straatlampe wat in sulke eweredige strepe deur die Ve­netian blinds oor my bed val.

Ook Ouma se erf het ’n windpomp gehad en drie wa­tertenks op drie hoeke van die huis waar die water versamel is. Daar was nie ’n grasperk nie, maar grond wat elke oggend met ’n besembos netjies skoongevee moes word. En die breë plankstellasies waar sy haar perskes gedroog het wanneer dit persketyd was.

En die bessieboom voor die garagedeur.

———–

Henning Pieterse

Ek onthou hoe ons saam met die werkers sakke soja­bone uitslaan totdat jou hande vol blase is. Hoe ’n haan, afkop en met vlerkgeklap, oor die werf hardloop terwyl ’n dun vlies oor sy oë trek in sy afgekapte kop, eenkant. Ek onthou hoe ’n skaap spartel en skop en sy oë glasig word nadat die ergste bloed uitgespuit het, net nadat sy keel afgesny is. Ek onthou die geskree van die lammers wan­neer hulle gekastreer word en dol van pyn in die kamp rondhol, tot teen die drade in. Ek onthou hoe oom Piet, my ma se tweelingbroer, sy haelgeweer lig en ’n paar skote in ’n reusagtig hoë bloekomboom afvuur en hoe honderde vinke soos geel reën uit die takke neerdaal.

VRYSTAATSE ELEGIE

Vir A.M. Fouché 1902–1975

 

Herinnerings vergeel. Gras

verkleur in Vrystaatse winters.

Ek moes jou nie teen die einde gesien het nie,

op ’n helder middag in ’n warm stad.

Eerder ’n foto: ’n jong meisie

met rybroek, of ’n bruid met lang hare

wat jy saans uitgekam en uitgekam het.

Jy staan by ’n dennelaning, dae is vol

verhale, oor ’n oumagrootjie

wat haar ring by ’n fontein verloor het.

Ek onthou: jy is op ’n wa gebore,

in ’n brandende nag in laatwinter,

opstalle in puin soos die land

wat julle deurkruis het.

Aletta was die laaste plaas,

jou naam, Aletta, waar wind

uit die holkranse altyd waai

en sandsteen digter om vloere vou.

Op sestien, moes ek belowe,

sou ek ’n klipstapel in die middel

van die plaasdam pak. Dit is nooit

gebou nie en staan sonder offer

in herinnering. Jou foto met die tweeling

is dof. ’n Jong vrou wat deur die raam

na buite staar. Ek kyk weg.

Die ring kon ek nooit vind nie;

die wind vee alles skoon, waai

gedagtes ver en naby.

Ek het langs die denne gestap,

langs die leë dam,

en die dou het die hele dag

op die gras bly lê.

 

1 Jare later sou ek ’n gedig oor ouma Lettie skryf (uit: Alruin, HAUM-Literêr, 1989.)

 

———

Wium van Zyl

Hierdie kontrei rivierop van die dorpie Heidelberg (Kaap) is my geboorteplek, grootwordplek, staan ewig in my hart gebrand. Op ’n September-nag het ek aangekom en ná die dokter se vertrek het tant Mêggie opgedaag om vir die sekerheid ’n ou Kaapse pennie op my naeltjie te sit. Dat die werf songeel was met tulpe, van die aandblom in volle geur, skaamrosies wat bloos in die môredou, het ek toe nog nie geweet nie. Ten minste nie bewustelik nie.

My eerste skerp herinnering is van my blou-en-wit driewieletjie op die skuinserige werf. En veral dit: Op­draande is moeiliker as afdraande. Dit is ’n kwessie wat nooit weer uit my lewe sou verdwyn nie.

 ——–

Uit: Spoorvat, 2013: Lapa Uitgewers.

Saamgestel deur Riana Scheepers en Leti Kleyn.

 

 

Interview with Donald Dunbar/ Onderhoud met Donald Dunbar

Tuesday, February 5th, 2013

Interview with Donald Dunbar, winner of the 2012 Modern Poet Series

 By Louis Esterhuizen

*

Donald Dunbar

Donald Dunbar co-curates the reading series If Not For Kidnap and teaches poetry to future chefs at Oregon Culinary Institute.  Fence, who released his first full collection,   Eyelid Lick, as the 2012 Fence Modern Poets Prize winner. Stylistically, the book is a surreal text whose poetry is anchored by its syntactical coherence. This allows it to be able to diverge and digress, confusing and swapping nouns and pronouns, describing abnormal situations, all while never seeming to really lose the reader. Eyelid Lick is borne out of individual psychedelic experience into a world of streaming communication. These loose, runny poems seek intimacy through testimonial. There’s the sensation of the lick, and the sensation of being licked, and if both people know each other enough both sides of the lick can be felt.

  

“I think part of the abundance of new poetry is people figuring out that poetry doesn’t have to be dissected to be meaningful; that it can explain personal truths.”  – DD.

 

 1.Donald, thank you for this opportunity. You were the winner of the 2012 Modern Poet Series, a prize which resulted in the publication of your collection of poems entitled “Eyelid Lick”.  Can you provide us with some background concerning this competition and what it entails?

Fence started out in the late 90’s as a literary magazine, and then began publishing books in 2001. “It is Fence‘s mission to encourage writing that might otherwise have difficulty being recognized because it doesn’t answer to either the mainstream or to recognizable modes of experimentation,” and I think they do that without trying to make a distinct school themselves. A number of my favorite poets have published books with them, and I’m slowly working on collecting every book Fence has put out, but plenty of the books have very little aesthetically in common.

            I don’t know the history behind the Fence Modern Poets Prize, besides previous winners’ books, but I’d bet 90% of US poets in general would say the “winning a prize” aspect of competitions is completely secondary to getting a book published.

I think that what the “contest model” allows a publisher to do is a wide search for mostly finished books that they want to publish, while using contest fees to help fund the press, and weeding out the casual poetry writer who probably won’t want to pay the fees. Except for the word “contest”, I’ve never understood a distinction between that and an open reading period.

 

2. You are, amongst other things, coordinator of the reading series “If Not For Kidnap Poetry”. Can you elaborate on this project, please?

If Not For Kidnap started in April, 2009, after Jamalieh Haley and I met at a few poetry readings around Portland. Portland is a very literary town, with a Do-It-Yourself culture that’s been its defining characteristic for the past 30 years or so, as well as regionally specific mindset that enable arts organizations and businesses like Powell’s Bookstore to thrive. It’s been a very liberal town for more than a century. But Portland’s also had a massive influx of young artists in the last fifteen years—people who move here for cultural, rather than economic, reasons. We started Kidnap in part to provide a space for connecting people with a community, and in part because Jamalieh and I wanted to know what was happening in the various poetry scenes around town. Also, we held it for the first three years in my living room, which meant I didn’t have to leave the house to socialize.

            Now, we’ve held about 40 readings in total (over 80 poets, over 30 musical acts), and have brought two more friends, Ethan and Stacey, into Kidnap. We’ve begun branching out more into barbeques and poets potlucks, and are releasing a first anthology of poets who’ve read for us. Our mission evolves weekly, but the thing it’s always been easiest for us to agree upon—and something embraced by every local reading series I know of—is a commitment to the Portland community. There’s always, in my experience, been a genuine camaraderie between the artist groups of Portland, many of whom are doing way different things. It’s like, “oh, you’re a nerd? I’m a nerd too!”

 

3. Your poems, and especially the one that I copied in my blog, certainly would come as a shock to most Afrikaans poetry readers. (Hence Leon Retief’s comment.) However, I would describe the quoted poem as an example of anti-poetry … Am I correct in this? How would you characterize your own poetry? (And please, you are most welcome to quote examples in order to accentuate your answer.)

            I think a lot of what I’ve done is right in the tradition of lyric poetry. The mind/soul/feeling/etc. behind a poem—the poet—and the desire to give a reader access to that. And some of my poems are more traditional than others—the dedication page of Eyelid Lick is also a poem (http://www.youtube.com/watch?v=oOhL6h2kI1s) and it uses a whole bunch of sonic devices, proclaims emotion, etc..

I think the poem you quoted is in this vein as well; it’s more concerned with producing emotion than making rational sense, it uses images to produce emotional effect, it has a speaker… It’s been about four years since I wrote that poem, so I’m not sure what I was thinking at the time, but I do know it was during a time of grief, and I think the kind of nihilistic energy of the piece speaks to that. The breaths/stops (“[  ]”s) are probably the most interesting parts of that poem for me now. They seem to create a rhythmic patterning, much like more traditional lineation would, while being more suggestive of something missing or of possibility than line breaks would.

            I’m not sure I can give a clear overview of my work as I’m not done doing it yet, but I can talk about Eyelid Lick. The book is about love and death. The poems in the book tend to melt into each other, entering each other and blooming out into other poems. The speaker of the poems drifts from very sincere to lunatic to wounded to serene to prophetic to lots and lots of things, sometimes very quickly. I appropriate other forms of text into the poems—letters, comment cards, BASIC programming code, text from online games and message boards, etc..

In my view of it, poetry can seep into anything. In the past, media was a lot harder to come by—both because of a relative scarcity and because it used to cost a lot more—so poetry had to use devices like rhyme and regular rhythm so as to be remembered, and thereby distributed. Now, most people in the US spend most of their days consuming media, whether via internet, television, or just listening to music while at work. Part of my project with Eyelid Lick is to expand the notion of what can be done in poetry, and to explore how poetry might be born in and of other media’s secret bones.

 

4. What is your personal impression of the poetry scene in the USA? I realize that this somewhat unfair question invites generalization, but what I am aiming for, is a response to the enormous volume of poetry production and the implications this has on the reception and appreciation of poetry publications.

             I think poetry-as-a-genre is a very different thing than poetry-as-a-culture, and I think both are growing, though in very different ways. Poetry-as-a-genre is literally more accessible than ever. Anyone can self-publish a book, and this most enables people who write poetry do it for a very private audience—themselves, their close ones, or to some notion of “history”.

I love it that civilians don’t hate poetry as much as they used to; poetry became especially unpopular in the US during the last half of the 20th century, due in large part I think to the educational systems. As it was taught to me in school, you had to dissect a poem to find out “what it means.” There was never any suggestion that one could try to experience a poem, like they would experience any other kind of media, and really, the classroom is not the place to experience things like that. I think part of the abundance of new poetry is people figuring out that poetry doesn’t have to be dissected to be meaningful; that it can explain personal truths.

There are still some major differences in poetry-as-a-culture—strains of traditionalism that are concerned primarily with the short narrative lyric and nature poetry, performance-oriented descendants of the 90’s slam scene, the mostly young whole-life-persona-y “Alt-Lit” crew, the new academics incorporating rigorous theory into very avant garde writing, etc. etc. etc., but something most of these cultures share is the belief poetry can do a lot more than explain personal truths.

For these tribes, I don’t know if there’s been a more vibrant time. Although sometimes I feel overwhelmed by the number of readings to go to in a given week, I can’t think of another time when one could read such a variety and abundance of truly great new work. And as poetry grows further out of the notion of “mainstream vs. outsider” into a more rhizomatic understanding of different poetry cultures, this also gives it access to audiences that aren’t excited by the canonical ten poets ever taught in school.

 

5. We are currently experiencing the first pangs of a “Us vs Them”-scenario in Afrikaans poetry; “Us, the young aspiring poets of new technology” versus “Them, the older, canonized poets of grandeur”. Do you have the same divide in your poetry? What are your personal sentiments concerning this, or is it of no significance?

            This used to be a big thing for US poetry. With the consolidation of publishing houses in the 90s, the overwhelming entrenchment of poets in universities, and cases of blatant favoritism for prizes or positions, not only were fewer poetry books getting published, but to get one published it seemed you should write in a very certain way or be friends with some very certain people. This is not at all the case anymore, and I think combined with the near-universal education of young poets—an education that involves learning to appreciate a wide range of modern through ancient poetry—young poets are more able to appreciate older poets, as they do many different poetic traditions and cultures.

            As I was thinking about this question, I realized that access to the internet has been far more wide-spread in the US and for much longer than in South Africa. In this time period I was just talking about, it seemed like a lot of older poets kind of resisted the internet, and didn’t know much about it (with some great exceptions, i.e. Ron Silliman). I think pretty overwhelmingly they have discovered it for what it is—an endless text—and have gotten on board with it. You can’t be too hardened in your views when you’re a click away from a hundred different interpretations of a thing, or a hundred different wonders.

/     

This is a poem by John Berryman, from a series of poems he worked on through the 60’s called collectively The Dream Songs. I was obsessed with these for four or five years for their combination of slightly dirty wit, sonic intensity, and tight phrasing. It’d be easy to make a good case for Berryman being one of the very few most influential US poets of the last half-century.

It’s helpful to know that when he’s saying “He” he is usually talking about himself.

 

Dream Song 96

 

Under the table, no. That last was stunning,

that flagon had breasts. Some men grow down cursed.

Why drink so, two days running?

two months, O seasons, years, two decades running?

I answer (smiles) my question on the cuff:

Man, I been thirsty.

 

The brake is incomplete but white costumes

threaten his rum, his cointreau, gin-&-sherry,

his bourbon, bugs um all.

His go-out privilege led to odd red times,

since even or especially in hospital things get hairy.

He makes it back without falling.

 

He sleep up a short storm.

He wolf his meals, lamb-warm.

 

Their packs bump on their’ -blades, tan canteens swing,

for them this day my dawn’s old, Saturday’s IT,

through town toward a Scout hike.

For him too, up since two, out for a sit

now in the emptiest freshest park, one sober fling

before correspondence & breakfast.

 

Onderhoud: Louis Esterhuizen (Amper elders)

Tuesday, March 27th, 2012

Omslag

 

Hoe meer elders, hoe meer tuis

Louis Esterhuizen in gesprek met Marlies Taljard oor sy nuutste bundel, Amper elders.

 

 

Louis, eerstens baie geluk met ‘n besonder sterk bundel! Die buiteblad is een van die treffendstes wat in ‘n lang tyd verskyn het. Dit hou duidelik verband met die eerste gedig in die bundel, naamlik duiwedanser waarin jy skryf:

as ‘n afgetrede sirkusarties staan hy

sononder in die oopte tussen hoë geboue,

draai met uitgestrekte arms stadig

deur die ritme

van ‘n ouwêreldse dans –

 

roep dan met ‘n vertroude gebaar

sy strooisel duiwe uit naburige dakke op

na waar hy met wye jas en kierie

die jare se tentflap

vir hulle eenkant toe sleep

Vertel asseblief meer oor die buiteblad waarop ‘n fladdering spierwit duiwe teen die agtergrond van imposante klassieke suile uitgebeeld word, maar ook hoe die voorblad en die gedig duiwedanser verband hou met die belangrikste temas van die bundel.

Duiwe het nog altyd ‘n bepaalde teenwoordigheid in my gedigte gehad, Marlies. Met die konsep van Amper elders het hulle geneigdheid om altoos te wil terugkeer na waar hulle uitgebroei is, my goed te pas gekom. Aanvanklik was dié betrokke vers nie geoormerk vir opname in hierdie bundel nie, aangesien dit voor die Europese reis wat ek en Marlise in 2008 onderneem het, geskryf was en uiteraard nie met die reisgegewe skakel nie. Maar na ‘n bepaalde traumatiese insident waartydens ek langs die siekbed van ‘n geliefde moes waak, het die twee slotverse, “Waakeenheid” en “Verposing“, hul opwagting gemaak en meteens was “duiwedanser” ‘n gepaste, bykans profetiese, openingsvers vir die bundel.

Omrede die narratiewe lyn van die reisjoernaal so sterk deur die bundel loop, was ek bang dat die bundel gewoon as reisverslag gelees sal word; ervarings wat myns insiens sekondêr is en gewoon as katalisator dien tot ‘n besinning oor kwessies soos identiteit en die vervlugtende aard van die mens se bestaan en sy verhoudings tot dinge en mense. Laasgenoemde tema’s word dan by uitstek gedra deur die ses duifgedigte (wat in frekwensie toeneem na die einde van die bundel) wanneer die “terugkeer” op hande is. Daarom was dit sinvol om dié verskuilde suggestie reeds met die omslag te plant; veral gesien teen die agtergond van hemelse poorte … (Toemaar, dis net ‘n sydelingse grappie.)

Nietemin, Doug Lew is een van die VSA se bekendste waterverfskilders en iemand met wie Marlise van tyd tot tyd korrespondeer. Toe ek dié betrokke skildery in een van sy boeke sien, was ek sommer baie opgewonde, en daarom uitermate dankbaar dat hy goedgunstelik tot die gebruik van sy skildery as omslag ingestem het.

Hmmm … jou verwysing na hemelse poorte is natuurlik ‘n reis van ‘n ander aard – wat, soos jy sê, ook plek-plek in die bundel aan bod kom. Die vyfde gedig in die bundel, ark roep een van die mees argetipiese duif-simbole op. Is jou duiwe simboliese duiwe? Indien wel, wat simboliseer hulle? Of wissel/versmelt die simboliek soms?

Nee, ek dink darem nie ‘simboliese duiwe’ nie. Die duif-motief verwissel immers telkens: van die noodlotsfiguur in duiwedanser, tot uitdrukking van liefde in die gedig duifgrys, die liefde (p.62). Ook die brose vervlugting in die slotgedig. Wat egter wel vir my in alle opsigte rondom die duif-gegewe sentraal staan, is die sirkels wat voltooi word.

Amper Elders is vir my die poëtiese weergawe van ‘n foto-boek. Die subtitel is ‘n Reisjoernaal. Dit is ook inderdaad die verslag van ‘n reis deur Europa met sterk sensoriese en narratiewe elemente – elke gedig is as’t ware ‘n foto ingebed in ‘n groter verhaal. Watter soort reis was dit – het jy die reis onderneem met die oog op ‘n bundel of het die bundel as “neweproduk” van die reis ontstaan? Wanneer en hoe het die gedigte ontstaan – sommer ter plaatse, na aanleiding van ‘n dagboek of by nabetragting? Hoe het die kreatiewe proses in dié spesifieke bundel gewerk?

In teenstelling tot Marlise is ek geen reisiger nie. Trouens, hierdie was maar my tweede reis oorsee. Ons moes egter gaan om Marlise se dogter se troue in Cambridge by te woon en omrede ons vorige reis (in 2002) maar ‘n tref-en-trap-affêre was, het ons besluit om dié reis die moeite werd te maak; veral met ‘n langgedroomde besoek aan Praag as uiteindelike hoogtepunt. Op daardie tydstip was daar nog geen bundel in die vooruitsig nie; Sloper het enkele maande vantevore verskyn en ek was besig om afrondingswerk te doen aan Wat die water onthou. In Antwerpen het ons tuisgegaan by Piet en Anic wat ‘n gastehuis met die inspirende naam Amper elders bedryf. Die idee vir die bundel was meteens daar; alhoewel die uiteindelike bundel drasties verskil van dit wat ek aanvanklik beoog het.

Tema’s en indrukke het ek tydens die reis neergepen, maar by die fisiese skryf van die gedigte het ek eers later gekom ná Wat die water onthou afgehandel was. 

Wat jy hier sê, is baie interessant, veral vir mense wat met literêre teorie werk. Is dit altyd vir jou so dat jy die stof as’t ware laat ryp word oor ‘n tydperk (soos goeie wyn en kaas)? Die eindproduk is dus – as ek jou reg lees – ‘n onontrafelbare vermenging van feit en fiksie asook ‘n goeie skoot beplanning en intuïsie? Soos Van Wyk Louw dit stel: dat die eindproduk “niks wat somers is meer het / nie pit of dop of rank”?

Sekerlik kan ek nie namens alle digters praat nie, Marlies, maar vir my werk dit beslis so. Trouens, vir my is die maande der maande van beplanning, bepeinsing, navorsing en aantekeninge maak van die lekkerste aspekte van die skryfproses. Aangesien toon vir my uiters belangrik is by ‘n gedig (en by implikasie van die bundel), verkies ek om te begin skryf eers wanneer ek die gedig(te) gemoedsonthalwe kan ‘voel’. Die uitdaging is natuurlik om met dié agternaperspektief nie die gevoel van onmiddelikheid verlore te laat gaan nie … Veral nie met hierdie bundel waar die leser die reisgenote tree vir tree vergesel nie. Vir my was dít van kardinale belang ten einde die intimiteit (met die reis) te kan behou. Ook omrede daar nogal heelwat verse is wat met ‘n historiese bril kyk na die voorgeskiedenis van ‘n plek. ‘n Mens is immers die somtotaal van al jou wedervaringe; so ook ‘n bepaalde plek of groep mense.

‘n Mens sou seker by die eerste vlak van betekenis kon vassteek en die gedigte suiwer as die verslag van ‘n reis lees. Daar is egter te veel aanduiders na ander dimensies in die bundel om so ‘n lees te regverdig. Ek dink byvoorbeeld aan die gedig reisigers met die slotreëls:

maar vir iemand wat in liefde reis,

is geen bestemming

 

ooit te ver of naby genoeg nie

 

Word die reis in hierdie bundel vir jou ook metafoor van iets anders?

O, beslis. Myns insiens reis ‘n mens deurentyd met die volgehoue plasing van vergelyking en parallelle tussen die vreemde en dit waarmee jy bekend is; hoe meer jy dus ‘elders’ is, hoe meer is jy ‘tuis’. Net so is dit nie ‘n ánder ‘Louis’ wat hom daar in die vreemde bevind nie; die mens wat jy is, bly onbeskaamd . Trouens, weens die volgehoue bevraagtekening en verbandlegging ervaar jy jou eie menswees waarskynlik méér intens as wanneer jy jou binne ‘n bekende omgewing met vertroostende en stabiliserende rituele en roetines bevind … Jy is dus nooit werklik ‘elders’ nie. Hierdie teenstrydigheid vorm die tematiese grondslag van die bundel. Ironies genoeg is dit seker ook net so van toepassing op die wyer doek van lewe en niks; nooit is die lewensgras soeter as wanneer jy in die kamp van “amper bokveld” gewei het nie …

Louis, te oordeel aan die aantal en die kwaliteit van die gedigte in Amper elders lyk dit asof jou verkeer in die liminale sone vir jou baie kreatief was. Teoretici beweer egter ook dat die oorsteek van die drumpel gepaard gaan met verwonding en pyn wat op hulle beurt weer lei tot dieper besinning (soos jy aantoon!) en identiteitskonstruksie. Dit is ‘n vreeslike mondvol jargon … maar sou jy – heel abstrak gesproke – met hierdie stellings kon saamgaan? Met ander woorde: is die Louis (as mens en digter) wat teruggekeer het, dieselfde mens/digter wat gegaan het? Het die reis vir jou die geaardheid van ‘n inisiasie gehad?

Sjoe. Uiteraard verander ‘n mens deur die loop van ‘n reis en is die  jy  wat terugkeer, nie dieselfde as die een wat gegaan het nie … Maar net so sou ek ook verander het indien ek tuis gebly het. Hoe kwantifiseer ‘n mens so iets? Jy is immers die somtotaal van jou wedervarings … Tog is dit so dat ‘n mens – gestroop van dit wat bekend is en ook jou gebruiklike roetine – dalk sintuiglik skerper ingestel is op jou wedervaringe in die vreemde. Maar nee, die reis was vir my in dié opsig waarskynlik van minder belang. Veel belangriker is die kontras tussen wat bekend is en dit waarmee jy nié vetroud is nie. Met die ommeswaai na die terugkeer wanneer selfs die bekende onverwags angswekkend onseker blyk te wees. Die brose sekerheid van verwagting wat gefnuik word. (Die slotvers se titel is nie verniet Verposing nie …)

Vlug BA58  is een van ‘n hele paar gedigte wat oor die skryfproses handel:

 … as die nag gemaak is

van papier, word alles neergeskryf en gelees,

 

word rigting bepaal deur samehang en

verband: die drukskrif wat iedereen

sintakties plaas in ‘n landskap wat afgelees

 

word lank ná die toustaan

met paspoort, visum

en verklaring: wanneer die nag

 

gewoon teks word en jy

na die deurslag kyk wat verwagting is –

 

jona, in die maag van sy vis

 

Ek interpreteer dié slot as ‘n stelling dat die skrywer die gevangene is van sy skrywes en/of van die skryfproses. Wat is jou reaksie hierop?

Inderdaad, Marlies. Met so ‘n stelling gaan ek akkoord. Natuurlik met die agternagedagte dat die skryfwerk iets is wat jy sou verkies het om te vermy; iets waartoe jy gedwíng word deur omstandighede waaroor jy bitter min beheer het. Die onvoorspelbare en onverwagse wendings van die reis – ten spyte van verwagting – staan voorop. So ook tydens die proses van skryf.

Die gedig bevat ook die suggestie dat skryf bepaalde risiko’s inhou? Hoe voel jy oor die gedigte wat jy die wêreld instuur?

Ja, maar die risiko is waarskynlik meer persoonlik van aard. Die skryfproses is immers ‘n manier van dink; ‘n manier waarop jy probeer om begrip (en samehang) te vind te midde van bepaalde ervarings. En dié insigte is nie altyd gemaklik nie. Oor hoe ek voel oor gedigte wat ek “die wêreld instuur”? Wel, ‘n mens kan maar net hoop dat dit iewers ‘n leser sal vind wat bereid is om dieselfde moeite daarmee te doen as wat jy as digter daarmee gehad het … Die skryfproses is immers nooit afgehandel alvorens die kommunikasie via die teks voltrek is nie.

Die gedig Upanishad is vir my die wonderskoonste gedig in die bundel met sy slot:

 

            datta, dayadhvam, damyata …

                         aum shantih, shantih, shantih

 

            die nagelate holte

            wat alle begrip oorskry

 

Die voorafgaande deel van die gedig maak dit duidelik dat dit gaan om “die behoud van verlore grandeur” wat nou / oopgestel word aan die publiek / teen £4.00 per persoon …” Die gemiddelde leser van jou bundel sal dalk nie heeltemal vertroud wees met die vreemde woorde nie, maar ook nie met die slotreëls wat duidelik daaruit voortvloei nie. Verduidelik asseblief vir ons eers dié slot. Hierdie gedig moet, dink ek, saamgelees word met ten minste die voorafgaande katedrale. Sou ‘n mens in gedigte soos dié ‘n gevoel van ontnugtering kon inlees?

Tog seker, ja, Marlies. Té veel vreugde is immers nie goed vir die mens nie … Met dié bundel het ek onder andere ook ‘n subtiele spel met die kwessie van identifikasie (en gepaardgaande identiteit) probeer speel. Die Cambridge-gedigte word dus gekenmerk deur ‘n spottende (dikwels afwysende) toon; ook nog met heelwat Afrika-verwysings teenwoordig. Met die daaropvolgende reekse (Antwerpen en Amsterdam) verminder dié aspek drasties met ‘n sterker wordende gevoel van identifikasie en ‘tuis wees in die vreemde’. Aan die einde van die reis, met die fantasmagoriese aard van Praag as fokus, tree die gevoel van vervreemding weer sterker na vore en is die gepaardgaande terugverlang na Afrika en die bekende plek van oorsprong meer prominent.

Die gedig Upanishad (en ander in dié reeks) moet dus teen dié agtergrond gelees word. Terloops, die slotreëls wat jy hierbo aanhaal, probeer heel koelbloedig ook hande vat met T.S. Eliot se ikoniese The Waste Land.

Louis, jy is al ‘n gesoute skrywer. Amper elders verskil op die gebied van vormgewing én tematiek ingrypend van jou vorige bundels, onder andere wat die water onthou. In welke mate dink jy sluit Amper Elders tog aan by jou vorige werk en sou jy sê dat daar vernuwing, verruiming en/of groei plaasgevind het?

Dankie vir die kompliment, Marlies. Maar of ‘n mens jou ooit as “gesout” kan of wil ervaar, weet ek nie. Nietemin, ‘n interessante vraag. ‘n Uiters belangrike aspek vir my as maker van gedigte is dat ek met elke bundel probeer om ‘n bepaalde uitdaging as rooi doek voor my te hang. (So wou ek met Wat die water onthou kyk in welke mate dit moontlik is om ‘n “stromende” bundel te skryf; amper iets soos die bewegings in ‘n musiekstuk.) Na aanleiding van die afgelope jare se debat rondom die kwessie van die anekdotiese vers in ons digkuns, wou ek met Amper elders kyk in welke mate dit moontlik is om liriese verse binne ‘n streng narratiewe struktuur te laat funksioneer. Anders gestel – die vraag wat myns insiens sentraal staan by ‘n narratiewe teks, is: Wat gaan volgende gebeur? In die geval van ‘n gedig is dit weer: Wat gebeur híér?! Met Amper elders het ek dié twee vrae probeer kombineer; enersyds narratief, andersyds besinning. Myns insiens leen ‘n reisjoernaal hom uitmuntend hiertoe, want dit betrek (bykans per definisie) albei aspekte.

Oor die kwessie van vernuwing, verruiming en/of groei sal die kritici maar moet oordeel, Marlies. Tog wil ek nog ietsie sê oor die aansluiting van Amper elders by vorige werk. Aanvanklik was dit nie so beplan nie, maar ek skat dat dié bundel uiteindelik ‘n noodwendige voortskryf was op Sloper wat in 2007 verskyn het; veral na aanleiding van die traumatiese insident waarna ek reeds verwys het.

‘n Belangrike sleutel tot Amper elders is dus die slotvers in Sloper:

 

Valkenier

 

niks is daar meer om te vrees nie

en ook dít sal jou vernietig, soos die spiraal

waarmee die water

jou na onder suig en jy sal

onthou

van die valk wat in die wind greep verloor

en wyer al hoe wyer uitwaaier

met die blou se soomlose

banier

wanneer die valkenier

effens verleë bly staan met niks

in sy hand

om alles mee terug

te lok nie

 

Die verband tussen dié vers en die reeds aangehaalde openingsvers, “duiwedanser“, is voor die hand liggend. So ook met die slotverse in Amper elders. (Veral met die gedig “Leë kamer“). Net so kan dié bundel seker gesien word as ‘n voortskryf op Opslagsomer, tien jaar later.

Louis, wanneer ‘n digter die grense van sy genre oorsteek, soos jy gedoen het toe jy besluit het om narratiwiteit die ordenende faktor in jou bundel te maak, is dit maklik om die aard en die wese van die digkuns in die proses te onderbeklemtoon en selfs uit die oog te verloor. Hoe het jy bewustelik probeer verhoed dat jou gedigte mank gaan aan poëtiese stylmiddele? Ek dink nie dit is suiwer intuïsie nie? Kom dit met tyd, ervaring, kundigheid …?

Ek glo dat enige kunstenaar die volle potensiaal van sy of haar bepaalde medium moet (probeer) ontgin. Aangesien die digkuns by uitstek die kunsvorm van die verbeelding is, is dit in staat om bykans enige ervaring of aspek van menswees poëties te kan ver-beeld (of ver-dig). In hoofsaak omrede die gedig ‘n taalkonstruksie is wat die totale omvang van ons breinfunksies (logiese, analitiese,  assosiatiewe en emotiewe denke) betrek. Narratiwiteit staan dus myns insiens nié in opposisie tot dit wat as ‘poëties’ gereken word nie. Dit is gewoon ‘n klemverskuiwing van die assosiatiewe emosie na (waarskynlik) die logiese en analitiese. Die proses bly dieselfde, myns insiens. Met verwisselende klemverskuiwings, natuurlik.

Jy dra die bundel op aan jou vrou Marlise – “My eerste leser en reisgenoot”. Mag ‘n mens hieruit aflei dat daar ‘n mate van kruisbestuiwing bestaan tussen jou werk en Marlise se skilderwerk en poësie? Kan jy iets sê oor die interaksie wat noodwendig moet bestaan tussen twee kreatiewe kunstenaars wat ‘n reis deel, soos jy dit stel? Wat was dus jou vrou se aandeel aan hierdie bundel?

Daar bestaan seker heelwat verskillende sienings oor dit wat ons “liefde” noem, Marlies. Maar die een aspek wat vir my persoonlik sentraal staan, is die kwessie van ‘vermeerdering’. Selfs die mees terloopse belewenis wen net soveel aan intensiteit en konteks wanneer dit met ‘n geliefde gedeel word. En ja, ek en Marlise deel alle aspekte van ons menswees op ‘n baie direkte en persoonlike vlak. ‘Kruisbestuiwing’ is dus ‘n gegewe as gevolg van die uitruil van idees en insigte; ook vanweë al die verkennende gesprekke oor aangeleenthede wat vir ons albei van belang is. Met behoud van individualiteit en respek vir mekaar se manier van doen, bygesê. Marlise is vir my ‘n enorme bron van inspirasie; júís vanweë die manier waarop sy ánders is as ek. Trouens, ek vermoed dat ons op presies dieselfde manier van mekaar verskil as wat ons eenders is. Onverdiende bevoorregting, noem ons dit.

Nietemin, jy vra na haar aandeel? Uiteraard met volgehoue aanmoediging en kommentaar. Na amper elke vers het ek gevoel: Nee, dié ding kan nie. Die verse was vir my té simplisties en eendimensioneel; met die verlammende vrees dat dit as “geleentheidsverse” afgemaak gaan word. Dan het Marlise begin por en mor en gewys op allerhande moontlikhede wat ek by die verse kon inwerk. En dan skryf ek maar weer verder.

En ja, sekerlik is Amper elders ook ‘n dankie-sê vir al die momente van aankoms en vertrek wat sy op so ‘n besonderse manier met my deel en hopelik nog vir vele jare sal áánhou deel …

Baie dankie dat jy bereid was om so openlik oor jou bundel en ook oor die kreatiewe proses te praat, Louis. Ek weet dit is vir digters ‘n baie persoonlike en sensitiewe saak. Op die vooraand van die verskyning van jou bundel Amper elders … mag ek vra wat sou jy jou breinkind op sy pad wou toewens?

En plaas sommer een van die gedigte heelonder as lusmaker vir die lesers?

Dit was ‘n voorreg, Marlies. Wat ek hierdie gedigte sal toewens? Waarskynlik maar presies dit wat ‘n duiweboer sy duiwe toewens wanneer hy hulle uit die hokke laat: dat hulle terugvlug veilig en doelgerig sal wees te midde van donderstorms, winde en valke wat op honger drade sit en wag op hul verskyning …

As leestoegif dan een van die meer speelse verse in die bundel.

*** 

Ter wille van die goeie orde

Kennisgewings teen die mure van Westcott House, Cambridge

 

Biduur vanaand om ses in die sitkamer.

 

Maak seker dat die voordeur op knip is.

Moenie op die trap hardloop nie.

Nota vir Ben McKenzie: Gaan weg!

Skakel die portaalligte af.

Stilte asseblief.

Geen fiets mag aan die relings geketting word nie.

 

Biduur vanaand om ses in die sitkamer.

 

Pasop vir jou kop. Kyk waar jy trap.

Was asseblief jou eie skottelgoed.

Los my jogurt uit!

Dis Amie se wyn hierdie – moenie eers daaraan dink nie!

Moenie die deure klap nie.

Hou kombuis netjies.

 

Biduur vanaand om ses in die sitkamer.

 

Spoel asseblief die toilet na gebruik.

Geen soliede voorwerpe in die spoelbak.

Slaan die klap af na gebruik.

Was die bad uit.

Moenie jou tandeborsel op die wasbak los nie.

Maak seker dat die deur op knip is.

 

Biduur vanaand om ses in die sitkamer.

 

In geval van brand: Maak dadelik alarm.

Alle deure en vensters toe. Maar moenie sluit nie.

Haas jou langsaam na die voordeur.

Moenie hardloop of gil nie.

Kyk waar jy trap. En – indien die vuur tussen jou

en die voordeur is, is dit mos reeds gesê:

 

Biduur vanaand om ses in die sitkamer.

 

(c) Louis Esterhuizen (Uit: Amper elders, 2012: Protea Boekhuis)

 

Louis Esterhuizen

Louis Esterhuizen

Louis Esterhuizen gee onderwys by verskeie skole en word later adjunkhoof van Pretoria Boys’ High School. In 1999 verhuis hy na die Kaap waar hy vakhoof vir Afrikaans by Rondebosch Boys’ High School word. Sedert Junie 2002 is hy bestuurder van Protea Boekwinkel op Stellenbosch.Esterhuizen debuteer met die digbundel Stilstuipe (1986), waarna Op die oog af (1988), Die onderwaterweg (1996), Patzers (1997) Opslagsomer (2001), Liefland (2004) en Sloper (2007) volg. Sy agtste digbundel wat die water onthou verskyn in 2010 by Protea Boekhuis en word bekroon met die Protea Poësieprys vir 2011.  Die bundel was ook genomineer vir die UJ prys vir Letterkunde en die ATKV Woordveertjie vir Poësie (2011).Van sy verse is in verskeie bloemlesings opgeneem, te wete Poskaarte, Die Afrikaanse Poësie in ‘n 1000 en enkele gedigte, Groot Verseboek, en Nuwe Verset. Hy was een van die stigters van Bekgevegte, ‘n verbale “boksgeveg” waartydens twee spanne van drie digters elk teen mekaar meeding aan die hand van temas wat deur die gehoor gegee word. Esterhuizen is die inisieerder van die jaarlikse poësiefees Versindaba.

 

 

Louis Esterhuizen – vertaling in Engels

Sunday, November 27th, 2011

Louis Esterhuizenvertaal deur/ translated by Charl JF Cilliers & the author

 

Louis Esterhuizen

Louis Esterhuizen

Louis Esterhuizen obtained a B.A. (Hons) in Afrikaans at the University of South Africa. He taught at various schools and later became deputy principal of Pretoria Boys’ High School. In 1999 he moved to the Cape where he became department head in Afrikaans at Rondebosch Boys’ High School. Since June 2002 he has been manager of Protea Bookshop in Stellenbosch. Esterhuizen’s first volume of poems was Stilstuipe (1986). His eighth and most recent volume Wat die water onthou was published in 2010 by Protea Boekhuis and was awarded the Protea Poetry Prize in 2011. His poems have appeared in various anthologies such as Poskaarte, Die Afrikaanse Poësie in ‘n 1000 en enkele gedigte, Groot Verseboek and Nuwe Verset. Esterhuizen was also the initiator of the annual poetry festival Versindaba fo five years, which has now been taken over by Woordfees. At present he is a contributor to Versindaba, a website for Afrikaans poetry only.  

 

Falconer

 

there’s nothing left for you to fear

that, too, will destroy you, like the vortex

with which the water

sucks you under and you

remember

the hawk that has lost its grip in the wind

fanning out wider, ever wider

in the sky-blue’s seamless

streamer

while the falconer

stands somewhat perplexed, with nothing

in his hand

with which to bring

it all back

 

(From: Sloper, 2007: Protea Boekhuis)

(Tr. by Charl JF Cilliers)

 

 

Elegy For The Fatherland V

 

Earmarked for love you are,

o, land of our fathers, for love –

   so says the morning mist against the slopes,

   so says the later sun that stretches widely

   from ridge to ridge, the clouds that seamlessly

   draw nearer

 

Earmarked for peace you are,

o, land of our fathers, for peace –

   so says the droopy-eyed dreaming lizard,

   so says the ridge of stone stretching far

   underground, raw material binding shafts

   together

 

Earmarked for joyousness you are,

o, land of our fathers, for joyousness –

   so say the mountain streams rushing down slopes,

   so say the voices of children

   free of care, the laughter as they play there

   from house to house

 

Earmarked for beauty you are,

o, land of our fathers, for beauty –

   so say the deepest chorals in your sea,

   so say the highest peaks

   everywhere, expanses of wild flowers open wide

   on the slopes

 

Earmarked with fear you are,

o, land of our fathers, with fear –

   so say the clamourings of fists outside the gates

   so say the railings and the walls

   in between, the bloodshot eyes that peer

   at us

 

Open-paved in suburbs

of togetherness, where we lie low –

 

earmarked

 

for flagging hope 

 

 

(From: Liefland, 2004: Protea Boekhuis)

(Tr. by Charl JF Cilliers)

 

 

*

 

that a landscape of river bank and river

exists, a moment with trees

ankle-deep across the width of a photo

 

and mist in water’s every counter-flow

created by the oar

when the oarsman wanted to steer his thin canoe

 

rhythmically into the mirror image

where no increase

of speed is possible

 

in the frozen position

of the camera lens

 

 

(From: Wat die water onthou, 2010: Protea Boekhuis)

(Tr. by Charl JF Cilliers)

 

 

*

 

Quartz, a stone as old

as the earth, even older: passed down

from a time before time was formed

and all was water, even older: forgotten

in the scanning of stone

with something in its heart that flows,

like water, though older: spirit.

 

(From: Wat die water onthou, 2010: Protea Boekhuis)

(Tr. by Charl JF Cilliers)

 Translator: 

Charl JF Cilliers  was born in 1941 in Cape Town. Initially he went into the field of electronics and lectured for 4 years. He then joined Parliament as a translator in 1968 and retired in 1998 as Editor of Hansard. His first volume of poems West-Falling Light appeared in 1971, to be followed by Has Winter No Wisdom in 1978. His Collected Poems 1960 – 2008 appeared in 2008 and The Journey in 2010. His latest volume of poetry , A momentary stay.  was published in 2011. He also published a volume of children’s poems, Fireflies Facing The Moon, in 2008. He has retired to the Cape West Coast where he continues to write.

 


Butterflies

 

The rain forms rust in the eyes of children

who stand begging with outstretched hands next to

the steamy odour of tarmac in the rain

and the rain takes your breath away, the breath of the wind

and all thoughts about trees lining the streets

while the shops display their products of temptation

with scantily dressed mannequins

in various frozen positions

of silence

and the rain forms rust in the eyes of children

while vehicles trickle the distance from traffic light

to traffic light, past

the slender hideaway of a bus stop, the shelter

where children sit bundled together, staring at the wind,

their thoughts, the trees, the streets,

the passing of a plastic bottle filled with glue, sniffing, sniffing,

the lines of colour, dissolving, the matters of form,

dissolving, the rhythm of water through dreamy windows,

the empty hands

around the bottlenecks filled with dope, the childish games

on the steps of the museum: Samson, yet again,

between his lofty pillars, again, the carcass of the lion

in back alleys, the riddle of that which is sweet

while in a back room, somewhere, there’s a mattress on the floor

and this girl with her eyes cast aside,

this slender vehicle of desire with her barely formed breasts,

this shadowy suspense of hair lower down,

this cleft at which the man, who is bending over her,

takes his aim with a soothing tone

and the rain, the rain, the rain,

the steamy odour of tarmac in the rain

and the rain takes your breath away, the breath of wind

and all thoughts about trees lining the streets,

thoughts about the blinding flight

of butterflies through the rusty eyes

of children

(Tr. by the author)

 


Drifting, afterwards

 

I know, love is to walk without defences

in the rain, without coat or umbrella,

without assurances

 

between the puddles of water, under trees –

I know, love is to walk bare faced

in the street

 

while time occupies itself somewhere else.

But what sound, nightly, your hand

over my body, what colour

 

when you hold me tightly, afterwards

and I begin to transform back into myself:

that which was excited and hard

 

becomes soft again, yes, everything

surrounding us changes back into a room

while my hands let go of you

and the walls

 

run into corners again, becoming a house

while time comes strolling down the corridor

while we listen to the rain in the gutter

outside, realising

 

meanwhile it has started to rain

meanwhile the darkness has shrouded itself

meanwhile the moon has disappeared

 

And we hold each other tight, remembering

that love is to walk without defences in the rain

without coat or umbrella

 

while time busies itself somewhere else –

the sound of a leaf in a stream

that hitches and shifts, hitches and

 

drifts, the warmth of your hand

on my body at night. This is our passport,

that I know –

 

but to which island

and with which boat

(Tr. by the author)

 

 

 

 

 


The knot without rope

 

The day will come, dearest, when time itself

will depart, and then we shall remember the hours

of our pastime, the playful days when we

could lie on top of each other like

a new pack of cards.

 

The day will come

and then you must not be afraid.

 

Think about the birds at the fountain

in our garden, morning’s first shimmering

in the tender folds of a leaf

and remember

 

those moments when we thought

that nothing ever would be lost.

 

The day will come

and then you must remember us

when time carries its coffined luggage

and you remain, on your own

 

like a knot

without memory or rope.

 

 

 

What is remembered by water  

I

that somebody of greater fame

wrote before: the wind died down

in the bay, and all around,

 

in all the vacancies left by fear

a hurricane ripped the sea to shreds,

but strangely enough –

 

in the bay the wind died down

and in that indifferent hour of day,

when everybody was busy

 

somewhere else, a boy

pushed his patched up dinghy

from the quay

 

in order to drift past the point

of concern, so that even to this day

we still fail to comprehend

 

how destructive the silence was

inside the bay when fright

reigned supreme

 

and nobody

was to be found

 

II 

that nobody dared to notice

how many deaths washed up

on the hidden beach –

 

not the kelp, nor slush,

not the rocks, beachcomber

nor surfer noticed

 

how rapidly the dead

are being replaced behind

the boulders

 

and how

 

without consolation

the clattering of stones

when the tide

 

retreats

 

into the distance


III

that you would turn to her, sometimes,

and say: I don’t deserve you,

as if value is of any importance, and that she

 

would turn to yóú, sometimes, and say

I don’t deserve yóú; obviously this leads

directly to bankruptcy,

 

because when two parties agree

not to be worthy of each other, everything

loses value, and yet, as such,

 

it becomes something of immense worth –

this over-estimation of each other

in a deal of transference

 

when the one treats the other

with utmost consideration,

in spite of the fact

 

that they have mutually agreed

not to be deserving

of each other

 

IV

that she lies sleeping next to you, no,

stated differently: that the sleep spreads

through her while the morning

 

sniffs like a dog at the door

towards the two of you, no, stated differently:

while the morning idles outside

 

the window, no, stated differently: the window

as the porthole through which you

look out to sea, the horizon folded out

 

while she is still sleeping and you, already

awake, no, stated differently:

to look out at the floating light

 

no, stated differently:

the immensity of silence

while she still

drifts

 

towards you

without any fear

 

 (Tr. by the author – 2009)

 

Louis Esterhuizen wen die Proteaprys vir Poësie vir 2011

Saturday, September 24th, 2011

 Louis Esterhuizen

Tydens die 7de jaarlikse Versindaba wat op die kampus van die Universiteit van Stellenbosch gehou word, is die Proteaprys vir Poësie vir die beste Afrikaanse digbundel van 2010 op Saterdagaand 24 September 2011 by die Lanzarac Hotel, vir die sewende keer oorhandig. Die wenner is vanjaar Louis Esterhuizen vir sy bundel wat die water onthou.

Baie geluk, Louis!

 COMMENDATIO (opgestel deur prof. Henning Pieterse):

Water, as oerbron, as heilige en geduldige element, is die sentrale beeld in hierdie bundel. Tematies word hierdie simbool en metafoor – met betrekking tot binding, ontkieming, begin, einde, lewe en dood, kuns, geheue en liefde – regdeur in fyn afgewerkte, liriese verse ontgin, onder meer by wyse van talle see- en rivierbeelde en metafiksionele “akwarelle”. Kaplinski se woorde “No self. Water again water” en reëls uit Van Ostaijen se “Melopee” word vernuftig verwerk in gedig na gedig. Telkens word verskeie fasette van water ingespan in verse oor jeugherinneringe en dan, veral, die liefde. wat die water onthou is ‘n hoogtepunt in Louis Esterhuizen se oeuvre en ‘n waardige wenner van die Proteaprys vir Poësie.

DIE PROTEAPRYS VIR POËSIE

  • Die prys word elke jaar toegeken vir die beste Afrikaanse digbundel wat by enige uitgewer gedurende die vorige jaar verskyn het.
  • Alle gepubliseerde digbundels gedurende die vorige jaar tot en met Januarie van die jaar waarin die prys toegeken word, verskyn het, kom outomaties in aanmerking.
  • ‘n Bundel word dus eenmalig oorweeg vir die prys.
  • Bloemlesings, versamelde werke, vertaalde werke en herdrukke kom nie in aanmerking nie.
  • Dieselfde digter mag die prys meer as een keer (vir verskillende bundels) ontvang.
  • Die beoordelaarspaneel bestaan uit drie lede wat deur Protea Boekhuis aangewys word. Vanjaar was dit Charl-Pierre Naudé, Marlies Taljard en Henning Pieterse.
  • Die prys bedra R10 000 en ‘n geraamde protea.

 

Die volgende bundels was vanjaar onder die aanspraakmakers op die prys: Johan Lodewyk Marais met Diorama en Melt Myburgh met oewerbestaan. Myburgh het tydens die Versindaba wel die Ingrid Jonker-prys vir sy debuutbundel ontvang.

Die Proteaprys is voorheen aan Charl-Pierre Naudé (2005), Gilbert Gibson (2006), Antjie Krog (2007), Loftus Marais (2009) en Breyten Breytenbach (2008 en 2010) toegeken.

Lees die onderhoud wat Andries Visagie met Louis Esterhuizen gevoer het

oor sy digbundel wat die water onthou.

Volg ook die digstring van een van die gedigte uit die bundel.

wat die water onthou

wat die water onthou

Andries Bezuidenhout. Die gebou as gedig – oor biblioteke in Kopenhagen

Monday, August 22nd, 2011

Ek het die onderhoud wat Louis Esterhuizen met Andries Samuel oor sy digbundel Wanpraktyk gevoer het baie geniet. Lees dit hier. Andries wil hom nie in ʼn blik laat druk as dit kom by die verhouding tussen sy werk as argitek en sy digkuns nie. Hy noem dat hy sy eie lewe nie ironies ervaar nie, maar dat ʼn mens nogtans ironie in sekere aspekte van sy gedigte sou kon inlees. Ek wens ek kon sien hoe die geboue lyk wat Andries Samuel ontwerp.

Ironie is nogal ʼn onderwerp in die argitektuur ook. Ek verpes die meeste postmoderne argitektuur, aangesien dit meestal nie regkry om ironies te wees nie. Veral nie in die Suid-Afrikaanse konteks nie. Die gespeel in die 1980s met Europeserige gewels en torings lyk meer soos pogings om bang wit mense veilig te laat voel op ʼn landskap wat besig is om onder hulle voete uit te skuif. Maar dalk mis ek iets.

Kan ʼn argitek se gedigte verraai hoe sy geboue sal lyk? Ek weet nie. Ek is nietemin baie bly ons is, wat argitektuur betref, terug by die strakker lyne van modernisme. Of mens deesdae se geboue modernisties kan noem,  weet ek ook nie. Dalk neomodernisties? Van argitektuur weet ek te min. Om myself hieroor uit te spreek sou seker deur Andries Samuel as ʼn wanpraktyk gesien kon word. Ek skryf maar oor waarvan ek hou en waarvan ek nie hou nie. Dalk ook wat ʼn mens onseker laat voel oor waarvan jy hou en waarvan jy nie hou nie. Soos die nuwe anneks tot die Koninklike Biblioteek hier in Kopenhagen.

Die gebou staan op Søren Kierkegaard-plein, reg langs die hawekanaal. ʼn Ontwerp deur die argitekfirma Schmidt, Hammer & Lassen is na ʼn internasionale kompetisie in 1993 gekies. Konstruksiewerk is in 1999 voltooi. Die gebou lyk asof dit in twee gesny is, asof iemand dit soos ʼn dik volume van Grundtvig se versamelde werke oopslaan. Dis met gepoetse swart marmer oorgetrek, sodat ʼn mens die wolke, ander geboue en die landskap rondom die biblioteek daarin gereflekteer sien. As dit nie so groot was nie, sou dit in ʼn spieël van die landskap kon verdwyn.

Vanuit die noorde gesien

Vanuit die noorde, nader

Aansig vanuit die suide

Die kanaal, ouer Kopenhagen

Lig en lug

Uitsig op die kaai

Slotsholm, setel van mag, in die agtergrond

Dis nie net modernistiese geboue wat landskappe reflekteer nie. Nou die aand stap ek en Irma verby die ou Universiteitsbiblioteek. Dis ʼn lieflike gebou. Die biblioteek is in 1482 reeds gestig, maar die huidige gebou is van 1857 tot 1861 opgerig. In daardie tyd is dit seker ook as hipermodern gesien, alhoewel dit historiese verwysings na Middeleeuse Italië bevat, aldus my gids oor Deense argitektuur. Spesiale boutegnieke is gebruik om vure te voorkom, want Kopenhagen het helaas ʼn traumatiese geskiedenis as dit by vure kom. Die biblioteek se hele versameling is in 1728 in ligte laaie gelaat tydens een van die stad se vele vure. Gatslag. Twee en ʼn half eeue se boeke en geskrifte daarmee heen.

Die ou Universiteitsbiblioteek

Vlakke binne en buite

Nietemin, die oprigting van die eerste modernistiese geboue (spesifiek in die funksionele of internasionale styl) in Kopenhagen het tot grootskaalse betogings gelei. Mense het gevoel die argitek – Arne Jacobsen in hierdie geval – respekteer nie die stad se geskiedenis nie. Iemand het voorgestel dat hy tereggestel word. Ek kan soortgelyke emosies en indrukke van geboue as kind onthou. Reeds toe was ek nostalgies oor ou geboue en hartseer oor stedelike verval. Ek het die bewaring van Kerkplein in Pretoria as lewensnoodsaaklik beskou. Ek dink nou nog so, maar eerder as om nuwe geboue kunsmatig te laat lyk asof hulle uit ʼn ander era kom, verkies ek ʼn reguit lyn deur die geskiedenis. Solank daardie reguit lyn net nie beteken dat ʼn gebou van historiese waarde moet sneuwel nie.

In Denemarke het mense mettertyd aan modernistiese konstruksies begin gewoond raak, selfs ʼn nasionale voorkeur daarvoor ontwikkel. Die gebruik om strak modernistiese strukture te gebruik vir annekse wat aan ouer geboue vas is, het heel gewild geword. (ʼn Ander voorbeeld hier in Denemarke is die Ordrupgaard kunsmuseum se anneks.)

Ek is onseker oor hierdie biblioteekanneks. Dit betower my op een vlak. Dit lyk soos ʼn mooi gebou vir boeke. Dis dalk soos een van daardie gedigte waarvan ʼn mens onmiddellik hou, maar jy weet nie heeltemal hoekom nie.  Hoe gaan dit verouder? Gaan ʼn mens dit weer en weer wil lees? Gaan dit aanhou om lig op nuwe maniere te breek en te reflekteer? As die marmer ophou blink, wat bly oor? Dis die probleem met baie modernistiese geboue. Hulle verouder nie so goed nie.

Bron:

Olaf Lind en Annemarie Lund. Top 50 Architecture Copenhagen (2007, Arkitektens Forlag), bls. 70-71; 130-131.