Posts Tagged ‘Louis Jansen van Vuuren’

Gedigte vir Breyten Breytenbach: 16 September 2019

Monday, September 16th, 2019

Breyten Breytenbach.”Pensief”  Grafika, DWV

Vir Breyten Breytenbach met sy 80ste verjaarsdag op 16 September 2019

Liewe Breyten, hiermee wens Versindaba jou geluk met die vername jarigheid vandag. Uit verskillende oorde het ons ʼn paar bydraes vir jou versamel (alfabeties vlgs van) as ʼn gebaar van waardering deur jou mededigters en ook om hopelik ʼn bietjie prettigheid toe te voeg tot jou geboortedag. Ons almal is saam met jou bly vandag en vier jou as mens én uitsonderlike digter.

 

Voorspoed en vele kreatiewe jare word jou toegewens!

 

=====================================================

Nini Bennett

16 September 2019

op weg na kû

Breyten Breytenbach

 

kyk hoe hou hy die handspieëltjie

hoog in die duister

om die melkweg as droomstroom

te vang in die skuit van bewussyn

 

ek slaap in ’n satelliet se vergesig

en alles wat verborge

of verlore is, als argief

 

mag die dag nooit breek

hierdie nag se vergete juwele

die silwer reën van meteore

verder as

die galery van sterre ja verder as

die bladeindes van nog ’n vers

 

[© Nini Bennett. 2019]

=====================================================

René Bohnen

16 September 2019

 

al die honde blaf geel

vandag-vandag

is breyten

taggentag

 

kom dans dan, dans

van sonkol tot sonkol

al kou die ure aan ons

blou hande, al klou

die winter aan die tuinklip

met sy logogramme

 

weet

ook vir ʼn landskap is ʼn mens

net een keer

ʼn maagd

ook vir papier

word

mettertyd ons rymelinge

mymeringe

in ʼn veld van suggestie en skaduwees

 

so minsaam so min saam

skyn

die kulprofeet ou sensmaan

en gevlekte uile met ingehoue vokale

uil die donker vol –

nagvlieërs op ʼn blinde reis

tot in der skewigheid

 

kyk            kyk

 

Woordgogel

hurk daar op die dak

  die ene vlerk en inasem(s)ing

breytenste buiteblaf

dankie jy

 

bring gloeipampoene vir ons ont-donkering

 

(© René Bohnen. 2019)

*

====================================================

Marius Crous

lama dashi

Vir Breyten Breytenbach, 16 September 2019

 

baardbard

elke lente droom jy

oor kamers vol rooi blomme

trap jou skaduwee sonder kop in jou spoor

soggens met die kleur van café con leche

voet op die vloervelletjie

wink jy iesie-iesie die dood nader

maar geel soos sult is jy ou ingesoute

opgefrommel soos dasji-dorzo

in jou trans van toekdam

*

vat jou hand selfgestook vlam

op blaaie vol foto’s van slagters

opgekaptes swaaiend aan ‘n haak soos slagskape

in die aand die maan rooi soos pampoen

knars jy skulpe sonder skoene see toe

jou skryfhand ‘n fakkel vir die nagdwalers

 

die staanklokke groei vlerke in die heuwelhuise

jy bind ‘n stralekrans (vis aan tou) om jou kop

kuif teen die wind hand onder die lapel (klein generaaltjie)

seil jy uit onder ‘n string seevoëls

soos gebedsvlae saam bo die skuit

 

die land sal jy nie meer sien nie

ou blinde seeman

die beentjies in jou ore verkrummel

ou patatrank

selfs die klank van bokkoms en boegoe

irriteer nie meer jou neushare

ou uitgebrande botterlamp

 

toemaar

 

ons gevlerktes

wit soos ghwano op die klippe

ons wag vir jou

ons sal die boot vang

met die verbykom

 

[© Marius Crous  – 2019]

*

=====================================================

Heilna du Plooy

Wat die digter weet

Deurentyd en deur die tyd heen
gaan dit oor veel meer as net ewewig;
oor meer as die eweveel
op twee pannetjies van die weegskaal;
veel meer as die balans waar alles val
en een ding staande bly.

Dit gaan gewis oor meer
as blote simbiose of meeleef,
oor meer as die samehang
in die weefsel van ’n spinneweb
waarin meervoudige vertakkings
as een patroon meetril.

Hoe onverklaarbaar die maan
en die eb en vloed van die oseaan
se liefkosings wedersyds heen en weer
wat waters laat kook en bedaar
langs die kus en snags oor die land
silwer weerkaatste son áfstraal.

Hoe skrikwekkend die kragte en magte
van magma onder die aardkors
wat gloeiend die aardplate dra
en onverstoorbaar stuwe en kolk
totdat dit uitbars in kokende klip
en die as van ’n verbrandende wolk.

Hoe ontstemmend die mensdom
se heersug, die griewe, die labiliteit
wat voortwoeker onder die vel,
wat heimlik agter die oë ver van die lig
strukture selfkoesterend uitdink
en ander se lewens vertroebel en kwel.

Nogtans, nogtans, nogtans.

Onder die son en die maan
bly die see steeds binne sy strande,
die rivier steeds binne sy bedding; sprei
die boom homself ondergronds uit,
wyer as die span van sy takke bo
en dieper as sy kruin teen die lug.

ons weet nie
wat vir ons bestem is nie
ons tas
met dun
wortels in die lug
heg
met senings
aan die aarde
vir gerusstelling
en vir uitsig

Goedaardige amoebes is wat nodig is
om hulleself in duike en in skeure te werp,
hulleself óm bulte en óór uitstulpings te vou
in die onvoorspelbare wêreld en wêrelde:
allerindividueel bestem, versigtig
soos die slange en opreg soos die duiwe.

want ons weet nie
hoe die sterre hang nie
hulle bots nie
en hulle val nie
en ons
ons stort
bloot
voorsiens
in
ons voortgang
in

 

[© Heilna du Plooy. J’baai 2019]

*

=====================================================

Louis Esterhuizen

Lumier

 

En jy, tot stilstand gebring

 

deur die trae spoed

van ʼn begeerte: die landskap wat knak,

voue maak, met jou. Iewers elders,

 

hoog, deur die wind

in ʼn stadige valk se sirkelgang gesluit –

 

Daar is melk in die aarde se holtes,

hoor jy, heuning in die lig se gebreekte klip.

 

[© Louis Esterhuizen / Sept. 2019]

*

=====================================================

Diana Ferrus

om tagtig op te verdeel 

(vir breyten breytenbach op sy 80ste verjaarsdag)

 

ons sukkel nie meer met literêre verset nie.

nou drup daar genoeg rooi op ‘n witblaai.

met gesigte teen die wind blaas ons uit

terug na daar waar die onheil broei.

ons boeke laat vure ontvlam,

hoeke so skerp, dit sny die swere oop.

tog is ons blaaie verbande, ons woorde salwend

en ja,

mag ons nooit vergeet dat daar ‘n tyd was

toe jy geen doekies om onreg wou draai nie.

jy het revolusie gedrup en daarvoor …

het jy met ‘n groot hap uit jou tagtig betaal.

 

enkosi, dankie, thank you, merci,

die een en enigste breyten

breytenbach!

 

[© Diana Ferrus. 2019]

*

======================================================

Pieter Fourie

onrus kiekie van breyten

[tussen uys en jan]

 

bruingebrand

in jou winterlandfrokkie

bobaas ontbaasde slaweklokkie

 

om die hele ou spulletjie van ons

se koppe trompop op te dons

 

meedoënloos sonder kies of keur

gesondheid boere

teer en veer

 

wees hom nie ge-nadig

kyk, hy is ons-kuldig

 

[© Pieter Fourie]

*

=======================================================

Melanie Grobler

Sterftejas

’n gedig vir Breyten Breytenbach

 

Deur die nag gekom

verby verlate stasies gereis

daagliks klop die koerier

aan die geelhoutvoordeur

 

omdat die sterfjas

te swaar, te lomp

is vir ’n hemelvaart

stuur sy vrou dit terug

na die onkoloog.

 

Die sieke vra ’n mooier jas

of selfs ’n seremoniële baadjie

’n seeblou lotus borduur deur sy geliefde

nee, ’n lang synagrok van die langoorrivierkonyn

kartel teksture in die varingplek van berge

die middernagson wat sweef deur die singende bome

 

kontinente wat seismies skeur

heeldag voor die kaggelvuur

almal huil, maar niemand

dink aan oleanderspatsels

as die donkerte aan die ruite pluk

of die raaisels van die dood

wat hom skielik uit die bloute pas.

 

Alles van waarde is weerloos.

 

[© Melanie Grobler]

*

=====================================================

Pieter Hugo

 

‘n HANDVOL BREYTEN

 

Almal ken mos die maer man

die een met die groen trui

hy vir wie ons woorddadig al haarloos blinkgevat het

hy wat die drome van ons reis

deur hierdie voorlopige suide

met geheime gedigte

in die deuropening laat staan

 

Maar ken ons hom?

Die ruiter van syn op die perd van lug

die ros van asem wat moes vlug

voor die gedaste menere van ons liederlike nagmerrie?

Hy was skadeloos, maar ons was hom ongenadig.

 

Wat het geword van Bittergesig Buiteblaf?

Hy het aanhou gedigte kug

terwyl hy die swaar klip moes dra

sy kop het bly groei hemelruim toe

met sy ware handskrif een van rus

woordend aan die volmaking

van die wysheid die lieflike die heilige

soos ‘n bergkruin vol sneeu

maar ons het hom genadeloos

te lig ge-yk

te donker ge-sel

gedink sy skaduwee sal klein skuil in sy lyf

 

Wie is hierdie Bullebach?

Hy is die groot voël so groot soos lig

Dié Afrikaanse Vokaal in ons familie van verskeurde klinkers

met ‘n konstellasie van sterre op sy voorkop wat arendsoog

steeds méér sien

steeds murg uit die werwels suig

*

Breyten, ken ons jou?

Of ken ons net die hond se swartvlieërblaf

teen die donker ruit?

Hoe leef jy in hierdie Taal wat jou ge-Judas én ge-Jesus het?

Wees ons, die fokkenvolk, tog genadig

 

Al is daar die kraak en knetter en krimp

van die verbygaan van die lewe

laat die Akashiese voël tydloos

gedigte pik pik pik

teen jou tronkselskedel

op weg na die kû

tot jou vlerke met koel blou windteue vryvlieg

héél in die heelal

 

[© Pieter Hugo. Sept. 2019]

*

======================================================

Louis Jansen van Vuuren

 

Liewe Breyten

 

Ek begin ‘n odegedig te skryf:

 

‘n speedcop sê my op agtien:

jy dobbel met jou lewe

as die naald op tagtig bewe

 

my moed begewe my

eerder, ‘n mondvol van jou eie woorde

as verjaarsdaggeskenk aan jou:

 

‘oopgaandae, vorentoeverstand, nagswerwer en soen

lysternagtegaal, wegvlerk. oerdonker en oerkluis

saamreisengel, weggooibrak en sterre

trapdans, spookvoëls, witgloeimaan en flintroer

besnuffel, handuitsteek, bekrabbel en ‘n pluksel vye

sterfjas, voordagbreekglans en huis-toe

droomkluitjie, botteroog en roetrook

 

ek stuur vir jou hier

die mondklippies toegedraai in papier’

 

baie geluk Breyten

van Louis

 

[© Louis Jansen van Vuuren. 2019]

*

=====================================================

                                                             Marlise Joubert

aanhou beweeg. vir bb

Lead me, guide me to the light of your paper.

Keep me in your arc of acuity. – C.D. Wright

 

die rus is altyd elders –

so word beweer en trap

jy woorde hier en trap jy

son en maan of uile daar

met jou volle tagtig jaar

ontwyk die stilstand jou

genadiglik op hierdie

16de septemberdag

 

so is dit mos –

dan pas die skoen

dan pas dit nie oral skuur

en krap dit metafore uit

druk soms tone teenmekaar

verloor miskien ’n sillabe of twee

op jou bewegingsweg

 

die stilstaan ontwyk ons nog

en ek vier jou geboorte skemerhoog

met elke liewe ou pampoen

en sou die stilte met deurgetrapte

sole skielik uit die bloute arriveer

met of sonder groot fanfare

dan weet ons dit

genadiglik, ook nié

 

die rus is nooit die lewe nie

 

trap dan liefs nog aanmekaar

volg hart-swig-telik steeds die roete

die klein of groter reis

met of sonder buiteblaf

(aan)dadig met gedig en kwas

meedoënloos, mede-

deelsaam gerig

 

die beste skoen is tog ingeloop!

 

[© marlise joubert / sept 2019]

*

======================================================

Antjie Krog

Mag die jaar wat voorlê skandalig geseënd wees , liewe Breyten!

En ter herinnering ’n gedig oor die tye toe ons waarskynlik op ons heelste was…

 

watervalberaad

                                                     liberation – here I am this first day shimmering bright

                                                     among angel choirs; afar the feathered folk sing psalms

   breyten breytenbach

 

die plat breë groen voorkop van die Zambesi

wat stort en stort     af

af

vallende water

skakels skuim

spattende slierte

hare stromend

rokend

reënboë wat bind   opbind

die damp

die sproei

 

die stomende groen voorkop van die onliegbare Zambesi

 

op die versengende lughawe

anderkant die doeane

Breyten sigbaar tuis op die vasteland

yours now slaked of all dishonour

sy oë eboniet    grys bak baard om die towertong

 

Barbara met die blinkste oë

in dié gedig wil ek jou teen my vashou

jy omarm my weeklagende hart

sê weer: everything will come right

weer: and it will be soon

and you’ll wait for us at the airport

 

Essop maak sy kinders groot in Londen

leer hulle Schweitzer- Reineke sê

hulle enigste land lê net op sy tong

 

Rebecca en Baleka:  ons kyk foto’s

van ons kinders onbevange gesiggies na die kamera

onsself stram op die agtergrond

huise waarin politiek nooit gaan lê nie

 

yours all freaked free in the boweries of the night

 

‘n aparter strofe vir Albie Sachs

donkerblou penstrepe skryf fyn oor die gesig van die vers

Mandela   Mandela  sing Baleka

Freedom is in your hands

 

en die harde stemme van skrywers

en die moeë stemme van digters

vlek die aand die land soos ‘n mat

skiet dit oop aan ons voete

en dit lê  ons land lê tussen ons

deur taal getaal totaal vertaal

deur soveel  trane en trooste verlangend afbetaal

praat ons ons land se nuwe taal ‘n metaallose taal

‘n veelkleurige heel taal se soel soet mense-taal

 

Senzenina – wat het ons gedoen

wat het ons gedoen

yours where dolphins windsoftly wheel

 

die bus rammel   almal gepak   deure toe

en julle bly staan voor die Makasa hotel

ons ry stadig vorentoe

en julle bly staan voor die Makasa hotel

en ons groet en roep en waai en huil

en julle bly staan voor die Makasa hotel

vuiste in die lug

die gesig van Jeremy Cronin kry ek nie vergeet nie

oë opgeskroef onleesbaar

Jeremy in die maroentrui kry ek nie vergeet nie

julle bly staan voor die Makasa hotel

soos ons vorentoe beweeg gaan sy vuis effens los

sy vingers roer asof hy iets wil saamgee wil vashou

julle bly staan voor die Makasa hotel

agter julle die druisende damp van die Zambesi

 

bly staan geliefde kamerade

nou in hierdie vers

ek skryf dit neer soos ek dit onthou

sodat op papier solank

ons een kan wees

en saam kan uitkyk uit hierdie vers

totdat bevryding skuimend druisend oor ons spat

die ballinge terugkeer soos engele of bokke of bome of honde

en ons mekaar omhels

binne en buite

alle vers

 

(Zimbabwe Julie 1989)

 

[© Antjie Krog]

*

======================================================

Johann Lodewyk Marais

 

Wêreldboom

 

Die kolos spel hom uit in tak en blaar,

wat in ʼn ander bestaan groter is

as alles in die sirkel rondom hom.

Heel bo tuur ʼn witkruisarend waaksaam,

bosnagape vreet sy jong lote,

bobbejane verorber sy vrugte

en mieliekewers en boomslange

misbruik sy sagte hout en gasvryheid.

In die soel tropiese nag vlieg motte

om die blomme en vrugtevlermuise

raak-raak met hulle vlerke die stampers,

terwyl ’n bruinhiëna onder draai

en ’n boomeekhoring op en af hol

asof hy iets aan die arend fluister.

 

(Vir Breyten Breytenbach)

 

[© Johann Lodewyk Marais. 2019]

*

====================================================

Susan Smith

onkant

al brand
die reënwoude
al skilfer die skubbe
binneste buitentoe
van reptiele af
al kook skilpaaie lewend
in doppe sous

al hou
kapibara’s vyf
minute asem op
al hoor ons
skreeuape drie kilometer ver

sal ons laaste asem
woorde wees
om bome mee te saag
en balke drome en nagmerries
snorkend skuimend bloots
tot satwordenstyd
te ry

ons is saad
van ons soort
ons reis deur ’n woud
van vuurhoutjies en vuiste

skotvry om ons goeiemôres
en goeiewense te krap
in as van verkoolde been

al vlug
luidiere vier meter per minuut
al loei pienk
rivierdolfyne ten
hemele in borrelende
amasoonriviere
al drup korwe was      verskiet
bye in vonke onderweg
na pampoenblomlandskappe

vyf   en   tagtig   duisend
vure in die hand

vier ons woorde wat ons in ’n wip
onkant vir ’n verjaring
betrap

skryf ons

hande in die vuur

dat die gedig ‘haar om mag draai
om die nag in die oë te kyk’

 

[© Susan Smith. 2019]

*

====================================================

Carina Stander

‘n Goëllied vir Breyten

(16 September 2019)

 

As die taal ‘n liggaam is

is jy die inkvlek op haar handpalm

vloeiend oor die vlegtende treinspoorgroewe van vel.

Die taal is die skelwit orgidee wat jou met morbiede beloftes verlei

asof jy ‘n insek is.

As jy ‘n rietfluit is, is die taal die verderflike moeras

waaruit windklanke gekerf word.

As jy ‘n wolk is, is die taal die glas

wat jou watergeboorte en -sterfte weerkaats.

As jy ‘n muis is, is die taal die duisterswiepende uil.

As jy ‘n skokbeentjie is, is die taal die slaanstok wat agter die deur skuil.

As jy ‘n rivier is, is die taal jou oewer, die grens wat jy oorstroom.

En as jy steeds ‘n rivier is, word die taal so waar die padda wat manel dra

en in jou woon.

As jy die grond is, sal die taal ‘n tuin wees.

En as die taal ‘n tuin is, is jy die klouterstruik,

die pampoenblom met geel vlerkslae

of hopelik die komposhoop.

Want as jy die komposhoop is – ‘n blareberg, erdwurmdeurwoel –

sal die taal sonder tyding ‘n boord kan word

swaardragtig aan bittersoet woorde.

As jy die vyeboom is,

is die taal die by wat jou bestuif

en as die taal die by is,

is jy die nektar.

Omdat jy die nektar is,

haal ons vandag met dié verdigsels

kaalhand heuning uit die taal

– dwase wat storm waar die duiselgrote engel huiwer –

ons vingers en voelers tintelend van al wat swewend leef en kleef.

 

[© Carina Stander / 2019]

*

====================================================

De Waal Venter

Ode aan ’n vangriem

Hulde aan Breyten Breytenbach

geskryf in ‘n styl van Pablo Neruda 

 

Oda a un lazo

.

El captor de plumas

de pájaros y sus peculiaridades,

atrapas vacas

rumiando sobre ellos

filosofías

 

Vanger van vere,

van voëls en hulle bekkighede,

jy vang koeie

herkouende aan hulle

filosofieë,

bronsrooi Afrikanerbulle

vang jy aan die uitgeleende been,

keer hom om

bleekpens bo

horings krap

kragtelose

sirkels in die grond,

witbont verse

van Friesland vang jy,

sandbruin verse van Frankryk,

met oë

soos mere

wat lepellê tussen die alpe,

want in baie lande

is dit vroegaand nog donker,

blinkblinde visse

vang jy

onder melkgroen water,

onbevange

oor honde in mense,

mense in hulle toegedinkte

stanings

waar wit latte van slaap

soos ’n hut groei om hulle op,

vanger van woorde

wat vlug soos voëls

weg

van die waarheid

se brand,

kleure kom nie weg

uit jou noustropstrik nie,

sodat die roos

se ruisende rooi klanke

soos kruimels tummel,

jy krul

om ’n ietermagog

wat snuifel

aan ’n miernes

vol waarhede,

oud soos die antikythera dinkding,

en vang hom vas

dat hy praat

deur sy beskubde lippe

van dít wat vroue

weet

wat mans nie weet nie,

grypend na wat ons

almal soek

pluk jy dit in jou

vangende hande en gee ons

vye wat suur word,

maar die liefde,

maar die liefde is soeter as vye,

alles is vliegtig

smeltend, verdampend

in mense se hande,

maar jy met jou

diereriem,

jou vasleggende tongriem

trek dit nader

sparwelende blinkvis

in die net,

jy lig dit uit

omdat die gedig in sy toegevoude hand

’n klippie

versteen soos dromer se skip

beskerm

teen die gekerm

van onthouspoel en sand.

Is daar iets

wat jy nie kan

vasgryp nie?

Wat maak jy

met woorde soos bitter moer

ná die drink?

Dalk kan jy nie

meer die voetspore intrek

wat ingedagte geliefdes geloop het nie,

of die smaak

van jou heel eerste woorde

op papier

nou lank vergane.

Jy raak al dunner, riem,

langer en vattender meer

meer as wat lesendes

in een jaar of meer

kan verteer,

ons groet jou

en jy glimlag terug,

môre donkerbreek-dagbreek,

ligfetus

met handjies en hare platgelek,

en jy praat met stilte,

die sabbatsgeluid van koelte

wat jou nooi om oor

jou eie skaduwee te tree.

Alles wat jy vang,

dankie gebêre in boeke

en dankie

dat ons

die gewone

breyten

kan kry in die mielieland.

 

[© De Waal Venter. Sept. 2019]

*

=====================================================

Cas Vos

’n Verjaarsdagsgedig

Vir Breyten 16 September 1939 –

 

Die feestafel kreun onder al

die lekkernye en soet verleidinge;

ook pampoenkoekies word opgedis

om jou te herinner jy is nou tagtig.

Genooides en ongenooides,

moedswilliges en onwilliges,

kwaadstokers en vrededuiwe,

vergun my om julle voor te stel

aan Breyten Breytenbach,

die man met die verweerde groen trui,

glo my tog, hy is nog steeds skadeloos.

 

Op 16 September is ’n seun

met ’n mond vol woorde gebore.

Sy pa was trots op die bulkalf

en sy ma op haar skoothondjie.

Snags voor bedlê het hulle klein

Breyten aan die Here opgedra:

“Here, ons weet nie hoe hy die see

gaan bevaar en hoe sy weg

oor berge en dale gaan kronkel,

met wie hy gaan konkel nie.

Maar wees tog net goed vir

hierdie vreemde woordsmous van ons.”

 

Die trotse Parysenaar het in sy onthou

traanbelope aan sy pa en ma gedink.

Oubaas en Ounooi het gesien hulle spruit

was van speentyd af ouderwets.

Kleintyd het die jongeling reeds

’n lotus met woordstiksels borduur.

 

Die swikswaar taak is aan my opgedra

om ’n lourierkrans met lowergroen woorde

vir die kunstenaar se 80ste te vleg.

Ek smeek Apollo om my krag te gee –

tot behae van die jarige en sy geliefde.

Na tagtig jaar op die woeste aarde

het ek hom in ’n woud opgespoor.

Hy vra of ek ’n ster vir hom sal pluk.

In die sterlig het ek dinge gesien

en gehoor waarvan ek nie kon droom nie.

Sy baard het sy inkennige ken bedek,

maar ek kon sien hy is veel gryser en wyser.

Die grys is die gevolg van al sy seereise,

die wind het die seesout opgeswiep,

sy hare en baard besprinkel en dit so gegeur.

 

Ek het soms by ’n onkreukbare regter

tuisbesoek gedoen. Hy het my na sy

studeerkamer gelei waar ons ure lank

Virgilius en Catullus bewonder het.

Al om die uur het ons onder eed oor jou

fluisterpraatjies gemaak, te bang

vir selspioene met bose gedagtes.

Vra jy wie die regter is? Die eerbare

een wat jou met vyftig rand vir briefsmokkel

en gedigte met vlerke beboet het. Hy het sy geheim

aan my toevertrou wat ek aan jou, tagtigjarige, onthul:

“As ek die regter was, sou ek Breyten vrygespreek het.

Miskien ’n paar rand vir sy ontydige vliegrit.

Hy is tog net ’n dromende digter en skilder – niks meer nie.”

 

Sewe lange jare het jy voorspooksels gesien,

hoe veroordeeldes met “Here, wees my genadig”

asemsnakkend met die geklingel van kettings

galg toe strompel waar die doodsengel wag.

 

Jou drome het jou snags onder vonklig na jou

geliefde in die verte gelei om haar hoop te gee.

Wette kon nie jou skeppingsdrang gevange hou

en die muse het jou nie aan die waansin van alleenheid

se skroeiende verlange oorgelaat nie, maar jou met ’n oorvloed

influisteringe besoek. Vryhand kon jy tydig en ontydig dig.

In ’n visioen het jy gesien: om te lewe is om te sterwe.

Daarom moes jy lewe voor jy sterwe en reik na die ontmoeting:

sange het jou bevryding uit die grot begroet, palms is gewuif,

jou gesig was welriekend en jou eens geboeide hande is gesalf

vir die belofte in volvoering: bevryding na die beminde.

Jy het ná sewe jaar in doodskadu opgestaan om die lewe te vier.

 

Nou beier die klokke klankryk en ek staan met die gedig voor jou

om jou te kroon en jou te vra om op jou digterstroon te sit.

Ek hang ’n mantel om jou skouers waarop pryk: Woordmaker.

Mag jy nog nagte deur droom en skemerwoorde een vir een naderwink.

Mag jou gedigte ons harte altyd verheug en soos die singende son

en sterre ons pad vol skrikgodinne na die ongesiene anderkant lig maak.

 

[© Cas Vos. 2019]

Met vergunning van Naledi. [Vlug van die gees, 2019]

 

===================================================

Louis Jansen van Vuuren. Spreek die Woord/ Break the Spell

Wednesday, March 2nd, 2016

After the Party, foto 1Vivian Van Blerk . Na die Partytjie

Hierdie aanbieding is ‘n mini blik uit die bundel sprokies, verhale en gedigte wat skrywers en kunstenaars vir ons WoordFees publikasie en twee tentoonstellings geskep het. Nagenoeg sewentig skeppende wesens het rondom die tema iets spesiaal geskep:

2 tokoloshe-catsKobus van Bosch, Tokoloshe amongst the cats.

Spreek die Woord/ Break the Spell 1&2

Twee verbonde tentoonstellings: Galery Universiteit Stellenbosch en Oude Libertas Galery

Magstryd en towerkuns. Politiek en feëverhaal. Is dit werklik ’n opponerende paar, of dalk net verskillende kante van dieselfde munt? Ons wonder soms wat die betowerende stories met politiek uit te waai het. Dit mag dalk lyk asof ’n mens deur die towerspreuk verlei word om die ware geskiedkundige en sosiale basis van die sprokies te vergeet om te kan leef in ‘n wonderwêreld waar konflik nie bestaan nie en waar harmonie hoogty vier. As ons egter die sprokies in ‘n historiese konteks lees, besef ons dat hierdie geliefde verhale gevul is met alle soorte magstryd – oor regmatige regering, geld, oorwinnaarswil, vroue, kinders en grond. Ons kom agter dat die ‘werklike’ betowering van die sprokies afkomstig is van hierdie dramatiese konflikte en dat die verstaan of begrip daarvan vir ons dalk ’n blik op ’n beter lewe bied.

3 meerminKleine meermin. Claire Menck

 Vir die insetsel kies ek ‘n paar gedigte as ‘n voorsmakie van die bundel/katalogus wat op die 8ste Maart om 12h00 in die H B Thon foyers bekendgestel gaan word. Vir ‘n verdere aptytwekker plak ons ‘n paar kragtige beelde ook aan.

.

 

die weerlig is die naglug vol

 

die weerlig is die naglug vol
met lokaas kom ek na jou toe
waar jy in die skadu van ‘n bosvy lê
verdoesel teen korsmos en gevlokte rots

kom nader, wilde maat
kom maar nader
teen alle eeue van beskawing in
dat jy kan sien
die waterlelies van my oop hande
koud en bloupers soos organe

die aarde veraar en klop ondervoets
modder spat teen my kaal enkels op
maar ek fluisterstap na jou
dat jy moet ruik
dat jy moet weet
hoeveel ek vrees
en verlang

.

Carina Stander


 4 revolutionPeter van Straten.  Revolution

sprokies is ook wonde

           

                                    Someday you’ll be old enough

                                    to start reading fairy tales again

                                                – C.S. Lewis

 

 

hy lees sprokies uit ’n groen boek voor

terwyl sy die winterkombers

tot onder haar koue ken trek

sy droom van towermantels

ryskluitjies en reuse

drie hekse uit die blair witch-woud

wat haar met stokkielekkers lok

in haar drome hoor sy steeds sy stem

wat haar toeslik met sy vrese

soos rawe haar kop toeswerm

wanneer sy wakker word weet sy

dat hy die roete van broodkrummels

self weggevee het

sy ook nou verdwaal het

wanneer hy eendag oud en steeds verlore is

sal sy aan hom grootmenssprokies voorlees

in ’n saal waar almal reeds vergeet het

want feëverhale

nes glaskoetse om die aarde

verander om middernag in yskoue pampoene

.

Gisela Ullyatt

 

 5 IvanM-8938 BBJeanne Breedt, Ring O Ring

 

ontheemd [dis nogal mooi, die woord, bedoel ek]

            vir emile : nog ’n verjaardag in ’n vreemde

 

daar is ’n brug daar, een van dáárdie brûe (lorca

skryf daaroor, en rilke) en teen die middagson, laat,

loop mens hemingway skielik raak op straat.

orals, orals hoor jy, ruik jy die vegter en die dier se spoor.

dis ’n mak winter in andalusië  maar in ronda

staan jy met jou vuiste by willowmore se wit poel

sien ek hulle bal soos branders terwyl jy dink

hoe mense deur die eeue mure bou.

                                                        hier waar mens oor-

kyk, uitkyk is dit ’n stukkie cantilever-dek, vrydraend

in afrikaans. dis nogal mooi, die woord bedoel

ver, ver, ver onder, ook, die water sag en blink.

en ver, ver, ver lê berge ingeryg soos daar by riversdal.

die stad gooi orals mure op: die een vernuftige skans

na die ander. ’n spaanse man speel  eenkant klaend

op sy spaanse ghitaar ons is maar almal net toeriste hier

die mure altyd tevergeefs die aarde se draai uit wans

uit. dis ouderwets en reeds gesê [toegegee] maar nogal

mooi. die woord bedoel ek; baie mooier as “balans”.

as mens sou spring [dis maklik, die reling laag] dan dra

die lug jou vir ’n oomblik soos ’n veer [’n tarentaal

s’n, ’n kiewiet, ’n kolgans] voor hy jou laat val.

wat sou ek antwoord as iemand my daaroor sou vra?

jy ruk ons almal reg, die span: “dis tyd vir eet; ek soek ’n bier!”.

maar jou ver oë die inrol van jou vuiste die stuk geel

grond agter die ineengebuigde muur [ronda se  ander ding]

wat bulkend skrynend altyd oorloop in ’n metafoor

wil net nie los nie.

                             as ek aan jou dink dink ek aan

al die mure wat jy daaikant bou waarmee jy jou omring,

jou staal [dis nogal mooi, die woord, as jy jou dit verbeel]

maar meestal  die muur-sonder-end waarin jy jou bevind

nou die man op die hoë perd, die een met die lans;

dan die een met die vernuftige voete, wat priemend soek;

maar ook sien ek jou briesend hulpeloos die stier

wat stof opskop teen die flappende rooi doek

wat jou in sy ban hou [dis nogal mooi, die woord, jy

weet wat ek bedoel] en voor jy jou kom kry

laat uitsleep [jou kadawer my kadawer] uit die kring

jy, jou ver oë, die branders, die kraaines en jou kind.

ek hoor jou sê, oorlopens vol, waar jy vrydraend staan:

“hoeveel sleeping beauties kon oom van hieraf sien, hier? “

                                                                                    [ronda-poznań-london]

Fanie Olvier

 6Louis Jansen van Vuuren  the spell is broken

.

Ooreenkoms

.

Jy is die prins

op wie ek wag

slaaploos snags

en smorens wanneer ek

die as van uitgebrande vure

uit koue kaggels krap.

En ek, Aspoester,

 – gereed vir die bal

maar gewaarsku

dat die betowering

net duur tot middernag –

is vasbeslote

om my streng te hou

aan die ooreenkoms

met my goeie fee

en sonder murmurering

te vertrek voordat die klok

om twaalfuur slaan,

wetend dat sonder ’n veto

geen wonder kan bestaan.

.

Lina Spies

 .

Fetisj

7

.

Die voet in jou mond

kon geskilder gewees het

deur Caravaggio

of El Greco –

die voet van ’n heilige

of gekruisigde,

elke skrander toon

& sening lenig-

end, die vel

’n perkamentgeel.

Die voetbrug rus

in ’n harige oksel,

’n wynrooi tepel op-

geprik. Jou kop

is agteroor ge-

gooi in adorasie,

jou oë versluier

met ’n apokriewe begeerte,

litanie van ’n honger

wat soos skadu arm-

holte, voet & mond verteer.

.

Johann de Lange

8 comfort the power Hamblin Robert Hamblin, Comfort the Power

Drie gedigte van Lynthia Julius…

.

Die drie rassies

 

En ek sal raas en ek sal blaas en om is jou huisi…

 

maar Nkandla, bloedsuier van belastings het bly staan

en ’n Sparrow vêr het van apies laat val

( nie die fooie nie )

in die parlement iemand Skiet die boer gesing

en die laatmiddag het ras geword

af ligte en Sandton en Soweto

’n Nene. Van Rooyen. Gordhan

en ’n Rand wat val

’n etterende kwaad uit postAparteid fetusse

en die wolf wat ’n Rёenboognasie plat blaas

hy’t geraas

geblaas

en nie eers Ubuntu kon staan

Afrikaans uit universiteite

en comrades wat march

en daar staan die drie rassies

almal met wapens teen mekaar se slape gerig

en ’n wolf wat sy laaste lag uitblaas

’n laatmiddag wat ras word

af ligte in Sandton en Soweto.

.

Raponsie

 

“ Black hair is political. ”

  • Chimamanda Ngozi Adicie

Raponsie Raponsie laat sak jou hare

’n doodse stilte

die potloodtoets gedruip

en die laatmiddag het relaxer geword

’n oneindige reguitmaak proses

van goed wat erfsondes verklik

want kroes, het haar ma gesê is vir niemand kuns

’n prins wat oppad is

sielverkoop en buig

onder wat die tydskrif sê mooi is

Raponsie Raponsie laat sak jou hare

 

’n wedergeboorte uit die wonderpot

blink en glad

en die potloodtoets geslaag

’n man op ’n witperd

wat met ’n glimlag wag

.

Sneeuwbruintjie

Spieёltjie spieёltjie aan die wand, wie is die mooiste in die land?

 

die een wat die media besluit mooi is

die een wat geslaag deur die potloodtoets is

ligter as die bruin papiersak oor haar kop

sy wie se taal erken is as amptelik

nie gebore uit die hottentotsgot

gebore, nie misgekraam nie

uit die mitologie van Heitsi – Eibib

nie. jy. nie

 

sit by jou spieёlkas

smeer jou Ponds,

die Sunsilk ( For coarse hair ) uit die pienk pot

laat vaar vir Beauty is skin deep

glo die media-god, die klug van skoonheid wat hulle voer

en vanaand,

( voor die Hottentotsgot en die stilte )

vervloek jou donker vel,

die kreukels in jou hare

die mooiste in die land, my kind is op Huisgenoot en Vogue

tot op die rooi en wit mayonaise bottel ook

gaan tel jy jou pa en sy drankduiwels

voor die smokkelhuis op.

9 BreakTheSpellInvitationDigital

Gisela Ullyatt. Facebook en Die Groot Poësiebrander. (Deel 3)

Sunday, July 5th, 2015

Hoe het die heelal ontstaan? Deur ’n oerknal, ’n Skepper-god? Niemand kan met absolute sekerheid weet nie; slegs aannames kan aangevoer word.

Die Boeddhisme veronderstel dat geen fenomeen (dharma, nie te verwar met die Dharma wat na die Boeddhistiese leerstellings verwys nie) onafhanklik van ’n ander dharma kan ont- of bestaan nie. Hierdie sentrale veronderstelling word dependent origination genoem. Boeddhisme kibbel dus nie oor die aanwesigheid of afwesigheid van ’n godheid nie:

All phenomena in the Universe are produced within the cosmos by internal causes. This is to say, each phenomenon is the cause of a further phenomenon, which, in its turn, will go on to be a cause of something else, and so on, ad infinitum (Snelling 2000:29).

Dependent origination sluit dus aan by die Interkonneksie-konsep wat ek reeds aangevoer het in Deel 1 en 2. Waar presies sou die Groot Poësiebrander op Facebook ontstaan het? Was dit een individu of ’n groep wat die konsep uitgedink het? Was die land van oorsprong dalk Amerika? Ek is deur Annette Snyckers genooi en sy deur iemand anders … die terugspeel na elke rolspeler klink byna soos die Ou-Testamentiese geslagsregister, “begat”. Die entoesiasme waarmee die Poësieuitdaging begroet is, het my verstom en laat besef dat facebook ’n perfekte manifestasie van beide Interkonneksie (Indra se Net) en dependent origination is.

Op Dag 2 lyk my status só:

“Vir dag twee van die poësie-uitdaging waarvoor Annette Snyckers my genomineer het, besin ek oor Wallace Stevens se ‘The Snow Man’. Ek het dit die eerste keer raakgelees op die brose ouderdom van 15. Bron: Rika Cilliers se digbundel, Vlier. Sy haal ’n gedeelte aan uit ‘The Snow Man’ wat as motto vir een van die gedigte dien. Ek was onmiddellik oorrompel. Tog had ek geen idee wat Stevens se woorde beteken het nie. Dit was ’n beeldskone raaisel, diep begrawe in ys. So twee en ’n bietjie dekades later grawe ek steeds in die sneeu rond, maar met die volgende besef: ek wil net in stilte na hierdie gedig luister; ek wil dit nooit ontsyfer nie. Stevens se gedig vra na ’n tipe binnereis, ’n meditasie-‘oor’. Veral die laaste strofe vra van die leser om met aandagtigheid die pousering te eerbiedig; elke asemteug na elke komma. Charl Cilliers, jy het ook hierdie gedig op jou status gedeel en weet goed dat my hart hierin begrawe lê. Ook ’n verdere uitdaging vir fb-vriende wat van speurwerk hou: in watter Rika Cilliers-gedig sal jy hierdie Stevens-motto vind? En, watter spesifieke gedeelte haal sy aan? Flinkdink vir die poësieliefhebber”.

The Snow Man

One must have a mind of winter
To regard the frost and the boughs
Of the pine-trees crusted with snow;

And have been cold a long time
To behold the junipers shagged with ice,
The spruces rough in the distant glitter

Of the January sun; and not to think
Of any misery in the sound of the wind,
In the sound of a few leaves,

Which is the sound of the land
Full of the same wind
That is blowing in the same bare place

For the listener, who listens in the snow,
And, nothing himself, beholds
Nothing that is there and the nothing that is.

-Wallace Stevens

“Hiermee nomineer ek die volgende fb-vriende om vir vier dae, elke dag ’n gedig te deel wat jou ontroer, of waarsonder jy nie kan klaarkom nie. En elke dag, kan jy, as jy wil, ’n paar mense nooi om dieselfde te doen. Weer eens: as jy stomfloumoeg is, of reeds genomineer is, ignoreer die nominasie. Geen druk, of verpligting nie. Goed, hier volg ’n paar name : Louis Jansen Van Vuuren,Carien Smith, en Susan Smith.Izak Du Plessis: as jy so ’n tydjie kan afknyp tussen al jou onderhoude en reise na interessante dorpies. Ag, ek weet julle is almal oorlaai, maar sien dit as ’n toilet- of smoke break so tussen al die opeenhopings van elke dag. Dankie ook vir almal wat die uitdaging gister aanvaar het: ek het reeds soveel nuwe gedigte leer ken”. http://www.wallacestevensbiography.com/wallace-stevens-reading-his-poetry.htm. Hierdie skakel neem die leser direk na ’n voorlesing van Wallace Stevens van “The Snow Man”.

Dus: vir die nuuskierige poësie-vraat: (1) in watter Rika Cilliers-gedig (Vlier:1989) haal sy Wallace Stevens aan as motto, en (2) watter gedeelte van “The Snow Man” word as motto gebruik? Ek hoor graag van Versindaba-lesers.

 

Vir Dag 1 se uitdaging deel Heilna du Plooy, bekende literator, digter, literêre vertaler en skilder ’n gedig van Les Murray, die Australiese digter wat sy in Afrikaans vertaal het:

Child logic

The smallest girl
in the wild kid’s gang
submitted her finger
to his tomahawk idea –

It hurt bad, dropping off.
He knew he’d gone too far
and ran, herding the others.
Later on, he’d maim her brother.

She stayed in the bush
till sundown, wrote
in blood on the logs, and
gripped her gapped hand, afraid

what her parents would say
to waste of a finger.
Carelessness. Mad kids.
She had done wrong some way.

Kinderlogika

Die kleinste dogtertjie
in die bende wilde kinders
het haar vingertjie onderwerp
aan sy kapmesspeletjies –

Dit was baie seer, die vinger morsaf.
Hy het geweet hy het te ver gegaan
en weggehol, die ander almal agterna.
Later het hy haar broer ook afgeknou.

Heeldag bly sy in die veld,
tot sononder toe, skryf
in bloed op stompe hout, en hou
die verminkte handjie vas, bang

vir wat haar ouers gaan sê
oor ’n afgekapte vinger.
Onverskilligheid. Stoute kinders.
Sy moes iets verkeerds gedoen het.

Dag twee: “XII. Here’s Our Clean Business Now Let’s Go Down the Hall to the Black Room Where I Make My Real Money”:

You want to see how things were going from the husband’s point of view—
let’s go round the back,
there stands the wife
gripping herself at the elbows and facing the husband.
Not tears he is saying, not tears again. But still they fall.
She is watching him.
I’m sorry he says. Do you believe me.
Watching.
I never wanted to harm you.
Watching.
This is banal. It’s like Beckett. Say something!
I believe

your taxi is here she said.
He looked down at the street. She was right. It stung him,
the pathos of her keen hearing.
There she stood a person with particular traits,
a certain heart, life beating on its way in her.
He signals to the driver, five minutes.
Now her tears have stopped.
What will she do after I go? he wonders. Her evening. It closed his breath.
Her strange evening.
Well he said.
Do you know she began.
What.

If I could kill you I would then have to make another exactly like you.
Why.
To tell it to.
Perfection rested on them for a moment like calm on a lake.
Pain rested.
Beauty does not rest.
The husband touched his wife’s temple
and turned
and ran
down
the
stairs.

– Anne Carson, The Beauty of the Husband: a fictional essay in 29 tangos.

Vir Dag 3 skryf Heilna: “Hier is my derde gedig. Ek het honderde Afrikaanse gedigte op die punte van my vingers, maar daar is gedigte in ander tale wat miskien minder bekend is en wat net eenvoudig oorrompelend is. My eerste bydrae was van Australiese oorsprong, die tweede een van die Skotse Carol Anne Duffy (tans Poet Laureate in die VK) en vandag s’n van die Amerikaanse groot gees, Wallace Stevens.

As ek met my internasionale versreis klaar is, sal ek sommer vir die lekker met Afrikaanse gedigte verder gaan. (Terloops, Stevens het regtig “bucks” geskryf al dink mens die meervoud is gewoon “buck”.)”

Earthy Anecdote

Every time the bucks went clattering
Over Oklahoma
A firecat bristled in the way.

Wherever they went,
They went clattering,
Until they swerved
In a swift, circular line
To the right,
Because of the firecat.

Or until they swerved
In a swift, circular line
To the left,
Because of the firecat.

The bucks clattered.
The firecat went leaping,
To the right, to the left,
And
Bristled in the way.

Later, the firecat closed his bright eyes
And slept.

Dag 4: “In hierdie gedig van die enigmatiese Emily Dickinson is ’n mens nie seker of die slot van die gedig op aanvaarding of gelatenheid of oorgawe dui nie. Nogtans was dit een van daardie gedigte wat ek na ’n enkele lesing nie weer vergeet het nie”:

After great pain

After great pain, a formal feeling comes –
The Nerves sit ceremonious, like Tombs –
The stiff Heart questions was it He, that bore
And Yesterday, or Centuries before?

The Feet, mechanical go round –
Of Ground, or Air, or Ought –
A Wooden way
Regardless grown,
A Quartz contentment, like a stone –

This is the Hour of Lead –
Remembered if outlived,
As Freezing persons, recollect the Snow –
First – Chill – then Stupor – then the letting go –

Louis Jansen van Vuuren, kunstenaar, mede-eienaar van La Creuzette, ’n chateau in Frankryk se Limousin-streek met die mooiste roostuin in Frankryk (hy verskyn ook in Marita van der Vyfer se Marita Kook-DVD wat op Somerkos in Provence gebaseer is), digter asook samesteller van Portretteer, het ook heerlik saam met die poësiebrander gerol. Hier is sy vier dae:

Dag 1:

Smoke

My father kept a stove
with dog’s legs
on a pink hearthstone.

One morning he climbed down the icy stairs
and spread his palms
on the blood-warm metal flanks.

He cranked open the iron doors,
like a black bank safe’s
but found no heat and ash heaped in its place.

He cracked grey whittled coals
released brief blue flames,
and knocked downy soot through the bars of the grate.

The ash-pan, softly loaded
and almost as wide as a doorway,
he carried like dynamite through the dark house,

his bright face blown with smuts.
At the back door
he slid the ash into a tin dustbin,

then snapped sticks,
crumpled newspaper,
struck a match

and dipped it between the kindling.
Smoke unrolled, flames spread,
the rush of the stove eating air started up,

and my father would shake on rocks
from an old coal hod
and swing the doors shut.

But this time
he took a book, broke its spine
and slung that instead:

his diaries
year by year
purred as their pages burned,

their leather boards shifted, popped
and fell apart.
Soon I would arrive,

pulled from under my mother’s heart,
and grow to watch my father
break the charred crossbeam of a bird from the flue,

wondering if I too
had hung in darkness and smoke,
looking up at the light let down her throat
whenever my mother sang or spoke.

-Jacob Polley. 2003. The Brink. (Picador).

Dag 2:

What’s Broken

The slate black sky. The middle step
of the back porch. And long ago

my mother’s necklace, the beads
rolling north and south. Broken

the rose stem, water into drops, glass
knobs on the bedroom door. Last summer’s

pot of parsley and mint, white roots
shooting like streamers through the cracks.

Years ago the cat’s tail, the bird bath,
the car hood’s rusted latch. Broken

little finger on my right hand at birth—
I was pulled out too fast. What hasn’t

been rent, divided, split? Broken
the days into nights, the night sky

into stars, the stars into patterns
I make up as I trace them

with a broken-off blade
of grass. Possible, unthinkable,

the cricket’s tiny back as I lie
on the lawn in the dark, my heart

a blue cup fallen from someone’s hands.

– Dorianne Laux. 2007. Facts About The Moon.

Dag 3:

Mes

Jy het die hef in die hand,
ek het die lem;
die vingers wat op die grond beland
is myne as ek rem.

Sheila Cussons. Plektrum. 1970

Dag 4:

Elegy for the living

We wash up side by side
to find each other

in the speakable world,
and, lulled into sense,

inhabit our landscape;
the curve

of that chair draped
with your shirt;

my glass of water
seeded overnight with air.

After this bed
there’ll be another,

so we’ll roll
and keep rolling

until one of us
will roll alone and try to roll

the other back — a trick
no one’s yet pulled off —

and it’ll be
as if I dreamed you, dear,

as if I dreamed this bed,
our touching limbs,

this room, the tree outside alive
with new wet light.

Not now. Not yet.

-Katryn Simmonds. 2013. The Visitations .

Fred Barnard, gedugte taalpraktisyn en advokaat (laasgenoemde, ‘n beroep wat hy vir die liefde vir taal vaarwel geroep het), deel die volgende verse:

Dag 1:  “The snake” deur  DH Lawrence

Dag 2:

When I Heard the Learn’d Astronomer

When I heard the learn’d astronomer,
When the proofs, the figures, were ranged in columns before me,
When I was shown the charts and diagrams, to add, divide, and measure them,
When I sitting heard the astronomer where he lectured with much applause in the lecture-room,
How soon unaccountable I became tired and sick,
Till rising and gliding out I wander’d off by myself,
In the mystical moist night-air, and from time to time,
Look’d up in perfect silence at the stars.

-Walt Whitman

Dag 3:
Broeikas

ek het vir my ‘n kamera gekoop
en die son afgeneem
die son hang nou van my plafon
ek maak die gordyne nooit meer oop nie

teen ‘n muur is nou my tuin
die bome is selfs groener die lug blouer
dis altyd lente hier by my
ek maak die gordyne nooit meer oop nie

jy het nooit weggegaan nie
want jy’s lewensgroot in elke kamer
jy glimlag en jy’s lief vir my
ek maak die deure nooit weer oop nie

-Stephan Bouwer

Marie Bredenkamp het Fred se Dag 3 gelees en ’n foto van Stephan Bouwer as kommentaar gepos wat “many moons ago” geneem is toe sy hom as spreker na die Durbanse Vroueklub genooi het:


*

 

Aanstons volg Deel 4 van Facebook en Die Groot Poësiebrander…

Bibliografie

Snelling, J. 2000. Buddhism: An Introductory Guide to the Buddhist Tradition. Shaftesbury, Dorset: Element.

Louis Jansen van Vuuren. Noord van Oktober

Friday, November 21st, 2014

Autumn moonlight–
a worm digs silently
into the chestnut.

Matsuo Basho

Noord van Oktober

Tussen September se nagewening en Desember se sonkeerpunt sit Autumnus soos ‘n lewegewende roeskol op die jaar se kalender. Oestyd en snoeityd.  Tyd ook om ’n Jaar se lewering te bereken. Die koring en ook die kaf te skei. Die Romeine het die stewige woord Automnus heel moontlik van die Etruskiese taal geleen en vir ons onder die posklip gebêre. Die woord vervorm en hervorm in duisende monde. Herfs kom seker via die ou Engelse woord: Haerfest na ons. Dit  beteken oestyd. Soortgelyk die Skotse Hairst, die Duitse Herbst en die Hollandse Herfst. Autumn, sê die moderne Engels. Automne, sê Baudelaire se Frans. Whitman noem die melankoliese tyd Fall. Fall of the leaf én Fall of the year

Die woord herfs, in langhand geskryf óf getik, lyk vir my soos ’n meidoringheining in die voorwinter. Die letter f word ’n swierige loot wat koppig aan ‘n laaste blaartjie klou. Die blaartjie is reeds deur die eerste ryp geroes en gerasper.

 

Nothing gold can stay

 

Nature’s first green is gold,
Her hardest hue to hold.
Her early leaf’s a flower;
But only so an hour.
Then leaf subsides to leaf.
So Eden sank to grief,
So dawn goes down to day.
Nothing gold can stay.

Robert Frost

Die herfsseisoen in die platteland ruik na die soet rook van blare en snoeisels wat brand. Takvure. Dit ruik soos wilde sampioene wat oor die blou van ’n gasvlam in botter braai.  Woorde soos Armagnac, Cassoulet, Choucroute & Calvados maak stem dik in ’n praatkoor saam met maters soos, Bouillabaisse, Boeuf Bourguignon, Daube de Sanglier en truffels.

Die najaar is nou op sy herfsste
die bessieboom se rooi is hartvanrooi
hoe het my jeug se oë dan gekyk
die kleur was toe mos nie so brandendrooi
is dit die gawe van die ouderdom
om dieper in die kleuregloed te kyk
aanhoudender na ondergaande son

Boerneef

Dis nou ook die tyd van die Rentreé scolaire, die begin van die skooljaar. Die winkelvensters staan oorlaai met blink fopleer tassies, potlode en skoolpette. Alles word in wit kryt teen afslagpryse aangekondig. Die blinkballe vir die Kersfeesvensters lê geduldig, wagtend, dat die son oor die Eerste November sak. La Toussaint word ieder jaar op 1 November gevier en is aangetroude familie van Aan die dag van die Dode. Dia de Muertos. La Toussaint is ’n Katolieke vakansiedag waarop die heiliges en die afgestorwenes herdenk word. Bosse krisante word op grafte vir geliefdes gelaat. (Dié blom word  in Frankryk uitsluitlik vir dié dag bemin.)  Die blomsoort kom in ’n magdom variante voor, van ‘n eenvoudige magrietjie tot ’n komplekse aster-sfeer met ’n duisend kroonblaartjies. Die aroma van die bont blokke kleur is onthutsend wrang en word reeds op ’n afstand geruik – so kragtig soos ‘n kolonie Stinkafrikaners. Krisant het nie ‘n gewone blomreuk nie, dit ruik eerder medisinaal. Tussen krui en klip: groen verstofte mos.

Sonnet of Autumn

They say to me, thy clear and crystal eyes:
“Why dost thou love me so, strange lover mine?”
Be sweet, be still! My heart and soul despise
All save that antique brute-like faith of thine;

And will not bare the secret of their shame
To thee whose hand soothes me to slumbers long,
Nor their black legend write for thee in flame!
Passion I hate, a spirit does me wrong.

Let us love gently. Love, from his retreat,
Ambushed and shadowy, bends his fatal bow,
And I too well his ancient arrows know:

Crime, horror, folly. O pale marguerite,
Thou art as I, a bright sun fallen low,
O my so white, my so cold Marguerite.

Charles Baudelaire

’n Hengse relaas word  geskryf oor die unieke Franse savoire faire. Die aweregsheid daarvan bly my verstom. Zoem in op enige detail van enige iets op aarde en Voila: jy spoor iets buitengewoon op. Kom ons bly by die geur van die herfskrisant. Serge Lutens is een van die wêreld se bekendste parfuummakers. Die Neus, soos die Franse hom noem. Tydens sy aftreejaar in 2011, ontwikkel hy saam met sy regterhand (kan mens sê neusvleuel?), Christopher Sheldrake, ‘n unieke parfuum wat gebaseer word op die geur van krisant. Sy verwysings vir hierdie komplekse aroma word gebaseer op ’n Kafkaesque mengsel van  melankoliese tradisie en eietydse waagmoed. Hy noem sy nuutste skepping  De profundis.

Psalm 130 se eerste strofe begin soos volg: Uit die dieptes roep ek…. Die Latyn lees: De profundis clamavi… Die psalm is een van die  gunsteling Toties Quoties Indulgence van La Toussaint. Groot komponiste vernoot hierdie droewige psalm in musiekale wonderwerke. Van Bach tot Vangelis. Lorca en ’n duisend ander dig daaroor. Oscar Wilde skryf ‘n roerende minnebrief. (Kyk na die kort film deur Seamas Mc Swiney en luister na Ruper Everet se voorlesing van die brief op You tube. https://www.youtube.com/watch?v=VBx2e6_-GLU. )

  De profundis is ook ’n vlugtige violetkleurige vloeistof  in ’n kristal flacon. Die basnote is krisant en wierook. Die pryskaart – €300.

 As long as I’m alive, so is my Death.
Every hero on a quest for glory is racing towards the proof of his mortality.

The scent of chrysanthemums and incense.

Serge Lutens

 

De profundis clamavi

J’implore ta pitié, Toi, l’unique que j’aime,
Du fond du gouffre obscur où mon coeur est tombé.
C’est un univers morne à l’horizon plombé,
Où nagent dans la nuit l’horreur et le blasphème;

Un soleil sans chaleur plane au-dessus six mois,
Et les six autres mois la nuit couvre la terre;
C’est un pays plus nu que la terre polaire
— Ni bêtes, ni ruisseaux, ni verdure, ni bois!

Or il n’est pas d’horreur au monde qui surpasse
La froide cruauté de ce soleil de glace
Et cette immense nuit semblable au vieux Chaos;

Je jalouse le sort des plus vils animaux
Qui peuvent se plonger dans un sommeil stupide,
Tant l’écheveau du temps lentement se dévide!

Charles Baudelaire

Out of the Depths Have I Cried

I beg pity of Thee, the only one I love,
From the depths of the dark pit where my heart has fallen,
It’s a gloomy world with a leaden horizon,
Where through the night swim horror and blasphemy;

A frigid sun floats overhead six months,
And the other six months darkness covers the land;
It’s a land more bleak than the polar wastes
— Neither beasts, nor streams, nor verdure, nor woods!

But no horror in the world can surpass
The cold cruelty of that glacial sun
And this vast night which is like old Chaos;

I envy the lot of the lowest animals
Who are able to sink into a stupid sleep,
So slowly does the skin of time unwind!

Vertaling. William Aggeler, The Flowers of Evil . 1954

Die herfsmaande is nie alles net tristesse en somberheid nie. Terwyl die natuur veroker trek die hemel  soms oop en blou. Verbeel jouself op ’n kaai langs die Seine tydens die laaste naweek van die maand Oktober. Daar’s wragtig ’n deuntjie wat uit ’n draaiorrel sypel. Au clair de la lune. Dis ’n kasarm van ’n ding. Handgeverf. ‘n Houtkasteel  op vier mooi rooi wiele. Koper pypies net soos dié van die orrel in die Notre Dame de Paris. Die ou man voer die vergulde poorte van die toormasjien met aaneen-gevoude  bladmusiek vol gaatjies. Hy draai die slinger met sy ander hand. Daar’s ’n  geel steen in sy pinkiering. Ek lieg nie. Hy dra ’n swart beret op sy kop en daar’s ’n swart snor onder die boog van sy neus. Daar’s ook ’n swart poedel by sy voete. Swart is die nuwe swart.

Autumn Passed Through Paris

 

Autumn slipped into Paris yesterday,
came silently down Boulevard St Michel,
In sultry heat, past boughs sullen and still,
and met me on its way.

As I walked on to where the Seine flows by,
little twig songs burned softly in my heart,
smoky, odd, sombre, purple songs. I thought
they sighed that I shall die.

Autumn drew abreast and whispered to me,
Boulevard St Michel that moment shivered.
Rustling, the dusty, playful leaves quivered,
whirled forth along the way.

One moment: summer took no heed: whereon,
laughing, autumn sped away from Paris.
That it was here, I alone bear witness,
under the trees that moan.

Endre Ady

Frank Gehry ontwerp vir Parys ’n nuwe tempel vir die visuele kunste wat die konvensies van wát ’n galery behoort te wees met ’n graad of twee omdop. Hy vertel dat hy die ruimtes as ’n sprokiesagtige seevaartuig visualiseer – ’n seilboot of selfs ’n flotilla wat regatta maak op ‘n dam. Dis ’n ongewone en opwindende struktuur in die Jardin d’Acclimatation wat deel is van die Bois de Boulonge. Die rooi lint is die naweek geknip en dis verseker een van dié fraaiste geboue in Parys.

 Bernard Arnault van LVMH stig die Fondation Louis Vuitton om die kunste in Frankryk ’n hupstootjie te gee. En dis nie sommer jou gewone Kelly Bag nie…dis ’n argitektoniese wonder in volle vaart op die rand van die stad.

Die Jardin d’Acclimatation word in 1860 deur Napoleon 111 en die Keiserin  Eugénie gestig. Dit was ’n gunsteling wegkomplek van Marcel Proust. Oorspronklik ’n dieretuin en ’n eksotiese tuin met plante wat oor die ganse aardbol versamel is. Die plante kon hier akklimatiseer, vandaar die naam. Tussen 1877 en 1922 was dit ’n antropologiese museum waar Parysenaars hulle kon vergaap aan homo exotiques. Ons is bewus van die afgryslike tafereel wat daar afgespeel het. As so iets moontlik is, hoop en bid mens, dat die magiese gedaante van die Fondation LV die dwaalgeeste vertroos en dat die Koloniale letsel-letters sal vervaag.

 

Mamihlapinatapai

Vir Jemmy Button

Ek  het geweet toe jy  kyk

dat die kyk wat jy na my

kyk, die kyk is wat ek na

jou kyk.

             Pussy cat, pussy cat, where have you been?

             I’ve been down to Londen to visit the Queen.

LJvV

Parys krioel van die kultuurkewers. Daar’s Fiac (Foire Internationale d’Art Contemporain), Paris Photo, Europa se grootste fotofees en Paris Tableau, die wêreld se enigste skou van skilderye deur Europese ou Meesters. Na vyf jaar se restourasie en €52 Miljoen verder, open die Picasso museum weer sy statige deure in die Marais. Die 17de-eeuse gebou, Hôtel se Salé, word op die kunstenaar se verjaarsdag, 25 Oktober, gevier. Mens vergeet dat Picasso self lief was om te skryf en gedigte te maak. Hy word aangespoor deur sy boesemvriend, Max Jacob en die legendariese Guillaume Apollinaire. Hy skryf graag sy gedigte op en om sketse en tekeninge.

red nude

you swept the ashes of winter
lit red and nude
drawn naked with smoke
and coal
still glowing
in the shadow of paper flowers
pressed to walls of plaster
and stone

Pablo Picasso

night moves

in a wine glass
sleeves of a sleeveless dress
knotted
around its stem
and a bull’s head sleeping, breathless
tangled
in the scent of pearl and warm flesh
standing on a drumbeat
balanced
by a prism’s deceptive stammer

Pablo Picasso

 

Ons keer terug na die herfs in die Noorde:

As Summer into Autumn slips

As Summer into Autumn slips
And yet we sooner say
“The Summer” than “the Autumn,” lest
We turn the sun away,

And almost count it an Affront
The presence to concede
Of one however lovely, not
The one that we have loved —

So we evade the charge of Years
On one attempting shy
The Circumvention of the Shaft
Of Life’s Declivity

Emily Dickinson

 

Late Autumn In Venice 

(Na Rilke)

The city floats no longer like a bait
To hook the nimble darting summer days.
The glazed and brittle palaces pulsate and radiate
And glitter. Summer’s garden sways,
A heap of marionettes hanging down and dangled,
Leaves tired, torn, turned upside down and strangled:
Until from forest depths, from bony leafless trees
A will wakens: the admiral, lolling long at ease,
Has been commanded, overnight — suddenly –:
In the first dawn, all galleys put to sea!
Waking then in autumn chill, amid the harbor medley,
The fragrance of pitch, pennants aloft, the butt
Of oars, all sails unfurled, the fleet
Awaits the great wind, radiant and deadly.

Delmore Schwartz

Ten slotte, ’n vonk goud  uit die Suide waar dit nie noú herfs is nie.

Niks hang so rooi soos wingerdblaar by Hexrivier
niks staan so geel soos herfspamplier by Dwarsrivier op Ceres
slaan rem aan hou jul asem in en kyk en kyk
lank en eerbiedig soos ‘n mens na so ‘n herfs moet kyk
laat dit inbrand in jou vir later tyd
die warm geel en rooi vir latenstyd

Boerneef

Wenners van die lykdig-kompetisie!

Monday, August 4th, 2014


Wenners : Lykdig-kompetisie
Baie geluk!

 

EERSTE PRYS (R2000): Lykdig 23: René Bohnen. Peter Blum

TWEEDE PRYS (R1500): Lykdig 56: Dominique Botha. I always loved the wild things best

DERDE PRYS (R1000): Lykdig 40: Marius Crous. Lykdig vir Wisława Szymborska

EERVOLLE VERMELDING (R500):Lykdig 33: Louis Jansen van Vuuren. Maak dit ‘n dubbel

(more…)

Louis Jansen van Vuuren. November

Friday, November 29th, 2013

 

Dis ’n skok vir enige sisteem om uit die woestyn se hitte in die sneeu te beland – om soos blits gekookte aspersies in yswater gedompel te word omdat dit stellig die verleidelike vars kleur bewaar. Dit werk nie vir my Dubai-tan nie. Ek sluk eerder gedwee my Echinaforce-doepa teen dreigende griep en verkoue.

Klimaatsverandering is een ding, die innerlike sprong van warm na koud is ’n gouskat met ’n stomp stert. Daar in die Suide is November die voorspel tot die somer.  Mens loop oor skulpe saam met jou beminde en droom van die eerste kreef uit Weskuswater. Jy verken Platbos saam met jou dogter in die Overberg en raak verlief op die gevlekte stamme van die Witstinkhoutboom. En die wind.

 

 

Gedig vir die wind

 

Wind jy’t my besoek die dertigste November,

oosnoordoos die heelnag deur, die oggend weer

en nou nog steeds ’n ruk- en plukgevaarte

dwars-bemoerd, balsturig, ’n onvoorspelbare

kalant. As kind het ek jou reeds besweer

met ’n frivole naam – Don Juan van winde –

oossuidoos, ’n ligsinnige verfraaiing.

Nou’t jy jou gewreek sien ek, my witstinkhout

van twaalf jaar oud se rug gebreek, ’n splint

wat wit by sy verslane romp uitsteek,

die oergroot vy gesplyt en uitmekaar –

gekloof, ’n volle drag aan elke tak

Uit alles wat ’n mens moet mis bot kompensasie,

nou verlaat ek my op lesers vir wie ek elk

van my berooide bome weer oprig en bevolk,

die witstinkhout met witbontrokkies wat in sy top

hul verre naby viertoon fluit,  die vy met vye

uit die lug gehou soos in ’n kunswerk

van Magritte, kompakte groen nodules

onder lugbrûe van verdriet. Vir elke oog wat kan verbeel

staan hulle weer op uit wit papier met rus

in vrede, voëls en vrugte gegraveer.

En ek? ’n Windkei onder waaisand, ’n dreikanter,

geboen, gepok, geskuur, gegroef en ondergrawe,

geen rede tot reduksie van repliek,

beproef my na my werk, noordoos,

’n regte yardang skerpgepiek, niks minder

as ’n veld zastrugi hierdie reëls –

ek en myne, ons dra jou merk

maar in ons terme.

 

Marlene van Niekerk. Kaar. Human & Rousseau. 2013

 

Willy Verginer

 

Hier in die Noorde is Novembermaand die poort na ’n uitgestrekte winterlandskap waarin mens gereedmaak vir die koue en die donker. Dit word ’n periode van refleksie waartydens mens die verloopte jaar in oënskou neem.  November in die Noorde is handrem tyd. Briek aandraai-tyd. In die truspieëltjie verdwyn die jaar se kom en gaan… dis amper vakansietyd en Krismis knipoog grootoog uit Carrefour se glansbrosjure. My oog val onwillekeurig op die mylmeter. Ek besef dat ek my eie November betree.

 

’n brief van hulle vakansie

 

vir oubaas:

 

Noudat ek uitgeswel van lyf is, kan ek treur

oor die eelte van my vader, die lugoë van my ma,

die skamel offerandes van hulle gebede as hulle my

op die knieë van hul Gij Here God lê;

 

noudat ek agter ’n baard kou kan huil

as hulle snags my naam fluister met die ruite

donker knippende oë in die wind, oor die visolie

vir my griep, die ingelegde perskes (albertas) op die rak

 

In sy sestiger jaar swem my pa in Stilbaai se see

en stap myle vêr oor die sand met sy reguit bene

in ’n kortbroek en speel krieket op die duine

en eet alikruikels in die Sea View-losieshuis

 

want hys ’n bokser dokter boer

’n kaptein en ’n held ’n indoena tussen grysaards –

En as die reën soos ’n gesluierde bruid oor die see kom

word die lieflinghond ( Trixie) lam;

 

drie dae veg die veearts en buig dan die knie

en hulle dra die lyk terug na Kafferskuilsrivier

die plaas van hulle jong liefde en plant die saad

’n soenoffer in die diep grond se skoot

 

want nou is hulle minnaars

stil bome in die najaar met die wind

strelende drome in die takke

onder komete leeftye lang wêrelde

 

My ooms sterf soos kapok in die son

hartaanval beroerte kanker en tering

en my pa word stiller en meer verskriklik

van dop tot dop

 

Hier waar die harde winters en nat somers

my lyf ongenaakbaar skil, treur ek oor

die soet hart van my moeder

my pa se stil en bitter krag

 

Breyten Breytenbach. Die gewildste Afrikaanse gedigte. Human & Rousseau. 2013

 

Die hullabaloo oor watter variant-filosofie die postmodernistiese denke vervang is immer veranderend. Soos die sterrehemel in November. Alan Kirby het reeds in 2006 begin praat van pseudo-modernisme, daarna volg benamings soos participatism en post-millennialism. In 2010 gebruik kultuur-teoretici Robin van den Akker en Timotheus Vermeulen die term meta-modernisme. Hulle beskou hierdie bewussyn as iets wat verby moderne en postmoderne strategie beweeg. Hulle verwys na ’n ‘ informed naivety’, ‘pragmatic idealism’ en ‘ moderate fanaticism’ as reaksies op onder andere die klimaatsverandering , die finansiële krisis en politieke onstabiliteit.

“…another sensibility that negotiates between a yearning for universal truths and relativism, between desire for sense and a doubt about the sense of it all, between hope and melancholy, sincerity and irony, knowingness and naivety, construction and deconstruction.

The prefix ‘meta’ here refers not to some reflective stance or repeated rumination, but to Plat’s metaxy, which intends a movement between opposite poles as well as beyond.”

Kunstenaars, skrywers en skeppers wat glo metamodernisme weerspieël is rolprentmakers soos Michel Gondry en Wes Anderson, klank-kunstenaars soos CocoRosie en Devendra Banhart, die kunswerke van Peter Doig Paula Doepfiner, skrywers soos Haruki Murakami, Roberto Bolaño, David Foster Wallace en Jonathan Franzen.

 

CocoRosie

 

The end of time


This is the end of time
Lets all hug and say goodbye
This is the end of time
We are all heavenward and weary

The babes
The Guns
The waste
The punks
I don’t need no human friends
The cars
The wars
The shopping malls
I can leave you all behind
And I will chase my brother’s shadow
Leave my own hung in the closet
The stars that I could hardly see
I know you’re looking down at me

And Jesus by the way dear lord
You always protected me
From fathers harm, his wicked laugh
It echoes through the canyon
The earth will spit us out one day
Like broken angels cast away
Lets just hug and say goodbye
We are all heavenwards and weary

This is the end of time
Lets all hug and say goodbye
This is the end of time
We are all heavenward and weary

But love will come into our hearts
On that final day where life
Meets us at the edge of time
This will not be televised
The televisions all have died
Filled with water-cyanide
Angels, winged ones will survive
We are all blind smoke in our eyes
So lets just hug and say goodbye
We are all heavenwards and weary

This is the end of time
Lets all hug and say goodbye
This is the end of time
We are all heavenward and weary

CocoRosie.Tales of a GrassWidow. City Slang.2013

Vir die laaste paar jaar lyk dit asof Quentin Meillassoux se Speculative Realism die etiket vir ’n nuwe filosofies hoofstroom-denke word. Hoe dit ook al sy, almal is dit eens dat post-modernisme se doppie geklap het en dat opkomende tegnologie die aard van die skrywer, die leser en die teks onherroeplik verander het en dat gevoelentheid ook aangepas word.   As mens vandag na die kulturele markplek kyk, die boeke lees, na 21ste eeuse rolprente en Televisieprogramme kyk, na die nuutste musiek luister, is die spore van Derrida, Foucault en Baudrillard so te sê onsigbaar. Die visier is elders gerig – wat mik na ’n soort kritiese realisme wat aandag skenk aan ’n eietydse kulturele produksie. Die rolspelers bel, klik, druk, surf/verken, laai af, delete/skrap, like en verkas. Hulle share, connect, scroll, follow en tweet.

  

Moderne liefde

 

Jy was my attachment

Wis nie jy dra ’n virus

en nou maande na die tyd

is ek siek van verlang, onthou,

verlang, onthou

omdat my Norton nie jou

spesifiek gekodeerde boodskap kon uitwis.

 

Dus, nou is alles besmet.

My files van onthou. Ons liefde saam.

Jou hartstog soos ’n vlietende e-pos.

 

Iewers glo – lank na delete gedruk is – bly

’n boodskap, ’n hiëroglief, bestaan.

Ek sal jou nooit nie nooit onthou nie.

Ek sal jou nooit nie nooit vertrou nie.

Weg na die recue files is jy.

Vir eendag, miskien eendag

as liefde argeologies gesproke

 

weer moontlik of uitvoerbaar is.

 

Joan Hambidge. Kladboek. Protea Boekhuis.2008

  

Meillassoux se denkpatroon dwing ons om aan die wêreld te dink voordat daar mens was… en om te kyk na die toestand waarin ons wêreld homself nou bevind. Daar bestaan ’n bewustheid van ’n tweeledige ‘landskap’ – pre-apokaliptiese en post-apokaliptiese. Die aweregse  nostalgie is ’n verlange na ongeskondenheid…. maar met ’n vretende vrees dat dit dalk te laat is vir die mens en die aarde om te herstel van sy eie siellose hardhandigheid. ( Die gevoel is so intens dat Jonathan Franzen in The Kraus Project (2013) die internet wil afskryf en ’n voor-digitale lewe herroep.)

 

Op 1 November word Toussaint in Frankryk en Dia de los muertos in Mexiko gevier. Ander vier die eerste November as dié dag waarop miljoene monargvlinders, klokslag, na die dennewoude in die Mexikaanse berge vlieg. Daar word geglo dat dit die siele van afgestorwenes is wat op die dag terugkeer.

Hierdie jaar, vir die eerste keer in geskiedenis, het die vlinders nie gekom nie. Nié op die eerste November nie. ’n Paar handjies vol het ’n week later drupsgewys verbygekom. In verbysterende lae getalle. Verlede jaar se verdrietige sestig miljoen lyk nou weelderig in vergelyking met die ontstellende drie miljoen wat sovêr die maand verbygekom het. Soortgelyke probleme bedreig ander insekspesies. Die lot van die bye gemeenskap is ewe benard…

 

Heart of the Monarch

 

Lesser fritillaries or crescents might

have lost their  tribe in the Piedmont,

or some wayward zone, sailing northward like

tiny spinnakers over upper-austral regions

 

of deciduous hickory and gum

but near where flat coastal plains

verge westward across forests, overcome

by spring, the African-winged, black-veined

 

monarchs revive across the temperate

Mayish sky. Assembling each late noon

for sleep, the young bachelor males alight

in unison, the flash and dazzle of venation

 

klatched near a pond’s muddy crevasse.

This puddle club of monarchs, weary and peaceful,

dozes – unappetizing to the thrasher,

the rough-winged swallow, or the needle –

 

billed hummingbird – abdomens chock-full

of milkweed, foul-tasting to hungry fowl.

So this sleeping assembly, fearless, roosts till

Morning, when the herd ascends, their spiracles

 

Yawing as they make their way, steadfast.

Out of vivariums, out of seclusion

from under stones and turfy grass, the half-

grown caterpillar emerges; out of unsewn

mats of silk; out of wintery lethargy,

the hibernating chrysalis unruffles

its royal self, its larval life a wee

memory; out of the land of Nod, adults

 

begin their lazy, deliberate flights

( the conspicuous monarchs, mind you, not

the miniature, mimicking viceroy!)

these flower-eating kings, farsighted,

 

as the make their way across the psalm of America

toward Milwaukee and Manitoba.

There’s nothing to fear. They’re on their way.

 

Henri Cole. Pierce the skin. Farrar Straus Giroux. 2010

 

 

In die maand van November skitter Venus na sononder op haar helderste. Later in die aand maak Jupiter blink, maar na middernag is dit Mars wat die hemeltrans verlig.

 

hondster

 

As die winter ovaal maak in die noorde

skuif die hond oor die Melkweg op

verby dubbel-sterre en ‘n donker gat

 

As die somer ovaal maak in die suide

skuif Procyon verby ’n supernova

met ‘n witdwerg as behoeder

 

As die tye drie-ster in die hemel

skuif Betelgeuse uit sy goddelike oksel

en vergloed die nag en hemeltrans

 

Maar as die lente nuutmaak in ons wese

skop ons nes op Lemoenkop se hange

met bloulelie en boegoe in die sterrereën

 

           ek sing vir jou, my sater, van die lotusblom se skyn

           van fonteinbosbotsels  en die gloed van heuningtee:

            padparadascha

           padparadascha

 

Louis Jansen van Vuuren. 2013

 

Adrienne Rich

 

Friend,

by Jean Valentine

 

You came in a dream, yesterday

–The first day we met

you showed me your dark workroom

off the kitchen, your books, your notebooks.

 

Reading our last, knowing-last letters

–the years of our friendship

reading our poems to each other,

I would start breathing again.

 

Yesterday, in the afternoon,

more than a year since you died,

some words came into the air.

I looked away a second,

and they were gone,

six lines, just passing through.

 

for Adrienne Rich

2013

Louis Esterhuizen. Wanneer digters spoor vat na die verlede

Thursday, September 12th, 2013

‘n Besonder interessante publikasie wat hierdie naweek aan die handel beskikbaar gestel word, is Spoorvat – Skrywers en herinneringe wat deur Riana Scheepers en Leti Kleyn saamgestel en deur Lapa uitgegee word.  Met dié pretloop is daar sommer ‘n hele trop digters wat die wandeling meemaak, te wete Andries Bezuidenhout,  Zandra Bezuidenhout, Clinton V. du Plessis, Hans du Plessis, Heilna du Plooy, Louis Esterhuizen,  Joan Hambidge, Louis Jansen van Vuuren, Marlise Joubert, Trienke Laurie, Henning Pieterse, en Wium van Zyl.  Daarom dat ek dié publikasie graag onder jul aandag bring.

Volgens die inligtingstuk wat ontvang is, die volgende: “As skrywers het hulle reeds naam gemaak; hulle het literêre pryse gewen, die harte van lesers verower, diep spore getrap in die Afrikaanse kultuurwêreld … Ons ken hulle as openbare figure, as skeppers van verhale en romans en rubrieke, maar wat is die intiemste, mooiste en selfs pynlikste jeug herinneringe van ons bekendste Afrikaanse skrywers? Was hulle as kinders reeds sensitiewe waarnemers, kunstenaars in wording? Hoe het hulle hul jeug beleef? En hoe word hierdie jeug herinneringe verwerk in hul tekste as gesofistikeerde skrywers?”

Riana Scheepers en Leti Kleyn (samestellers van die trefferboek Die Afrikaanse Skryfgids) het skrywers gevra om hul kinder- of jeug ervarings te woord te stel. Daar was geen beperkings of voorskrifte nie, maar slegs gepubliseerde skrywers is om bydraes gevra.

Die resultaat is ‘n unieke bloemlesing van 36 skrywers . Saam met hierdie skrywers vat ons die spoor terug na die verlede; ‘n verlede wat net so kleurvol, vrolik, hartseer, innig en uiteenlopend is soos die mense van hierdie land.

“Spoorvat is ‘n belangrike bloemlesing, nie net omdat dit voortreflike tekste bevat van skrywers wat reeds hul kleim afgesteek het nie, maar omdat dit terselfdertyd ook unieke outobiografiese sketse is. Die leser kry ‘n intieme en eerlike blik op die leefwêreld van ‘n jong kind wat later in sy/haar lewe groot hoogtes bereik het.”

By wyse van lusmaker volg enkele snitte uit die betrokke digters se bydraes.

*

Zandra Bezuidenhout

Partykeer moes ek vir Pollie ’n pakkie Cavalla King gaan koop. Die kleingeld was myne, net genoeg vir ’n pakkie lekkergoedsigarette wat ek op die stoel onder­kant die teksie soos ’n groot vrou sit en “rook” het. Pol­lie het nooit vir my gelag nie. Net soms uit die bloute laat val “Jou ma sê jy’s ’n probleemkind” en die laaste woord so half tergerig uitgerek. Ek was te skaam om te vra wat dit beteken, gedink dit was seker maar ’n naam vir die oudste of die alleenste, want ek was albei.

 ———

Andries Bezuidenhout

In die Hoërskool Silverton se klaskamers beskryf kinders van weerskante Pretoriastraat mekaar onderskeide­lik as “snobs” en “krims”. Snobs en krims voer soms hul gesprek ná skool verder met vuiste by die voetganger­brug oor die Moreletaspruit. Die krims is meesal beter met die taal van vuiste as snobs. Soms het krims selfs ouer broers in die polisie. Vir snobs is dit half vreemd dat die ergste krims in die polisie beland, maar mens weet nie of mens hierdie morele vraagstuk aan dominee Wan­nenburg in die katkisasieklas kan stel nie.

Ons Silvertonners is bewus van die feit dat die kinders van Menlopark en Waterkloof ons woonbuurt “Slither­ton” noem. Gegoede mense soos Laetitia-hulle is egter nie van Slitherton nie. Hul tydslotte is bo dit alles ver­hewe. Hoeveel huise in Waterkloof en Menlopark kan met tydslotte spog?

———

Joan Hambidge

Die nag kan ek nie slaap nie. “Oh Mamy, Oh Mamy . . . Oh Mamy blue,” huil die radio. Ek weet die kind is dood en Sara hou my die hele nag vas teen haar bors. En ek sien weer en weer die motor wat die kinders tref. Skoene wat deur die lug trek in stadige beweging.

En ek wonder wie sal háár vannag vashou?

O, roos van my hof

Wat was haar naam nou weer?

Daardie kind wat onder ’n motor beland

het saam met drie en twintig ander

in ’n Lenteloop toe ons moes geld insamel.

Jy weet mos, daardie kind, wat rég voor

ons oë opgelig en neergegooi is?

Reg voor die robot waar ’n Valiant beheer

oor sy remme verloor het. Malus, -a, -um.

Alles het in slow motion gebeur

met skoene soos swaarde deur die lug.

Die een onder ’n vaal kombers,

met haar voet na binne gedraai.

Ons almal by haar begrafnis:

“Wat ’n vriend het ons in Jesus . . .”

Daardie kind wie se dood later

uitgebloei het in ’n Latynse toets:

Timidi estis en Puella pulchra est.

En vertaal: “Die rose in die tuin is mooi.”

Verdomp, wát was haar naam nou weer?

——–

Louis Jansen van Vuuren

Die swart-en-wit reghoekie het ’n skerp gekartelde randjie. Dit is ’n monochroomoomblik wat met die dwaling van tyd veraf en dof geword het. Dis nie dat mens aspris vergeet nie, maar die lewe gaan onoplettend sy gang. Die foto’tjie is met deurskynende driehoekies op die album se blaai geplak. Om die kiekie van naderby te bekyk moet ek dit uit sy rusplek lig. Die glansoppervlak­te word ’n spieëltjie in my hand waarin aspekte van my studeerkamer weerkaats: die plafonroos met die kande­laar en die venster wat uitkyk oor die tuin. Onderaan die kiekie is daar met wit Indiese ink in sierskrif geskryf: Ifafa Beach 1951.

“Inyoka! Inyoka!”

———

Marlise joubert

Die terugblik na jeugjare is een met verwondering, met nostalgie, en terselfdertyd een van vervreemding. Jy weet instinktief dat dit nooit geheel en al getrou jou eie “verlede” reflekteer nie. Daar is altyd verwarring tussen feit en ervaring. Dis ’n bewegende poel water waarin gestaltes vervorm, rondskuif en wegraak. Jou interpre­tasie word beïnvloed deur allerlei ander belewenisse, bykomende verledes tussenin, en deur jou onmiddel­like werklikheid. Gestolde oomblikke in vensters word lewend gemaak deur jou dialoog, jou eie klankbaan.

dis ’n taal wat niemand anders verstaan

wat snitte uit hibiskus speel

uit die vlamboom se tuite rooi trompet

wat krap soos witdoringnaalde in diep gleuwe –

die grammofoonkas van geheue

Wat oorbly in die magdom lae van die geheue, is dikwels net ’n gevoel, afhanklik van die tydgleuf waardeur die lig speel op die klein bloeisel wat oopgaan, wat veel meer beteken vir jouself as wat dit miskien was in ’n groter konteks.

Daar was twee plekke wat ’n rol gespeel het in my jeugjare, Levubu naby Louis Trichardt en Warmbad in die Waterberge (vandag bekend as Bela-Bela).

———–

Trienke Laurie

As baba is ek glo wild gewieg

op ’n vrolike soldatelied

en toe ek begin opskiet

trap ek hoog op sy steltevoete

“Walking on the green grass”.

Die opgeskote meisie leer

met ’n aardige hoppie ’n wals.

Die klein Griekse vaas

is deur Vader gekoop vir my

 

 

dat ek vir hom ’n roeskleur blaar

as najaarsteken daarin plaas . . .

 

Eendag het ek met my jonger sussie see toe geloop. Die vierjarige bokstertjies het haar tassie gepak met nartjies. Ons het met die blaartjiepad geloop en toe het ons ver­sigtig oor die hoofpad geloop om by die swaaie naby die see te kom. Heila was gouer verveeld en ek het haar teruggehelp oor die grootpad by die verkeerslig en self weer see toe gegaan en skulpies in die tassie gegooi. Hoe dit gekom het, weet ek nie meer nie, maar ek het later saam met ’n polisieman gestap wat sy fiets gestoot het tot by ons huis. Ons is gewiks met ’n leerband, maar erger nog: Ons moes tot twaalfuur die oggend stil lê op ons bed­dens!

———-

Clinton du Plessis

Maar, soos ek sê, dit was die tyd van Apollo 13. Die maan was hopeloos te ver om enige invloed op my lewe uit te oefen. Soms het ek saans op die stoep gesit en kyk na die affêre daar ver weg.

“Wat gaan soek hulle daar?” was my gevoel dan.

“Hulle krap in die Here se kaggel,” het Ma gewaar­sku en “Ek het julle mos gesê,” het sy vol genoegdoening gespog toe die nuus kom van die ontploffing van die suurstoftenks aan boord. Daardie aand het ek met vrees en bewing gebid dat ek nooit met die Here se kole moes bodder nie, nooit in sy rooi konka moes krap nie.

Die gedeelte van die dorp waar ons gewoon het, was gemeng. Bantoe en kleurling. Dit is hoe mense toe genoem is.

———

Hans du Plessis

Sonder ’n kettie om jou nek was jy onbehoorlik aan­getrek, eintlik ’n bietjie kaal – of jy was ’n meisiekind. Kettieklippe was volop in die berg, net partykeer as Pa by ’n bouery moes laat dak opsit, kon ons loodwassers steel en dit vierkantig kap om duiwe mee te skiet.

Meisiekinders was iewers ver op Mars of op die maan. Ook maar goed, want wat het hulle nou van ’n kettie ver­staan? Hulle kon ook nie met ’n ghoen skiet of ’n pylpunt uit ’n drieduimspyker plet nie. Van poppe en goed het ons niks geweet nie, want daar was nie meisiekinders in ons huis of in ons bende nie. Die enigste meisiekinders wat ons geken het, was die niggies wat Sondae ná kerk kom kuier het. Sondag was stilsitdag met skoene en ’n pak en ’n das – dit was sulke oneindige lang geel dae.

———–

Heilna du Plooy

Hierdie meisie met haar musieksak in die sandpad was eintlik ’n gelukkige kind. Daar was natuurlik die klein opstootjies en tienerreaksies soos in enige nor­male huis, maar die soort ontwrigting en donker weer­sin in ouers waarvan jong skrywers tans skryf, was vir haar onbekend. Sy het nie gedink sy was buitengewoon bevoorreg nie, maar in breër verband beskou, was sy natuurlik. Haar ouers wat albei onderwysers was, het hulle drie dogters aangemoedig en hoewel hulle streng was oor dinge soos selfdissipline en verantwoorde­likheid, was daar ook baie pret en vrolikheid in die huis. Dit was nie ’n lewe van luukshede of geskenke nie, want daar was nooit baie geld nie, maar daar was be­trokkenheid en sorg. Waar die pa soms geneig was om nogal streng te wees (later sou sy weet hy was gewoon oorangstig oor sy dogters se welsyn), was hy nogtans ’n ernstige en sensitiewe man en hulle ma was mooi en gemaklik en toeganklik. En die wêreld was eenvoudig: Hierdie jong meisie het soos baie van haar tydgenote min van politiek en ekonomie en sosiale problematiek geweet.

————

Louis Esterhuizen

En die dorpsirene elke aand om agtuur. O, hoe goed onthou ek die weemoedige geskal wat aandui dat alle nieblankes uit die dorp moet wees! Dit was die vroeë 1960’s en dié sirene was algemene praktyk in bykans alle plattelandse dorpe. Eers later sou ek die werklike betekenis – en implikasie – hiervan snap. Op dié tyd­stip was ek normaalweg al in my bed terwyl die sirene deur die leë strate huil en kyk ek na die ouwêreldse straatlampe wat in sulke eweredige strepe deur die Ve­netian blinds oor my bed val.

Ook Ouma se erf het ’n windpomp gehad en drie wa­tertenks op drie hoeke van die huis waar die water versamel is. Daar was nie ’n grasperk nie, maar grond wat elke oggend met ’n besembos netjies skoongevee moes word. En die breë plankstellasies waar sy haar perskes gedroog het wanneer dit persketyd was.

En die bessieboom voor die garagedeur.

———–

Henning Pieterse

Ek onthou hoe ons saam met die werkers sakke soja­bone uitslaan totdat jou hande vol blase is. Hoe ’n haan, afkop en met vlerkgeklap, oor die werf hardloop terwyl ’n dun vlies oor sy oë trek in sy afgekapte kop, eenkant. Ek onthou hoe ’n skaap spartel en skop en sy oë glasig word nadat die ergste bloed uitgespuit het, net nadat sy keel afgesny is. Ek onthou die geskree van die lammers wan­neer hulle gekastreer word en dol van pyn in die kamp rondhol, tot teen die drade in. Ek onthou hoe oom Piet, my ma se tweelingbroer, sy haelgeweer lig en ’n paar skote in ’n reusagtig hoë bloekomboom afvuur en hoe honderde vinke soos geel reën uit die takke neerdaal.

VRYSTAATSE ELEGIE

Vir A.M. Fouché 1902–1975

 

Herinnerings vergeel. Gras

verkleur in Vrystaatse winters.

Ek moes jou nie teen die einde gesien het nie,

op ’n helder middag in ’n warm stad.

Eerder ’n foto: ’n jong meisie

met rybroek, of ’n bruid met lang hare

wat jy saans uitgekam en uitgekam het.

Jy staan by ’n dennelaning, dae is vol

verhale, oor ’n oumagrootjie

wat haar ring by ’n fontein verloor het.

Ek onthou: jy is op ’n wa gebore,

in ’n brandende nag in laatwinter,

opstalle in puin soos die land

wat julle deurkruis het.

Aletta was die laaste plaas,

jou naam, Aletta, waar wind

uit die holkranse altyd waai

en sandsteen digter om vloere vou.

Op sestien, moes ek belowe,

sou ek ’n klipstapel in die middel

van die plaasdam pak. Dit is nooit

gebou nie en staan sonder offer

in herinnering. Jou foto met die tweeling

is dof. ’n Jong vrou wat deur die raam

na buite staar. Ek kyk weg.

Die ring kon ek nooit vind nie;

die wind vee alles skoon, waai

gedagtes ver en naby.

Ek het langs die denne gestap,

langs die leë dam,

en die dou het die hele dag

op die gras bly lê.

 

1 Jare later sou ek ’n gedig oor ouma Lettie skryf (uit: Alruin, HAUM-Literêr, 1989.)

 

———

Wium van Zyl

Hierdie kontrei rivierop van die dorpie Heidelberg (Kaap) is my geboorteplek, grootwordplek, staan ewig in my hart gebrand. Op ’n September-nag het ek aangekom en ná die dokter se vertrek het tant Mêggie opgedaag om vir die sekerheid ’n ou Kaapse pennie op my naeltjie te sit. Dat die werf songeel was met tulpe, van die aandblom in volle geur, skaamrosies wat bloos in die môredou, het ek toe nog nie geweet nie. Ten minste nie bewustelik nie.

My eerste skerp herinnering is van my blou-en-wit driewieletjie op die skuinserige werf. En veral dit: Op­draande is moeiliker as afdraande. Dit is ’n kwessie wat nooit weer uit my lewe sou verdwyn nie.

 ——–

Uit: Spoorvat, 2013: Lapa Uitgewers.

Saamgestel deur Riana Scheepers en Leti Kleyn.

 

 

Louis Jansen van Vuuren. An(ge)nam(e)nese

Monday, April 8th, 2013

 

Laaste

 

Dit is nog die laaste ding

wat ek kan doen:

 

om my hande

om my pa se nek te slaan

 

Erato se laaste woorde:

moenie my los nie, Pa

ek raak los

ek verdwyn

die duisternis daal oor my oë

ek gly af

af

tot in die Dood

 

hou my

hou my vas

                           

Vrye vertaling van die Griekse digteres Anyte se gedig ”Erato” 300 vC.  Mykonos, Julie 2000. (Riana Scheepers. Met die taal van karmosyn. Human & Rousseau. 2001)

 

 

In Plato se epistemologie en sielkundige teorie gebruik hy die woord Anamneses vir die begrip dat die mens kennis van vorige inkarnasies in hom herberg – dat intellektuele en geestelike ontvouing afhanklik is van die herontdekking van die kennis wat in ons verborge is.

[G.  ana + mimnesko  herinner].

Hierdie terugroeping of herroeping van herinneringe weerkaats ’n eskader woorde boontoe wat soos bakens die weg na binne aandui. Betrag en bepeins die volgende:

herdenking

geheue

besinning

nagedagtenis

reminissensie

verbinding

soewenier

onthou

terugflits

aandenking

memento

’n Onlangse tentoonstelling van my werk by die Breytenbach Sentrum in Wellington dra die titel Anamnese. Dis ’n terugblik na plek en mens –  waarvandaan ek kom. Hoekom?  Met soveel oorgawe en betrokkenheid?

Vermoedelik omdat die finale fase van ’n lewe aanbreek met die optrek van die konsertgordyn. Die verhoog warm gespeel van die vier voorafgaande bedrywe. Les acte finale.  Laaste bedryf. Hopelik langdurig  en vol kreatiewe knope totdat die in die voorste gestoeltes op hulle horlosies begin kyk en klam gape begin onderdruk. Daar word ’n paar hoofrolle uitgedeel met ’n magdom figurante wat koorsig in die kollig kwispel.

 

Openingtoespraak. Marilyn Martin.16 Februarie 2013. Breytenbach Sentrum, Wellington.

Hier en daar verras ʼn kleurmoment (die selfportret, ʼn voëltjie, ʼn kompas, ʼn pienk waterpistooltjie) of die weelderige tekstuur van damask, maar oor die algemeen is Louis se palet in hierdie werke/verwerkings beperk. Sodoende behou hy die essensie van die oorspronklike swart-en-wit foto’s en die gevoel van vergange se dae, van verganklikheid. Dinge skuil en is verskuil in en agter die verf- en tekenmerke, in die grys en donker en stilte – spoke of drome van die verlede – bekend en onbekend – opgeroep, ervaar en moontlik ter ruste gelê. Katarsis ook.

Of openbaring. Die opvallendste kontras is tussen die groengrys van sy voorouers en die welige rooi en goud van die gordyn in Charles Garnier se operahuis in Parys wat die formaat in die helfte sny. Die gordyn kan sak op die verlede en die herinneringe of dit kan oopgaan om ander dinge te onthul, miskien selfs die andersoortige kennis waarvan Plato geredeneer en geskryf het.

 

Vir hierdie blog word gedigte wat raak aan herroeping en herinnering betrag – waar die bewus-word-oomblikke van ʼn naderende finale, die breekbaarheid van been en bloed, gevoel word.

 

die maan en die haan

 

in die vroemôre wanneer jy opstaan

om weer skuiling te soek in die beneweling van die liggaam

wanneer dit nóg nagversaak nóg dagraad is

maar ’n afwagting

en die wind haar onttrek het aan bome

en jy weet van visse wat in die skemer waterruimtes hang

soos die balling wat hom verbeel hy hoor vryheidsliedere

wanneer die maan weggeraak het

wanneer die eerste haan die einde van die wêreld

aan die orde van die dag probeer bring

in ’n taal waarvan die keel afgesny is

 

in die vroemôre wanneer jy opstaan

tussen sterwe en vergeet

           bly jou skaduwee in die bed lê:

die nog lewende huid donker soos

wyn se afskynsel in die donker glas

diep soos afskeid neem van bloed

en vir ’n oomblik wéét jy dat jy die grens oortree het

draai om om oor die afwerping te ween

al die versinkende gedaantes een vir een

daarmee heen

al sedert die vertelverval van tye

 

later vandag sal jy die vel probeer verkoop

as droombevlekte laken

jou deur hierskrywe weer laat lei en verlei

tot verblyding in ’n tyding van getye

wat uit die hand moet loop

 

en onthou: die omskrywing van die onkenbare

wat jy nie lê kan maak nie

 

hierdie wurms in papier

 

 

  Breyten Breytenbach. katalekte. Human & Rousseau. 2012

 

  

 

Economics

 

My father at the sink

like his father before him

softening two flints

of soap, then squeezing

the yellow into the pink.

                             

Jacob Polley. The Brink. Picador. 2003

 

 

 

History

 

Here’s what lasts:

the buckles and pins,

 

the arrowheads

but not the shafts

 

piss-pots, urns and epitaphs,

false teeth; graffiti.

 

                Jacob Polley. Little Gods. Picador. 2006

 

 

Skelet

 

1

Al hoe dowwer minder word

tot niks van glans aan my behoort

ek afgevel tot nugter net

’n wit uitdagend laaste woord.

 

11

Net waan

dat ons skelette van betekenis

met spraak en letter soet uitvlees,

die laaste argument is been?

       

 

Sheila Cussons. die asem wat ekstase is. Tafelberg, 2000

  

 

Tyd

 

elke jaar is die beenstruktuur

’n aks meer sekuur afgeteken

in die vorm van jou hande,

jou gelaat, elke lyn van jou figuur

 

al dunner gaan die tyd ons puur,

die raakvlak in, tot ragfyn vel

tussen die leegte en verlede,

tussen begeerte en vertel

 

                         Heilna Du Plooy. In die landskap ingelyf. Protea, 2003

 

 

 

 ’n Subtitel vir my tentoonstelling is: Die huis van Daniël. My lewe is deur Daniëls beset. Grootvader, Oupa, Pa en oudste broer. Hulle was altyd effens befoeterd. Ek kon my dié kwaaigeit nogal aantrek. Van toé af al aantreklik. Daar was min wat my  so intens kon kantel – behalwe die Augustuswind en die plaashuis. Huis van Daniël. Die donker plek het my klam en huilerig gestem – die kleure, klanke, kaal kamers, kooksels kos en die kerkhof aan die agterkant van die huis.

 

Plaas

 

Bloekombos om die sinkdakhuis

oksied geverf teen roe en hael

stoep uit klip en steen

smeerkalkwit wat streep in reën

’n klam bekransing

 

Wasblom bloei in gekerfde motorband

drumpel wys en oopgetrap

donker gang en los gordyn

sonder lag, ook sonder sug

die matige besinksel

 

Kaneel en suiker, soet die nag

bloed en spek en dorpervleis

net en gaas behoed die spys

lamplig kring om mot en git

’n soet beroking

 

Teks en vers groet droef die hallelujalied

met oggenduur die reuk van roet en moer

doodswit die kerkhofmuur

engelvlerk wat waak oor broer en kind

die vaagste herinnering

 

Augustuswind wat ruk en skud

rooi stof slaan teen ruite op

windpomp kreun sy droë draai

boorwater biggel uit die ronde dam

’n soort verlossing

 

Verder weg, verby die grensdraad-roes

Vlieg swerms trekvoëls in die wolke weg.

 

                    LJvV. Tempermes. Queillerie.2010

 

 

Bitterfontein

 

Geslagte lank is die opstal

as breë tuiste onder die berg

tussen bos en buitegebou

ingewit. Vandag egter:

glasskerwe in die gang

beddegoed op die vloer

met elke hond

by sy plassie bloed

die hekke kettingvry

die gordyne toegetrek.

 

’n Uur gelede nog op die mat

hande-viervoet gemuilband terwyl stemme

skater van kas na laai, van vertrek

na vertrek: só alleen binne die reikwydte

van ’n gebed, hier in hul gewaande  vestings

van alarm en sirene,

in die flou aftasting van ’n buitelig –

 

Die skote: spatsels soos lieweheersbesies

teen die muur, die kreet van bloedpatrone

oor ’n vloer, spore van hulle

elders heen

 

die huis deur stilte

platgeslaan

Bitterfontein die plaas se naam

 

                Louis Esterhuizen. Liefland. Protea, 2004

 

 

 

 

Die herdenking  en die soeweniers van liefde maak woorde wakker – wanneer verlange en onthou weer woorde word. Alle soorte liefde ruk die gordyn op.  ( of ’n skirt of twee! ) Uit die Grieks kom vier woorde vir liefde:

eros

storge

philia

agape

Eros verteenwoordig die romantiese kant van dié gevoelentheid – bruisend en spuwend met trillings en trane.

Storge omhels familieliefde is al sy hoekige fasette –vol omgee, ootmoed en ’n oorveeg van tyd tot tyd.

Philia bepaal vriendskap as liefde – die David en Jonathan afdeling-  armdrukke en omhelsings  soms met ’n knypie in die donker.

Agape is die selflose liefde wat gloei van woorde soos barmhartig, liefdadig en weldadig. Sonder skyn of flikkers.

 

Die herversamel van, en besinning oor  liefdesaandenkings  vou vreesloos velde  voor ons oop…

“ How much must be forgotten, out of love,

How much must be forgiven, even love.”

 
-W.H. Auden, “Canzone”

 

 

Nogmaals Lot se vrou

 

’n Eerste herinnering

in ’n begraafplaas met ligene

en begrafnisblomme gestulp in gebreekte glas.

Die gedig dalk tóé al uitgewys as ‘’n in memoriam?

’n Tweede onthou

met die bou van huisies, paadjies getoor uit knope

en ou poppe op ons wintersmat.

Alreeds ’n vooruitwysing na ’n wegvlug van hierdie band?

’n Derde terugflits,

meer dwingend, op die droë loop van ’n rivier,

vasgevang in iets onnoembaars

met die geur van gryswordende populierbome

en winterstof wat soos ’n teregwysing oor alles sproei:

te jonk vir woorde, reeds oud genoeg vir verstaan.

Treur oor jou jeug, maan Alice Miller.

Hoe op aarde doen ’n mens dit?

Net ’n gedig, ’n reis,

die voortdurende beweging,

die iteratief-duratief,

vóór die groot stilstand

kan my nou troos

in hierdie voldonge toestand

van volledige, troostelose onbehae.

 

 

Joan Hambidge. Lot se vrou. Human & Rousseau, 2012

 

 

 

 

Gisteraand

 

gisteraand in jou arms

by die perdeskoen maan

pluk ons ’n klawer

met vier blare aan

 

vandag bly ek staan

op die werf by die blik

my hart agterdogtig

soos ’n hoender wat pik

 

aan een korrel ’n klip

wat skeur deur die hange

die liefde’s niks anders

as die verlange

 

 

Ingrid Jonker. Rook en Oker. Perskor, 1963

 

 

 

  

uiteindelike nag

vir anna

 

ek lê ’n gloeiende gehuide geraamte

in jou arms en wag

ek lê sonder geslag

teen jou teruggetrokke skaamte

 

ek voel hoe jy jou medelye

in my inleef uit jou buik

uit jou heupe wat skeef stuik

en jou afgemoederde dye

 

na al die letsels wat ek jou gevloek

het is my dun vingers in berou

op jou hoë voorhoof en die lede van jou

skoon blou oë smekend opsoek

 

ek betas jou mond in die duister

en ek voel hoe jy vergifnis en begrip

met hart en sagte geslote lip

in die dun skelp van my oor warm fluister

 

                T.T. Cloete. Allotroop. Tafelberg, 1985

 

 

 

As liefde ons verkeerd bewys

 

As liefde ons verkeerd bewys

en die nag in ons holtes kom lê,

en die dood ons laaste hegsels

losknip uit die lewe se patroon

sodat ons saam is, ongeheg,

asof om te sê ons liefde ken

nóg duur nóg vordering, sal ons

weet die dood is tydloos soos plesier,

en ons is net somerweerlig,

’n aprillende gier, net lewe

Vir sy dood, voorbrand vir sy vuur.

                  

Johann de Lange. Snel grys fantoom. Human  &  Rousseau, 1986

 

 

 

 

Om groot te word tussen donker Daniëls was nie altyd maklik nie. Hulle was donker op onverwagse maniere – mees opvallend was die hare. Bytswart. Met donker oë wat tussen teer en taai kon knipper. As jy nie swart hare had  nie, was dit (donker) bruin. My Pa was reeds verby agtien jaar toe die laatlam boetie van hom gebore is. Spierwit. Die hare nou. Die kind was glo die appel van vele oë. Selfs die donkertes van die Daniëls kon vermurwe wanneer die kind oopmond lag. Sy naam was Louis. Hy het op nege jaar van sy perd geval en is dood. Ek is ook laatlamlik gebore – tussen ander donker sibbe. Vader Daniël het glo die boskaas net een kyk gegee -en my laat doop….

 

  

Ubi sunt

 

Waar is hulle, dié wat voor

ons lewend was

julle wat belydenis maak

in stof en verbrokkelde been?

 

Trek my in

soos warm as

blaas my uit

in gietende reën

 

Waar is julle,  dié wat voor

ons lewend was

julle wat belydenis maak

in stof en verbrokkelde been?

 

                  LJvV. 2013