Posts Tagged ‘Louis Jansen van Vuuren’

Louis Jansen van Vuuren. Margrietjies in April en lelies-der-dale in my Mei.

Sunday, April 22nd, 2012

         Vergeet-my-nietjies plaat blou onder die mos-oortrekte stamme. Rietpypies swaai hulle kwassies fraai-fraai in die ligte lentewind. Viooltjies staan kordaat orent soos sappige miniatuur Stradivariusies. Baie blou. En wit, natuurlik. Soos die gaasige bloeisels op die pruimbome. Op die kersiebome en amandelbome. Daar is besige bye om die botsels en nuutgevlegte neste in die oksels van die bloureënlote. Die eerste tulpe skreeu met bloedrooi sloerielippe die dag vaarwel. Daar is ‘n handvol stomende aspersies op by bord in die agter-kombuis.

 

Na die wasgoedwaterbloudae van die winter is die vierde maand ook ‘n tyd van terugkyk oor die skouer. Om met ‘n brandende hart verloopte liefdes uit die gisters terug te roep. Die gang van die lewe in oënskou te neem – die lief en die leed – om met oorgehaalde ywer die lewegewende lente tegemoet te loop.

April is die maand wat opgedra word aan Afrodite, maar as jy ‘n Romeinse kronometer het – dan  behoort die maand April  aan Venus. Daar bestaan soveel uiteenlopende vertolkinge rondom die ontstaan en etimologiese oorsprong van die skone Afrodite dat mens skoon lighoofdig kan raak ­- en dit sonder enige gulsige slukkies eau de vie of afrodisiakum. My gunsteling, effe benede-die- gordel-verduideliking, word uit toeka se dae oorvertel, dat die beeldskone godin haar ontstaan te danke het aan die dobberende en skuimende geslagsdele van die god Uranus. Die tragedie het na ‘n woeste struweling tussen Cronus en Uranus plaasgevind. Eersgenoemde het die verdwaasde Uranus glo op ‘n onbehoede oomblik tydens die geveg gekastreer en sy goed bedeelde parte in die golwende see gewerp! Dit kom daarvan om kort geplooide skirtjies tydens butch gevegte te dra.

 

When in Rome

 

Rompies moes hulle dra

want Aleksander het gevra.

Die dye van Hefaistos

het hom in die nag gepla

 

 

en:

 

 

Aphrodite Kallipygos

 

Die hart (hoewel gestileer),

universeel simbool

van liefde, is op die heuwels

van die boude gebaseer.

 

©  Weerlig van die ongeloof   Johan de Lange   Protea Boekhuis 2011

 

Uit dobberende skuim en drywende dele is die skoonheid onverklaarbaar, en sonder groot seremonie, verwek. Sommer so volgroeid en volwasse het sy daar op die strand van Paphos aangekom – viets en vroom op ‘n reuse kammosselskulp. Nie ‘n haar op haar hoof uit plek nie!

Geboorte van Venus. William-Adolphe Bouguereau. 1879

Geboorte van Venus. William-Adolphe Bouguereau. 1879

Afrodite is nie uitsluitlik die godin van liefde nie, maar onder andere is sy ook die skikgodin van voëls. Alle soorte voëls – kuifreiers, kraaie en korhane, kokkewiete, kropduiwe en kwikkie kuikens. Maar veral vir ‘n swaan is sy bitter lief. As ek aan swane dink fladder ‘n swerm migrerende woorde voor my uit die vlakwater op.

Uit Marlene van Niekerk se: ©  Die sneeuslaper. ( Human en Rousseau 2009) Uit die eerste hoofstuk getiteld Die swanefluisteraar, bl.21.

Ek het gekyk na waar hy kyk, na die rimpellose water onder die brugboog. Wat sou hy daar sien?

    Hy het regop gekom, steeds prewelend, sy hande in die lug, soos ‘n dirigent voor die inval. En toe gee hy die eerste pols. En daar, van onder die brug, swem twee swane op hom af, majestueus, met getoonde nekke, asof hulle aan hom behoort.

    Dit was asof ek vir die eerste keer gesien het wat ‘n swaan is: pluimedos van melkwit glas, ‘n nek geblaas in ‘n droom van vuur, ‘n vaas wat vaar, dig aan sy weerkaatsing vas, ‘n tweeling  gemasker, bors aan bors gebind in ‘n dans, ‘n donker musiek in die webbe.

    Die swaneroeper het sy bondel losgeknoop en ja, lees maar, daar staan presies net wat daar staan, professor, ‘n touleer uitgehaal waarmee hy homself neergelaat het tot op die dek van ‘n seilbootjie wat daar vasgemeer was teen die kade.

    ‘n God in die wieg van die witbevrore môre.

    Op sy maag, met sy hande uitgesteek oor die water, het hy die voëls aangehaal, hulle kwaste kwispelend, hulle koppe digby syne. Orfeus aan die oewer. Dat ek met my vinger in my skamel asem skryf, een reël van ‘n vergete digter en dat dit oorspring van raam tot wal en ‘n swanefluisteraar oplewer? Van sulke toeval is die hart verruk.

 Van sulke woorde is die hart verruk. Van voëls en verrukking gepraat:

 

optelswaan

Marlene van Niekerk*

 

pluimdos van melkwit glas

nek geblaas in ‘n droom van vuur

‘n vaas wat vaar

dig aan sy weerkaatsing vas

gemaskerde tweeling

in ‘n dans gebind bors aan bors

donker musiek in die webbe

 

van sulke toeval is die hart verruk

 

*” Gedigte is soos voëls, hulle migreer oor die grense van mense heen asof die grense nie bestaan nie.”                ( T.T. Cloete: Die Burger, 9 Desember 2010)

 © stigmata   tom gouws  Human & Rousseau 2012

 

April is ook die maand waartydens kinders en leepoog verliefdes margrietjie- kransies maak. ‘n Mooi legende wil dit hê dat die margrietjie ontkiem en begin blom het waar die trane van ‘n bewoë  Maria Magdalena op die dorstige aarde geval het. Verliefdes probeer  vandag nog die toekoms inkyk deur die blommetjie se kroonblare een vir een uit te pluk: she loves me, she loves me not…

 

Die onsekerheid, die ewige vrae waarmee die liefde ‘n mens soms opsaal:

 

hoekom reik jy jou hand

 

hoekom reik jy jou hand

uit na my

reik jy jou hand uit

uit na my hand se jy

reik jy my ruik

my reik se reuk

my hand in jou hand

hoekom reik jy na my toe

waarheen gaan jy

met jou reikende hand in my

jou hand in my hand

my reik in jou reuk

waarheen vat jy my

hoekom vat jy aan my

se altyd buite bereik

bly

 

© wanpraktyk  andries samuel  gedigte Human & Rousseau 2011

 

Als is nie net maanskyn en rose in Aprilmaand nie. Kyk wat sê T.S. Elliot van die spulletjie:

1. The Burial of the Dead

April is the cruelest month, breeding
Lilacs out of the dead land, mixing
Memory and desire, stirring
Dull roots with spring rain.

  T. S. Eliot  The Waste Land, 1922

 

Op my boekrak is daar ‘n handvol nuwe digbundels wat my deur die wintermaande vergesel het. Van hulle ken ek intiem soos ‘n minnaar – kan uit hulle oopmond opsê- soos Juffrou Buitendach my in graad een aangepor het. ‘ Sê op jou versie kind! ‘ Een van my gunsteling Amerikaanse digters is Dorianne Laux.

 

WHAT’S BROKEN

 

The slate black sky. The middle step

of the back porch. And long ago

 

my mother’s necklace, the beads

rolling north and south. Broken

 

the rose stem, water into drops, glass

knob on the bedroom door. Last summer’s

 

pot of parsley and mint, white roots

shooting like streamers through the cracks.

 

Years ago the cat’s tail, the bird bath,

the car hood’s rusted latch. Broken

 

little vinger on my right hand at birth-

I was pulled out too fast. What hasn’t

 

been rent, divided, split? Broken

the days into nights, the night sky

 

into stars, the stars into patterns

I make up as I trace them

 

with a broken-off blade

of grass. Possible, unthinkable,

 

the cricket’s tiny back as I lie

on the lawn in the dark, my heart

 

a blue cup fallen from someone’s hands.

 

Facts About The Moon  Dorianne Laux  W.W. Norton & Company  2006

 

en:

 

DARK CHARMS

 

Eventually the future shows up everywhere:

those burly summers and unslept nights in deep

lines and dark splotches, thinning skin.

Here’s the corner store grown to a condo,

the bike reduced to one spinning wheel,

the ghost of a dog that used to be, her trail

no longer trodden, just a dip in the weeds.

The clear water we drank as thirsty children

still runs through our veins. Stars we saw then

we still see now, only fewer, dimmer, less often.

The old tunes play and continue to move us

in spite of our learning, the wraith of romance,

lost innocence, literature, the death of the poets.

We continue to speak, if only in whispers,

to something inside us that longs to be named.

We name it the past and drag it behind us,

bag like a lung filled with shadow and song,

dreams of running, the keys to lost names.

 

The Book of Men  Dorianne Laux  W.W. Norton & Company  2011

 

Die jong  bekroonde Engelse digter, Jacob Polley geniet welverdiende aandag met twee digbundels, THE BRINK (2003), Little Gods (2006) en vir sy skitterende debuut-roman Talk of the Town (2010).

Jacob Polley

 

April

 

Now there is only the sound of the rain

which is the shape of the streets and the ropes

of overflow knitting at the mouths of drains

and frying from the gutters and the downpipes.

 

Whatever the leaves were saying must wait:

rain has filled the trees with its own brisk word.

There’s thunder in the darkened slates.

The pond’s green eye rolls heavenwards.

 

You can’t charge a page with the hiss, with this

cooling of the city like a new horseshoe.

Rain in the hair, at the neck and the wrists:

for rich and poor, there’s rain to hurry through.

 

The boil and spit of pavements: mirrored brick.

Every patch of grass is fiercely lit.

 

© Little Gods  Jacob Polley  Picador  2006

 

Afrodite  metamorfoseer  oor die Etruskiese periode na ‘n skitterende Venus tydens die Romeinse Ryk. So helder flikker haar liggies dat die aanbiddende mensdom die tweede helderste planeet, naas die maan, na haar vernoem. Venus gloei op haar helderste net voor sonsopkoms en net na sononder. So word sy dan ook die beminde Oggend- en Aandster van die hemeltrans. Venus is so liggewend dat sy ‘n skaduwee kan werp. Is jou lig helder  genoeg om ‘n skadu te gooi?

Agape

 

Die droom vou weids

uit die donker oop-

pinsbek dagbreekuur.

Die landskap sing van

blou bieseroeibosse.

In die koelgewaaide skadu

van ‘n helder baldakyn

voer ek jou lippe

soet ronde korrels

barlinkadruif,

granaat en vy.

Beheks deur purper kruike

koue ambrosyn

sweer ongierig trou.

 

Venus lag hierop

hardop,

laat haar aandster bibber.

Appelmotte vlieg benepe rond,

maraboe sluk die spikkelslang

en ons gaan lê belief

waar die bergpruim blom.

 

© Tempermes  LJvV   Queillerie  2010

 

Hope Diamant

Hope Diamant

Die diamant is April se towersteen. Geliefdes skenk  ruimhartig, soms ook ‘n bietjie teensinnig, vermoed ek, ‘n diamant as simbool van suiwer en ewigdurende liefde. Dit  moet  oor die regte helderheids-graad beskik. Ten minste in die F-kategorie. Die klip moet ook voorts gewigtig wees , die kroonhoeke en paviljoendiepte moet ʼn innerlike lig uitstraal.( ‘n Skaduwee kan gooi!) Nie dat ek dink die liefde nie suiwer of ewigdurend wil wees nie- ek bly maar skrikkerig vir die sogenaamde eeu -oue vloeke wat oor sekere diamante vertoef. Dink maar aan ‘n paar van die grotes, die Hope -diamant, die Orloff -diamant, die Lepelmaker-diamant en die Klopmans-diamant. ‘n Oulike relaas oor die Klopman-diamant-vloek lui soos volg. ‘n Reisiger beland oorkant Mev. Klopman die Derde op ‘n Concord vlug tussen Parys en New York. Hy merk die gewigtige klip aan haar mooi versorgde ringvinger en vra ewe hand- om -die -blaas aan haar:

         ” Mevrou Klopman is dit waar dat daar ‘n onrusbarende vloek oor jou vleklose steen hang?”

Die bouffant kop met die Dior sonbril draai elegant na die afwagtende reisiger en antwoord met karmosynlippe:

          ” Dit is inderdaad waar dat daar ‘n bose vervloeking saam met die rare juweel kom -dis Meneer Klopman.”

 

So often, are you as a blazing torch with flames

of burning rags falling about you flaming,

you know not if flames bring freedom or death.

Consuming all that you must cherish

if ashes only will be left, and want Chaos and tempest

Or will the ashes hold the glory of a starlike diamond

The Morning Star of everlasting triumph.

 

Ashes and Diamonds  Cyprian Kamil Norwid  1821-1883

 

April se dae is amper getel. Die lentereëns val en in dieperige tuin stuwer botsels oop.  Oop op my tafel, onder die venster, onder die dakbalke, lê Joan Hambidge se nuwe bundel,  Lot se Vrou. Oop.

 

Lot se vrou

 

Snags keer hulle terug,

die verlore geliefdes

in my troebel drome.

My eerste groot geliefde,

‘n Medusa, lag grys en bitter

oor my donker woorde.

Kriptomnesia, skel sy:

alles wat jy skryf reeds elders op-

geteken. In drome word jy

ge-Delmore Schwartz, ge-Delmore Schwartz.

O ek is Lot se vrou,

Lot se vrou,

wat terugkyk na die hart wat brand.

Die ander onwillige muse

hou glo ruggespraak oor ons,

verklap aan almal hoe slordig

aanmekaar gestik is my gedigte.

O, ek is Lot se vrou,

Lot se vrou,

wat luister hoe my woorde smeul.

Die ander een

ja, sy die donker skikgodin,

het my in die openbaar verguis,

my woorde, liefdeswoorde verpand

om haar nie-aandadigheid te bewys.

oor haar droom ek nooit.

O, ek is Lot se vrou,

Lot se vrou.

 

© Lot se vrou  Joan Hambidge  Human & Rousseau 2012

 

Delmore Schwartz

Delmore Schwartz

 

Calmly We Walk Through This April’s Day

Calmly we walk through this April’s day,
Metropolitan poetry here and there,
In the park sit pauper and rentier,
The screaming children, the motor-car
Fugitive about us, running away,
Between the worker and the millionaire
Number provides all distances,
It is Nineteen Thirty-Seven now,
Many great dears are taken away,
What will become of you and me
(This is the school in which we learn…)
Besides the photo and the memory?
(…that time is the fire in which we burn.)

(This is the school in which we learn…)
What is the self amid this blaze?
What am I now that I was then
Which I shall suffer and act again,
The theodicy I wrote in my high school days
Restored all life from infancy,
The children shouting are bright as they run
(This is the school in which they learn . . .)
Ravished entirely in their passing play!
(…that time is the fire in which they burn.)

Avid its rush, that reeling blaze!
Where is my father and Eleanor?
Not where are they now, dead seven years,
But what they were then?
No more? No more?
From Nineteen-Fourteen to the present day,
Bert Spira and Rhoda consume, consume
Not where they are now (where are they now?)
But what they were then, both beautiful;

Each minute bursts in the burning room,
The great globe reels in the solar fire,
Spinning the trivial and unique away.
(How all things flash! How all things flare!)
What am I now that I was then?
May memory restore again and again
The smallest color of the smallest day:
Time is the school in which we learn,
Time is the fire in which we burn. 

 

© New and Selected Poems  Delmore Schwartz  Doubleday & Company 1959

  

Terug by Marlene van Niekerk se Sneeuslaper:

En hoe klink swanetaal?

Rie mrie,rapuu,

       kriep, !tewiek, miruu,

       tohoe wa bohoe,

       askla mor usa,

       pierokgriemok sklahoe

                         ***

  

/  #  !  / /  O  *

 

wind woel die melkweg toe

ver wolke vat vlam

 

buierig reën stort later neer

met die klapklank van inheemse taal

 

grondbestandele van aarde en klip

wat losspoel tot water

 

© eggo’s in bewolkte water  Mari Grobler  Protea Boekhuis 2004

 

Meimaand wink uitlokkend in die voorhuis. Die reuk van lelie-der-dale hang swaar in die gang,  op die wind se asem ruik ek heuning. Bye wat stuifmeel steel vir die soet wat later kom.

 

A Jar of Honey

 

You hold it like a lit bulb,

a pound of light,

and swivel the stunned glow

around the fat glass sides:

 

it’s the sun, all flesh and no bones

but for the floating knuckle

of honeycomb

attesting to the nature of the struggle.

  

© The Brink  Jacob Polley  Picador 2003

 

 

Louis Jansen van Vuuren. Winter as Sneeu

Thursday, January 12th, 2012

Winterfoto

 

Winter as Sneeu * & ‘n kwashaal brandblusser-rooi

Net na twaalf verlede Dinsdagmiddag het die hemel grou-bruin word. Ek was tussen die huis en my ateljee wat op die solder van die perdestalle is. Dis aardig as die lug verbruin. Apokalipties. Dit ontstem ‘n mens, die aweregse verandering in die natuur, want mens is geprogrammeer om die blou van die hemel as vanselfsprekend te neem. Enige afwyking van die kleurpatroon is ontstellend. Ek kry dieselfde kriewelende gevoel wanneer ʼn DVD op ‘n kritieke oomblik begin bokspring – sulke elektroniese piepgeluidjies begin maak. Dis ‘n gedempte, bonatuurlike geluid wat klink of dit uit ‘n nes vol nylon kuikens kom. Dit gebeur nou die aand op ʼn kritieke oomblik toe die beheksende Milla Jovovich in The Messenger luidkeels skrou: “Volg My!”. Piep, piep-pweem en pwong. Alles breek toe in blokkies op en die lug word bruin. In die ou dae het ek dieselfde gevoel van naderende onheil en benoudheid beleef wanneer my pa se Hewlard Packard Super Eight Home Movie Projector oorverhit en die dun selluloïde film opkook (dit het gewoonlik oor ‘n lasplek op die film vasgehaak en gebrand – want my pa het self sy tuisprente ‘gesplice’). Die verbrande film het dan sulke flikkerende bruin kolle op die  wit muur weerkaats. Selfs die  rooi beetkolle op die damastafeldoek van ons Sondagmiddagete het sepia geword in die gestolde projektorlig. Die reuk sal my ook altyd bybly. Soet en brak. Amper soos iets wat mens stilletjies in jou mond wil steek, maar later spyt oor gaan wees.

Die lug oor die wintertuin het voor my oë in dieselfde onheilspellende brandkolbruin verkleur. Genadiglik sonder die reuk van smeulende plastiek – én die geskreeu wat gewoonlik daarmee saamgegaan het. Inteendeel, dit was onverstaanbaar stil. Ek het die winterboomskelette in die onaardse lig agterdogtig bekyk en versigtig ‘n sigaartjie opgesteek. Toe begin dit sneeu.

 

 

   

Winterkwatryn

 

Dis sneeukoud in die Boland,

die son is dagblind en flou.

‘n Ystydperk se voorbrand

maak die lugte smeulend grou.

 

 

Die middag het as geword

 

Die middag het as geword

met ‘n son wat stadig smeul.

Die lug het soos wyn gestort

& niks word ooit weer heel.

 

 

Kwatryn in twee kleure

 

Hier binne is dit kouer en gryser

as die grysste Bolandse dag.

Die ure raak ouer, maar niks wyser,

& weldra kom dagsê die nag.

 

Johann de Lange. Uit: Weerlig van die ongeloof. Protea Boekhuis. 2011

 

 

 

wintersnag 1

 

vermindering sluit elke dag

‘n kleiner sirkel om jou enkels en polse

 

nou kan ek die voorste van jou arm tussen twee

gekringde vingers vat: die onvoorspelbaar perfekte

sirkel waarna die oudste vervoering soek

 

so moeiteloos voltooi

in hierdie minuskule omhelsing

-en daar is oorgenoeg vel

om ons al twee te bedek teen kou

 

en weemoed, en gras wat roer

 

© Petra Müller. Die aandag van jou oë. Tafelberg Uitgewers.  2002. 

 

Winter Heavens  

Sharp is the night, but stars with frost alive
Leap off the rim of earth across the dome.
It is a night to make the heavens our home
More than the nest whereto apace we strive.
Lengths down our road each fir-tree seems a hive,
In swarms outrushing from the golden comb.
They waken waves of thoughts that burst to foam:
The living throb in me, the dead revive.
Yon mantle clothes us: there, past mortal breath,
Life glistens on the river of the death.
It folds us, flesh and dust; and have we knelt,
Or never knelt, or eyed as kine the springs
Of radiance, the radiance enrings:
And this is the soul’s haven to have felt.

 

George Meredith. Gypsy Trails. Harvard University Press

 

 

Van brandkolle, rook en donker dinge gepraat – Januarie 6 is offisieel die verjaarsdag van Johanna van Arkel, alias Joanne of Arc en korreklik: Jeanne d’Arc. Uitgespreek soos die Engelse woord vir donker: dark! In a dark time, the eye begins to see…(Theodore Roethke) Dis die 600ste herdenking van haar geboortedag en Frankryk is weer opnuut op hol met haar histoire – die een koerant opskrif lui: The cross-dressing, teenage virgin-warrior -, martyr-saint continues to rally the French. Gedurende die loop van 2012 word Jeanne se verjaarsdag gevier met parades vol wapperende wimpels, konferensies, konserte en kunskompetisies. Daar word etlike son et lumière spektakels beplan en ook ‘n skouspelagtige pelgrimstog wat die roete van haar lewe van geboorte tot die brandstapel gaan naloop – vanaf die vleiveld waar sy die hitsende stemme die eerste keer gehoor het, tot by die plein waar die droë drag hout op haar wagtend was.

 

Brandende stomp

 

Die vuurvlam vlieg omhoog 

met los lappe vuur omhoër 

soos stukke van ‘n mantel 

of hande of vlerke of Johanna 

se hare net voor sy vonkend 

krummelend swart ineensak. 

Die vuur raak bewus van die hout 

liefkoos met sengende vingers 

‘n minnaar nou wat murmel 

wat murmel mal oor Johanna 

se hare, Johanna soek, bloedogig 

soek, swart sink.

 

Sheila Cussons . Uit: Die Somerjood, 1980

 

Daar het drie nuwe boeke oor haar verskyn – twee biografieë en ‘n roman. La Figaro koerant het ‘n 114-blad  kleurvolle bylaag oor haar geplaas onder die titel: Die Mite, die Legende en die Geskiedenis. Selfs President Sarkozy het ‘n vir Jeanne in sy voorste linies geplaas. Hy het Vrydag die 6de ‘n gul gedokumenteerde besoek aan haar geboortedorp, Domrémy-la-Pucelle, afgelê – hopende dat sy hom triomfantlik deur die verraderlike stembusboulevard in Maart sal begelei. Hoop beskaam nie.

 

 Joan of Arc 

 

Now the flames they followed joan of arc
As she came riding through the dark;
No moon to keep her armour bright,
No man to get her through this very smoky night.
She said, I’m tired of the war,
I want the kind of work I had before,
A wedding dress or something white
To wear upon my swollen appetite.

Well, I’m glad to hear you talk this way,
You know I’ve watched you riding every day
And something in me yearns to win
Such a cold and lonesome heroine.
And who are you? she sternly spoke
To the one beneath the smoke.
Why, I’m fire, he replied,
And I love your solitude, I love your pride.

Then fire, make your body cold,
I’m going to give you mine to hold,
Saying this she climbed inside
To be his one, to be his only bride.
And deep into his fiery heart
He took the dust of joan of arc,
And high above the wedding guests
He hung the ashes of her wedding dress.

It was deep into his fiery heart
He took the dust of joan of arc,
And then she clearly understood
If he was fire, oh then she must be wood.
I saw her wince, I saw her cry,
I saw the glory in her eye.
Myself I long for love and light,
But must it come so cruel, and oh so bright?

 

Leonard Cohen. Book of longing. Penguin Books, 2006

 

  

 

Tussen al die bleek en grou van die  winter landskap is daar in Januarie darem ook spatsels kleur – soos  die golwende brandstapelrooi opera gordyne wat in rokende stede voor asem-ophoudende winterskares opgetrek word. Divas duik dan oopmond in fluweel en moiré tabberds onder voetligte op:…Vissi d’arte, vissi d’amore…..

 

 

My gunsteling brandgordyn is die een in die Opera Le Palais Garnier in Parys. Elke keer as ek in die gehoor voor die goud-en-rooi spektakel sit, word ek ‘n kind wat nie kan stil sit nie. Ek wil rondkyk en my kop in alle rigtings draai. Vir die eerste paar minute sit ek in my donker pak en helikopter-strikdas tjoepstil. Dan begin ek effens sweet en trap die dame in die sitplek langs my se blinkleer Laboutins nerfaf. Na wat soos ‘n leeftyd voel gee ek my aan my emosies oor. Ek tol in my sitplek rond, spiedend met my verkykertjie. Ek kry ‘n rilling as die 7 ton brons en kristal kroonkandelaar se ligte verdoof. Van opgewondenheid, maar ook ‘n  van bietjie banggatgeit – want tydens ‘n opvoering in die mooi Meimaand van 1896 het ʼn kolossale stuk teenwig uit die kandelaber losgekom en ‘n stomme toeskouer doodgeval. Gaston Leroux het in 1910 sy Phantom of the Opera op die insident baseer.

Ek het nie lus vir ‘n re-make  van die storie nie, veral nie met my as die inspirasie vir die opvolg nie.

 

 

Die koepelskildery wat in 1964 deur Marc Chagall geskilder is, is ‘n visuele chanson. As jy opkyk sien jy ‘n wriemelende uitspansel vol divas en duiwels en dapper helde, wat meester Chagall uit die stal van vurige operafigure geskep het. Met ‘n  XXL opera-verkykertjie kan jy ʼn swewende koor karakters herken: Eurudike, Lucia, Violetta en Alfredo, Tristan en Isolde en dan natuurlik, Orpheus met sy goue lier.

  

  

 

Die F-noot

 

Kandelaberkerse blaas dun roetkolomme

teen die koue freskoemure op

Teken in rookletters kapsie aan

Talm vir ʼn oomblik in die hoë ruimtes

seil dan deur ʼn loodvenster  na buite weg

 

Spuls tuit Mefistofeles

sy rooi geverfde mond

Uitdagend nat sy lippe

Ek is dubbeld – Ek is ‘n eggo.

Sy stert onrustig wakker

 

Uit die donker kranskapel

Fladder ʼn sanctus-solo

oor die goue offerhandes op

Ryk fermata’s – ʼn vibrato wat kaveer en

ʼn tremolo wat ravot

 

Bly by my Heer

As donker skadu’s  oor my daal

Dit was toe altyd waar:

Daar’s ʼn Aspoester by elke bal

 

LJVV.2011

 

 

Gordyn!

 

Gordyn

 

Smoke gets in your eyes

 

Om jou lief te hê, is om met vuur te speel.

Om oor jou te skryf, is ‘n hartoorplanting

sonder narkose

sonder ‘n skenker

sonder die regte bloedgroep betyds gevind

met ‘n gestel afkerig aan soveel buise,

verbindings, pypies . . .

met ‘n lyf bang vir ondersoekende oë, hande,

pratende monde.

 

Om jou lief te hê, is om met vuur te speel.

Om oor jou te skryf, laat die hart ineentrek –

spasmodies, vir oulaas, refleksmatig, tevergeefs.

Lub-dub.

 

PS.

Staan opsy, my hart (nie verstand)

nes Katherine Grayson s’n, is aan die brand.

 

© Joan Hambidge.  (Tachycardia;  Jutalit)

 

Louis Jansen van Vuuren. Die Seisoen tussen Somer en Winter

Saturday, October 29th, 2011

 

Oktobermaand. Dit bly tog die mooiste, mooiste, maand. Hier, en ook verseker, in die lentewordende Suiderland.  Om ooparm onder die massiewe herfsplatane te staan en kyk hoe die koorsgeel blare val, is nonpareil. Dis soos om in ʼn sneeustolp te staan. Betowerend. Momenteel afgesluit van die wêreld. Vasgevang in ʼn oker-oomblik onder glas. Dis nie bleek of koud met ysige sneeuvlokkies wat uit die bleektes val nie – dit brand van kleur.

 

Om die seisoen met ʼn kransie bladgoudblare te verwelkom, twee verse:

 

AUCKLANDPARK: DRIE HERFSVERSE

( Eerste vers van die trio)

Die platane

 

In Twickenhamlaan kraak die eerste tekens

van die verandering van seisoene ondervoets

en die skadu’s neig reeds na die kouer suide.

Ons beleef ʼn vroeë herfs, maar in hierdie tye

gee die platane geen metafore prys nie:

Die hoë stamme vertak vier-, vyfvoudig;

die bas is bontgrys gevlek en glad;

die puntige blare gloei in geel en groen.

Die platane staan skynbaar staties op straat.

Die platane verteenwoordig net hul eie soort.

 

Uit: Martjie Bosman. Toevallige tekens. Protea Boekhuis. 2010

  

infrancio y muerte

 

die herfs laat die laning verslete

wolke trek die kanaal styf tot bleek akwaduk

(moenie weggaan nie, nou dat ek jou nodig het)

in die onderpad soek ek na die veldhoed op jou kop.

(komaan, gedy!)

jy lyk gemaklik wanneer jy

seisoene omdraai  in ʼn lusernland

(laat my toe om jou te teken!)

jou voete proe die milde sooie

wanneer jy sorgvuldig mielies plant

volgens die maan se stand

(ek wil probeer!)

die reënseisoen meld homself aan

met paddas terloops in sluise

warrelwinde ruk veldmuise uit voetpaaie

jy skrik asof ʼn kind wanneer die weerlig

dadelpalms soos kerse klief

(moenie keer nie!)

in die jaar van die vloed

het slange hul velle prematuur verlaat

 

Uit: Melt Myburg. oewerbestaan. Protea Boekhuis. 2010  

Wilde sampioene

In die bosse en woude om ons dorpie koor daar plate sampioene oopmond in die klam ryk grond; chanterelles, girolle, cépe, mousseron, morille, pied de mouton, en dan is daar die vreesaanjaende maar heerlike trompette de la mort. ( daar bestaan twee soorte, hulle lyk amper dieselfde: die een is dodelik, die ander een, ʼn lekkerny.)

       Hier draai ʼn legende in die rondte wanneer die eerste sampioene van die seisoen in stomende risotto’s en bredies op wagtende borde verskyn: dat mens jou verwende wederhelf die ewigheid kan instuur met ʼn  guitige glipsie sampioensous. Jy kan perdalks net verby die owerhede kom met ʼn: ‘ek het nie geweet dat die dingetjie giftig was nie!’  Gewoonlik het elke eetbare variteit ʼn duiwelsdodelike doppelgänger.

       Voordat die wit winter kom en ouma se handgebreide sokkies oopgerol word, stap die mense hier die wêreld vol. Ek haal selwers Wielietjies se bloedrooi halsband uit en onderneem ʼn staptog of twee – so onder deur die herfsconfettiereën. My saamdraboekie is byderhand vir ʼn skets of wat, maar ook vir ʼn wilwordende stapgedig.

       Die stapgedig  loop reeds met ons saam vanaf die antieke Griekse letterkunde.(Theokritus. 3de eeu vC.) Mens kan dalk Dante(1265-1321) se Inferno ook beskou as ʼn baie lang stapgedig. Ook so met die gedig  Alegro  van John Milton.(1608-1674),en  Edmund Spencer se Prothalamium. In die 19de eeu  het ons goeie voorbeelde van William Wordsworth (1770-1892) An Evening Walk en Walt Whitman(1919-1892) se Song of the Open Road.

 

Song of the Open Road ( Ek plaas slegs die eerste van 15 indelings.)

1

Afoot and light-hearted I take to the open road,

Healthy, free, the world before me,

The long brown path before me leading wherever I choose.

 

Henceforth I ask not good-fortune, I myself am good-fortune,

Henceforth I whimper no more, postpone no more, need nothing,

Done with indoor complaints, libraries, querulous criticisms,

Strong and content I travel the open road.

 

The earth, that is sufficient,

I do not want the constellations any nearer,

I know they are very well where they are,

I know they suffice for those who belong to them.

 

(Still here I carry my old delicious burdens,

I carry them, men and women, I carry them with me wherever I go,

I swear it is impossible for me to get rid of them,

I am fill’d with them, and I will fill them in return.)

 

Daar is voortreflike twintigste-eeuse voorbeelde van die Stapgedig:

Guillaume Tollenare- Zone

Robert Frost- The Wood-pile

Wallace Stevens- An Ordinary Evening in new Haven

Frederico Garcia Lorca- Poet in New York

Elizabeth Bishop- The End of March

Sylvia Plath- Beck-Plage

Johan Ashberry-Au Grand Gallop

The Wood-Pile.  Robert Frost.

Out walking in the frozen swamp one gray day,
I paused and said, “I will turn back from here.
No, I will go on farther — and we shall see.”
The hard snow held me, save where now and then
One foot went through. The view was all in lines
Straight up and down of tall slim trees
Too much alike to mark or name a place by
So as to say for certain I was here
Or somewhere else: I was just far from home.
A small bird flew before me. He was careful
To put a tree between us when he lighted,
And say no word to tell me who he was
Who was so foolish as to think what he thought.
He thought that I was after him for a feather —
The white one in his tail; like one who takes
Everything said as personal to himself.
One flight out sideways would have undeceived him.
And then there was a pile of wood for which
I forgot him and let his little fear
Carry him off the way I might have gone,
Without so much as wishing him good-night.
He went behind it to make his last stand.
It was a cord of maple, cut and split
And piled — and measured, four by four by eight.
And not another like it could I see.
No runner tracks in this year’s snow looped near it.
And it was older sure than this year’s cutting,
Or even last year’s or the year’s before.
The wood was gray and the bark warping off it
And the pile somewhat sunken. Clematis
Had wound strings round and round it like a bundle.
What held it though on one side was a tree
Still growing, and on one a stake and prop,
These latter about to fall. I thought that only
Someone who lived in turning to fresh tasks
Could so forget his handiwork on which
He spent himself, the labor of his ax,
And leave it there far from a useful fireplace
To warm the frozen swamp as best it could
With the slow smokeless burning of decay.

As jy in die stad woon aan pastorale woude ontbreek kan jy altyd vir veertien blokke gaan stap, aan die einde van elke blok skryf jy net een lyn neer en kom so vorendag met ʼn gawe Stap-sonnet!

Disney temaliedjie vir The Hunchback of Notre Dame.

Disney temaliedjie vir The Hunchback of Notre Dame.

Die koper klokke van die Notre Dame.

Sedert 1856 lui die vier klokke van die Notre Dame katedraal in Parys elke 15 minute. Sonder ophou. Hulle het die einde van die Eerste Wêreld Oorlog aangekondig, ook die bevryding van Parys in 1944. Die vier klokke is deel van die tekstuur van Parys en het elkeen ʼn naam: Angelique-Françoise, Antoinette-Charlotte, Hyacinthe-Jeanne en Denise-David. Hierdie geliefde inwoners uit die Gotiese katedraal word volgende jaar opgesmelt en word dan vervang met nege nuwes. Wat  glo gaan beier soos die oorspronklike 17de eeuse klokke.

      Die aankondiging het ʼn gedoente in Parys veroorsaak, baie voel dat die 19de eeuse klokke ook deel vorm van Parys se letterkundige geskiedenis. Victor Hugo(1802-1885) se Notre Dame de Paris ( The Hunchback of Notre Dame ) word uitgelig as ʼn onvernietigbare gedeelte uit die Franse erfenis. Gelukkig gaan die Bourdon Emmanuel-klok  wat in die suidelike toring hang,  gespaar word. Ons sal moet sien wat word van die toorn wat sopas oor die Stad van Lig begin optrek. Intussen, het ek iewers nog ʼn klok hoor lui….uit Walt Whitman se digboek.

Little Bells Last Night 

War-suggesting trumpets, I heard you;
And you I heard beating, you chorus of small and
      large drums;
You round-lipp’d cannons!-you I heard, thunder-
      cracking, saluting the frigate from France;
I heard you, solemn-sweet pipes of the organ, as last
      Sunday morn I pass’d the church;
Winds of Autumn!-as I walk’d the woods at dusk, I
      heard your long-strech’d sighs, up above, so
      mournful;
I heard the perfect Italian tenor, singing at the opera;
      I heard the soprano, in the midst of the quartet
      singing;
Lady! you, too, I heard, as with white arms in your
      parlor, you play’d for me delicious music on the
      harp;
Heart of my love!-you, too, I heard, murmuring
      low, through one of the wrists around my head-
Heard the pulse of you, when all was still, ringing
      little bells last night under my ear.

The Art of Recklessness. Poetry as Assertive Force and Contradiction  deur Dean Young ( Graywool Press. 1910) het met die Amazon-poskoets hier by La Creuzette aagekom. Sommer so ʼn kruiwa-vrag ander boeke ook – met die oog op die kiltes wat kom!

Young se boek  kap ʼn paar vreemde draaie en hy pleit vir ʼn vurige aanloop by die skep van die digkuns, want as die vonk verdwyn dan is daar groot moeilikheid: ‘ Once that critique has been assimilated or worn out, it becomes defanged, domesticated, no longer combative, rather quaint. Quaintness may be the worst that can happen to art, its fire replaced by a lava lamp.’ Nog ʼn aanhaling/aanplaksel waarvan ek van hou: ‘Poetry is not a discipline. It is a hunger, a revolt, a drive, a mash note, a fright, a tantrum, a grief, a hoax, a debacle, an application, an affect’.

Ten slotte: ‘ The blood may be fake but the bleeding must be real.’

LJVV. Begeerte en herrinering. Olie op doek.2010

Daar is in Parys ʼn boeiende fotografiese tentoonstelling deur Gisèle Freund. Die titel van die tentoonstelling is: L’Oeil Frontière. Dit  kan gesien word tot 29 Januarie 2012 by die Fondation Bergé/Yves Saint Laurent. Freund het  in 1933 uit Duitsland na Frankryk gevlug waar sy in 2000 op 91-jarige ouderdom oorlede is. Haar fotografiese portrette van skrywers en kunstenaars is welbekend.

Gisèle Freund

Gisèle Freund

 

 Die herfs is ook die begin van die jagtyd in Frankryk. Ek het vanoggend wakker geword van skote in die vertes. Hase, wildevarke, bokkies en vogels van enige veer word uit al vier hoeke bekruip. Ek moet nog tot besinning kom oor dié nasionale sport Hordes geklee in eienaardige pakkies en hoedjies vaar wreed die bosse en woude binne. Geknakte  ysterlope, nonchalant, oor die arm. Honde wat tjommel en tjank. (Ek vermoed dat ek dalk nog ʼn kas-vegetariër is. )

 

 LJVV. Die Jagter se Dogter. Pastel op katoenpaier. 2010

LJVV. Die Jagter se Dogter. Pastel op katoenpaier. 2010

 

Die jagter se dogter

 

Jaghoring krul ‘n hoë noot,

miswit skoorsteenrook.

Koperklanke rasper die klipmuur op,

hoog, tot by die dak se hoogste nok.

‘n Nes vol kuikens piep.

 

Pette, baadjies en gepoetste leer.

Hoefysters skop teen die kegels,

stalkombers grys in die oggendmis.

Honde met kolle wat huil en kerm:

rooipers tong, beenwit spykertand,

slym en kwyl en wilde oog.

 

Vos en haas raak angstig weg,

klam spoortjies op vertrapte mos.

Hart wat soos ‘n hamer slaan,

geel oog opgeslaan na die berge.

Skoot spoeg dood uit die ysterloop:

lood en roes in vel en been.

 

Skottel en mes op die roukliptafel,

been en bloed en stront.

In ‘n woud van klewerige karkasse

staar ‘n oog nog lewend uit.

Met ‘n mond van kinderlippe

probeer sy lewe deur

die dier se verskeurde bek blaas.

Sneeu bedek ‘n duisend spore,

stil die werf in skemer kil.

Haar laaste sien is rook en roet.

Onder digte bosse doring sluit sy moeg haar oë,

prewel kinderrympies in die warm jakkalsnes.

Vlokkies sneeuhael bedek haar spore,

bring verlossing en die groot vergeet.

 

Uit: Louis Jansen van Vuuren. Tempermes.Queillerie. 2010

 

Voordat al die spruite begin vries, probeer aanhouer vissermanne nog ʼn laaste keer om ʼn ietsie vir die pan uit te trek. Dit is suiwer vreugde om op die bruggie oor die Petit Creuse  te staan en jou gedagtes in die watervlak te week.  Ek sien die 29 brûe in Parys wat sprakeloos oor La Seine span. En die ongelooflike lewende brûe van Cherrapunji in Indië. (Van die brûe is meer as 30 meter lank en sommiges die kenners meen, is meer as 500 jaar oud.)

 

Van ʼn brug af sien mens dikwels water.

 LJVV. Pont Neuf. olie op doek. 2009

LJVV. Pont Neuf. olie op doek. 2009

 

 

Melopee

 

Hitte en koue, wind, water en sneeu.

Die aarde se agente van verweerde

versplintering: vuur, wind en verbrokkeling.

 

Afraand, alles, alles, altyd afrdraand

met die vloeikaart van ʼn hand

wat ook maanlignagte en vlaktes onthou,

 

die blinkgetrapte spinnerak van voetpaadjies

teen kliprante, selfs die droë koggel

van ʼn windpomp in ʼn verste kamp,soms.

 

Hitte en koue, wind, water en sneeu.

Soggens, met eerste lig, die mis

by ʼn studie van rivier en boom, uitasem,

 

die enkele roeier wat verby

kreukel, vir ʼn oomblik

die watervlak steur: afdraand,

 

alles, alles, om gedwee spane

neer te lê en buite sig te verdwyn

met die water

as enigste verloop-

 

Uit: Louis Esterhuizen. wat die water onthou. Protea Boekhuis. 2010

  

Louis Jansen van Vuuren. Août/’n Somer solmisasie en ‘n Augustusmaandfragment

Tuesday, August 23rd, 2011

 

Août/’n Somer solmisasie en ‘n Augustusmaandfragment.

(Agosti in Swahili net vir ingeval)

Die hoogsomervakansie in Frankryk kan rofweg vanaf Bastilledag (14 Julie) tot laat Augustus  in jou annuaire opgeteken word. Soos wat dit ʼn gawe Fransman betaam het ek ook die periode met ʼn wye kwashaal in my dagboek ingekleur. My ink is die kleur van akwamaryne; omdat dit vir my vakansie die kleur is en omdat dit ook die kleur van die seewater om van die grotte van Capri is. Ons het gemaak wat die Franse maak, laat spaander. Vir ʼn wyle suidwaarts verhuis. Met die hekke van La Creuzette  toegetrek  het  ons vir ʼn string los geweefde dae die suidkus van Italië gaan verken. Behalwe vir die ooglopende skoonheid van die Amalfiese kuslyn, die stomende borde pasta met basiliekruid, die tempterende balletjies roomys,  en verskeie yskoue glasies limoncello, was dit die besoek aan Pompeii en Herkulaneum wat my dieper laat kyk het. Die klim tot op die kruin van Vesuvius was ʼn kruisberg wat ek moes deurmaak .( veral na ʼn  allemintige middagete van  mosselbesousde linguine.)

Die wandskilderye uit die huise van Pompeii en Herkulaneum is betowerend en meesleurend. Die donkerrooi fragmente transporteer mens na lewens wat van tevore gelewe is.  Daar is dan natuurlik ook die drama van die spuwende berg en al die emosie wat daarmee gepaard gaan. Die argeologiese museum in Napels  het sale vol fresko’s en ander objekte uit Romeinse huise. Daar is etlike van die fragmente wat my aandag trek: ‘n  reeks toulopers en akrobate, die luiperd, ʼn portret van ʼn jong paartjie, die mosaïeke van duiwe, visse en ʼn memento mori  wat ons aan ons sterflikheid laat dink.

 

 Maar dis die beeltenis van Sappho wat my in my spore laat vassteek. ‘n klein geraamde muurskildery, nommer 9084, in saal 68.

 

Die portret is van ʼn digter/skrywer  in ʼn medaljonvorm geskilder. Die jong vrou het ʼn vierbladige boek in haar linkerhand en ʼn skryfstif  wat peinsend op haar lippe rus in die ander. Dis die verby-my-kyk van haar blik wat my vasvat en nie wil laat gaan nie. Sy kyk van die agste eeu voor Christus na my waar ek swymelende voor haar staan. Ek neem ʼn flitslose foto van haar op my BlackBerry. Toé en Nou  staan langs my, hul arms om my skouers.

 

       ” Nou skud my siel,

         op die berg ʼn wind

         oorstelp die eikebome “

 

…die digter staar by  my  verby na die groep toeriste wat deur die saal aangestap kom. Sonder om  weer na my te kyk plaas sy die skryfstif teen haar roesrooi lippe. Sy hou ʼn volgende strofe gereed vir die wat wil luister.   

    Op Vrydag 24 Junie 2005 lui The Gaurdian se een opskrif: After 2,600 years, the world gains a fourth poem by Sappho.

Die ontdekking van die gedig word deur Michael Gronewald en Robert Daniel  gemaak. Hulle is verbonde aan die argiewe van die Keulen Universiteit. Die papirusfragment was deel van die cartonnage van ʼn Egiptiese mummie en word as ʼn fragment van ʼn rol  gedigte van Sappho geïdentifiseer. Navorsers het besef dat hierdie deel van die gedig ooreenstem en inpas by fragmente wat in 1922 in die dorp Oxyrhynchus in Egipte ontdek is.

Sappho fragment

Sappho fragment

Gedig nommer 58 bestaan uit 101 woorde en sentreer om die tydlose tema van die lewensiklus van die mens- die onafwendbaarheid van veroudering en verganklikheid. Sy gebruik die verhaal van Titonius en Eos uit die Griekse mitologie om hierdie filosofiese betragting te ondersteun. Eos wou die liefde tussen haar en haar geliefde Titonius verewig en het by Zeus gepleit dat hy Titonius onsterflik moes maak. -wat die god toe gedoen het, maar Eos het vergeet om ewige jeug vir haarself te vrywaar. Op die ou einde het sy oud en lelik geword terwyl Titonius vir ewig  bly lewe het.

 

[For you] the fragrant-blossomed Muses’ lovely gifts

[be zealous] girls, [and the ] clear melodious lyre.

 

[but my once tender] body old age now

[has seized] my hair’s turned [white] instead of dark.

 

My heart’s grown heavy, my knees will not support me,

that once on a time were fleet for the dance as fawns.

 

This state I bemoan, but what’s to do?

Not to grow old, being human, there’s no way.

 

Tithonus once, the tale was, rose-armed Dawn

love smitten, carried him off to the world’s end

 

handsome and young then, get in time grey age

o’ertook him, husband of immortal wife.

 

[ ] omsluit woorde wat rekonstrueer is.

 

Gaius Valerius Catullus (84BC-54BC) was ʼn groot aanhanger van Sappho en het gesorg dat die Romeine haar werk as digter geken en waardeer het. Uit sy liefde vir die skone Clodia Meteli  ontstaan  ʼn reeks gedigte oor die lief en leed van hulle verhouding. Hy noem haar Lesbia.

 

How Many Kisses: to Lesbia

 

Lesbia, you ask how many kisses of yours

would be enough and more to satisfy me.

As many as the grains of Libyan sand

that lie between hot Jupiter‘s oracle,

at Ammon, in resin-producing Cyrene,

and old Battiades sacred tomb:

or as many as the stars, when night is still,

gazing down on secret human desires:

as many of your kisses kissed

are enough, and more, for mad Catullus,

as can’t be counted by spies

nor an evil tongue bewitch us.

 

Uit Joan Hambidge se bundel, Vuurwiel, die mooi gedig…

 

Die skryfproses as gebreekte sonnet 11

 

Nogmaals vir Lesbia, om haar hart te wen

O, Lesbia as veteran van die liefdesgedig

spreek ek jou aan om my hart te verlig:

om Catullus of ander digters te troef

laat my vanoggend onvermydelik droef.

Ek kan net my hand waag aan ʼn vers

tussen aanhalingstekens, die struktuur

van die gebreekte sonnet ignoreer.

Kan jy my hoor, Lesbia? Odi et amo,

het hy beweer, en my geneul oor die O

In talle palinodes en donker  labirint

laat wonder: Is dit waar dat Jy

die digter  wat jou só aanspreek, wil vermy

eerder  as om lekker perdjie te ry?

 

(Joan Hambidge. Vuurwiel. 2009)

 

Toe ek nog op skool was het ek een warm weeksdagmiddag in die skoolbib ʼn swart en wit afbeelding van ʼn hondjie gesien wat in die lawa van Vesuvius versteen het. Ek het vir minute lank na die verwronge dier gekyk wat op sy rug lê met ʼn halsband om sy nek. Hy was waarskynlik vasgemaak toe die kokende lawa hom oorval het. Ek het die hondjie gaan soek. Ek wou my eie trooswoorde oor hom uitspreek. Al was dit te laat. Nadat ek die museum deursoek het, het ek vir ʼn beampte loop vra waar die hondjie hom nou bevind. Net om te leer dat hy op bruikleen is vir die opening van ʼn klein argeologiese museum in Nouhant. Dertig kilometer van waar ek woon! Die berg het na Mohammed gekom.

 Die dorpie Nouhant het wragties  nou ʼn klein argeologiese museum. Dis heeltemal verstaanbaar want hierdie hele area is ryk aan Romeinse reste. Ons dorpie was in die tyd as Bussacum bekend, en die legende loop dat La Creuzette  op ʼn Romeinse markplein gebou is. Hou die ruimte dop, ek begin eersdaags grawe. Meer belangrik is dat die chateau van Amandine Aurore Lucile Dupin ook in Nouhant is. Beter bekend as die Franse skryfster Georges Sand. My volgende buiteblog word aan haar en ʼn paar ander  rammetjie-uitnek skrywers/digters opgedra.

Twee  interessante vroue digters/liedjieskrywers uit die  laat twaalfde eeu het ook passievol oor die liefde en Eros gedig. Die twee was veral bemind en bekend onder die troebadoere. Hulle staan bekend as ʼn trobairitz– ʼn vroulike troebadoer.

Azalaïs de Porcaragues het van Montpellier gekom en Marie de France was van Bretange.

Marie de France Illuminated

Marie de France Illuminated

Net haar vida en een van de Porcairagues se gedigte het behoue gebly. Soos meeste van die troebadoers se gedigte is dit in Occitanies geskryf (kan ons woordskepping pleeg en dit Oksitaans of Ossitaans noem? – nie een van my peloton woordeboeke het eers ʼn inskrywing nie.)  Oksitaans word in Frans ook as Langue d’oc geken en is ʼn versameling dialekte wat gepraat word in die suide van Frankryk, in die Occitan vallei van Italië, Monaco, en die Val d’Aran in Spanje.

 

Ar em al freg temps vengutquel gels el neus e la faingael aucellet estan mut,c’us de chanter non s’afrainga; Now we are come to the cold time when the ice and the snow and the mud and the little birds are mute (for not one inclines to sing);   uittreksel in Occitanies en Engels  

 

Marie de France was net so bekend en bemind as de Porcairagues. Sy  was veral bekend as outeur van die Lais  de Marie de France.  Sy het ook Aesop se fabels uit Middelengels na Frans vertaal. Haar Lais of digliedere was  baie gewild en word tot vandag nog wyd gelees. Haar naam is ʼn nom de plume wat uit een van die strofes van haar gedigte kom: ” Marie ai num, si sui de France”, wat vertaal as ” my naam is Marie, en ek is van Frankryk.”

 

Uit: Chartivel
Marie de France (1155-1189)

 

Hath any loved you well, down there,

Summer or winter through?
Down there, have you found any fair
Laid in the grave with you?
‘s death’s long kiss a richer kiss
Than mine was wont to be-
Or have you gone to some far bliss
And quite forgotten me?

What soft enamoring of sleep

Hath you in some soft way?
What charmed death holdeth you with deep
Strange lure by night and day?
A little space below the grass,
Our of the sun and shade;
But worlds away from me, alas,
Down there where you are laid.

 

Die troebadoer  moet nie met die mènestral of minnesanger verwar word nie. Daar is verskeie verduidelikings oor die twee groepe en die ontstaan daarvan. Blykbaar was die mènestral ʼn rumoerige klomp wat uit die howe geskop was toe die adel  ʼn meer gesofistikeerde  en diepsinnige vermaak wou organiseer.  Hulle het pad gevat en die traveling minstrals geword en het eers so laat as 1321 die gulde van minnesangers in Parys gevorm. (In Engeland in 1469 onstaan die Guild of Royal Minstrals) Die troebadoers en trobairitz vervang dus die minnesangers aan die howe  rofweg gedurende die periode:1100 -1350. (Het saam met die Swart Dood van 1348 gekwyn.)

Hier lê ook ʼn verskil, ʼn Troebadoer  is die komponis én uitvoerder van ʼn liriese gedig. Daar  is gewoonlik drie kategorieë  waarin  die  komposisies verdeel word:

 

trobar  leu -lighartig

trobar  ric – ryk en vol verbeeldingryke woorde

trobar clus -geslote en privaat, verwys na spesifieke gebeure

 

Die gedigte word ook in ʼn magdom van genres verdeel:

alba – oggendlied

canso – liefdeslied

 comiat – ʼn lied wat die minnaar afskryf

balada – danslied met ʼn refrein

desdansa – danslied vir ʼn treurige gebeurtenis

escondig – waan aan minnaar apologie aanteken

maldit – lied oor die wangedrag van ʼn dame

partimen – digterlike dialoog

plazer – gedig wat die plesier besing

salut d’amour – liefdesbrief aan iemand anders as jou minnaar

sirventes – politieke inhoud

tenso – politieke debat tussen twee digters

viadeira – klaaglied van ʼn reisiger

 

Troebadoers het dikwels  vir lang periodes aan die hof van ʼn weldoener gebly en daar word onderskeid gemaak tussen die gevestigde troebadoer wat sy eie komposisies skryf en vertolk en die joglars of jonleurs wat ander se gedigte sing. Interessant, die woord trobar beteken om te skep in occitan. Vandaar die woord trobador en onse  ewe  mooi woord: troebadoer.

Die troebadoere was nie gelukkig met die steel van hulle show nie en het die jongleurs dikwels in die publiek met woord en daad aangevat. In 1298 het Alfonso X die verskille wetlike aangeteken: jongleurs is vermaaklikheidskunstenaars en die troebadoere is digters/komponiste/sangers. Die troebadoere het daarna almal ʼn tipe curriculum vitae gehad. Dit was ʼn vida (lewe in Occitan) of ʼn razo (rede in Occitan) genoem. Eersgenoemde beskryf die persoon en sy herkoms, en die ander omskryf die gedig en inspirasie daarvoor.

Die digliedere uit die Middeleeue het deur die eeue as inspirasie vir skrywers gedien.

Sigh No More, Ladies uit Much Ado About Nothing
William Shakespeare (1564-1616)

 

Sigh no more, ladies, sigh nor more;

Men were deceivers ever;
One foot in sea and one on shore,
To one thing constant never;
Then sigh not so,
But let them go,
And be you blithe and bonny;
Converting all your sounds of woe
Into. Hey nonny, nonny.

Sing no more ditties, sing no mo,

Or dumps so dull and heavy;
The fraud of men was ever so,
Since summer first was leavy.
Then sigh not so,
But let them go,
And be you blithe and bonny,
Converting all your sounds of woe
Into. Hey, nonny, nonny

 

As I Went Out One Morning
Bob Dylan (b. 1941)

 

As I went out one morning

To breathe the air around Tom Paine’s,
I spied the fairest damsel
That ever did walk in chains.
I offer’d her my hand,
She took me by the arm.
I knew that very instant,
She meant to do me harm.

“Depart from me this moment,”

I told her with my voice.
Said she, “But I don’t wish to,”
Said I, “But you have no choice.”
“I beg you, sir,” she pleaded
From the corners of her mouth,
“I will secretly accept you
And together we’ll fly south.”

Just then Tom Paine, himself,

Came running from across the field,
Shouting at this lovely girl
And commanding her to yield.
And as she was letting go her grip,
Up Tom Paine did run,
“I’m sorry, sir,” he said to me,
“I’m sorry for what she’s done.

 

 

Een van die groot vreugdes van ‘n Augustusmaand in Parys is dat die stad  leeg loop. Wel, amper. Parysenaars gaan na hulle vakansiehuise in die platteland of see-toe. Daar is meer toeriste, maar parkering in die middestad is vry – vir die hele maand van Augustus. En daar is die Paris Plage, vir die wat nie by die branders kan uitkom nie.

 

Son

 

Kan ek minder as die saad wees,

Saad wat lank in duinsand  lê

En nie met Bokkebaai tot vygies breek? 

 

Kan ek minder as die voëls wees,

Voëls wat lank in melkhoutbome slaap

En nie met spreeus en duiwe en mossies spreek?

 

(D J Opperman. Kommas uit ʼn Bamboesstok.1979)

 

Paris Plage

Paris Plage

 

50000 ton seesand word jaarliks op die breë kaaipaadjies langs die Seine aangery, ʼn reeks faux strande vol palmbome, strandsambrele en plaspoele. Dis ʼn feestigheid vol helderkleurige baniere, wimpels en vlaggies en natuurlik, roomys en sandkasteelkompetisies. En rivierlangs is daar meer as 250 bouquinistes. Dis die wonderlike boekhandelaars wat uit oopklap  trommelwinketjies verkope doen. Hier  koop jy nuwe en ou boeke, raar eerste edisies en strokiesprentboeke verhale, en swart en wit poskaarte van filmsterre.

 Een van die grootste  plesiere  wat die stad van lig jou bied is boeke. En boekwinkels. Daar  is 160 boekwinkels  net in die 5de arrondissement.  In 1981 is die wetgewing oor boekverkope, die Loi de Lang, daargestel. Boekpryse word deur die uitgewer vasgestel en alle winkels moet die boek teen dieselfde prys verkoop. (In spesiale gevalle word ʼn korting van 5% toegelaat.) Hierdie gawe wet hou die klein familie besighede in die blou en verhoed dat groot groepe die mark domineer. Jy sal amper nooit ʼn ‘2 vir 3′ aanbieding in die winkels kry nie.

Librairie Galignani is  een van my gunsteling boekwinkels in Parys. Die familie is reeds van 1520 met boeke besig en Simone Galignani het een van die eerste boeke in Venesië gedruk op die toe nuut ontwerpte drukpers. Geografia deur Ptolemaus was die topverkoper van beide die sestiende en sewentiende eeue. Aan die einde van die sewentiende eeu verhuis Giovanni Antonio Galignani na Parys (via ʼn verblyf in Engeland) waar hy sy boekwinkel op die rue Vivienne oopmaak. Hy het ʼn leeskamer  ingerig waar Engelse tekste gelees kon word. Hy het ook ʼn koerant uitgegee waarin Byron, Wordsworth, Thackery en andere publiseer het. In  1856 verhuis hulle na ʼn nuwe winkel op rue Rivoli waar die nasate van Giovanni vandag nog boeke verkoop.

Dis vir my heerlik om in Galignani tyd te verwyl, die reuk van boeke, die kraak van die houtvloere en die  voorreg om net te kan blaai. Hulle publiseer elke nou en dan die Classics met buiteblaaie  wat deur tekstiel ontwerpers gemaak word. Hierdie boeke het versamelstukke geword en die kliente kan nie wag vir ʼn volgende uitgawe nie.

Die ander lekker rondblaaiplek is Shakespeare & Co net oorkant die Notre Dame katedraal. Die boekwinkel/uitgewery is deur Sylvia Beach begin en sy het baie van die Amerikaanse skrywers destyds bygestaan, skrywers soos James Joyce, Ernest Hemmingway, Francis Scott, Ezra Pound en Gertrude Stein.

Ek lys hier ʼn paar ander lekker boekwinkels wat ook boeke in Engels en in ander tale aanhou.

 

 

The Abbey-29 rue de la Pacheminerie (Parys 5)

The Red Wheelbarrow-22 rue St Paul (4)

Berkley Books-8 rue Casmir Delavigne (6)

Artazart – 83 Quai de Valmy (10)

Village Voice-6 rue Princesse(6)

La Belle Hortense -31 rue Veille du Temple (4)

Nouveau – 78  blv Saint Michele (6)

Attica –  106  blv Richard Lenoir (11)

 

So van boeke gepraat, ʼn inspirerende publikasie wat ek in Galignani ontdek het is die nuwe pragtig ontwerpte boek van John Asbery: Rimbaud  Illuminations. Die tipografiese vindingrykheid is opwindend. Rimbaud was ʼn poéte maudit en het simboliste en surrealiste beïnvloed.

Ophelia

 

Ophelia

I

On the calm black water where the stars are sleeping
White Ophelia floats like a great lily;
Floats very slowly, lying in her long veils…
– In the far-off woods you can hear them sound the mort.

 

For more than a thousand years sad Ophelia
Has passed, a white phantom, down the long black river.
For more than a thousand years her sweet madness
Has murmured its ballad to the evening breeze.

 

The wind kisses her breasts and unfolds in a wreath
Her great veils rising and falling with the waters;
The shivering willows weep on her shoulder,
The rushes lean over her wide, dreaming brow.

The ruffled water-lilies are sighing around her;
At times she rouses, in a slumbering alder,
Some nest from which escapes a small rustle of wings;
– A mysterious anthem falls from the golden stars.

II

O pale Ophelia! beautiful as snow!
Yes child, you died, carried off by a river!
– It was the winds descending from the great mountains of Norway
That spoke to you in low voices of better freedom.

 

It was a breath of wind, that, twisting your great hair,
Brought strange rumors to your dreaming mind;
It was your heart listening to the song of Nature
In the groans of the tree and the sighs of the nights;

 

It was the voice of mad seas, the great roar,
That shattered your child’s heart, too human and too soft;
It was a handsome pale knight, a poor madman
Who one April morning sate mute at your knees!

 

Heaven! Love! Freedom! What a dream, oh poor crazed Girl!
You melted to him as snow does to a fire;
Your great visions strangled your words
– And fearful Infinity terrified your blue eye!

III

– And the poet says that by starlight
You come seeking, in the night, the flowers that you picked
And that he has seen on the water, lying in her long veils
White Ophelia floating, like a great lily.

Arthur Rimbaud. Collected Poems.Translated by Martin Sorrell. 2009

 

Ek bewonder John Ashbery ook as digter.

 

Toegeeteken

Vir John Ashbery

 

Soveel is gister. Is erger as

Vandag.Jy weet net

wat om te vat. Slap links

Sit die storm uit. Woedend. Vat

die waarheid soos dit kom

 

Jy weet. Dis net hier. Waar

jy belangstelling verloor. Die

watertrap anderkant om. Om

die ontbytafelrand. Verkrummel.

Mond. Spoel(ling). Woordewissel. (sluk)

Vooruitgedateerde sinne . Wat hop.

 

In rye vensterrame. Draai

die seisoen na links. Swenk.

Trekpas. Blindebult. Loop voor.

Uit. Jy weet net wat dit van my vat.

Pak in. Pak op. Kattebak. Cubbyhole.

Noodfakkel.

 

(© Louis Jansen van Vuuren.)

 

 

Ek wil op die mooi somersaand in Augustus afsluit met drie kwatryne.

 

drie kwatryne

 

1

hy wat aanbly skryfel teen die dood

kry ʼn oumanslyf gevrug in die woord –

maar die voëltjies van verganklikheid

sit kwetter reeds in gedigteboord

 

2

ek ken die dood

ons kom al sestig jare saam:

nou nog, wanneer ek vry na die self in die spieël

spel ek elke keer haar verblindende naam

 

3

anderdag  was ek jonk en fier

die hand vol woorde en ʼn mooi gesig –

nou brand my vel soos dooie papier

en elke dag is koggelend ʼn gedig

 

(Uit: Breyten Breytenbach. Die beginsel van stof. 2011)

Louis Jansen van Vuuren. Kantlynkernkyk

Sunday, April 10th, 2011
Selfportret in die Apriltuin
Selfportret in die Apriltuin

                           

( met verlof en dank aan Breyten Breytenbach)

 

Paginering van ‘n Aprilpsalter

April is ‘n boek met dertig jubbelbloublaaie. Elkeen is genommer en getitel vir die spesiale dag se gang. Op die eerste blad is ‘n vreugdelied opgeteken wat in golwende verse hulde bring aan die natuur se oopmaakeskepades.

April is ook ‘n maand van dinge doen. Uitgooi, oopgooi, opbind en oplei.  Plant en saai en van feesvier. Aan die gewyde kant is daar Paasfees met ‘n hoofletter  geskryf. Lekker ou tradisies en heerlike familie-etes. Lentelam, wilde aspersies en eiergeregte. Sedert die 12de eeu word alle kerkklokke stil gemaak op Goeie Vrydagoggend…les cloches volent en  gaan weer op Paas-Sondag  aan’t luie…les cloches de Pâques . Hierdie beierende klokkespel is veronderstel om ‘n magdom heerlikhede vir die kinders oop te lui, soos sjokelade-eiers, soetkoekies en versuikerde vrugtelekkers….  Daar is ook guitige feeste soos die Grande Eaux Musical de Versailles wat ‘n skouspelagtige fonteinfees is waar als wat kan spuit en babbel wyd oopgedraai  word. April is ook die verjaardagmaand van Boeddha en van Vryheidsdag in Suid Afrika.      

                                                      

Aprilis is die Romeinse vierde maand en groei etimologies van die Latynse woord  aperire  wat om oop te maak, beteken. Seker verwysend na die magdom blare en blomme wat nou deur die lenteson ‘oop’ gemaak word. Dit laat my ook dink aan die oopmaak of oopslaan van enige klapper met  ‘n blaai of pagina. Wees dit ‘n versbundel, ‘n sakboek, ‘n leenboek, ‘n ruilboek, ‘n kladboek, ‘n dagboek, ‘n handboek, ‘n memorieboek, ‘n notaboek, ‘n sketsboek, ‘n reisjoernaal of ‘n notaboek. Of sommer net ‘n boek. Daar’s altyd iets Aprils aan ‘n boek vir my. Dis nie net die oopmaak daarvan en die rondblaai in die boek nie, maar dis ook die wyse waarop ‘n boek dit regkry om dinge in jou oop te maak.

Dis offisieel lentemaand In Frankryk en als word met geesdrif aangepak. Hope vol gees en baie vol drif. Energieke jaagtogte deur doekse eekhoringpaartjies weerspieël die ander sy van drif. Op en af hol hulle teen  mosbegroeide boomstamme. Ogies onnatuurlik blink. Als wat tjilp, kloek en koer, krys en kwaak, doen dit met  rekbekoorgawe. In die groentetuin is die oopmaakproses (wat later die inmaakproses word) ook ‘n vrolike gebeurtenis. Mooi om byvoorbeeld te sien hoedat die rubarbersteeltjies  hulself ligroos uit ‘n donkergroen krul oopvou. Die  kleurskakerings van die stele lyk presies soos hulle proe… Sag en soet en suur tegelyk.

Ek wou sonder hullaballoo ‘n rubarbertert-resep tussen die skryfsels inglip maar het myself betyds bedink.

Die brokante is in April reeds in volle swang en winskopiejag word ‘n groot tydverdryf oor naweke in die platteland. Elke dorp kry een Sondag per jaar die geleentheid om so ‘n feesdag aan te bied. Antieke handelaars kom van heinde en verre met hulle ware en dan kry die dorpenaars ook ‘n beurt vir spring cleaning… ‘n vide grenier of solderskoonmaakdag. Daar loop alewig gerugte rond dat iemand pas ‘n rol Picassotekeninge of ‘n raar Lalique-vaas vir ‘n appel en ‘n ui opgetel het. Dit sorg ook vir gees en drif.

Verlede week het ek op ‘n buurdorpie ‘n houtkissie met drie  swart notaboekies daarin gekoop.  Ek was eintlik net agter die kissie aan maar  by aanskoue van die boekies het iets in my  oopgegaan. Soos ‘n  venstertjie wat op ‘n lewe inkyk. Kantlynkyk.  ‘n  Oomblik, gelaai met ‘n terugblik in die lewe van ‘n kleindorpse  meisie. In die binneblad van elke boekie is haar naam netjies in sierletters opgeskryf. Inéz Clairefontaine.1972. En die dorpie se naam, Saint- Severe. Daaronder en onderlyn staan geskrywe:

Publius Ovid Naso

Amores

Dié boekie was vir  haar skoolwerk gebruik.  Lang Latynse vertalings in haar netjiese handskrif. Plek-plek in rooi  deur ‘n onderwyser  reggemaak. Wat my opgeval het is ‘n  byskriffie in groen ink. ‘n Ander handskrif. Iemand anders, of miskien geskryf met ‘n sterker emosie daaragter.  Iets so diep dat dit jou kan transformeer. Laat beef en brand.  Meer drif en baie gees. Wie weet?  Sappig groen is die ink soos dié van ‘n blaar wat wil oop krul van genot…Me miserum! Certas habuit puer ille sagittas. Uror et in vacuo pectore regnat Amor.

Vrylik en lossies uit die Franse vertaal : “Ek is Misrabel! Die jong man se pyle tref sekuur. Ek brand van die liefde wat seëvier in my eens leë bors.”

Wandskilderye, getitled Amores

Wandskilderye, getitled Amores

Die liefdessug uit ‘n veraf gister het soos ‘n donker voël op my skouer kom sit…  die verganklikheid van dae en dinge ….  ‘n plat gedrukte sakdoekie wat uit die boekie val het my nog ‘n entjie verder laat kantel. Ek dog ek  kan nog ‘n sweempie Shalimar daarop ruik. Verbeel ek my? Vol lentegeure en die belofte van metamorfoseer? 

Hier volg ‘n paar reëls uit Meneer Ted  Hughes(1930-1998) se verwerking  van  Ovidius se Metamorfose.

Now I am ready to tell how bodies are changed
Into different bodies.

I summon the supernatural beings
Who first contrived
The transmogrifications
In the stuff of life.
You did it for your own amusement.
Descend again, be pleased to reanimate
This revival of those marvels.
Reveal, now, exactly
How they were performed
From the beginning
Up to this moment 

Tales from Ovid

(24 Passages from the Metamorphoses. Ted Hughes:

Farrar, Straus and Giroux 1999)

 

Die Morgan Library and Museum in New York bied tans ‘n opwindende tentoonstelling van notaboekies en joernale aan: Diary: Three centuries of  Private Lives. Dis ‘n keur uit die Morganbiblioteek se verstommende versameling. Daar is notaboekies van Charlotte Bronte (1816-1855), John Newton(1725-1807), Tennessee Williams (1911-1983),  John Steinbeck(1902-1968), Albert Einstein (1879-1955), Bob Dylan (1941-) en ook ‘n dagboek van Napoleon (1796-1821).

Mark Twain -1835-1910, notaboek

Mark Twain (1835 - 1910). Notaboek

 

Ernst Hemmingway (1899-1961). Notaboek

Ernst Hemmingway (1899-1961). Notaboek

 

Hector  Louis Berlioz (1803-1869) was ‘n seun van elf jaar toe Napoleon op ‘n triomftog deur sy geboortedorpie beweeg het. Hy het die skouspel in sy sakboekie aangeteken en die inskrywing het hom later geinspireer om die tafereel in musiek om te sit. Le Nuits d’eté, (H.81,op 7.) is ‘n reeks gedigte wat  hy getoonset het en waarvan die eerste van die reeks lieder Villanelle genoem word. Die lied is op die oorspronklike model van ‘n villanelle geskoei: ‘n landelike danslied met geen vaste vorm nie. Die boerelieder is uit volle bors deur Renaissance troebadoers gesing.  Luister gerus na Régine Crespin wat die siklus sing.( en op YouTube na Ann Sophie van Otter – Villanelle ) 

Ook gedurende die Renaisance-periode het die digter Jean Passerat (1534-1602) die villanelle as ‘n vaste versvorm daargestel met sy gedig ‘Jai perdu me tortorelle’ ( Ek het my tortelduif verloor).

J’ai perdu ma tourterelle; Est-ce point celle que j’oy?

Je veux aller après elle.

 

Tu regrettes ta femelle,

Hélas! aussi fais-je moy.

J’ai perdu ma tourterelle.

 

Si ton amour est fidelle,

Aussi est ferme ma foy;

Je veux aller après elle.

 

Ta plainte se renouvelle,

Toujours plaindre je me doy;

J’ai perdu ma tourterelle.

 

En ne voyant plus la belle,

Plus rien de beau je ne voy;

Je veux aller après elle.

 

Mort, que tant de fois j’appelle,

Prends ce qui se donne à toy!

J’ai perdu ma tourterelle;

Je veux aller après

 

Die ou Franse digvorm  het in die 19de en 20ste eeu ‘n oplewing beleef en baie digters het die vaste vorm as uitdaging gesien en pragtige voorbeelde van die villanelle het tot stand gekom. Daar bestaan vele aanpassings en verbouings van die digvorm maar gewoonlik werk dit as volg: Dit is ‘n 19-reël gedig met twee herhalende ryme en twee refreine. Die vorm is saamgestel uit 5 tersette of driereëlige stansas wat gevolg word deur ‘n slotkwatryn. Die eerste en derde reël van die eerste stansa word alternatiewelik herhaal in die laaste reëls van die opvolgende stansas; dan in die laaste stansa word die refrein as die gedig se laaste twee slotsinne gebruik. Hoofletters dui op die refreine en kleinletters op die ryme: A1bA2/abA1/abA2/abA1/abA2/abA1A2

‘n Skitterende voorbeeld is die villanelle van Dylan Thomas (1914-1953)

Do not go gentle into that good night

Do not go gentle into that good night,
Old age should burn and rage at close of day;
Rage, rage against the dying of the light.

Though wise men at their end know dark is right,
Because their words had forked no lightning they
Do not go gentle into that good night.

Good men, the last wave by, crying how bright
Their frail deeds might have danced in a green bay,
Rage, rage against the dying of the light.

Wild men who caught and sang the sun in flight,
And learn, too late, they grieved it on its way,
Do not go gentle into that good night.

Grave men, near death, who see with blinding sight
Blind eyes could blaze like meteors and be gay,
Rage, rage against the dying of the light.

And you, my father, there on the sad height,
Curse, bless me now with your fierce tears, I pray.
Do not go gentle into that good night.
Rage, rage against the dying of the light.

Fragment uit Thomas se notaboek

Fragment uit Thomas se notaboek

En …

 

Denouement

Sylvia Plath (1932-1963)

The telegram says you have gone away
And left our bankrupt circus on its town;
There is nothing more for me to say.

The maestro gives the singing birds their pay
And they buy tickets for the tropic zone;
The telegram says you have gone away.

The clever wolly dogs have had their day
They shoot the dice for one remaining bone;
There is nothing more for me to say.

The lion and the tigers turn to clay
And Jumbo sadly trumpets into stone;
The telegram says you have gone away.

The morbid cobra’s wits have run astray;
He rents his poisons out by telegram;
There is nothing more for me to say.

The colored tents all topple in the bay;
The magic sawdust writes: address unknown.
The telegram says you have gone away;
There is nothing more for me to say.

Sylvia Plath - notas vir Ariel

Sylvia Plath - notas vir Ariel

 

My brokkie brood op die water vir Miss Plath:

 

Stillewe

vir Sylvia Plath

 

Lelik lag sy lelies,

luidrugtige oopmondkoor

vol stuifmeel en stampers,

staangemaak in ‘n obsene fles.

Stingels en stele kriewel en skif.

 

Hier gelos as ‘n klaaglike soenoffer,

bitsige bos langs my bed

weerkaatsend op die vierkant tafel

op vier rooi rubberwiele wat kan draai.

Spookasems vloek op die vleklose staal.

 

Uit die krankhuis se kliniese kamer

kom die dodende boodskap

vol vermaning wat babbel en bloei.

Dat hy, soos Jason, wreed gaan saai

oor berge, maar veral oor haar dale.

 

Hul trouklere het ek vergewe

met vratappels en arseen,

geel gedokterde rabarberpoeier,

en eet alles wat voorkom

gulsig en suinig voor hom op. 

 

Ek koors en kerm in die verligte saal

op twee melkwit kussings,

wagtend op die bitter ampule.

My naam is Medea,

hare sissend uitgekam. 

 

Ek sien my seëvierend op ‘n sierwa sit

livor mortis oor my lippe.

 

(LJVV Tempermes)

           

William (Billy) Collins (1941-) is een van die meesterdigters van Amerika en was onder andere Poet Laureate of the USA 2001-2007. Hy  het jare gelede die Paradelle ‘ontdek’ wat hy glo in Franse geskifte uit die elfde eeu raak geloop het. Dit het ook ‘n forme fixe bestaande uit vier ses-reël stansas waarvan die eerste en tweede reëls, sowel as die derde en vierde reëls identies moet wees in die eerste drie stansas. Die vyfde en sesde reëls moet al die woorde van die voorafgaande reëls gebruik. Geen ander woorde word bygevoeg nie. Die laaste stansa moet al die woorde van al die voorafgaande stansas gebruik, en slegs die woorde wat daarin gebruik is.

Dit het later geblyk dat Collins ‘n gawe grap  gemaak het en dat hy die paradelle as ‘n parodie vir die villanelle geskep het. Ongeag van die die tong-in-die-kies oorsprong is die paradelle as digvorm  gevestig.  Theresa Welford het in 2006 ‘n bundel saamgestel met die titel The Paradelle.

 

Voorblad van The Parabelle

Voorblad van The Paradelle

 

Paradelle for the Prairie

Laurel Morris 2008

 

Branches turning green this rainy spring,
Branches turning green this rainy spring.
Grass, seeds, birds like kites overhead,
Grass, seeds, birds like kites overhead.
Overhead branches, rainy green grass kites
this turning spring. Birds like seeds.

A town without walls hearing wind calling,
A town without walls hearing wind calling.
Writing sidewalks with midnight footsteps,
Writing sidewalks with midnight footsteps.
A midnight wind with writing, calling without hearing.
Footsteps, walls, sidewalks: a town.

This is all green, all dark and new,
This is all green, all dark and new.
Floods of starry flowers down the plains,
Floods of starry flowers down the plains.
Dark down plains, all starry floods of green
and the flowers, this is all new.

This, a wind, floods spring with green green seeds.
New-hearing birds calling starry footsteps down
grass plains without sidewalks.
Kites writing overhead, and walls of the town
like rainy branches turning dark.
This midnight is all all flowers.

 

Skrywers en kunstenaars is gedurig aan’t vroetel in boekies en op blaaie en los flenters papier. Dit word ‘n ryk erfenis vol gedagtes en sketse waardeur ons soms ander aspekte van die skrywer/kunstenaar kan ontmoet. Hom miskien onverhoeds betrap, op iets inkyk wat ons ‘n dieper blik van die kunstenaar bied. Iets minder formeel, meer intiem soos ‘n gesprek op ‘n oorvol bus.

Dink aan die broos blaaie van ‘n Michelangelo (1475-1564). Als in spieëlbeeld, agterstevoor geskryf om die snuffelaar om die bos te lei. Die boekies is vol verbeeldingryke objekte wat kan duik en vlieg. Daar is die roerende dagboek van die jong Anne Frank (1929-1945), die elegante Marokkaanse reisjoernale van Eugène Delacroix (1798-1863), die soms hartverskeurende onthullings van Vincent van Gogh (1853-1890) en die passievolle verse van Paul Verlaine (1844-1896).

       Ek het nou die dag ‘n nuwe boek ontvang, Marilyn Monroe, Fragments, waarin gedigte, briewe en persoonlike noterings uit haar notaboekies en ander papiere verskyn.

Marilyn Monroe fragments

Marilyn Monroe fragments

‘n Notaboek wat my aandag hou is die van Wallace Stevens (1879-1955). Daar is ‘n hele paar van die notaboekies, elkeen met sy eie titel. Soos “dagia” en “Pieces of Paper“.  Eersgenoemde is gebruik vir die opskryf van sy meer introspektiewe gedagtes. Versies gewoonlik in puntvorm neergeskryf. Laasgenoemde is ‘n boekie vir, soos hy dit noem, ‘klein gedagtetjies en klein versies’. Hierin het hy ook ‘n paar honderd gedigtitels aangeteken wat hy nooit gebruik het nie. Soos:

 

‘The Halo That Would Not Light’

‘Still Life with Aspirin’

‘Morgue near Heaven’

en ‘The Identity of the Bridegroom”

 

Hierdie  versameling verstitels inspireer steeds digters om ‘n vers te skryf om by die gegewe titel te pas. Soos die een van Lucie Brock-Broido (1956-)

 

The Identity of the Bridegroom

 

One night you will walk into a fume

Of the great Mississippi River with your blue

 

Malthusian urge, in a gluey

                               Great-coat of a great

 

Inertia, and go down into the runnelled

Underworld, standing still as a pale suitor

 

Handing blossoms to a girl with queen

 

Yellow jackets in her hair I swear

You will. I am tired

 

Of woman who are sad. I am tired

                              Of men who are tired.

 

You are unwholesome mantling

The river in this

                              Ochre-wedded light.

 

 

(Lucie Brock-Brodie. Trouble in Mind. Alfred A. Knopf. 2010)

 

Ook in Wallace Stevens se boekie ‘Pieces of Paper’  vind mens die volgende opmerking:

 

Qualities of a poem

 

                                interesting

                                indigenous to a person

                                d’un daemon

                                felt words

                                capable of infuriating

                                with

                                poetry emotion

                                to come from an ever

                                free source

                                esser [sic]:essor (Fr.); swarm or group flight]

                                effortless

                                contagious

 

 

Ter afsluiting die versie van N. P. Van Wyk Louw:

 

                           * 

Nog eenmaal wil ek in die skemeraand

weer op ons dorp en by ons dorpsdam staan,

weer met my rek óp in die donker skiet,

en luister, en al word ek seer en dof,

hoe die klein klippie ver weg in die riet

uit donker in die donker water plof.

                           *

(Nuwe Verse. NP van Wyk Louw. Tafelberg.1954)

 

Uit: LJVV sketsboek, Parys. Die inspirasie vir hierdie Buiteblik-blog

Uit: LJVV sketsboek, Parys. Die inspirasie vir hierdie Buiteblik-blog

 

 

Tempermes

Sunday, April 3rd, 2011

Tempermes, deur Louis Jansen van Vuuren. Queillerie, ISBN 9780795800214, 2010

Resensent: Heilna du Plooy

 

Tempermes

Tempermes

‘n Titel soos Tempermes vir ‘n digbundel is ‘n duidelike aanwysing: hierdie bundel gaan iets met skilder te make hê. ‘n Tempermes is ‘n paletmes, nie die een wat soos ‘n troffeltjie lyk nie, maar die een met langer ovaalvormige slap lem. Die onmiddellike betekenisassosiasie van die titel word verder versterk deur die buiteblad van die bundel. Die diep akwamarynblou en kobaltblou bolangs word effens koeler laer af op die blad en in die voorgrond is die figuur van ‘n man in skakeringe van groen. ‘n Vertikale rank waaraan ‘n ruikertjie blomme hang, voltooi die buiteblad.

Die digter van hierdie bundel is inderdaad ‘n skilder, soos duidelik word uit die bekendstellingsnotas en berigte oor die bekendstelling van die bundel wat gepaardgegaan het met ‘n kunsuitstalling. Die visuele sintuiglikheid wat op die buiteblad so duidelik is, ‘n helder, uitbundige gebruik van kleur, word in die bundel egter ‘n algemene eienskap: in elke enkele gedig staan die sintuiglike aspekte van belewenis voorop:

 

Beheks deur purper kruike

koue ambrosyn

sweer ons gierig trou  (p.9)

 

Of soos in die volgende strofe:

 

In die breekblou van die winternag,

in die skitterglans van ‘n lentedag

noem ek jou naam (p. 13)

 

Wat kleur betref, lei die digter se kleursensitiwiteit hom om kleure noukeurig te spesifiseer. In die gedig “Plaas”  is die huis se dak “oksied” geverf, die mure se “smeerwitkalk” word nat en die kerkhof se muur is  “doodswit”. In die gedig “Vincent” word Van Gogh se bekende skilderye opgeroep deur ‘n opstapeling van kleure:

 

Skitter, skitter sterrenag
huilblou hemelruim
koorsblou
loodwit en vermiljoen
son en maan wat wankeldraai

Honderd spuwende sterre
bergblou
beenwit en oksiedrooi…

 

 

geeloker
rooioker en omber
sonbesiekoor sing in die olyftakarms
skitter, skitter sterrenag  (p.50)

 

En in die gedig “Narkissos”  (p.49)  word die selfliefhebbende mens langs die waterpoel se einde soos volg beskryf in ‘n baie mooi strofe:

 

Tussen klippe en bleek brokke been
groei daar ‘n rare blou blom:
botsel van ‘n vreemde liefde,
kleur wat net van kobalt kom.

 

Dit gaan egter ook dikwels om smaak (“Kaneel en suiker, soet die nag” , p. 18;  “dek ek tafel swierig / met pienang en komyn”, p.34), of om klank, hetsy in die verwysing na liedere soos ‘n serenade en ‘n aubade, die “Elizabeth-serenade” (p. 20) of “My hartjie, my liefie/ die son sak weg” (p. 32) of in gewone beskrywings waar die klank meespeel soos in  “Sonbesiepraatkoor met die vink” (p. 25) en “Bokbaaivygie, disseldoring/ hoor jy ook die roofmeeu roep?” (p. 33). In “Die jagter se dogter” (p.47) word die hele vroegoggendse jagatmosfeer opgeroep in die eerste strofe, spesifiek deur na geluide te verwys:

 

Jaghoring krul ‘n hoë noot,
miswit skoorsteenrook.
Koperklanke rasper die klipmuur op,
hoog, tot by die dak se hoogste nok.
‘n Nes vol kuikens piep.

 

Die bundel is deurtrek van sintuiglikheid, meer nog daar is ‘n lewensdrif en ‘n sterk drang tot lewensgenieting wat uit vele gedigte spreek. Dit is selfs asof die liefdesmart waaroor in baie gedigte geskryf word, met ‘n soort energie beleef word. Dis inderdaad  byna ‘n gierigheid wat in die gedigte beskryf word, soos die eerste gedig dit self noem. Die gedigte vloei dan ook vlot voort met ‘n soort vaart en baldadigheid waarin ‘n groot energie opgesluit sit.

In geheel beskou is dit ‘n bundel wat spreek van ‘n soort dekadensie, nie as ‘n werklike lewensstyl nie, maar die lewensgenietende dekadensie van  daardie  estetiese ingesteldheid wat ‘n mens ook by Hennie Aucamp kry.  Die energie en vloei, die sensuele aard van die temas en van die gedigte self onderskryf hierdie waarneming.

Tog is die tematiese skopus van die bundel beperk. Daar is ‘n paar gedigte oor jeugherinneringe, ‘n paar stemmingsgedigte, ‘n paar verse oor kunstenaars, (Van Gogh en Sylvia Plath as metafoor), maar die meeste gedigte gaan oor die liefde en liefdeservarings. Daar is mooi wendinge in die gedigte soos blyk uit die aanhalings hierbo en ook soms verrassende metafore. Die verse vlot ook gemaklik en val ritmies sag op die oor.

Die bundel as geheel verloop vir my gevoel net te gemaklik en te glad, asof die keuse van woorde en reëls en strofes en gedagtes net te gou en te voorspoedig gemaak is. Dit is asof daar werklike diepgang ontbreek – wat miskien nie erg is nie, want waarom kan gedigte nie oop en duidelik en by-die-eerste-aansig-mooi wees nie? By herlees begin mens egter die baie geykte frases opmerk, die clichés, die soms te voorspelbare retoriese wendinge en ook soms die geforseerde klankpatrone en woordkeuses. Op die eerste vlak is hierdie bundel ‘n kleurvolle, klankryke en smaaklike leeservaring, soms uitbundig en soms weemoedig, maar altyd op vaart. By ‘n herlees word dit yler en voorspelbaarder, woordvaardig maar waarskynlik net te moeiteloos. 

 

@ Heilna du Plooy

 

Louis Jansen van Vuuren. Die handeling van draai…

Sunday, March 13th, 2011

 

First day of spring

First day of spring–
I keep thinking about
the end of autumn

 – Matsuo Basho –

Die ou eikebome staan nog steeds met kaal arms omhoog, maar daar is  ‘n verandering in die lug, die boere hier meen dat die seisoen gedraai het. Die eerste sprake van lente in die tuin is die plate psalmwit sneeuklokkies (Galanthus nivalis) wat in die Maartsonnetjie  skitter.  Dis ‘n spesiale ritueel om ‘n eerste bossie wit kelkies in ‘n glaspotjie (sommer ‘n ou pruimkonfytflessie) op die kombuistafel staan te maak. Dit is asof die onopgesmukte stillewe in sy eenvoud simbool word vir die ‘draaiende‘ seisoen.

Daar is plasse krokusblommetjies (Crocus laevigatus) oral onder die bome en hulle groei oordadig wit en pers tussen klam kolle mos op die grasperke.  Alles wat kan bot en blom is afwagtend, oorgehaal, daar’s botsels en swelsels aan elke lewende loot. Die kroon van hierdie voor-lenteskouspel is die klossies wilde irisse (Iris recticulata) wat vol durf en bravade fluweelblou blom.

 

‘n Groot helder wolklose hemel word hier Le grande Bleu genoem Die groot blou.  Op sulke dae, wat nou die orde van die dag is, kom alles in die dorpie na die winterdut weer aan die gang.  Oompies in blou overalls spit en hark en grawe in hul potagers .  Markdag is weer vol heerlikhede soos die eerste rosige ruhbarberstele. Boussac, die dorpie waarin ons woon het tydens die Romeinse as Boussacum bekend gestaan. Die omgewing is argeologies  goed bedeeld en het o.a. prehistoriese sites en ook Romeinse, Romaanse en Renaissance boustrukture. Die Franse skryfster, Georges Sand (1804-1876) het lang periodes in Boussac deur gebring en ‘n boek, Jean, hier geskryf. Frédèric Chopin(1810-1849) haar minnaar het van sy mooiste werke tydens sy verbintenis met Sand gekomponeer. Sy was ook goed bevriend met Franz Liszt (1811-1886) en Gustave Flaubert (1821-1880).

 

Die seisoenale siklusse beklemtoon ‘n onderliggende reeks patrone. ‘n Soort bloudruk vir die looptyd van die lewe. Sirkelvormige ritmes wat ons instinktief herken en  wat tot in ewigheid herhaal word.  Die kringloop van dag en nag, van die son en die maan …

 

Circle Theory

 

there are four extremes

in nature

here there then now

we know these via symbol

day night dusk dawn

summer winter fall spring

 

Ilexa  Yardley

06.21.2010

 

Ons word letterlik deur sirkels omsirkel. Dink aan die sierlike ring waarmee ons so ywerig trou belowe, die verkeersirkel waarom ons behendig stuur, die ronde tafel van koning Artur, die wiel van fortuin, die bose kringloop, ‘n ronde getal, ‘n rondawel, Rinke Ranke Rose (Ring a Ring o Roses), die  Doni Tondo van Michelangelo, die vergulde stralekranse om die Heiliges se hoofde en die lieflike gebrandskilderde loodvensters van die Notre Dame de Paris.

 

In die Franse digkuns kom een van die sirkelpatrone sterk na vore wat tot vandag toe nog digters en liedjieskrywers begeester. Ek vind die ou Franse digvorme boeiend en kan my verkyk aan al die moontlikhede en moontlike gebruike en aanpassings.

Die Rondeel (Rondelle, Rondeau, Rondelet wat ‘n korter weergawe is)

(rŏn’dəl, rŏn-dĕl’) 

 

Die  Rondeel is ‘n Franse liriese digvorm ( formes fixes ). Daar bestaan etlike variasies en verbouings van die digvorm, maar gewoonlik bestaan die rondeel uit dertien of veertien reëls. Dit word ingedeel in twee kwatryne  gevolg met ‘n kwintet (13 reëls in totaal) of ‘n sestet (12 reëls in totaal).

 

Die eerste twee reëls van die eerste stansa is ‘n refrein, wat herhaal word as die laaste twee reëls van die tweede stansa en die derde stansa. Daar is slegs twee rymklanke .

 

Rondeel deur Charles D’Orlean 1395-1465

 

Le temps a laissé son manteau 

De vent, de froideur et de pluie,

Et s’est vêtu de broderie

De soleil rayant, clair et beau.

Il n’y a bête ni oiseau

Qu’en son jargon ne chante ou crie:

Le temps a laissé son manteau

De vent, de froideur et de pluie.

Rivière, fontaine et ruisseau

Portent en livrée jolie

Gouttes d’argent, d’orfèvrerie;

Chacun s’habille de nouveau:

Le temps a laissé son manteau

De vent, de froideur et de pluie.

The weather has cast off its mantle 

Of wind, of cold and of rain,

And is clad in embroidery

Of radiant sunlight, clear and fine.,

There is neither beast nor bird

Which in its language does not sing or cry:

The weather has cast off its mantle

Of wind, of cold and of rain.

River, spring and stream

Wear a pretty livery

Drops of silver and jewellery;

Each dresses itself anew:

The weather has cast off its mantle

Of wind, of cold and of rain

 

Daar is  baie variasies van die rondeel . Byvoorbeeld, soms word slegs die eerste reël van die gedig aan die einde herhaal, of: die tweede refrein word aan die einde van die laaste stansa geplaas.

 

 

The Wanderer

 

Love comes back to his vacant dwelling,
The old, old Love that we knew of yore!
We see him stand by the open door,
With his great eyes sad, and his bosom swelling.

He makes as though in our arms repelling
He fain would lie as he lay before;
Love comes back to his vacant dwelling,
The old, old Love that we knew of yore!

Ah! who shall help us from over-spelling
That sweet, forgotten, forbidden lore?
E’en as we doubt, in our hearts once more,
With a rush of tears to our eyelids welling,
Love comes back to his vacant dwelling,
The old, old Love that we knew of yore!

 

Henry Austin Dobson(1840-1921)

 

Ander toevallige sirkelvorms wat my nou opval  is  die van verlate  leë neste. Gewrong uit al  wat spriet- en grassoort is. Sommige uit takkies en tou. Na die winter word die vakante neste oop en bloot gelaat in die blaarlose takke.  Die raserige swart kraai is nou baie opvallend in die tuin en die neste sit soos kladkolle in die boomskelette.

 

Dis asof die maand Maart aan die kraai behoort. Die ander voëls is minder openbaar in die blaarlose bome, of dalk elders doenig waar dit nog warmer is. Kort voor lank verander die ganse ruimte en dan word kraai een van ‘n groot gemeenskap. Maar altyd  met ‘n sterk teenwoordigheid.

Kraaie, leë neste en die veranderende natuur laat my dink aan soel somers in St. Remey de Provence. Ook aan Vincent en die skildery vol fladderende swart voëls. Hoe die tuin sawens verdonker en die kraai vir oulaas die dag vaarwel roep….dag nag skemer dagbreek

 

Skemer

 

Voëls fladder in die boomkruin rond;

laaste lig sak somber weg.

Rooi gekwas die skemer ruim,

blou sedimentfantoom,

neste en holtes vaag die donker takke in.

Als verdof in damas van aand –

eerste ster wat skugter sprokkel.

Waar voel jy die skemers aan

op jou wandelsweë ver van my?

Roek skrou die dag vaarwel,

waarsku sluimerende mens

teen bakoorjakkals en sjamaan.

Donker nou die hele tuin;

aand se eerste roep

die honger toringuil.

 

LJVV Tempermes

 

‘n Laaste  vers waarin die blink swart raaf ‘n rolverdeling het, vir nou:

 

The Door

 

Out under the sun stands a body.

It is growth of the solid world.

 

It is part of the world’s earthen wall.

The earth’s plants-such as the genitals

And the flowerless navel

Live in its crevices.

Also, some of earth creatures-such as the mouth.

All are rooted in earth,or eat earth, earthy,

Thickening the wall.

 

Only there is a doorway in the wall-

A black doorway:

The eye’s pupil.

 

Through that doorway came Crow.

 

Flying from sun to sun, he found this home.

 

(Ted Hughes.  From the Life and Songs of the Crow)

 

Louis Jansen van Vuuren

Louis Jansen van Vuuren

Louis Jansen van Vuuren is in Middelburg, Mpumalanga gebore. In standerd sewe skryf hy in by Hoërskool Middelburg se kunsklas.  Sy eerste kunsuitstalling vind op 17-jarige ouderdom in die Metodiste-Kerksaal in Middelburg plaas. Die uitstalling trek die aandag en The Rand Daily Mail en Vaderland skryf oor die jong man met belowende talent. Louis studeer later in die kunste en behaal ‘n BA Honneurs by die Universiteit van Stellenbosch. Vele uitstallings van sy kunswerke volg, plaaslik sowel as internasionaal. In 2010 publiseer Jansen van Vuuren sy eerste digbundel, Tempermes, wat goed ontvang word. Volgens Dr Riana Scheepers is hy ‘n digter wat dit regkry om sy lesers te beheks, om soos ‘n wilde, jong wolf die hekke van digterlike konvensies oop te huil, en dit boonop in oeroue digvorme soos die sestina, die aubade en die hooglied. Louis werk en woon in Frankryk op ‘n landgoed naby Boussac.

 

Onderhoud met Louis Jansen van Vuuren

Saturday, January 22nd, 2011

Temperature van die liefde

Louis Jansen van Vuuren in gesprek met Louis Esterhuizen

 

Louis Jansen van Vuuren

Louis Jansen van Vuuren

Louis Jansen van Vuuren is twee-en-sestig jaar gelede in Middelburg, in die ou Transvaal gebore. Van vroeg reeds het hy sy belangstelling in skilderkuns laat geld en so skryf hy hom reeds in standerd sewe in by Hoërskool Middelburg se kunsklas. Sy eerste uitstalling vind op 17-jarige ouderdom in die Metodiste-Kerksaal in Middelburg plaas; ‘n uitstalling wat aandag getrek en The Rand Daily Mail en Vaderland laat skryf het oor die jong man met belowende talent.

Na skool het hy hom as kunsstudent ingeskryf by die Universiteit van Stellenbosch. Na sy studies het Louis etlike omswerwinge na die buiteland onderneem en met sy terugkeer na Suid Afrika vir dertien jaar as kunsdosent aan die Universiteit Stellenbosch betrokke gewees alvorens hy ‘n pos as dosent in grafiese ontwerp by die Universiteit van Kaapstad se Michaelis Kunsskool in die Tuine aanvaar het.

Sy lewe neem hierna nuwe wendings en hy aanvaar in 1987 die geleentheid om by die Cité Internationale Des Arts in Parys te gaan werk en te studeer. Die liefdesverhouding met Parys en die Franse verdiep en word die grondslag om ‘n paar jaar later maklik deur immigrasie in ‘n nuwe Franse land te kan stap.

Sy betrokkenheid met die bevordering van die kunste word ‘n nuwe fokus in sy lewe en gedurende 1988 word Louis verkies tot die voorsitter van die Suid Afrikaanse Kunsverening in Kaapstad en ook tot die Raad van Trustees van die SA Nasionale Kunsmuseum. Sy eie kunsloopbaan word, om verskeie redes, effe agtertoe geskuif en gedurende hierdie tyd ontmoet hy Hardy Olivier, wat ‘n groot rol begin speel met die administrasie van Louis se persoonlike kunsloopbaan.

Gedurende die volgende dekade neem hy deel aan bykans sewentig suksesvolle tentoonstellings in Suid-Afrika en in die buiteland. Enkeles hiervan sluit in: Crosscurrents-Contemporary South African Art, by die Barbara Gillman Gallery in Miami VSA, ‘n Groeptentoonstelling getitel Portraits from South Africa by die Axis Gallery in New York en in 1999 die eerste kollaborasies tussen hom, Willie Bester en Zwelethu Methethwa by die AVA Gallery in Kaapstad en ‘n jaar later weer met Zwelethu en Pat Mautloa by dieselfde Kaapse Gallery.

In 1990 word hy verkies tot die Nasionale President van die SA Kunsvereniging en ook tot die aanwinste-komitee van die Departement van Nasionale Opvoeding. Hy word die redakteur van die SA Kunskalender en aanvaar ook ‘n aanstelling as die eerste Vise-Kommissaris vir die 1993 Viennesiese Biënnale waartydens Suid-Afrika weer toetree tot die wêreld-kunsarena na jarelange kulturele afsondering. Hy verrig hiedie taak met groot sukses en met die bystand van goeie vriendin Marilyn Martin (tot onlangse aftrede Direktrise van die SA Nasionale Kunsmuseum). Vele ander aanstellings volg, soos die kuratorskap vir die SA komponent van die uitstalling Il Sud du Monde en Louis gee meer en meer van sy tyd en expertise tot bevordering van die kunste.

Sedert 1999 lewe en werk Louis Jansen van Vuuren voltyds in Frankryk. 

(Uittreksel verwerk uit Anet Pienaar-Vosloo se biografiese skets van Louis Jansen van Vuuren soos dit verskyn op die amptelike webblad by: http://www.louisjansenvanvuuren.com/cat1.php?catID=2)

 

 

Ten eerste, veels geluk met ‘n besonder knap debuut, Louis. Wat ‘n mens oombliklik tref, is die trefsekere afgerondheid van die verse; iets wat ‘n mens laat vermoed dat hierdie nié ‘n onlangse aktiwiteit vir jou is nie. Vertel ons daarom by wyse van inleiding waar die skryf van gedigte vir jou begin het?

Baie dankie. Ek is  vreeslik opgewonde met die verskyning van Tempermes. Om die boekie vir die eerste keer in my hande te hou, was nogal ‘n besonderse oomblik. Ek was van kleins af deur woorde en stories geraak, veral omdat ‘n mens hulle binne jou kon hou as jy nie die spore van jou gedagtes wou sigbaar maak nie. Ek het dikwels spesiale woorde oor en oor  in my kop herhaal en van hulle ‘n soort talisman gemaak wat ek kon gebruik as doepa teen dinge wat my kinderhart bedreig. As kunsstudent  op Stellenbosch het ek reeds woorde in my skilderye en tekeninge saam gebruik. Ek het ook ‘n joernaal gehou waarin my eerste verse opgeskryf is. Ek was verheug dat daar vyf gedigte in Tempermes opgeneem is wat meer as dertig jaar oud is. Ek het hulle weer met ‘n skerper oog bekyk, maar  hulle het so te sê heelhuids oorleef.

Louis, vanuit jou antwoord hierbo blyk dit dat jou kinderjare inderdaad ‘n invloed op jou ontwikkeling as kunstenaar en digter gehad het; vertel ons sommer ietsie meer omtrent jou kinderjare? Waar het jy grootgeword, ens. Was daar byvoorbeeld ook iemand of iets wat ‘n definitiewe rol in jou ontwikkeling gespeel het?

My kinderdae was meestal sorgeloos en gevul met kaalvoet-kaskenades, tog was daar ‘n ernstiger deel wat met my skeppende gees te make gehad het; wat dinge bevraagteken het en nie baie van konformeer gehou het nie. Ek het mense en dinge gierig dopgehou en my waarnemings in stories en prentjies verwerk. Ek het in Middellburg grootgeword en skoolgegaan. My twee kunsonderwysers in die laaste drie jaar van my skoolloopbaan het my geïnspireer en aangemoedig om my eie ding te doen. Partymaal met vreemde resultate, maar dit het nietemin my die waagmoed gegee om te eksperimenteer. Ek het ook ‘n besonder fyn en ondersteunende moeder gehad. Elizabeth kon die mooiste stories vertel en het ook my liefde en passie vir musiek aangevuur. Van my mooiste herinneringe is van ‘n enorme vrugteboord oorlaai met rypwordende vrugte vol insekte en voels.

Jy is uiteraard in die eerste plek bekend as skilder. Vind jy dat jy die skilderkwas en woord met gemak saam bedryf, of gaan jy deur periodes waartydens jy óf net skilder óf net skryf?

Ek dink werklik dat die skilderkwas en die skryfpotlood uit dieselfde houer kom …. Ek het altyd baie meer geskilder, maar sedert ek aan die bundel  begin werk het, skryf ek sonder ophou. Ek kan amper nie dink dat daar ‘n tyd was dat ek nie elke dag geskryf het nie. Ek handhaaf nogal ‘n goeie dissipline in my ateljee en is daagliks  vir ‘n goeie paar uur besig met verf en teken … Miskien so ‘n bietjie skryf tussen in, maar dis veral in die nag wat ek skryf. Die lig word nie afgeskakel voordat ek ‘n bietjie met woorde gevroetel het nie. Soms vloei ‘n gedig in  sy totaliteit in een vurige stroom op die papier uit, ander kere is daar net ‘n paar strofes en woorde wat oorleef . Ek skryf alles eers in potloot, want ek hou van die visualiteit van die handgeskrewe woorde, en ek is verslaaf aan die klank wat die potlood op die papier maak. Dis heerlik om sommer so in die kantlyn ‘n sketsie of twee te maak as die muse daarvoor vra.

Jy woon in bykans idilliese omstandighede in Frankryk. Vind jy dat dié omstandighede inspirerend op jou skryfwerk inwerk? Ek vra dié vraag juis omrede daar nie veel van die gebruiklike “buitestanderskap”-temas in jou verse voorkom nie … (Ook nie die Europese landskap nie. Jou verse bly deurentyd sterk Afrika-gerig, myns insiens.)

Ek woon in ‘n stukkie droom in Frankryk en die omgewing  beïnvloed my wel deurdat dit heel subtiel in van my skilderye en verse voorkom. In die gedig””Mammoetboom” verwys ek  na die derde Napoleon se tyd wat aandui dat die boom in my tuin uit die Napoleon III periode dateer. In “die jagter se dogter ” kan die argitektoniese verwysings en die wintersneeu op ‘n Europese landskap dui, maar iets vreemds gebeur tog tekemale met die verse. Al sou die oorsprong en inspirasie uit Franse bodem kom, transformeer die vers homself deur die woord en beeldkeuse uiteindelik in iets Afrika-gerig. Miskien is dit so omdat ek dikwels beelde uit my kinderdae oproep. My kleurgebruik en bewustheid vir  nuanse het in Frankryk verskerp en kan duidelik in die kunswerke bespeur word. Tans skryf ek aan ‘n reeks verse waarvan een afdeling aan my lewe in Frankryk gewy is. Maar word steeds getemper deur  ‘n Afrika-gerigtheid.

Maar kom ons fokus nou op jou bundel “Tempermes”. Ten eerste – wat beteken dié titel vir jou? Met watter woorde, hoe bring jy dit in verband met die verse wat in die bundel opgeneem word?

Tempermes is vir my die  instrument (paletmes) waarmee die skilder sy kleure op die palet meng en  dan op die doek aanbring, maar dit kan ook ‘n instrument word wat lae verf weer afkrap. Dit wat verbloem word, weer ontbloot. Ek hou van die temper gedeelte van die titel wat na die tempering van ‘n lewe verwys, en ek hou van  die skerpheid van die mes wat kan skraap en sny en onthul. Die verse in die bundel word deur die verskillende aksies van die  tempermes daargestel.

Die bekendstelling van hierdie bundel het volgens die inligtingstuk op NB Uitgewers webblad saamgeval met ‘n gelyknamige uitstalling; trouens hulle haal jou vanuit die brosjure aan waar jy sê dat die wisselwerking tussen teks en beeld jou nog altyd gefassineer het. Brei ‘n bietjie uit op dié stelling? 

Die tentoonstelling se onder-titel is “Herinnering en Begeerte” en die bundel kom van dieselfde emosionele plek … Dinge wat onthou word en dinge wat verbeel en begeer word. Teks en beeld het nog altyd vir my ‘n besonderse  fassinasie …. Dink aan die eerste merke wat op die rotswande in die grotte van Lascaux en Altamira gemaak is, die pragtige  prentjieskrif-hiërogliewe van ou Egipte, die lettertipes van die Arabies, Sjinese en Hebreeuse skrif, die ou Griekse en Romeinse alfabet,  die geïllumineerde manuskripte soos Les Tres Riches Heurs du Duc de Berry  uit die Middeleeue en beeldgedigte van Guilaume Apollinaire. Van die skilderye op hierdie tentoonstelling is werklik visuele verwerkings van die gedigte waarvan ‘n reeks getiteld, “‘n Duisend woorde“, letterlik bestaan uit ‘n doek waarop daar ‘n duisend woorde  met verf geskryf is.

Jou bundel, wat sonder onderafdelings aaneen loop, fokus besonder skerp op die liefde as sentrale tema. Watter fasette van die liefde het vir jou voorop gestaan tydens dié verse wat jy dan onder andere ook aan jou “beminde” opgedra het?

Die maak van die bundel was vir my  soos ‘n onafwendbare binnereis. ‘n Terugtog wat gemaak moes word waartydens ek dikwels moes stilhou en kyk na dinge wat vergete of verskuild was. Dit het my weer in aanraking gebring met die emosie van kindwees. Vol hoop en vrees. Daar was ook die onbevange tyd van die jong man, vol drif en drang. En dan die somtyds nostalgiese terugblik van die ouer man. Die liefde is inderdaad die sentrale tema van die bundel en raak uiteenlopende fasette daarvan aan. Die liefde vir ‘n moeder, ‘n broer, die jong bruid en die geboorte van ‘n kind. Die verse weerspieël ook verskillende fases van die liefde, die eerste beminde, die huwelik, die einde van ‘n verhouding en die smagting en begeerte van onvervulde liefde. Mitologiese ikone word ook ingespan om sekere hoeke van die liefde te weerspieël. Ek wou ook verskillende ‘ temperature’ van die liefde uitbeeld, van koel en broos tot kwaai en koorsig.

Met die flapteks word jou gedigte deur Riana Scheepers as “weelderig en barok” beskryf. Is jy gemaklik met dié tipering?

Die woorde “weelderig en barok” roep vir my ‘n rits positiewe beelde van oorvloed, oordaad en beweeglikheid op. Ek vind die oorvloedige vrag vol detail en diepte ‘n opwindende ruimte waarin die  verse kan beweeg, veral wanneer die weelde en drif met ‘n  getemperde en getroopte emosie takseer word.

En hiermee kan ek volledig akkoord gaan; eweneens vind ek dié tipering nommerpas. Iets wat ‘n mens egter in die besonder tref by die lees van hierdie gedigte, is die oorweldigende visualiteit daarvan; eweneens is daar die aandag aan fyn waarneming en detail – veral wanneer kleur ter sprake kom. In hierdie opsig verskil jou verse nogals van die meeste ander gedigte wat tans in Afrikaans verskyn. Is hierdie ingesteldheid vir jou iets bewusteliks of is dit gewoon ‘n natuurlike voortskryf vanuit jou belewenis as kunsskilder?

Skryf soos jy skilder en skilder soos jy skryf, het Riana Scheepers op ‘n keer vir my gesê. Dit was ‘n “Open Sesame-oomblik” vir my. Die vryvloei tussen die twee skeppingsbronne is  vir my merkwaardig; dis ‘n tipe  kreatiewe simbiose. Die twee hits mekaar in my bewussyn tot uitdagende hoogtes aan. Wanneer ek ‘n aangrypende toneel of beeld ervaar, meng ek die kleure op my verbeelding se palet, maar nou skryf ek dit ook neer in ‘n  wilwordende bundel/boek. My sketsboek is nou ook skryfboek.

Nog ‘n verrassende kenmerk van jou gedigte is die bykans “ouwêreldse” gevoel daarvan; jy gebruik dikwels ongewone (klassieke) woorde, tesame met ouer – ietwat formele – digvorme  soos die sestina en aubade (aldus Riana Scheepers se flapteks).  Persoonlik is dit vir my veral die hooglied-ingesteldheid wat die toon van dié verse kenmerk. Vanwaar hierdie voorkeur aan klassieke ingesteldheid? Lees jy byvoorbeeld dikwels klassieke tekste? Is die Bybelse gerigtheid hier van pertinente belang?

Soos kleur en pigment bekoor, betower woorde my. Nie net vir die klank en betekenis van ‘n woord nie, maar ook vir die visuele teenwoordigheid en oorsprong van die woord. Ek soek en herontdek woorde wat ek as kind gehoor en gelees het. Vandaar kom sekerlik my verknogtheid aan woordeboeke. As skilder hou die kunsgeskiedenis soveel lesse en inspirasie in. Een van my gunsteling geskrifte is Il libro dellárte, ‘n veertiende-eeuse teksboek vir skilders en beeldhouers deur Cennino Cennini. Baie van die basiese skilderresepte is vandag nog relevant en bruikbaar in ‘n kontemporêre konteks. Vir dieselfde rede lees ek graag klassieke tekse en kyk ek met verwondering na ou digvorme. Die Franse het ‘n ryk en interessante spektrum digvorme soos die Cinquain wat uit die  Middeleeue dateer, die liriese Rondeau uit die dertiende eeu, die  hoogs gestruktureerde Villanelle en die komplekse, maar skouspelagtige, Sestina. Laasgenoemde was so gesog onder die minnesangers dat dit spoedig deur die ganse Europa versprei het en in Italië meesterlik aangewend is deur Dante en Petrach. Hulle kry immer nuwe lewe deurdat digters en ook liriekskrywers die formaat weer gebruik. Die Bybelse gerigtheid is van belang, veral omdat ek ‘n belangrike deel van my verwysingsveld daaruit put. Selfs op die kunshistoriese vlak is en bly die Bybelse verwysings ryk en hartsverheffend.

Twee uitmuntende verse is “Stillewe“, wat oor Sylvia Plath handel, en “Vincent” wat weer oor Van Gogh handel. Waarom het juis dié twee ikoniese figure jou geïnspireer tot ‘n gedig oor elkeen; albei was immers selfdoders terwyl jou gedigte oor hulle myns insiens juis die viering van die (sintuiglike) lewe is …

Plath en Van Gogh weerkaats aspekte van menswees wat my aangryp en roer. In die vers “Stillewe”  beleef ek haar woedend, verslae en desperaat na die verraad van die beminde. Met “Vincent”  sien ek hom  met werklike en verbeelde pigment ongemaklik soek na die plek van rus en aanvaarding. Menslike emosies waarmee gïdentifiseer kan word, waarmee ‘n mens empatie en begrip voor het. Dit is die passie waarmee beide geleef het, wat my begeester. Wanneer ‘n kreatiewe persoon my aantrek, boei of verlok, probeer ek alles wat hy of sy gedoen het, te sien of te lees; ook om na alles te kyk wat ander mense oor hulle kwytraak. Vir die skryf van “Vincent” het  ek saam met drie goeie vriende weer in sy spore gaan loop buite St. Remy. Die vers het stuk vir stuk tydens dié staptog in my losgekom. 

Ten slotte ‘n meer persoonlike vraag: jy is ook bekend as ‘n uithalerkok. Net so vind ek heelwat spore van musiek in jou gedigte; iets wat ‘n mens laat vermoed dat musiek eweneens vir jou baie meer as ‘n toevalligheid is. Daarom – vertel ons ‘n bietjie van jou ander tydverdrywe? Is daar byvoorbeeld bepaalde voorkeure wanneer dit by lees of musiek kom? En ander stokperdjies? Tuinmaak, miskien?

Kos is ook ‘n passie … die maak daarvan, die kyk daarna en dan die eet daarvan. Nie baie goed vir die ouer lyf en middellyn nie, maar die plesier van kos oorskadu die soms gewigtige nadele. Musiek speel ‘n belangrike rol in my lewe. As ek byvoorbeeld van ‘n stem of komponis hou, sal ek uit my pad gaan om alle opnames in die hande te probeer kry. Beide klassieke en kontemporêre musiek voed my. Ek luister byvoorbeeld oor en oor na ‘n bepaalde opname terwyl ek met ‘n skildery besig is. Die musiek word soos ‘n ondersteundende mantra wat die skeppingsdaad gefokus hou. Ek hou ook baie van die sopraanstem, soos Flemming, Netrebko en Dessay. Dan is daar natuurlik Callas, wat alles met een nasale blaf kon stilmaak of alles kon verteer met ‘n nootskone melodie.

Ek is ook lief vir tuinmaak en kan nogal verlore raak tussen my gunstelinge in die beddings, die irisse, ridderspore, soetemalings en die ou franse koolrose. Ek het drie vyebome wat ek teen die winterkiltes en ys moet verdedig. Hulle word in termale aan die einde van die herfs toegebind sodat daar groen en persblou vrugte sal wees.

Dankie vir die geleentheid tot ‘n gesprek, Louis. En mag hierdie publikasie vir jou een uitgerekte vreugde wees; ongetwyfeld is dit ‘n belangrike bydrae tot ons digkuns. Ek besef dat dit ‘n moeilike versoek is, maar wil jy nie een van jou gunsteling eie verse hieronder plaas vir die lesers nie?

Baie dankie vir die geleentheid om so lekker te kon gesels, die volgende gedig is vandag my gunsteling:

 

Selim die Voortreflike

 

Hy kom rokend uit die badkuip op:

gesalfde Kalief van Bagdadstad,

arms, bors en lende

glim met olie van die muskushert.

In sy donker omphalos ster ‘n goue druppel

amber, bergamot en wit jasmyn.

 

Van Kreta het sy gekom

met ‘n helse see-eskader:

maste van goud en seder,

bleek prinses in kurkuma-geel gewade.

Sy vou haar wimpers smagtend toe,

lig die stene-sluier van haar gesig af weg.

 

              ***

 

Met opgehewe letselhande

hou ek na jou toe uit

‘n oopgevoude muskusroos-

my doepa teen die breek van val.

 

© Louis Jansen van Vuuren (Uit: Tempermes, 2010: Queillerie Uitgewers)