Posts Tagged ‘Lucie Möller’

Digstring

Thursday, February 10th, 2011

Hierdie inisiatief is na die voorbeeld van Brian Brodeur se hoogs suksesvolle weblog “How a poem happens“. Hiervolgens word op ‘n bepaalde gedig gefokus aan die hand van ‘n aantal standaardvrae aan die digter ten opsigte van die ontstaan van die betrokke vers. Ons glo dat gevestigde sowel as aspirant digters dié aaneenstring van digter en gedig leersaam (en hopelik inspirerend) sal vind.

Digstring

Digstring

Inhoud

A-B 

Andries Bezuidenhout. Taxi-rit ná die aand. Mei 2010

Andries  BezuidenhoutVeelvuldige gebruike vir huishoudelike toestelle” . Nov. 2014

Zandra Bezuidenhout. Moderne Psalm. Mei 2010

René Bohnen. Brief aan Ebba. Mei 2012

Fourie Botha. My eerste Bybel. Augustus 2011

Aniel Botha. Rooikappie en die wolf. Mei 2012

C, D, E

TT Cloete. Swerwende verse

Toast Coetzer. geluk

Hans   du Plessis .“Josef”

Heilna du Plooy du Plooy. “Ouhoutfluit”

Marius Crous. Die ander man

Anne-Ghrett ErasmusSkilder

Sydda Essop. Ek lewe in stilswye

Louis Esterhuizen. Melopee

F, G

Gilbert Gibson. Another roadside attraction

Melanie Grobler. Die Eerste Vrees Is Hier.

H, I, J

Joan Hambidge. “The drama of being a child”

Joan Hambidge. In die skadu van Machu Picchu. Mei 2010

Joan Hambidge. Parys

Daniel Hugo. Ontnugterde digter. Junie 2010

Pieter Hugo. Honde

Marlise Joubert. waarskuwings. Mei 2010

K, L

Ronelda KamferStof. Junie 2010

Annie Klopper. ‘n Deurnagbraai in Oranjezicht

Martine Klopper. Kwatryn

Antjie Krog. Vier seisoenale waarnemings van Tafelberg/Winter. Mei 2010

Willem Krog.  “Vir pa”  Nov. 2014

Karen Kuhn. Taalles. Mei 2012

Kobus Lombard. Kameeldoring

M, N

Jannie   Malan. Watermerk” Nov. 2014

Johann Lodewyk Marais. Richard E. Leakey 

Lucie Möller. Kortstondige kalligrafie

Melt Myburgh. Toeval

Charl-Pierre Naudé. Twee diewe. Mei 2010

Charl-Pierre Naudé : “Eergister en môre, met visse”  Nov. 2014

O, P, Q

Pieter Odendaal. die eerste steen.

Johannes Prins. Man diesel

R, S

Andries Samuel. All god’s children took their toll

Alfred Schaffer. “Droomstart”  Nov. 2014

Carina Stander. Lima

Marius Swart. liefdes-e-pos. Mei 2010

T, U

V, W

Marlene van Niekerk. Poets van ons vaderland unite

Ilse van Staden. Fluistering

Cas Vos. Kersrook

Cas Vos. Uitkyk. Mei 2012

Jelleke Wierenga. Reënboognasie: Fear dot com

 

Lucie Möller. Kortstondige kalligrafie

Tuesday, July 13th, 2010

Digstring

 

 Kortstondige kalligrafie

Adolph Jentsch

 

 

Nou ís dit so

dat ek jou asemhaling mis:

 

elke deinende penveeg

ougoud oor skuiwende duine

van hierdie oerwoestyn

palet  na  doek

 

strepies grysroos pastel op horisonne

meng en waai met gryswit newelbanke

na die binneland by Swakopmund

 

daardie wuiwende grashalms

wit pluise in die wind

kwas jy roeserig in met rooigrassade

rondom die heuwels van die Omatako

 

die sonblou hemel styg op

uit die leegte van Khowas

en vang die oog van die watergat   

tussen fyn getrapte grysgroen stof

 

titsels klipperige stippellyne

van die Skaaprivier stol

waar die boomblaarare

gryswit ophou fotosinteer.

 

Uit dié kortstondige kalligrafie

wou ek skoon leer skryf.

 

© Lucie Möller (Uit: Watermerke, 2009: Protea Boekhuis)

 

 

Wanneer het jy dié gedig geskryf, Lucie? Hoe het dit ontstaan?

Ongeveer vyf jaar gelede in Mei 2005, maar die inkubasietyd daarvan was heelwat langer. Baie prikkels het bygedra tot die gedig se ontstaan: Van my eerste kennismaking met die skilderkuns van Adolph Jentsch in 1969; later boeke wat ek daaroor gelees, en gedagtes wat ek met mense gedeel het wat hom persoonlik geken het (soos Olga Levinson en Matty en Helen Druker). Die ingewing om miskien iets daaroor te skryf, het gekom toe ek ‘n boek, Art in Namibia (saamgestel deur Adelheid Lilienthal en uitgegee deur die Nasionale Kunsgalery van Namibia, 1997), geskenk gekry het van die destydse President daarvan, André Strauss. Daarin is van Jentsch se werke afgebeeld en sy styl en kunsfilosofiese beskouinge bespreek.

Hoe die aanvanklike persoonlike ervarings, die gesprekke, boeke en so meer tot ‘n gedig gelei het wat ‘n eie bestaan kom voer, is moeiliker om te verduidelik. Soms is dit ‘n hele smeltkroes van juis dié dinge, soms is dit iets heeltemal anders wat die geleier is wat bydra tot die finale skryfproses van ‘n gedig. Daar is die ervarings, die gedagtes of  idees wat in ‘n taal uiting soek, wat mens vorm wil gee, maar nooit dit alleen nie. Dit is immers nie nét ‘n taaluiting nie. Dikwels is dit eers ‘n soort belewenis van iets wat mens nog nie kan beskryf nie, ‘n gewaarwording of gevoel en daarmee saam die inherente ritme van dié ding wat vers wil word, inkanterend soms. Dis asof die “iets” (daardie “thought fox” van Ted Hughes, die donker embrio soos  T.S. Elliot dit noem miskien) wat op sy eie wysie “aangeslibben” kom en in jou kop bly pols tot dit geuiter kan word, maar sy eie wysie reeds het. Dit is vir my soos ‘n stroom van geleiding en hierdie “ritmiese fragment” van ‘n taaluiting, is dan wat as basis dien vir die vormgewing. Dit kan die spesifieke stemtoon van die gedig skep, die inherente ritme en betekeniskonteks van ‘n gedig dra. Dis daardie asemhaling van die ritme wat dwarsdeur die gedig bly verklank wat aanvanklik net sien, ervaar of gedagte was. Ek glo dis daardie ongeskonde deel, die ritme van alle skeppende kuns, dit wat nie verwarbaar is nie maar eg, wat dit vir ‘n digter moontlik maak om in sy regter breinhelfte (of is dit nou sy deel van laterale denke?) te gaan delf . Dit is miskien die “smal poort” waardeur daardie “onsegbare” (toegegee, soms met heelwat getimmer), gesê wil word.

My “ritmiese fragment” was daardie deel van die gedig  “…dat ek jou asemhaling mis”, omdat dit vir my spesifiek na die kunstenaar se ingesteldheid verwys; om die skilder se eenwording met die voorwerp (om artefakt, onderwerp daaruit te skep), te illustreer. Met daardie ritmiese fragment wou ek die wisselwerking tussen voorwerp en kunstenaar, die brug tussen die ruimtelike en die geestelike suggereer. Daarna deur spesifieke landskapstonele te beskryf, te wys hoe die skilder die kleurskemas meng, met vinnige en akkurate kwashale die lig en skadu, die illusie van beweging in die toneel in die moment vasvang. Daardie meesterlike spel van kleure, sy soort van chiaroscuro wat ons in sy werke sien, dit het ‘n blywende indruk op my gemaak.

My gedig is my persoonlike weergawe van hierdie ervaring van sy skilderye, niemand anders s’n, en die opnoem van kleurmengsels, die herhalings en kontraste, was ‘n poging om dit uit te druk. Daaruit laastens, die versugting om maar só te kon skryf soos hy skilder. Die bedoeling was nooit om my te vergelyk met die skilder nie. Uit hierdie besef van: Hier staan ek nou by die aanskoue van groot kuns, en die gewaarwording dat ek in die teenwoordigheid van iets groter as die kunswerk en die kunstenaar self is, daaruit het die gedig moontlik sy ontstaan gevind.

Kon jy dié bepaalde gedig vinnig tot in sy finale vorm afrond, of het dit deur verskeie weergawes na sy finale vorm ontwikkel?

Al my gedigte gaan deur ‘n proses van aanvanklike vinnige notas maak van die gedagtes of idees wat aankom. Soms kom net ‘n enkele fragment van ‘n reël wat ek  uitbou in versreëls en strofes, dit skommel om meer dramatiese effek te bereik, veral as dit vertellend van aard is. Alhoewel meeste begin as ‘n gedagte of gevoel oor iets, wat soms op waarnemings of ervarings teruggaan, kom almal nie ewe maklik tot vorm nie, maar hierdie een is wel vinnig afgehandel

In die begin skryf ek dus taamlik intuïtief, so op die gevoel af. In hierdie geval was  dit juis daardie iets wat my in sy werke diep geraak en geestelik verruim het, wat dit miskien makliker laat vorm vind het.  Ek hou nie juis volledige joernale nie, maar tog vouers waarin ek elke gedig vanaf sy kriptiese aantekeninge met aanhalings uit boeke en artikels daarby, tot by sy finale uitdruk bymekaar hou. Dis maar ‘n metode om my gedagtegange of gedig-”idees” uiteindelik in “vorm” te kry. As ek daardeur sif, kry ek soms nuwe ingewings en werk dit in totdat die versreëls en strofebou, saam met die inherente ritme en betekenis, my minstens bevredig.

Hoeveel van dié vers is aan jou “gegee” en hoeveel daarvan was die resultaat van wroeg en sweet?

Die vers is wel aan my gegee in “erster Fassung”, d.w.s. sy oorsprong het ek taamlik onmiddellik beleef  toe ek die skilderye gesien en ervaar het. Dit het my inderdaad so geïnspireer dat ek toe reeds geweet het ek sou eendag daaroor iets wou sê. Daardie respek wat alle groot kuns by ‘n mens wek, en wat mens hoop gee om self skeppend te raak.

Elke digter het seker al die ervaring gehad dat sommige gedigte maklik kom, gegee is. Dat so ‘n gedig gou op homself afsmelt om skoon en suiwer sonder sy gietvorm of was,  daar te staan op papier. Dan is daar die ander gedigte wat dalk heelwat inspirasie het, maar nog baie  ”hamer en stut” of gietwerk verg, en met dié gedigte kan mens sukkel verby die herskryf en oorskryf tot by doodskryf toe. Na te veel van die soort dissekterende aksie hoeveel van “das Ding an sich” (Rilke) bly nog oor? Soms loop die vers suiwer en ongestoord tot sy eie afsmelting, miskien nog nie in finale vorm nie, maar tot waar jy weet: Dis nou sover soos my stel taaluitinge (wat ook maar soos ‘n stang in die mond werk) my wil vat.

Een hoofgedagte of versreël kom gewoonlik maklik in die begin, maar dit maak nog lank nie die hele gedig nie. Soms is dit wel die hele gedig. Maar daardie “alfa-kuiken” (J.L. Marais) wil oorleef, en sal bly vassteek soos ‘n neet en hopelik die kern van die gedig bly.

Daar is altyd woorde wat ek heroorweeg, toets aan die klanke, ander opsoek en probeer kies vir die algemene gevoel en stemtoon van die gedig, dus nie net vir sy betekenis of logiese korrektheid nie, maar ook nie net vir sy klankeffek nie. Oral moet die woord met sy klankbeeld, sy enkelvoudige of meerduidige betekenis, bly saambeef op die hele web of stramien van die gedig.

As iets my werklik aangryp, soos in hierdie geval die kuns van ‘n meester, tesame met die ervarings wat ek self met die landskap van Namibië gehad het, dan gebeur iets: Dis asof mens ontvanklik gestel word vir woorde, idees. Dié gedig het ek dus redelik vinnig en gemaklik geskryf, sonder gewroeg. Daar is ook nie eintlik veranderinge op hierdie gedig aanbeveel deur my klankborde, redakteurs of keurders nie.

In welke mate het die vers sy finale vorm bereik? Het jy byvoorbeeld die een of ander ordeningsbeginsel toegepas?

Dis seker een van die moeilikste aspekte waarmee ek as digter sukkel, die versoeking is altyd daar om nog iets (hoe klein ookal, dalk net ‘n voorsetsel of komma) te verander, om so ‘n ander moontlike interpretasie te bring, of uit te sluit.

Ek gebruik wel ‘n soort ordeningsbeginsel al is dit aanvanklik taamlik lukraak. Die hele vers is dan nog losserig in sy kompartemente, in hierdie geval rondom die vier prente opgebou. Al lyk dit miskien voorafbeplan, het dit eintik maar so by my opgekom en verteenwoordig vir my die verskillende stadia van ‘n reis deur die landskap van die skilderwerke en die lewe self.

Die vraag duik dikwels by my op: wat laat ek weg, wat sluit ek in, maar ek probeer tog om een of ander dramatiese en chronologiese opbou of ordening in te werk. Daarvoor gebruik ek stemme of  sprekers, soms is dit ‘n alleenspraak. In hierdie geval het ek ook iets anders probeer, naamlik die dramatiese instrument van simboliek, hier spesifiek die opnoem van kleure, of wat dan met sekere kleure geassosieer word (nie dat dit as universeel gesien word nie), maar tog om ‘n interpretasie van die skilderye te gee soos ek dit ervaar het, ook in die kontraste wat ek probeer skep het daarmee, ens.

Dis vir my as digter dus belangrik dat die gedig ook sensories ervaar word, daarom is die visuele beskrywend benader en die ondertone van die helder kleure saam met die grys telkens spesifiek genoem. Jentsch het juis helder kleure gemeng met grys om ‘n sagter effek te bewerkstellig wat meer subtiel is op die oog: soos lig, die sonstrale in natuurtonele, mistigheid en newels, maar ook om die illusie van iets diafaan, daardie ligdeurlatende effek te bereik. Dit vergestalt daardie leegheid van die oop ruimtes, daardie ruimtelike ervaring op sensories vlak. Aanvanklik was die kleur- en detailbeskrywings dus vir my belangrik, maar dit wou ook ‘n ragwerk van betekenislae suggereer, en ek het gehoop, meer as dit.

Hier wou ek met die beskrywing van kleure “momente van lig” en beweging in die ervaring van die skilderye verwoord. Dit was nogal belangrik vir my gesien in die lig van die kunstenaar se kalligrafiese en pointillistiese styl en tegniek waarvoor hy bekend is.

Met die verdere afwerking van die gedig het ek ook plekname ingewerk om as bakens te dien vir die plasing van die “reis” deur die skilderye, die agtergrondtonele, die landskap waar dit afspeel.

Verder het ek woorde en uitdrukkings gekies met betekenisvolle klanke en ritmiese effek: In die beginstrofes die lang vokale, volronde en stemhebbende klanke, daarna in die slotstrofes al hoe meer stemlose sluitklanke en frikatiewe byvoorbeeld  die “titsels klipperige stippellyne… stol” wat as grondtoon die soort dramatiese effek bewerkstellig wat tot die denouement lei: om spraakloos te staan.

Want, ten slotte raak selfs die digter stemloos en woordloos: Dit wat sy grootste vrees is, het ek probeer klankmatig vergestalt. In die slotstrofe besef die digter – veral die nog wordende digter, dat hy stom gelaat is, tot stilte gedwing is voor die kunswerke.  Uit die kortstondige kennismaking het hy weliswaar dalk nog nie geleer “skoon skryf” nie, maar die besef en die versugting is daar.  Is of sal hy ooit in staat wees daartoe, dit bly die onbeantwoorde vraag, ook in hierdie gedig.  Daarom eindig dit nie met ‘n “greep” op sake nie, maar ‘n floue “wou”.  Met die tegniek om “the voiced against the unvoiced sounds” te plaas in hierdie gedig, wou ek die dramatiese effek verhoog, en terselfdertyd miskien ‘n geskakeerdheid op ‘n ander vlak teweegbring. Die hele relaas verduidelik natuurlik my ervaring van die dinge en sal nie noodwendig so deur ‘n ander persoon gelees word nie.

Vir my was hierdie gedig “klaar” toe ek die futiliteit van my blote beskrywings van die  kunswerke besef. Toe ek dié insig kry, self ‘n “aha”- moment beleef wat vir my die lig laat opgaan: Hier is iets wat eintlik groter is, of waarvan die impak groter is as wat ek ooit in woorde kan stel. Ek het iets probeer vasvang wat hom nie laat vasvang nie. Daardie kortstondige moment as die lig by jou opgaan dat hier staan jy nou voor groot kuns, soos die skepping van daardie landskappe daar buite, van die Skepping self .

Het jy die vers gedurende sy vormingsproses aan iemand gewys en of mee bespreek? Is daar iemand (of instansie) wat jy as klankbord gebruik terwyl jy aan ‘n vers werk?

Aanvanklik torring ek self daaraan totdat ek voel nou is hy klaar uitgeloop uit die wordingsproses: tot daar iets van ‘n afgeslote geheel, vir my immers, op papier is. Verskeie persone wat ek gereeld vra om ‘n eerste klankbord te wees, is my vriend Peter Raper, en daarna die digtersgroep by die Huis vir Afrikaanse Poësie waar ons die geleentheid kry om gedigte voor te lees, ook aan buitemense. Daar kom dikwels goeie voorstelle wat my help om die teks af  te rond, maar poësie soos skilderwerk, soos seker enige ander kunsuiting, duld nie graag vennootskappe nie.

Later as ek myself kan distansieer van die gedig om meer logies daarna te kyk (soos die keurders, redakteurs en kritici), woel dit nog heelwat  knope los, maar die gevaar is dat daardie eerste “ongeskonde” gedigidee of  ritmiese fragment in sy oorsprong doodgesmoor word. Die finale vorm kom natuurlik eers in die proses waar jy met die keurders en redakteurs te make kry. In hierdie geval is die gedig feitlik sonder veranderinge aanvaar vir publikasie.

Hoe lank na die vers voltooi is, het jy dit laat publiseer? Waar het die betrokke vers die eerste keer verskyn?

In dieselfde jaar 2005 is dit opgeneem in die CD-gedigteversameling Klikspringer (uitgegee deur Ian Raper/Forum Pers, 2005), en later in my debuutbundel Watermerke ingesluit wat verlede jaar (2009) deur Protea Boekhuis uitgegee is.

Kan jy ietsie sê oor die kwessie van “feit” en “fiksie” in dié vers?

Die konkrete gegewe, die “feite” wat aanleiding gegee het tot die gedig, was my persoonlike kennismaking met die werke van Adolph Jentsch en wat ek oor hom en sy kuns gelees het. Hoe ek dit ingeklee het as ‘n soort belewenis waarin ek meegevoer is, miskien beginnende as ‘n gesprek met die kunstenaar, maar tog as alleenspraak, dit was die fiktiewe deel. Aanvanklik is die versugting die van die voorwerp om tot kunswerk omskep te word , daardie “iets” wat as voorwerp of objek dien vir die skilder of kunstenaar in die algemeen. Later is dit die digter se versugting om sy pogings tot kuns te kan omskep: om skoon te skryf.

Dat daar iets van ‘n besef van die kortstondigheid van juis dié  “momente van lig”, en veral menslike verhoudings, die liefde en die lewe self, ingesluip het, vorm dalk die oorheersende ondertoon van die gedig.

Kan jy kortliks sê waaroor die vers, volgens jou, handel?

Soos ek in die bostaande vrae probeer wys het, het dit eerstens gegaan oor die ervaring van vier skilderwerke van ‘n meester. Daarby is tog ook die suggestie dat dit oor veel meer as bloot die kortstondige kyk na vier skilderwerke gaan. Terwyl ek die “beskrywings, die drama opdis”, hoop ek merk die leser dat iets anders aan hom begin werk het, naamlik my gedig self wat miskien meer wil wees as waaroor dit onder andere “handel”, naamlik die kortstondige, vervlietende ervaring van alles.

Was daar dalk iets (boek/musiek/film/skildery) wat ‘n bepaalde invloed op die totstandkoming van dié betrokke vers gelei het?

Ja, soos hierbo genoem, was dit die skilderye van Adolph Jentsch self, gesprekke met kennisse en dan die boeke van Olga Levinson “Adolph Jentsch” (1973, uitgegee deur Human & Rousseau, Kaapstad), en die versamelbundel deur Adelheid Lilienthal Art in Namibia, wat bepaald ‘n invloed op die gedig gehad het. Die afdrukke van sy akwarelle en sy olieverfwerke daarin, onder andere landskaptonele met die Omatako-berge in die agtergrond, die “Watergat op die plaas Khowas”, en laastens die oliedoek van die droë Skaaprivier, is spesifiek gekies vir die beskouing hier. Verder, tydens die jare met my navorsing oor plekname en VN-werkswinkels in Namibië, kon ek die Windhoekse Kunsgalery, museums en argiewe gereeld besoek en daar weer eens onder die indruk kom van die sterk ruimtelike invloed van die woestynlandskap op meeste van die kunstenaars van die gebied. Uit al die bronne kon ek oplees oor sy styl, sy ingesteldheid jeens die natuur en sy kunsfilosofiese beskouinge en so meer. Dit wou ek herbesoek in my gedig

Het jy ‘n bepaalde leser, of gehoor, in gedagte wanneer jy aan ‘n vers werk?

Nee, die ervaringe of belewenisse wat aanvanklik aanleiding gee tot ‘n gedig kom  taamlik wisselvallig en toevallig. Dat naas hierdie ervaringe, die gedigidee in ‘n sekere taal verwerk word om miskien later saam met ander gedigte gebundel te word, het dalk so iets as basis, maar ek doen dit nie met die oog op ‘n spesifieke gehoor nie.  Dit het waarskynlik meer te doen met die intuïtiewe aanvoeling van iets binne my, of sekere belewenisse wat in ‘n gedig uitgebeeld of gesê kan word, as met die gehoor daar buite. Behalwe dat mens in ‘n sekere taal skryf en die sprekers daarvan jou eerste gehoor is, kan dit dalk vertolk word dat dit gemik is op ‘n groep, maar ek skryf en publiseer ook in Engels en Duits.

Dit gebeur soms dat ek ‘n gedig in Afrikaans begin skryf of in Engels, net om oor te slaan na die ander taal waarin dit vir my makliker vloei. Dit het waarskynlik daarmee te doen dat met die skryf van die gedig ek taamlik op die klank en ritme ingestel is in ‘n spesifieke taal:  soos die idees en beelde kom, soek dit sy taal- en spesifieke taaluiting. As dit nie met die regte, fyner verstegniese aspekte soos woordritme, vol-, half- en binnerym, woordklanke wat ook betekenisassosiatief werk, geskryf kan word nie, is ek dalk nie in die regte taal besig nie. Daarom is vertaling van verse ook nie maklik vir my nie.

Alhoewel ek al deelgeneem het aan versamelbundels oor spesifieke temas of wat opgedra word aan ‘n spesifieke persoon, kom die gedig op sy eie. Dit is vir my nie ‘n uitgesoekte groep lesers wat ek wil bereik nie, behalwe as ons redeneer: goed ons skryf in Afrikaans,  en vir wie skryf ons dan, net die paar belangstellende akademici, of vir die gewone mens ook? Hoeveel mense kan my lees in my moedertaal? Maar ek glo, die oomblik dat die skrywer soos die skilder pen of kwas op papier sit, wil jy tog iets deel met iemand, en dat die potensiële leser/luisteraar/kyker altyd in die agterkop of in die gedagte is, sou ek nie wou ontken nie. Hoekom anders dit hoegenaamd met pen of kwas probeer vasvang ? 

In welke mate verskil hierdie vers van jou ander gedigte?

Dis nie ‘n suiwer natuurvers nie, al lyk dit in die “uiterlike natuurbeskrywings” miskien so. Eintlik is geen van my gedigte net bloot dit nie. Alhoewel ek intens belangstel in die natuur en uiteraard ook in natuurskilders, is dit veral Adolph Jentsch se kunsfilosofiese ingesteldheid jeens sy  “onderwerpe”, sy meesterlike kalligrafiese en pointillistiese styl en vaardigheid  as “natuurskilder” wat my aangegryp het en wat ek in die gedig wou verwoord. Want dis deur sy passie as skilder, sy oorgawe as persoon tot sy kunsuiting dat sy kunswerke baie meer as net natuurskilderye word.

Met my gedig probeer ek op ‘n vlak beweeg waar ek nie noodwendig net ‘n suiwer interpretasie van wat ek sien of ervaar in sy skilderye, probeer weergee nie. Die ervaring wat ek probeer verdig het tot ‘n vers was immers my eie interpretasie, die vervlietende kennismaking, die beskouinge, bewuswording van iets groter as kuns, en  die onvermoë om dit vas te hou wat sulke kunswerke opwek. Daarom sluit ek in hierdie gedig met ‘n versugting (dus eerder ‘n “whimper” as ‘n “bang”), oftewel ‘n wens: as ek maar uit die kortstondige kennismaking met die meester en sy werke die skepping van kuns beter kon verstaan en so te leer “skoon skryf “; leer om die minimalisme te beoefen, die vers suiwer te hou en die ontdaangemaakte woord op die regte plek te kan plaas. Miskien is dit ‘n lang gedig, daar is baie beskrywende woorde ja,  maar dit het van my ook baie fyn kalligrafiese strepies geverg om beweging en lig in my gedig te probeer vasvang.

Is daar iets in dié vers wat jy as tipies “Suid-Afrikaans” sal beskou?

Nee, behalwe die taal waarin dit geskryf is. Die milieu van die gedig wil egter ook nie net iets van die Suidwes-Afrikaanse landskapstonele oproep nie, alhoewel dit deur die beskrywing van die kunswerke van Adolph Jentsch, wat eg Namibiaans is, miskien daardeur aan die bod kom.

Kon jy dié vers tot ‘n bevredigende punt afhandel, of het jy dit maar ten einde laas “versaak”?

Dis beslis nie een van my gedigte wat ek versaak het nie, ek het nogal daaraan gewerk tot dit my bevredig het as afgeronde geheel, anders sou ek dit nie gepubliseer het nie. Met my gedig wou ek ‘n gevoel uitspreek van iets wat ek op ‘n diep persoonlike vlak ervaar het, en helaas die vervlietende aard daarvan. Die gedig wil sê: Dat my woorde tekort skiet om sy skilderye of die uitwerking wat dit op my as toeskouer maak, te beskryf, dat my waardering vir sy kunsuitinge eintlik nie in woorde gestel kan word nie: daarom die versugting. Dit het ek wel ingesien. Dit beteken nie, dat ek my pogings tot skrywe wou vergelyk met ‘n meester op sy gebied nie, eerder dat ek tot die besef gekom het “skoon skryf ” is ‘n kuns. Dis al.  Soos ek sy skilderye beskryf het, die woorde en versreëls vorm begin aanneem het, en soos die gedig algaande sy eie loop met my geneem het, het dit tog vir my gevoel daar het iets van geword wat “afgehandel” is, al was dit net binne my.

Was jy tevrede met die lesers se reaksie na die skryf (of publikasie) daarvan?

Ja, alhoewel die terugvoering uiteenlopend was, was dit oor die algemeen baie positief. Vir party van my mededigters en lesers was die gedig tog ‘n kunswerk in sigself,  is selfs aanvanklik as ‘n liefdesvers gesien  (nie dat dit my bedoeling was nie), maar is ook goed genoeg gevind om met ‘n prys vir die jaar 2005 bekroon te word. Maar met kritiek uit ander oorde wil ek my wel ernstig besig hou om daaruit te leer.  Want ek vra my af: Wat in my gedig, soos hy nou daar staan, het die negatiewe reaksie uitgelok?

En dan moet ek seker maar aanvaar dat dit miskien nie so toeganklik was soos ek gereken het nie, of dat die meervlakkigheid ‘n hindernis was. Maar goed, mens leer algaande: Soveel lesers, soveel interpretasies. Op die ou einde is wat tel: Watter interpretasies laat die gedig toe en wat laat hy nie toe nie? Maak dit die gedig noodwendig beter of slegter as hy verskillend waardeer word? 

‘n Laaste vraag, ter wille van die interessantheid: Kan jy nog die eerste vers wat jy ooit geskryf het, onthou? Indien wel, vertel ons ietsie daarvan?

Watter gedig presies my eerste was, weet ek nie meer nie. Op hoërskool (onder aaansporing van ons onderwyser vir Afrikaans) het ek gedigte begin skryf en so vier of vyf  is opgeneem in die Jaarblad van 1966. Dit was maar jeugverse en die invloed van die sestigers het oral deurgeslaan. Hier is een van daardie pogings:

 

want ek wil nie sien

 

dit was die son om en bo my

‘n dooie kat langs die sypad

wat my laat sien het

in die verborge

dit was die skewe kerk

op die hoek van Troye-en Kotzéstraat

met sy gekleurde vensters

sy lang toring soos ‘n vinger

gesigte teen woonstelvensters

wat uitstaar

op die dakke die grys duiwe

wat stil is

die smal brug oor die Apies

wat lei na

my groot stad se strate

vol skares wat vreemd is

‘n seun wat wink en glimlag

te ver is

en ek wat omdraai

 

want ek wil nie sien

in die verborge

van my lewe nie

 

Lucie Möller

Lucie Möller

Lucie Möller promoveer in 1987 aan die Universiteit van Natal met ‘n proefskrif oor die inheemse tale se invloed op die naamgewing in Namibië. Vir die afgelope dertig jaar publiseer sy plaaslik en internasionaal boeke, artikels en referate oor naamgewing. Enkele titels is byvoorbeeld  A World of Names, Changing Place Names in Southern Africa, en Plekname in die verhale van Herman Charles Bosman.

Vanaf 1999 tot 2007 verskyn van haar gedigte op LitNet se PoësieNet en die Engelse PoetryNet. Van haar gedigte verskyn in versamelbundels en op die CD Klikspringer, saamgestel deur Ian Raper (2005).

Haar debuutbundel, Watermerke, verskyn in 2009 by Protea Boekhuis. ‘n Groot deel van die gedigte het haar Bosveldplaas in die Waterberge as agtergrond, alhoewel die studies wat sy oor plekname in Suid-Afrika en Namibië onderneem het, die inspirasie tot ‘n aantal ander verse was.

 

 

Erkenning: Die konsep van Digstring is ingegee deur Brian Brodeur se benadering op sy weblog

How a poem happens“.

 

Toespraak: Ian Raper. Gelewer by die bekendstelling van “Watermerke”.

Thursday, January 14th, 2010

Watermerke, Lucie Möller

Rede gelewer op 17 Oktober 2009 tydens die bekendstelling van Watermerke by die HAP, Pretoria.

 

Ian Raper

 

Die titel, veral as meervoud, verlei dalk die ongesoute kritikus om alle verse in die bundel in die lig en teken van die watermerk, ook van die omslag, te ontvang. Merke aan ’n blaar, in die natuur. En ten minste een van die poliseme van die woord “watermerk”, die enigste wat die HAT erken, gaan aard onlosmaaklik in die nywerheid van mense. Sy ander gegewe vorm is “fabrieksmerk”. Dis ’n egtheidsteken, middel teenvervalsing, of eie handtekening in die weefsel van papier, veral in banknote. Natuurlik is dit dadelik voorhande as simbool, waar talle “blyke” in die natuur ten minste visueel met papierwaarmerke gepaard gaan.

Jy kan verder wys op die feit dat daar vyf verskillende afdelings is, nie almal (ewe sterk) in die teken van die “watermerk” nie. In ander kunste is dit ook nie ongewoon dat ’n titel (bv. van ’n skildery) ontleen word aan ’n klein detail daarvan nie, en in die poësie kan ’n gedig of gedeelte soms aan ’n bundel sy naam gee. So is NP van Wyk Louw se bundeltitel Tristia bv. volgens die inhoudsopgawe ook die titel van die middelste afdeling, tussen “Verse” en  “Odes”. In Möller se geval is dit eerder uitstalling as enkelwerk, te meer nie reduseerbaar tot die een “motief” nie, hoe opwindend dit al is.

Ons kan eerder met ’n groter mate van reg die omslag en titel as suggestiewe loopplank benut: daar is goed wat “merke” is van iets. In “Woestyn-olifant”, p 64, is dit die spoor van die trop, die beddings van droë riviere (letterlik water-merke), die tekens van kos, sout en kalk, minerale (ook voeding) en die jaarringe en versteende hout. Ons luister na die gedig:

 

 

Die matriarg verskuif

sorgsaam ‘n grootvoet

tree vir tree

teen die helling af,

die spoor waar die trop sou volg.

 

 

 

In die beddings van droë riviere in

waar rotse verweer

in verwaaide woestyne, en sand

dié ontvolkte land oorspoel

tot ‘n kaal Kaokoland.

 

Haar slurp tas elke groeisel af.

Sy lei die nageslag

deur struikgewas,

wys botsels, bas en vrugte uit.

 

Terug tot die aarde: opnuut

sout van klip en lae kalk te lek:

minerale wat verkwik

om nuwe lewe te verwek.

 

Sy hou by jongriet in die kuile,

struikel uiteindelik in die moeras

om ongestoord en ingebed te bly

tussen jaarringe van versteende hout.

 

As die doel met die bespreking van die bundel regverdiging van die sentrale “tematiek” was, sou jy letterkundig so kon voortdoen. Maar jy bereik slegs al groter bevestiging van jou eie teorie, gebaseer op die idee dat “eenheid” iets met kwaliteit te make het. Of dat “orde” of “struktuur”, “herhaling” of “sirkulering” telkens gehalte bring. Maar dis dalk die “ryme van logici” alleen, eindelose (boring) maling en desimaling. Die verse van Watermerke is nié eenselwig nie. Party van die tekens is “positief” in terme van lewe (soos die kos, jongriet en minerale), ander “negatief” soos die verwaaide woestyn, en versteende hout. Anorganies, uitgedor, klipgeword. Dan is jou bespreking steeds gerig op beoordeling in menslike verwysingsterme. Asof jy nog reik na die filosofiese insig. Alle verse hoef dit sekerlik nie te hê nie.

Dis al te wyte aan die wonderlike verse en baie uitsprake van Opperman, voortgesit deur talle digters in Afrikaans soos Ernst van Heerden (“Dood van die akkedis”), wat aanklank gevind het by Randall Jarrell en Richard Wilbur, onder wie Wilma Stockenström sonder die “smelly little orthodoxies” ressorteer dat die verlede en oerverlede in tekens in die hede gevind word. Die “uilbal”-vers, wat soms ook die “ui-vers” is met sy lae van betekenisverdraagsaamheid, suggestie en resonansie. Soms heerlike gedigte, soms geforseerde, egotrippelende ennui. Alles gelyk gemaak deur soort- en stofoordeel wat baie middelpuntsoekende kritiek se modeltekste kenmerk.

In “Rigtingwysers”, p 9, is die Suiderkruis, bekendste leidsterreteken in hierdie halfrond, die vertrekpunt.

 

 

waar die Suiderkruis kruis

is daar geen lig nie

net ‘n duisternis tussen sterre

waarvan ligjare kruis

 

en vir ons die roete wys

na die verste punt van ’n vasteland

waar ons ankers in seeslik sink

 

met dié rigsterre mik ons

na die diepste pool

van ’n donker hemel

se donker nis

 

die Suiderkruis hang

tussen twee pare sterre

waarvan ligjare kruis

 

Dis ligloos waar hy kruis, eintlik net “’n duisternis tussen sterre/waarvan ligjare kruis”. Nie waarvandaan nie; waarvan. Dit laat ligjare kruis. Dan is daar kromming. “Ons” volg dié aangeduide roete tot ver (uit Europa, die noorde?) waar die ankers in seeslik sink, met al groter donkerte van hemel “tussen twee pare sterre”. Die proses van die gedig, die tekstuur, nié alleen die slotsom nie, is opwindend. Dit sluit enigsins aan by die verbystering van Van Wyk Louw se “Inferno”.  Dis asof ’n donkerte alkant dreig, maar die lig is daar, al is dit ligjare, pare sterre, kruisende sterre en ligjare. Die “diepste pool/ van ’n donker hemel/ se donker nis” kan op verskillende maniere gekonstrueer word. Dat die hart van die donkerte (Afrika in die terme van Joseph Conrad) bv. ons almal se mikpunt is, die “rage for chaos” van Morse Peckham.

By “Prieelkaart” (p 10) onmiddellik ná “Rigtingwysers” het ons weer die reis, droë riviere en ou, handgetekende landkaarte.

 

 

Druiweblare voor my venster

begin stilweg die kleure kry

van ou, handgetekende landkaarte:

 

as ek uitkyk, is elke ligging,

hoogte en laagte belyn

met bruin en rooi, en plekke gekol

tussen mosgroen kontoere.

 

Ingesonke are

soos die droë riviere van Afrika

vloei nog onderhuids terug

 

na hoofaar en stingel, maar

ook alkant na sy vreemd vernoemde baaie,

hawens, inhamme en grenslose oseane

waar ons nou weer anker probeer gooi.

 

Dié jaar moet ek die wingerd

nie ontydig snoei nie,

anders hou hy net weer aan

met bloei en bloei.

 

Alles vloei “onderhuids” terug, in die proses (weer eens) om die verlede uit die hede op te diep. Hier gebeur dit na aanleiding van die “druiweblare voor my venster” wat die geruislose aantog van die herfs toon (merk). Anker gooi, tot stilstand kom, beperk en stagneer (“gebrandmerk met bestaan”) word gestel teenoor die vaar na grenslose oseane.  Die slot laat dink aan “water, water om te drywe” ook uit  Van Wyk Louw in “Groot ode”.

In “Woudvaring” (p 44) word die onverbiddelike groei van spoor tot oerbos, van fyn blaarveertjie tot breë boogsambrele ontdek.

 

 

Spore val uit kolbruin sorus-sade

onder spitsgetande lobbe

tot in die wollerige wortelskag.

 

’n Sagte blaarveer buig

uit die klam en immergroen

van oewerbos op,

 

sambreel hoog in boë

en sprei ’n oerbos oop.

 

Die soeker na gemene delers sou kon uitroep: dis natuurgedigte! Nie die Romantiese Wordsworth- en Keats-agtiges nie, bv. van Leipoldt en Visser by ons (Somer en Son en Rosa Rosarum!), maar iets skeppend-ontdekkends, wyd soos die sterre en oud soos die oertyd, ook bv. die tyd van Gondwanaland, in blyke, uitvloeisels, geur en tekstuur.

Die gedig “Verskuiwings” (p 62) begin by die bobbejaan wat die botterklapper om rol op soek na bytplek, en die klapper word kontinentaal, tektonies: soos in “Die beiteltjie” raak die vrug as aarde oop, maar hier herstel dit tot een gesamentlike suidelike vasteland.

 

 

Die bobbejaan rol die botterklapper

vryf-vryf in sy voorpote om

en soek ’n bytplek deur die harde dop.

 

Op die groot, geelryp vrug

vlek bruin patrone, klein kontinente

na die groot skuif uitmekaar.

 

Hy kap dit teen ’n klip tot die kors oopbars:

ons sien verstom hoe pitte in bitter sap en taai skille

soos Gondwanaland weer by mekaar inpas.

 

Hier is die magiese in volle werking; hoekom kan dit nie? Soveel uitsterwings het al plaasgevind, soveel mutasies dryf evolusie, soveel onverkende donkertes hang en spring in die heelal. Die grond “onthou” (p 63). Grimering (in “Roosblare”, p 77) sien ’n ooglid as blomblaar, delikaat, onder streling, nog merker van /vir die liefde, groei, verloop van die lewe. Dit gaan nie “lokaal” net oor mense of primate, selfs soogdiere nie. Sprekers in party gedigte is bedroef oor ’n sterwende (“Hardekool”, p 76) met “hoekpilare gekantel op elke grenslyn”.

Daar is ’n gedig oor die dood van die digter se ouers, maar dit eindig met ’n bede om weg te kom van die verbintenis met die grond. Een van die skoonste verse in hierdie klankmakende bundel is “Doodsvoël” (p 79). Dis nuutsoortige, belangrike gedigte in Afrikaans: enige vergelyking is vermetel.

 

 

Sy kyk my aan met haar hartgesig,

kaneel stuif op die roomwit bors.

Haar omswerwinge is geheim:

Sy skuil bedags op balke in skure,

skryf kalkwit woorde

kripties op ou mure.

 

Oor die vlei hang newels.

Sy verdwyn in wye sirkels

met flou vlerkslag wat wegval

    in ’n veresoom van vreeslose drome.

Dis tyd om opgewonde te begin raak …

Wednesday, October 7th, 2009
Die program

Die program

Dit is met bruisende (en dankbare) vreugde wat ons vanoggend die program vir vanjaar se Versindaba kan bekend maak. Dié fees, wat op 27 en 28 November by die Oude Libertas Amfiteater by Stellenbosch gaan plaasvind, volg weer die beproefde formaat van 4 sessies van drie ure elk. Die twee aandsessies fokus oudergewoonte op poësie saam met aanvullende musiekitems, terwyl die twee dagsessies, wat in die Oude Libertas Auditorium sal plaasvind, weer met op paneelbesprekings, lesings en onderhoude konsentreer.

Vanjaar is daar nie minder nie as 17 digters betrokke by die fees; almal digters van wie daar onlangs nuwe bundels verskyn het, of wie se bundels binnekort op die rakke sal wees nie. Die digters ter sprake (in alfabetiese volgorde) is: Pirow Bekker, Breyten Breytenbach, Johann de Lange, Gilbert Gibson, Joan Hambidge, Daniel Hugo, Antjie Krog, Danie Marais, Loftus Marais, Lucie Möller, Charl-Pierre Naudé, Johannes Prins, Carina Stander, Piet van Rooyen, Jasper van Zyl, Cas Vos en Jelleke Wierenga. Ongelukkig sal Breyten Breytenbach en Gilbert Gibson nie persoonlik teenwoordig kan wees nie; hulle verse sal onderskeidelik deur Stian Bam en Petrus du Preez voorgedra word.

Waar die Versindaba verlede jaar op die poësie as liriek gefokus het, verskuif die fokus vanjaar na die naasbestaan van poësie en die visuele kunste. Ter ondersteuning hiervan sal daar gelyklopend tot die fees ‘n kunsuitstalling in die Oude Libertas Auditorium te sien wees met kunswerke deur digters wat ook skilder. Digters wie se werke uitgestal gaan word, is: Andries Bezuidenhout, Breyten Breytenbach, Christine Barkhuizen le Roux, Sheila Cussons, Heilna du Plooy, Marlise Joubert, Charl-Pierre Naudé, Rosa Smit, Carina Stander en Ilse van Staden. Die kurator vir dié uitstalling is Johan Myburg. Hierdie besonderse uitstalling open amptelik op Vrydag, 27 November, om 17:00.

Items wat die wisselwerking tussen poësie en die visuele kunste verder belig, is die paneelbespreking Met woord & kwas, waaraan Johan Myburg, Carina Stander en Charl-Pierre Naudé onder voorsitterskap van Ampie Coetzee deelneem, asook Philip de Vos en Tertia Visser-Downie se uitvoering van Modest Moessorgski se Prente by ‘n uitstalling, en die spesiale voordragprogram Geskilderde woorde deur die bekende woordkunstenaars Nic de Jager en Antoinette Kellerman.

‘n Besonderse hoogtepunt tydens die fees gaan Antjie Krog se deelname wees. Saam met haar aanbieding is daar twee musiek-uitvoerings van toonsettings van haar gedigte deur Niel van der Watt, naamlik Die Lady Anne Liedboek, met Renette Bouwer as solis en Elna van der Merwe as begeleier, en die uitvoering van sewe koorstukke deur die Scola Cantorum Kamerkoor onder leiding van Rudolf de Beer. Nog musiekitems wat die aandag gaan trek, is beslis David Kramer se optrede waarmee die Versindaba afskop, asook Laurinda Hofmeyr se toonsettings van gedigte deur Breyten Breytenbach se gedigte waarmee die fees weer afsluit. Tussendeur is daar ook nog Luna Paige se uitvoering van Sappho-gedigte wat deur haar getoonset is.

Inderdaad ‘n fees om oor opgewonde te raak. Altans, so hoop ons. Volg gerus die skakel op die tuisblad vir die volledige program en begin solank planne maak om teenwoordig te wees … Dit gaan immers ‘n grote wees, dié ene. En moenie vergeet om hier te gaan kyk wie almal hierdie besonderse geleentheid met hul finansiële ondersteuning moontlik maak nie. Dankie, dankie, dankie.

***

En die MAN Booker-prys? Nou ja, sy was die beroepswenners se gunsteling, sy was die lesers se gunsteling en gisteraand was sy ook die vyf beoordelaars se gunsteling: Hilary Mantel met haar lywige Tudor-sage, Wolf Hall. “Our decision was based on the sheer bigness of the book, the boldness of its narrative and scene-setting, the gleam that there is in its detail,” het Jim Naughtie, sameroeper van die paneel beoordelaars gisteraand tydens die prysoorhandiging gesê. En Hilary Mantel se reaksie?  ”If winning the Booker Prize was like being in a train crash, at this moment I am happily flying through the air.” Die prysgeld beloop £50,000, gepaardgaande natuurlik met ‘n massiewe sprong in boekverkope wêreldwyd. Lees The Guardian se volledige berig hier.

Ten slotte vestig ek graag jou aandag op Desmond Painter se nuwe blog-inskrywing wat ‘n verdere reaksie is op die kwessie van poësie vs politiek; die gedig van WH Auden wat Desmond ter illustrasie aanhaal, is eweneens ‘n móét lees.

Geniet dit en hê ‘n jubilante dag hier in die middel van die week.

Mooi bly.

LE

Wanneer ‘n skrywer hom vererg …

Tuesday, August 25th, 2009
Alain de Botton

Alain de Botton

Alain de Botton is natuurlik bekend vir vele boeke, waaronder die lieflike The Art of Travel (Penguin, 2003). En elkeen van hulle is heel uniek in opset. So het hy byvoorbeeld vroeër vanjaar vir ‘n ruk voltyds sy intrek by die Heathrow-lughawe buite London geneem ten einde ‘n boek, wat later vanjaar beskikbaar gaan wees, te skryf oor die wel en wee van aankoms en vertrek. Enkele maande gelede was De Botton egter nog in die nuus na ‘n negatiewe resensie van sy boek Pleasures and Sorrows of Work in die New York Times verskyn het. De Botton is van mening dat die resensent, Caleb Crain, sy boek in die VSA met dié resensie “vermoor” het en het soos volg op Crain se webblad gereageer: “So that’s two years of work down the drain in one miserable 900 word review … I will hate you till the day I die and wish you nothing but ill will in every career move you make“.

Volg gerus die skakel na Caleb Crain se webblad en lees die voledige kommentaar. (De Botton s’n is vierdie van bo af.) Lees sommer ook die ander lesers se reaksie. Fassinerend. Maar ai, hoeveel skrywers sal nie al hul ou penne verrruil vir ‘n resensie in die New York Times nie … Selfs ‘n negatiewe een as dit moet. Maar nou ja, ‘n toon wat seer is, is ‘n toon wat seer is.

Dan is dit tog ook vreemd hoe dikwels die soet en die suur van die lewe langsmekaar op dieselfde bord beland. Soos gister, byvoorbeeld. Die soet was beslis Lucie Möller se debuut, Watermerke, wat in die boekwinkels gearriveer het; ‘n besonder afgeronde debuut met kragtige, natuurgerigte verse. (Maak seker dat jy die onderhoud lees wat Marlise Joubert met dié nuwelingdigter gevoer het.) Aan die hartseerkant het ons gister verneem dat Ilse van Staden se ma, die bekende kunstenaar Marcella de Boom, Sondagaand onverwags oorlede is. Enigiemand wat Ilse ken, weet hoe na sy en haar ma aan mekaar was en hoe absoluut tragies hierdie verlies vir haar moet wees. Ons innige simpatie, Ilse; ons dink aan jou in hierdie hartseertye.

Ten slotte herinner ons graag aan Vers & Klank vanaand om 22:00 op RSG. Daniel Hugo gaan dan sy onlangse vertalings van Rutger Kopland se verse voorlees. Gewis iets om na uit te sien.

Mag die son sag op jou skyn vandag; waar jy jou ook al mag bevind.

Mooi bly.

LE

Onderhoud: Lucie Möller

Monday, August 24th, 2009

Waarmerking en waarmaking

Lucie Möller gesels oor haar debuut digbundel Watermerke met Marlise Joubert

Lucie Möller

Lucie Möller

Lucie Möller promoveer in 1987 aan die Universiteit van Natal met ‘n proefskrif oor die inheemse tale se invloed op die naamgewing in Namibië. Vir die afgelope dertig jaar publiseer sy plaaslik en internasionaal boeke, artikels en referate oor naamgewing. Enkele titels is byvoorbeeld  A World of Names, Changing Place Names in Southern Africa, en Plekname in die verhale van Herman Charles Bosman.Vanaf 1999 tot 2007 verskyn van haar gedigte op LitNet se PoësieNet en die Engelse PoetryNet. Van haar gedigte verskyn in versamelbundels en op die CD Klikspringer, saamgestel deur Ian Raper (2005). Haar debuutbundel, Watermerke, verskyn in 2009 by Protea Boekhuis. ‘n Groot deel van die gedigte het haar Bosveldplaas in die Waterberge as agtergrond, alhoewel die studies wat sy oor plekname in Suid-Afrika en Namibië onderneem het, die inspirasie tot ‘n aantal ander verse was.

Lucie, jy is nie ʼn jong debutant nie. Die afgeronde aard van hierdie verse laat egter die vermoede ontstaan dat jy ʼn ervare digter is. Waarom het jy dan eers op ʼn relatief gevorderde ouderdom hierdie besonderse digbundel die lig laat sien?

Dankie Marlise, vir die vriendelike woorde. Dit was vir my nog altyd moeilik om te skryf, maar ek het die geluk gehad om wonderlike mense te leer ken in my lewe. So het  ons ʼn knap onderwyser vir Afrikaans gehad op hoërskool, mnr. Frank Wright, wat ons aangemoedig het om wyd te lees, soos die destyds pas verskene bundels van Breyten Breytenbach, Ingrid Jonker en al die ander “nuwe” Sestigers, en om dan self gedigte te skryf. So is vier van my gedigte (in Afrikaans) in ons skool se jaarblad gepubliseer toe ek sewentien was. Hierdie pogings het uiteraard sterk onder die invloed van die sestigerstyl gestaan, soos die titels al wys: “want ek wil nie sien in die verborge nie”, “ons vlug om die son”, “dood, is ʼn deur wat agter my sluit”, ens.

Al het ek nooit my belangstelling in die letterkunde, en spesifiek my liefde vir die poësie verloor nie, het studies, werk en trou, en dan ouer wees van twee seuns, al hoe meer my volle aandag geverg. My latere loopbaan as naamkundige het my ook sedert 1996 in die VN laat deelneem aan werksgroepe waardeur ek die voorreg gehad het om wêreldwyd te kan reis. Tyd vir gedigte skryf was dus min en maar so tussenin, soms slegs tydens die lang wag op lughawens.

Eintlik het ek eers na my uittrede uit ʼn voltydse beroep weer begin gedigte skryf toe ek vanaf April 2003 by die digtersklas van die Huis vir Afrikaanse Poësie in Pretoria aangesluit het. Onder aansporing van ʼn paar vriende wat geduldige “klankborde” was, en waarvan party al gevestigde skrywers en digters was, het ʼn paar van my gedigte op LitNet en PoetryNet verskyn, asook in ʼn paar versamelbundels. Maar of dit van ʼn mens ʼn “ervare digter” maak, is te betwyfel. Om tot bundeling te kom was egter net ʼn droom tot my mentor, professor Ian Raper, en ʼn paar digtersvriende my aangemoedig het om aan ʼn uitgewer voor te lê.  Daar fladder egter nog baie halfgeskrewe gedigte en optekeninge vir gedigte tussen my beter breinhelfte, die “baie” los papiere en my rekenaar rond. Hulle moet maar oorstaan tot ʼn volgende geleentheid om te bundel, miskien.

Die versreëls uit die gedig Skeurkloof: Die kloof lê dieper/ as ʼn luiperdklou/ se krapmerk in bas/ en sy water tregter/ en sak in lope/ tot in die onderaardse af /,  asook elders die reël “watermerk van herinnering“, sluit onder andere vir my aan by die titel van die digbundel. So ook die teenpole van water waar jy die elemente van vuur, lug of grond beskryf. Maar wat beteken die meerduidige titel van Watermerke alles vir jou?

Kloofpoele in die Waterberge

Kloofpoele in die Waterberge

“Watermerke” (wat uit die gedig “Wildepeerblom” geneem is), was ʼn voorstel van my redakteur nadat ons my bundel weer goed bekyk het, en ja, ek was gelukkig daarmee as titel, want dit dui enersyds op die werklike wêreld waaroor ek skryf, die woestyngebiede waar water so ʼn belangrike oorlewingsmiddel is en natuurlik die Waterberge met sy waterryke klowe, vleilande en riviere. Maar dit wil miskien ook iets suggereer van waarmerking en waarmaking, van die bevestiging van egtheid van dinge, nie net van dokumente, sertifikate, landkaarte, kunswerke en so meer nie, maar ook van verhale, herinneringe en ervarings wat mens gehad het. En ten slotte is dit dalk ʼn soeke na iets wat mens self nie altyd begryp nie, die gedurige onvastighede, die verskuiwings en verspoelings, die afstand doen en afskeid neem, “tot alles vloei”.  Maar daarmee is ons al by jou volgende vraag.   

Daar is vyf afdelings in hierdie stewige debuut. Kan jy hulle vir ons opnoem en vertel watter temas en motiewe jy hierin ontgin?

Wel dis nou moeilik, hoe ver mag of wil mens self die dinge aanroer ? Laat ek probeer.

I. Met fynhout en sterrestof – Hiermee  wou ek waarskynlik ʼn inleidende kyk gee, maar ook ʼn boog span oor die hele bundel heen: uit die harde werklikhede vanaf die vuur, water, lug en grond elemente tot by die sterrebeelde. Dit strek vanaf die gedigte soos “Rigtingwysers” en “Prieelkaart” waarin ek nie net ʼn aankoms by hierdie vasteland wou aanstip nie, maar kyk na waar ons nou staan, en hoe dit met ons is – waarheen vloei alles?  In  “Vlam” en “Hings” (ook met sy vlam motief, en albei met ietwat van ʼn ars poëtiese inslag), wou ek dalk meer die vrywording van die digterlike “donker embrio’s” aanspreek wat nog moet kom – die “waarmaking” in ʼn ander sin.

II. Aan voetsole – Die motiewe is ietwat verweef in verbeelde reise na plekke wat werklik bestaan, reise wat dikwels die nood rondom ʼn gewaarborgde bestaan suggereer, en   waarin water die element van oorlewing is (al is dit net in sekere kunswerke soos die verwysings in “Kortstondige kalligrafie” wil suggereer). Soms wil dit dinge waarmaak wat mens nie maklik afgeskud kry nie – die bevange wees, die angste en vertwyfeling, maar ook die vreugdes, groot en klein. Hierdie gedigte is dalk draers van ʼn leitmotief of grondtema wat van die eerste tot die laaste afdeling van die bundel eintlik die “subject largely left unspoken” verteenwoordig.

III. Die Oerbos in – Uit sekere waarnemings het ek probeer om die natuur, van die kleinste korsmosse of ligene tot die groot mammoetbome, spesifiek in die noordelike deel van ons land met sy gras- en bosvelde, te beskryf, omdat dit intiem deel van my lewe geword het. In die gedig: “Ek word die plek”, wou ek iets hiervan verwoord.

IV. Diere sonder maskers – Hier is dit die diere en voëls na hulle aard hopelik eg vetolk. Hulle dra geen maskers soos mense soms doen nie. Sommige word in hulle omgewing van die Waterberge beskryf, sommige het miskien in ʼn gedig of twee ars poëtiese neigings getoon, soos die uitgestorwe “Pterodaktiel”. Alhoewel my gedigte met konkrete dinge werk, is daar dalk ondertone van motiewe wat niks met die werklikheid te doen het nie.

V. Tot alles vloei – Hier, soos in afdelings I, II en III, is die hoofmotief miskien weer die onvaste, die onsekerheid van ons bestaan, die: “ons sal ons uitkyk aanhou verskuif” gedagte, maar ook die “watermerk van herinnering” soos in die gedig “Wildepeerblom” van Afdeling III beskryf. Hoekom sit ons name en tekens op dinge, veral op grafstene? Om te bewys ons is en was hier? Dat ons iets kan uitken en identifiseer, soos met plekname ook? Doen ons dit dalk ook deur te skryf, gedigte en bundels met titels, met bo-en onderskrifte? En ten laaste, die soeke na vastigheid, die bewus wees dat ons hier bevestiging soek, is reeds in die gedig “Kaartkamer” (Afdeling I), in die vooruitsig gestel: “dat mens self sonder naam soek kan raak”. Want daarsonder, wie en wat was ons? Of praat ek nou in sirkels, is die groot verwarring, “die groot skrik van vergeet”, besig om my in te haal? (“Ongekaarte reis”, Afdeling II).

Jou beroep as naamkundige/taalkundige het onteenseglik neerslag in jou poësie gevind. Jou natuurbelewing is ʼn sterk aanwesige basis vir die meerderheid van hierdie verse. Jy is ʼn veldmens en het beslis ʼn deeglike kennis van die natuur.  Kan jy ons meer vertel oor die ontstaan of stimulus wat aanleiding gegee het vir hierdie passie?

ʼn “Kenner” is ek beslis nie, maar ek is lief vir die natuur in al sy vorme. Dis iets wat my ouers op ʼn mooi manier aan ons oorgedra het: om alles wat plante, diere en goggas is te respekteer en te probeer bewaar dat dit kan voortbestaan in sy natuurlike habitat, of dit daar buite in die wildernis of in jou eie tuin is. Daar is dan altyd die opwinding: hier het vannag ʼn luiperd of rooikat, hiëna en ystervark binne ʼn paar tree van die huis af verbygeloop. Ons kan sy spoor, sy waarmerk, uitken. Of hier is die bewyse dat die koedoe weer oor die werf geloop het, besig om ons aalwyne te vreet, of was dit die bobbejane? Hulle het verseker oral op die dak en stoep gesit en die vallei ingetuur. Ons is helaas, net die besoekers hier.

Ek het veral die afdeling oor die verhalende gedigte besonders en genotvol gevind. Daar is ʼn hele groepie vernuftige verse met Namibië as agtergrond en waarnemingswerklikheid. Plekname word veral op verrassende wyse aangewend en resoneer tot wyer betekenisvlakke by die leser. Waarom het jy juis hierdie landskap gekies? Het die gedig Liefdood onder andere ook ʼn werklikheidsbasis?

Namibië het altyd ʼn groot rol in my lewe gespeel. My skoonfamilie het op verskeie plekke daar gewoon en baie rondgetoer deur die land voordat hulle op Wellington, in die Kaap afgetree het. Hulle het vertel van reise en wedervaringe met die Landrover, later die Bedford deur die Noord Kaap en die ou Suidwes. Dis deur hulle goedhartigheid en voortgesette ondersteuning deur die jare, dat ek fotoalbums, reisberigte en boeke van ander Suidwesters kon bekom. Dan was ek natuurlik altyd in vervoering om die oorspronklike skilderye, akwarelle en sketse te kon sien van bekende Suidwes kunstenaars, onder andere Adolph Jentsch en die Aschenborns, wat in die familie se huise gehang het.

In later jare, toe ek die voorreg gehad het om saam met prof. Gawie Nienaber en dr. Peter Raper aan studies oor die Khoi-San plekname van die streek te werk, het hulle my aangemoedig om ʼn proefskrif oor die land en sy plekname te doen. Op die wyse het ek self ʼn paar keer die land besoek, en dit van voor af lief gekry.

“Liefdood” is ʼn gedig oor ʼn regte plek met sy vertaalde naam wat werklik so op landkaarte aangeteken is. Die oorspronklike naam Aos spruit uit een van die Khoi-Santale, maar dit kon tot nou toe nog nie heeltemal bevredigend verklaar word nie. Verskeie motiewe het hier saamgewerk om aanleiding te gee tot die gedig: ʼn foto uit die familiealbum, ʼn topografiese kaart van die suidelike gedeelte van die ou Suidwes met al die name daarop, en die versluierde, uiteenlopende verklarings rondom die naam self. Dat die plek bestaan, is waar (daar is selfs ʼn tweede Liefdood naby Kenhardt in die Noord Kaap), maar die karakters en hulle verhaal, is pure verbeelding.

Ek het gedink dat ek die enigste vrouedigter uit die Waterberge is… Dus was dit vir my aangenaam verrassend dat nuwe digters ook oor hierdie streek dig, soos Carina Stander en Ilse van Staden. So ook jy met ʼn paar verse. Noem jy die woord botterklapper of moepel of wildepeerblom, stroom  herinneringe aan my eie jeugjare terug. Het jy grootgeword in die Waterberge? Wat is die agtergrond?

Watermerke

Watermerke

Nee, ek het eers sedert 1970 met die wêreld van die Waterberge kon kennis maak. Vroeër het ons net daaroor gelees. My ouers het aan die hange tussen Tweestroom, Rankins Pass en Thabazimbi gewoon. So kon ons en die kinders elke moontlike vakansie en langnaweek daar gaan kuier. Albei my ouers was besonder lief vir die natuur, het feitlik elke boom, houtsoort en inheemse plant geken. Uit gesprekke met van die ouer garde in die omgewing het hulle die voorgeskiedenis van die vorige inwoners leer ken en van die verhale eerstehands gehoor. So ook dié van die belangrikste besoekers aan die kontrei, onder andere die digter en skrywer Eugene Nielen Marais wat ʼn paar maal op die buurplaas Rietvlei by die Van Heerdens tuisgegaan het. Hier het hy telkens ‘n paar maande vertoef om o.a. mediese hulp te verleen aan die familielede en om sy wetenskaplike studies op te teken oor die gebied, ook om mambas en bobbejane daar te bestudeer. (Hierdie verwysings is breedvoerig opgeteken in “Die Groot Verlange” van  Leon Rousseau soos jy weet, en natuurlik in die proefskrif van Dr. Johann Lodewyk Marais). Bloot die leef in daardie mooi wêreld was aansporing genoeg om digterlik te wil raak.

Ja, ek was self aangenaam verras om te sien hoeveel vrouedigters uit die Waterberge kom en daaroor dig. Maar soos hulle sê, as jy eers daardie berge en hulle stilte ervaar het, bly dit en die vars lug vir altyd in jou bloed. Het dus voorheen al met groot belangstelling van beide Ilse van Staden en Carina Stander, en van jou gedigte gelees. Die muse en die gedigte het sekerlik al van mekaar geweet, al het ons nie!

Veldbrande word skreiend uitgebeeld in gedigte soos Vuurdoop, Vuurproef en Rondom geboortevure. Was dit spesifieke ervarings en belewenis waaraan jy hier so atmosferies en realisties gestalte gee?

Plaas na die brand

Plaas na die brand

Dit was persoonlike ervarings, ja, en die gedigte wou moontlik ʼn beswering wees teen die angs waarmee die ervarings altyd gepaard gaan. Soos jy sal onthou, is die wintermaande in die Waterberge droogtetyd, en is die vuurgevaar altyd ʼn realiteit om mee te reken. In die berge is dit moeilik om vure te keer en elke paar jaar brand alles af.  Maar dis ook vertroostend om te sien hoe die natuur homself beskerm en weer vinnig kan herstel.

Die gedig “Rondom geboortevure” het ʼn heel ander agtergrond. Die gebeure is aan my vertel deur ʼn familielid wat as jong soldaat van so agtien sy militêre diensplig in die grensoorlog gedoen het as lid van die weermag se mediese korps. Op ʼn dag het hulle op ʼn Ovahimba vrou afgekom vir wie hulle nog kon help met haar bevalling te midde van die verwoestende oorlog rondom hulle. Die ervaringe van die seun, en die vrou daar, het my so aangegryp, dit wou geskryf word. Die gebeure is waar, maar die verhaal het ek gedramatiseer deur ʼn persoonlike aanspreekvorm in die verhouding binne die gedig in te bou.

Die gedig Begraafplaas op Volmoed, (opgedra aan Pauline en Theodore Prigge) het my laat dink aan die plaas Volmoed in die Klein Karoo waar die bekende skrywer Abraham H de Vries gebore en getoë is. Verwys die gedig inderdaad na hierdie plaas of is dit miskien ʼn ander Volmoed waarvan jy hier skryf?

Dis heeltemal ʼn ander plaas Volmoed waarna hierdie gedig verwys, naamlik my ouers se plaas, ʼn gedeelte van die groter Rietvlei in die distrik Waterberge, Noord Transvaal (soos nog in die ou benaming van die aktes). Dis waar my ouers later ook begrawe is volgens hulle wens om tussen die bome, klippe en klowe te bly wat hulle so lief gehad het.

Jou beeldgebruik is sterk visueel en werklikheidsgetrou. Ek dink nou byvoorbeeld aan hierdie strofe uit die gedig Vuurproef : Voor haastig uitgedolwe erdvarkgate/ hang spinnerakke doubedrup en broos/ soos vuil kantgordyntjies/.   Jou gedigte het ook ʼn sterk ritmiese aanslag met resonerende klanke. Dis iets wat ʼn mens aan die musiek laat dink. Is jy ʼn musiekliefhebber en waarna luister jy dan graag?

Ja, musiek was waarskynlik nog altyd my ander groot liefde naas die geskrewe woord, en my voorkeure van luister loop nogal wyd uiteen, nes my leesbelangstelling. Dit was miskien ook een van my eerste en grootste beproewinge in die lewe, want ek moes van so agt-, negejarige ouderdom af klavierlesse neem, en dit het beteken elke dag so twee ure oefen (met die ewige metronoom) terwyl die maats buite speel! In elk geval, mens se smaak wissel maar soos die jare aanstap, en alhoewel ons groot geword het met al die klassieke komponiste, was Beethoven as vernuwer, altyd my geliefkoosde komponis met sy Eroica en die negende simfonie, sy viool- en klavierkonserte soos die “Choral Fantasia”.  Maar dan luister ek net so graag na goeie moderne musiek soos die van Mike Batt, Dire Straits se meesterlike kitaarkunstenaar en sanger, Mark Knopfler, ook Queen en baie ander, en ja, ek luister ook graag na ons Afrikaanse liedjieskrywers wat goed is: Koos du Plessis, Gert Vlok Nel en Theuns Jordaan, wat myns insiens die mooiste vertolking van “Beautiful in Beaufort-Wes” gedoen het, met daardie stem van hom!

Maar ja, die ritmiese aanslag in gedigte, en wat jy noem “resonerende klanke”, is moontlik die gevolg van ʼn soms onbewuste, soms doelbewuste instelling van die oor vir dit wat gesê wil word.  Daar is mos deesdae studies oor die neurologiese prosesse van dig en skryf – dit wat so op sy eie ritme aangeslibben kom … miskien bly dit net ʼn deuntjie in jou kop, miskien word dit iets magies. Dalk wil sommige gedigte liefs gehoor word oor die musikale elemente daarin en die moontlikheid van variasie in ritmiese vertolkings daarvan, net soos elke opvoering ʼn ander vertolking word van dieselfde gekomponeerde musiekstuk. Dit kan elke gedig sy “volmaakte” vorm en gang laat vind, met versnellings en pouses, soos water oor klippe. Ek glo nie alle gedigte wil noodwendig net “stil” gelees word as slim en vernuftige woordspel op papier nie. Dit vra ʼn stem en ‘n oor, en ʼn stemtoon wat dit vertolk. Die gedig begin, myns insiens, eers lewe as die woordbetekenisse deur die ritme en klanke  “opgeroep” word. Want is dit dan nie die ritme wat die “asemhaling van die betekenis” is nie? (Is dit nie N.P. van Wyk Louw se woorde wat ons so bly inspireer nie?). Dit is tog wat steeds bepleit word, dat digters hulle eie gedigte hardop voorlees, om dit telkens weer op die oor te toets. (Ek verwys hier na talle voorlesings hieroor by die hAp-huis en die onderhoud met Antjie Krog onlangs op Versindaba se webblad, as ek reg onthou). Kyk net hoeveel digters het al CD’s en DVD’s ingesluit in hulle bundeluitgawes soos Breyten Breytenbach, en ‘n hele klomp van die jonger garde digters op hulle eie, en op die onlangse CD-bundel Klikspringer. Dat al hoe meer gedigte, ook van ons ouer digters weer getoonset en voorgedra word, is ‘n mooi ontwikkeling in ons tyd, danksy die tegnologie en toewyding van ons musikante, soos Chris Chameleon met sy Ingrid Jonker vertolkings. Gelukkig is daar ook heelwat digters in Afrikaans wie se gedigte genoeg musikale elemente bevat om wel getoonset te word. Wat ʼn fees vir Afrikaans!

Baie dankie Lucie. Sal jy vir lesers hieronder ʼn vers van jou keuse uit jou bundel intik?

Ja graag, hier is:

Die buitenste tent

Die gebreide vel

van jou hande

hou nog inskripsies:

diep en swaar lyne

van ‘n lang pad saam.

Hoekpenne van oorstaan,

skraal en dun riempies

aan ‘n paal

het losgeruk uit die sand

en teen tentflappe en toue

aanhoudend bly klapper

in windsuile, stof en storm

in ‘n eindelose woestyn

van verdwaal

en jou asem,

rukkerig soos wind,

het bedaar

in verlate duine.

Uiteindelik was jou gaan

minder as ‘n voetstap

asof jou oë

net buite die tentseil

iemand sien staan.