Omslag

Een van die opwindenste projekte in Brittanje is die jaarlikse publikasie van The Forward book of poetry wat as oogmerk het om die beste gedigte wat in ‘n bepaalde jaar in Engels verskyn het, byeen te bring. So het die 2010-uitgawe enkele weke gelede in die boekwinkels gearriveer en inderdaad is dit ‘n besonderse publikasie aangesien verlede jaar beslis ‘n blomjaar vir die Britse digkuns was.  Gedigte van hul vernaamste digters, sowel as nuwelingdigters, is hierin opgeneem.

Die beoordelaars vir die drie Forward-pryse, wat dus ook die samestellers van dié publikasie is, het die bloemlesing soos met vorige uitgawes ingedeel volgens die kategorieë waarin die beoordeling plaasgevind het, naamlik beste digbundel van die jaar, beste debuutbundel en beste gedig, gevolg deur 70 “hoogs aanbevole” gedigte deur ‘n verskeidenheid digters.

As sulks is The Forward book of poetry waarskynlik die suiwerste aanduiding van die stand van Britse digkuns wat jy te lese kan kry.

Onder die digters wat vir die beste bundel van die jaar genomineer is, tel literêre reuse soos Don Paterson (wat uiteindelik as wenner aangekondig is), asook Glyn Maxwell, Sharon Olds, Peter Porter, Chrisopher Reid (wat intussen die Costa-prys vir poësie gewen het) en Hugo Williams.

As toegif plaas ek vanoggend die titelgedig uit Don Paterson se bekroonde bundel Rain (2009: Faber & Faber) heel onder.

Die besonderhede van die boek is soos volg:

TITEL:                                    The Forward book of poetry, 2010

SAMESTELLERS:                 Josephine Hart, et al

UITGEWER:                         Forward, London

ISBN:                                     978 0571 2536 30

PRYS:                                     R150.00

***

Vanoggend lê die eerste wisselkaart, wat deur Luuk Gruwez gespeel is, op die tafel. Hierdie eerste aflewering van ons nuwe projek is ‘n bespreking van Leo Vroman se nuutste digbundel, Soms is alles eeuwig. Verdermeer kan jy Ian Raper se toespraak, wat verlede jaar tydens die bekendstelling van Lucie Möller se bundel, Watermerke, gelewer is, lees. In die vertaalkamers is daar verskeie toevoegings soos die heerlike gedig van Peter Holvoet-Hanssen wat deur Charl-Pierre Naudé vertaal is, asook gedigte van Yannis Ritsos en Sylvia Plath wat deur Johann de Lange vertaal is.

***

Dan is dit vandag Hans du Plessis se verjaarsdag. Hans is uiteraard bekend vir sy gedigte wat geskryf is in die Griekwa-dialek en as sulks een van die mees geliefde en gewaardeerde digters in Afrikaans. Veels geluk, Hans. Mag dié jaar vir jou ‘n blomjaar wees.

Nou ja, toe. Die naweek is op hande. Gebruik dus die geleentheid om ietsie oor jou eerste swig voor die sjarme van poësie te skryf en na die Brieweboks te stuur. Die tyd raak min, want volgende maand is daar ‘n nuwe tema met nog ‘n kompetisie wat wag …

Geniet die naweek. Nuuswekker hervat Maandag weer.

Mooi bly.

LE

Rain

Don Patterson

I love all films that start with rain:

rain, braiding a windowpane

or darkening a hung-out dress

or streaming down her upturned face;

one long thundering downpour

right through the empty script and score

before the act, before the blame,

before the lens pulls through the frame

to where the woman sits alone

beside a silent telephone

or the dress lies ruined on the grass

or the girl walks off the overpass,

and all things flow out from that source

along their fatal watercourse.

However bad or overlong

such a film can do no wrong,

so when his native twang shows through

or when the boom dips into view

or when her speech starts to betray

its adaptation from the play,

I think to when we opened cold

on a rain-dark gutter, running gold

with the neon of a drugstore sign,

and I’d read into its blazing line:

forget the ink, the milk, the blood-

all was washed clean with the flood

we rose up from the falling waters

the fallen rain’s own sons and daughters

and none of this, none of this matters.

(c) Don Paterson (Uit: Rain, 2009: Faber & Faber) 

DE SIRENE

In deze rubriek bespreekt Luuk Gruwez elke maand de dichtbundel die het meest zijn aandacht heeft getrokken.

IK ZAL ALLES, ALLES MISSEN

Leo Vroman

Vroman is een dichter die zich net als Lucebert (‘Dit was ik. En dat was het heelal.’) heel erg bewust is van zijn nietige plek in de kosmos, maar die daar niet te erg onder gebukt gaat. Hij wapent zich met speelsheid en met het koele registratievermogen van de hematoloog die hij van opleiding is. Zijn vorige bundel heette: ‘Nee, nog niet dood’. De titel van zijn nieuwste, ‘Soms is alles eeuwig’, illustreert opnieuw die voor een vierennegentigjarige uiterst ludieke omgang met iets wat nu toch echt geen eeuwigheid meer uitgesteld kan worden. Het mag een atletische prestatie heten dat de dichter ons vrij kort na zijn vorige bundel opnieuw een indrukwekkende collectie van meer dan tachtig gedichten brengt.

De ludofilie van deze dichter wordt hierin automatisch gelieerd aan de experimenteerzucht van de wetenschapper. Hij ziet de kosmos in hoge mate als Systeem (’s dichters laïcistische woord voor God). Dit gebeurt onder meer exhaustief in het lange Engelse gedicht dat ‘This time’ heet. Er zijn zat veel dichters die het over de vergankelijkheid hebben. Het unieke aan Vroman is dat deze hem niet alleen licht melancholisch stemt, maar dat hij haar vooral heel precies constateert. Dat hij geen dichter voor de eeuwigheid is, beseft hij maar al te goed. Er heerst een spanning tussen wat al ‘miljoenen jaren voorbij’ is en dit opdringerige besef: ‘Wat ik een halve eeuw geleden/ om I reden heb geschreven/ zal mij om een andere reden/ nog een of twee, weet ik hoeveel/ jaren kunnen overleven.’ Maar wat er ook van zij: een dichter is iemand die geen verstand heeft van afscheid nemen en dit toch voortdurend doet. Verzen uit het slotgedicht:

‘Ik zal alles, alles missen:

 een echte appel mogen eten,

 echt iets drinken, en bij mijn weten

 echte urine mogen pissen.’

De vraag die met dit besef samengaat luidt: ‘(…) hoe dood wordt men later?’ Er zitten in het achterhoofd van de bioloog Vroman hier en daar referenties aan de stabiliteit van de materie.  

Naast een temporele zit er een grafische spanning in deze bundel: die tussen de Nederlandse geboortegrond die hij verlaten heeft en Texas, het land waarnaar hij geëmigreerd is. ‘Of ik Holland niet mis?’ heet het ergens. Het antwoord luidt: ‘Nee, maar ik wil wel weten/ wat voor temperatuur het nu is (…).’ Ook in dit gedicht gaat het over afscheid, maar het is er een waarvoor de dichter gekozen heeft. Wanneer je vierennegentig bent, dan mag je je gelukkig prijzen dat je nog over een gezondheid beschikt die herinnering toestaat. Hoeveel geheugen gaat er in één man? Vroman, met zijn ongelofelijke vermogen tot serene overweging, kan zijn herinneringen blijkbaar fenomenaal precies oproepen. (Al kan het natuurlijk dat hij een en ander verzint: hij is tenslotte een dichter.) In het licht hiervan rijst de vraag wat werkelijk is en wat niet. Hij hoopt dat hij zich met betrekking tot de realiteit levenslang heeft vergist en ‘dat de dingen die werkelijk leken/ dat werkelijk niet waren.’ Hij hoopt ooit met een alziend oog en met een alternatief bewustzijn d’outre tombe de werkelijkheid te kunnen ontmaskeren, alsof hij de kans niet uitgesloten acht dat het bewustzijn door de dood niet wordt uitgeschakeld en alsof iets als het einde niet echt bestaat. Wel vaker twijfelt Vroman er in zijn gedichten aan of het bestaande echt is. Zo ook in het lange twaalfdelige ‘This time’, een Engelstalig gedicht met een zeker T.S. Eliot-gehalte en met onder meer deze vraag: ‘Can it then be (…) that space and time do not exist?’ Natuurlijk heeft een hypothese als deze zo zijn emotionele voordelen voor wie allicht toch op de drempel van de dood staat. Vroman probeert de heersende kracht in de kosmos mededogen voor onze onbeduidende planeet af te smeken: ‘System, do not laugh at little Earth.’ De Engelstalige gedichten in de bundel zijn vanwege hun meer uitgesproken filosofische aard overigens anders van toon dan de Nederlandstalige. Toch weigert Vroman de alleenheerschappij van de gedachte: ‘Waarom moet iets altijd/ ergens over gaan?’

Soms gaat het inderdaad nergens over. Deze poëzie tendeert een paar keer naar gerijmel en ook wel eens naar het light verse. Het lieftallige en het schattebouterige is er soms wat te veel aan. Maar het verschil tussen hem en echte light verse dichters is dat hij naar een andere balans streeft: er zit meer zwaarte in zijn lichtheid, meer ernst in zijn jolijt en zijn gein, meer zwart in zijn frivoliteit. Als hoogbejaarde kan hij het zich bovendien zonder schaamlap permitteren nostalgisch te zijn: ‘Graag zie ik na de dood mijn geest/ door het gesloten venster zweven/ en dalen waar ik in mijn leven/ gelukkig ben geweest.’ Toch wel een redelijk clichématige mededeling, dunkt mij, waarvoor wie een halve eeuw jonger is zich genoodzaakt zou zien een justificatie te formuleren. Vanwege de terreur van het heden is heimwee als je twintig, dertig of zelfs zestig bent een omstreden gevoel. Maar één keer vierennegentig, is er op het vlak van de emotionaliteit misschien niet veel anders meer over. Of het zou de liefde moeten zijn. In het geval van deze dichter: die voor Tineke, van oudsher zijn vrouw, en een van de weinige bewijzen in de hedendaagse Nederlandse literatuur dat langetermijnliefde bestaat. Voor haar heeft hij onder meer een hypothetisch klinkend gedicht klaar dat treffend ‘Als het waar is’ heet. Het is een van de krachtigste uit de bundel en het is bedoeld voor wanneer hij er straks niet meer is en zij nog wel.

Vroman is zich heel sterk bewust van het feit dat ook de mens een diersoort is, bijvoorbeeld in ‘Mijn dierenleven’. Hoe dan ook is hij meer dan ooit en met de hem zo kenmerkende zelfspot met zijn lichaam begaan. Hij stelt vast dat de wetenschap het de dag van vandaag mogelijk maakt ‘voor verdere studie of voor de grap/ verzorgde stukjes in leven (te laten) blijven’ en zich afvragend welk van zijn uitstekende lichaamsdelen daarvoor het meest in aanmerking dient genomen, komt hij uit bij zijn neus.

Wat er nu nog is en wat daar na de dood nog van overblijft: daar gaat het om in deze bundel. De hoop op onsterfelijkheid, in welk vorm dan ook, wordt gerelativeerd met een aansporing tot bescheidenheid:

‘Wie sterft na meer dan negentig jaar

 daar hoeft ook niemand om te grienen;

 die mag hoogstens hier of daar

 een aardig stukje krant verdienen.’    

Niemand zal er rouwig om zijn wanneer dit in het geval van Vroman een ietsje meer is.

__________________________

LEO VROMAN

Soms is alles eeuwig

Querido, 150 blz., 17,95 euro.

Deze recensie verscheen eerder in De Standaard der Letteren, de boekenbijlage van de Belgische krant De Standaard.

Luuk Gruwez - Vertaal deur H.P. van Coller

[http://versindaba.co.za/2009/04/01/onderhoud-met-luuk-gruwez/]

MOEDERS

Mens herken hul van ver en van vroeër: altyd in rep en roer,

altyd die bekende rumoer. Of ons nie te koud kry nie

miskien, dat ons ons truie toe moet knoop, dat ons

van daardie slegte vriende liewers weg moet bly. Ensovoorts,

ensovoorts. Hulle is van oordosisse versigtigheid vervul,

van lewenslange ensovoorts, rare roeringe in buik en boesem.

Opvallende besonderhede, eeueoud van eenvoud: spermavlekke wat hulle

stil, met dromerige oë uit die lakens van hul seuns uitwas,

meisies wat hul halsoorkop uit die vroue uit moet vee

wat hulle intussen ook geword het. Dit kan in goeie ma’s

geweldig sneeu, veral wanneer geen mens

dit ooit verwag, begin November, sodra die gestorwenes koning kraai.

Hulle gee aan kleuters wolserpe en moffies mee. Piesangs.

lets weerbaars teen trane. En van hul eie ma’s, wat hulle

al hoe meer ontglip, raak hul die laaste moeders. Tot hulle

die hande wantrou wat hul nie langer vas kan hou nie.

November word dit nooit nie, November breek aan. Soos aand.

Lug verplaas sy diepste rooi in blare van beuke en eike.

en vanweë alles wat hul nie meer vas kan hou, hou hy op:

hul wêreld van ensovoorts, en so voort tot die dood.

(vertaling: Hennie van Coller)

MOEDERS

Men herkent ze van ver en van vroeger: altijd in rep en roer,

Altijd dat vertrouwde rumoer. Of wij het niet te koud hebben

misschien, dat onze jas wat hoger moet geknoopt, dat wij

die slechte vrienden beter kunnen mijden. Et cetera,

et cetera. Zij zijn van overdosissen voorzichtigheid vervuld,

van levenslang et cetera, stupide stuwingen in buik en boezem.

Fluorescente details, eeuwenoud van eenvoud: spermavlekken die zij

stil, met dromerige ogen uit de lakens van hun zonen wassen,

meisjes die zij halsoverkop uit de vrouwen moeten wissen

die zij tussentijds geworden zijn. Het kan in goede moeders

allemachtig sneeuwen, voornamelijk wanneer geen mens

het al verwacht, begin november, zodra de doden victorie kraaien.

Zij geven kleuters sjaals en wollen wanten mee. Bananen.

lets dappers tegen tranen. En van hun eigen moeders die hun

meer en meer ontglippen, worden zij de laatste moeders. Tot zij

de handen wantrouwen die hen niet langer vasthouden kunnen.

November wordt het niet, november valt. Als avond.

Lucht verplaatst zijn diepste rood in bladeren van beuk en elk.

En wegens alles wat zij niet meer kunnen houden, houdt hij op:

hun wereld vol et cetera, et cetera en totterdood.

© Luuk Gruwez

DIKKE MENSEN (BG, bl. 90)

I

Dikke mensen weten alles van de liefde,

tot in de meest verloren uithoek van hun lijf,

de catacomben van hun vlees.

Hun buik is buitenland waarin zij wonen,

aldoor verlangend naar de slankste tailles

die hen doen watertanden als gebak.

Er is geen mens oprechter droef,

zo goedlachs treurig in die afgelegen balg,

die verre tenen en die bolle billen,

alsof zij slechts uit overschot bestaan:

zo ’n kleine honderd kilo niets

die niemand ooit zal willen.

II

Zij kunnen zich zo dwaas vermaken met hun vlees

dat aast op suikerspin of speculaas,

tot in hun laaste kilo ridicuul

op zoek naar al het zoets der liefde.

Hun lichaam is het hunne niet.

Elk klein teveel is groot gemis.

Maar stropen zij het zwoerd af van hun ziel,

zij blijven ingeduffeld in hun vet

dat zij nooit ontberen kunnen:

alsof zij slechts van buik en billen

niet al te onbemiddeld zijn

en enkel dat behouden willen.

Want ieder afscheid weegt hun zwaar.

Wie staat er klaar met gul applaus

wanneer zij straks in aller ijl

de glijbaan naar het graf afgegaan?

(c) Luuk Gruwez 

VET MENSE

I

Vet mense weet alles van die liefde,

tot in die verste uithoeke van hul lede,

die katakombes van hul lyf.

Hul buike is die buitepos waarin hul woon,

voortdurend hunkerend na die slanke lyf

waarna hul smag soos na koekstruif.

Daar is geen mens só hartlik hartseer nie,

só doodtevrede treurig in die afgeleë pens,

die veraf tone en die bultende boude,

asof hul uit oorskot slegs bestaan:

so amper honderd kilo niks

wat niemand ooit wil hê nie.

II

Hul kan hulself so dwaas vermaak met hulle lywe

wat aas op suikerdons of spekulaas,

tot in hul laaste lawwe kilogram

op soek na soetheid in die liefde.

Hul liggaam is hul eie nie.

Elke klein oordaad is groot gemis.

Maar pluk hul ooit die siel se vetlaag af,

hul bly soos in ’n jas gehul in vet

wat hulle nooit kan mis nie:

asof hul slegs van boude en buik

nie al te arm is nie

en slegs dít wil gebruik.

Want elk afskeid is vir hulle swaar.

Wie staan gereed met gul applous

wanneer hul later in aller yl

met die glybaan na die dood toe pyl?

(c) HP van Coller

Dat was wel even anders in 1830.
Jan Pollet

Net als Contrabas-collega Chrétien Breukers ken ik  Zuid-Afrika door de literatuur. Zelf ben ik er nooit geweest. Vlamingen van mijn generatie associëren jullie tot de verbeelding sprekend land spontaan met Tom Lanoye die parttime in Kaapstad verblijft en wiens werk in het Zuid-Afrikaans vertaald is. Samen met zijn buurvrouw Antjie Krog trok hij in 2008 op tournee door Vlaanderen. (youtube)

Onlangs was  ‘de grootste kenner van Potchefstroom op het noordelijk halfrond’ , zoals de Vlaamse dichter Luuk Gruwez  zichzelf noemt, in Zuid-Afrika te gast.  In zijn reisverslag merkt hij het volgende op
“Frederik Willem de Klerk, Zuid-Afrika’s laatste apartheidspresident, houdt er een sereen pleidooi voor de Afrikaanse taal. Ik heb mijn stekels opgezet, maar luister naar een zinnige toespraak die er vooral op gericht is de taal van haar politieke bezoedeling te ontdoen. ‘Het Russisch’, zo oreert De Klerk, ‘moet toch ook niet onder smetvrees blijven lijden omdat het de taal van Stalin is geweest?’
Het mag geen wonder heten dat uitgerekend een Vlaming extra gevoelig is voor de taalproblematiek in een multilinguaal land. In geen enkel ander land is de taal zo’n beladen onderwerp als in België. Het Nederlands is nu een officiële taal in België maar dat was wel even anders bij de (artificiële) stichting van dit koninkrijk in 1830. Toen was het Frans de officiële taal. Vlaanderen was op dat ogenblik een amalgaam van ontelbare dialecten die zo sterk van elkaar verschilden dat een Antwerpenaar een inwoner van de kust 5O km verderop onmogelijk kon verstaan. Door die vergaande verbrokkeling van de taal was het Vlaams in de ogen van de Franssprekende hogere klasse een ‘patois’ een ‘bastaardtaal’ een ‘boerentaal’ (niet te verwarren met de Zuid-Afrikaanse Boeren).

Hadden, in de loop van de 19e eeuw,  schrijvers als Rodenbach en Gezelle en intellectuelen als Vermeylen en Jan Frans Willems  niet gepleit voor de erkenning van het Vlaams als volwaardige taal, dan sprak men nu misschien wel Frans in Vlaanderen. Maar zo ver is het dus niet gekomen.  Het Nederlands is nu de officiële taal in België naast het Frans en het Duits.

Intussen is de splitsing van België weer een hot item. Deze week zorgde een Vlaams popgroepje voor een kleine rel: hun ode aan België viel niet in goede aarde bij de Vlaamsnationalistische partij N-VA, die voor een scheiding van België ijvert. Dichter en professor literatuur Geert Buelens plaatste het  voorval in het ruimere kader van de propagandaliteratuur.
“Want sinds wanneer heeft de Vlaamse Beweging een probleem met negentiende-eeuwse propagandaliedjes? Het volkseigen prototype ervan ligt op de lippen van de beleidsman bestorven: ‘Zij zullen hem niet temmen, zolang een Vlaming leeft, / Zolang de Leeuw kan klauwen, zolang hij tanden heeft’.”  waarmee Buelens refereert naar de Vlaamse Leeuw, het heraldisch symbool van de Vlaamse strijdlust. Toch moet ik hier opmerken dat deze bij wijlen heftige taalstrijd nooit tot enig bloedvergieten heeft geleid. Op een uitgestoken klauw na, is de tegenstelling tussen Vlamingen en Walen bij verbaal gebrul gebleven.

Ook over de poëzie van onze Franstalige landgenoten heb ik het nog niet gehad. En ook daar kom ik zeker op terug.

Deze maand was het belangrijkste poëzienieuws uit Vlaanderen het overlijden van dichteres Christine D’haen. Ze stierf op 85-jarige leeftijd na een slepende ziekte.  In 1958 verscheen haar eerste bundel Gedichten 1946-1958 die opviel door een grote, klassieke vormbeheersing. Op dat moment bepaalden de uitbundige vormvrije Vijftigers echter het klimaat. Toch zou Christine D’haen nooit toegeven aan de grillen van de tijd. Haar leven lang bleef ze trouw aan haar classisistische opvattingen. Dat maakte haar tot een monumentale dichteres in het Nederlandse taalgebied.  Ze werd bekend bij het grote publiek door haar biografie van priester-dichter Guido Gezelle, ‘De wonde in ‘t hert’, (‘hert’ een West-Vlaams dialectwoord voor ‘hart‘). In 1992 kreeg ze de Prijs der Nederlandse Letteren. Marc Reynebeau schreef in De Standaard het volgende over haar: “Naarmate ze steeds scherper het gevoel kreeg dat ze met die ideeën dwars op haar eigen tijd stond, werd ze steeds meer een angry old woman. Symbolisch daarvoor is haar strijd tegen de geluidshinder van de toeristenkoetsen die onafgebroken voorbij haar huis in het volgens haar versuikerde Brugge klepperden.”
Alle I.M.’s  naar aanleiding van haar overlijden heb ik verzameld in dit bericht.

Hier

      Hier was ik nu, ongaarne, maar hoe graag
      zag ik het duisterend licht, binnen, van glans
      tot grijzen, zwart met wit; landschap dat langs
      het glas voorbijgleed, groen en laag en traag;

      een zucht aan huid en bloem, adem, orkaan
      in bomen. Schotse lucht; wat daar rondom
      de aardbol draait, wolk, sterrentrans, de maan,
      een moniale door de nacht gaand, stom;

      vreugden te veel (gamba, papier, pastel;
      dat vrienden ver zijn; glimlach, stilte, taal;
      stemmen, buigzaam; schrift, dans, toneelspel, lied).

      Braakland, auto’s in regen; en totaal
      vreemd zijn: dromen, gedachte, ik wil het wel,
      wat weerkeert, nog, nog - en ik wilde niet!

      Christine D’haen (1923-2009)
      uit: Merencolie (1992)

Jan Pollet

http://jjpollet.wordpress.com/

http://www.decontrabas.com/

Remco Campert

Vandag is Remco Campert se 80ste verjaarsdag. Ten spyte daarvan dat hy versoek het dat daar nie ’n groot gedoente van gemaak word nie, beplan sy uitgewer, De Bezige Bij, ’n hele reeks publikasies rondom dié besonderse mylpaal. So is daar die publikasie van Poëzie is een daad, wat ’n poëtiese huldeblyk is aan een van die heel grotes in wêreldliteratuur. Onder die digters wat aan dié huldeblyk meegewerk het, is Gerrit Kouwenaar, Jan Bernlef, Ramsey Nasr, Jules Deelder, Anna Enquist, Stefan Hertmans, Luuk Gruwez, Erwin Mortier en Miriam Van hee. Daar is selfs ’n bydrae van Simon Vinkenoog wat onlangs oorlede is. Volgens De Papieren Man is “het resultaat meer dan voortreffelijk en overstijgt verre de gelegenheidspoëzie.” Nog besonderse publikasies wat binnekort op die rakke sal wees, is Remco Campert - Dichter, ’n knewel van ’n boek van meer as 700 bladsye waarin Campert se verse byeengebring word, asook Vurrukkulluk wat drie van Campert se belangrikste romans, Het leven is vurrukkulluk (1961), Liefdesschijnbewegingen (1963) en Tjeempie! of Liesje in luiletterland (1968), bevat.

Hieronder volg die vers waaruit die huldigingsbundel se titel geneem is.

En onthou om vanaand om 22:00 op RSG na Vers & Klank te luister; Libbie Daniels lees dan verse oor en vir kinders voor. Maak ook seker dat jy nie Bernard Odendaal se nuutste blog miskyk nie … Poësiemoeilikheid is inderdaad ‘n skitterende kontekstualisering rondom die kwessie van toeganklike en “moeilike” poësie; iets wat uiteraard direk aansluit (én voortbou) op die gesprek rondom die vertelvers wat tans op die webblad gevoer word. En dan trakteer Johann Lodewyk Marais ons vanoggend met twee nuwe inskrywings wat hy oornag geplaas het: een oor Martin Heidegger en een oor die Anglo-Boereoorlog, terwyl Johann de Lange ons weer verras met ‘n ikoniese vers in die gay-literatuur. Pure leesplesier!

So - geniet jou leestyd en mag hierdie dag vir jou ’n fabeljante affêre wees …

Mooi bly.

LE

Poëzie is een daad
van bevestiging. Ik bevestig
dat ik leef, dat ik niet alleen leef.

Poëzie is een toekomst, denken
aan de volgende week, aan een ander land,
aan jou als je oud bent.

Poëzie is mijn adem, beweegt
mijn voeten, aarzelend soms,
over de aarde die daarom vraagt.

Voltaire had pokken, maar
genas zichzelf door o.a. te drinken
120 liter limonade: dat is poëzie.

Of neem de branding. Stukgeslagen
op de rotsen is zij niet werkelijk verslagen,
maar herneemt zich en is daarin poëzie.

Elk woord dat wordt geschreven
is een aanslag op de ouderdom.
Tenslotte wint de dood, jazeker,

maar de dood is slechts de stilte in de zaal
nadat het laatste woord geklonken heeft.
De dood is een ontroering.

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
© Remco Campert. Uit: ‘Het huis waarin ik woonde’ (1955)

ALLOOI

van woord en beeld

Uitstalling: Volksblad-kunstefees, 14-19 Julie 2009

Produksies waarin woord- en toonkuns saamspan, is redelik bekend op Afrikaanse kunstefeeste. Minder algemeen tot dusver was egter produksies waarin tweegesprekke gevoer word tussen beeldende en woordkunswerke.

In opvolging van die visuele en woordkunsuitstalling “Uit die palm van die land” wat tydens die Volksblad-kunstefees van 2008 groot getalle toeskouers gelok het, word ’n soortgelyke uitstalling vir 2009 se fees beplan. Dis geïnisieer deur my en Ben Botma (hoof: Beeldende Kunste aan die Universiteit van die Vrystaat) en die titel daarvan is ALLOOI.

Vanjaar se deelnemende kunstenaars is gevra om indiwidueel en/of in pare (van 1 beeldende kunstenaar en 1 woordkunstenaar elk) telkens 2 nuwe kunswerke te lewer waarin beeld en woord geïntegreerd funksioneer. Laasgenoemde is wat die uitstallingtitel wil aandui. Dit gaan om ’n “samesmelting” van woord en beeld.

Ek hoop om mettertyd visuele materiaal oor die uitstalling op my blog te wys.

Geen riglyne t.o.v. tema, media, styl, en derglike is voorgeskryf nie. Die enigste voorwaarde wat gestel is, is dat elemente van sowel visuele as woordkuns in elke kunswerk moet voorkom. 

Waar net Vrystaatse kunstenaars aan verlede jaar se uitstalling meegewerk het, word die net hierdie keer wyer gespan. Bekende Afrikaanse kunstenaars uit ander dele van die land, asook twee digters uit België en Nederland, het ingestem om mee te werk.

Een van hulle is Ingrid Winterbach. Sy is al herhaaldelik vir haar Afrikaanse romans bekroon, maar is ook as beeldende kunstenaar werksaam. Dieselfde geld vir Carina Stander, ’n opgeleide beeldhouer wat in 2006 met die geprese bundel die vloedbos sal weer vlieg as digter gedebuteer het. Hulle lewer op indiwiduele basis werke waarin woord en beeld “saampraat”. (Een voorbeeld is te sien in ’n onlangse blogbyrae deur Carina op die Versindaba-webwerf hiernaas.)

Die Kaapse digter Danie Marais het drie pryse vir sy debuutdigbundel in die buitenste ruimte gekry, en span met die animasiekunstenaar Diek Grobler saam om twee van die verse daarin visueel voor te stel.

Luuk Gruwez en Willem van Toorn, die een uit België en die ander uit Nederland, het reeds baie louere ingeoes vir hul digwerk. Gruwez munt onder meer as portretdigter uit. Hy is gevra om Nederlandse woordkunsekwivalente daar te stel van twee Suid-Afrikaanse portreskilderye uit die kosbare versameling van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns. Dieselfde uitdaging is aan Van Toorn gestel, maar na aanleiding van twee Suid-Afrikaanse landskapskilderye.

Uit die groep Vrystaters wat verlede jaar met “Uit die palm van die land” vorendag gekom het, het die volgende dié keer as pare saamgewerk: Ben Botma en ek; Markus Steinmann en Hennie van Coller; Pauline Gutter en Jaco Jacobs; Janine Allen en Gilbert Gibson.

My en Ben se werk dra die titel Vlugskrifte uit ’n onverklaarde burgeroorlog. Dit bestaan uit pare selfoonbeelde en –tekste wat oor net 12 onlangse voorvalle van ernstige geweld in die sentrale Vrystaat-streek ‘berig’. Die essensie van koerantberigte is telkens as haikoes in sms-taal vasgelê. So wou ons, d.m.v. die ‘geweld’ van die gedronge vers- en taalvorme, iets vergestalt van die fisiese en psigiese geweldpleging wat mense moes ervaar.

In my gedigtekamer elders op die Versindabawerf is die 14 sms-haikoes te sien wat ek met die oog op die projek geskryf het.

Die uitstalling was reeds te sien tydens die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns se eeufeessimposium op 24-27 Junie 2009 in Bloemfontein (soos Carina reeds op haar blog vertel het). Die moontlikheid bestaan dat die uitstalling na afloop van die Volksblad-kunstefees na Stellenbosch vervoer sal word vir ’n uitstaltydperk by die Universiteit van Stellenbosch.

Van 2-4 Julie 2009 het ’n werkswinkel in Potchefstroom plaasgevind aan die Noordwes-Universiteit se Skool vir Tale op die onderwerp:  Die verskyningsvorme en funksies van narratiewe strukture en tegnieke in liriese poësie. Die werkswinkel het die volgende drie digters – myself, Danie Marais en Luuk Gruwez uit Vlaandere - wat op ons uiteenlopende wyses gebruik maak van die verhaal binne die liriese konteks, gevra om elk oor die onderwerp te praat.

   Hier volg my opstel oor hierdie belangtrike onderwerp. 

Slegs aanskyn

Vertelling as tegniek binne die liriese vers

     Dit moet by voorbaat gestel word dat ek hierdie opmerkings as oorsigtelik beskou. Ek gaan dus ’n reeks breë gevolgtrekkings maak en dit dan toets aan ’n liriese gedig of twee wat myns insiens ’n baie sterk narratiewe karakter het, onder meer een van my eie gedigte uit In die geheim van die dag. 

    Die leser word gemaan om in gedagte te hou dat meeste terme in ’n literêr teoretiese gesprek relatief van aard is, ook in hierdie opstel.

    Om te begin: Dit lyk of daar histories ’n teenoormekaarstelling is van die narratiewe en die liriese. Hierdie teenoormekaarstelling, meen ek, is relatief onlangs want as mens na klassieke liriese digters soos Catullus, Horatius en veral Pindarus gaan kyk, is die narratiewe struktuur intrigaal deel van hul liriese verse. Hierdie digters vertel stories.  Iewers gedurende die afgelope 150 jaar is die liriese stem in die digkuns gelykgestel met die biegstem en met ’n onbemiddelde klem op die liriese ek. Meer onlangs, in die afgelope dekades, is hierdie aanname weer geproblematiseer op allerlei wyses in eietydse vorme van die liriese poësie en dit behoort opnuut ondersoek te word.

     Mens sien die historiese teenoormekaarstelling waarna ek vewys in katagorieë soos: die liriese ballade teenoor die narratiewe ballade; en die epiese (of verhalende) vers teenoor die liriese vers. Maar in alle soorte poësie het narratiewe en liriese elemente nog altyd naas mekaar voorgekom. Dit is maar net die een-tot-een verhouding (ratio) en balans wat verskil en wat uitgeloop het op die verskillende (tydsgebonde) katagoriserings. Soos wat die onderlinge verhouding tussen hierdie twee aartsbegrippe verskuif, sal nuwe katagorieë hulself aanmeld.

    In beginsel, glo ek, moet mens aanvaar dat daar geen streng of ewigdurende onderskeid is in hoe hierdie elemente voorgekom of gaan voorkom in die poësie nie.  Daar is sterk narratiewe elemente in die liriese biegpoësie van Totius; daar is ’n sterk liriese dimensie in die narratiewe ballades van Lorca; selfs uit-en-uit epiese poësie soos die Iliad van Homeros kan gelees word as ’n relaas oor die psige van ’n self, selfs as ’n bieging van daardie self, as ’n simboliese relaas oor indiwiduasie.

     Helaas, ek dink die ondersoek wat hier ter sake is, is nie na die verhouding tussen die liriese en narratiewe elemente nie, maar die verhouding tussen die liriese en meer volledige narratiewe relase. 

    Een groot verskil wat deur die onderskeid narratiewe vers/liriese vers geïmpliseer word, is myns insiens die volgende: die liriese word met subjektiewe uiting verbind, en die narratiewe (veral die epiese) vermoedelik met ’n objektiewe wêreld van gegewens en ervarings.

     Daar is myns insiens dus ’n geïmpliseerde verskil in die gehoor waarop die narratiewe en liriese vers homself rig. Dis asof die narratiewe vers wil hê vele lesers moet gelyktydig die gegewens kan eien. Die liriese vers, daarenteen, wil hê een enkele leser moet hom/haarself in die vers eien. Die narratiewe vers spreek ’n gehoor aan, die liriese vers spreek ’n enkeling aan.

     Die narratiewe vers verwys na ’n gedeelde ervaring, die liriese vers na ’n  eenmalige, (vermeende) onherhaalbare ervaring. 

   Dis veral laasgenoemde geïmpliseerde verskil wat in die stof byt wanneer die liriese vers hom tot narratief wend as middel vir liriese uiting. Die liriese vers is inderdaad in wese en strewe ’n subjektiewe uiting. En nou kom hierdie subjektiewe uiting en dit maak gebruik van een van die vernaamste middele waarin gedeelde ervaring homself uitdruk, naamlik die verhaal.

   Hierdie oorvleueling – van die narratiewe met die subjektiewe – is  op sy eie al genoeg om aanleiding te gee tot ’n uitkringende verdunning van verskeie ander verbandhoudende begrippe wat histories klinkklaar en helder teenoor mekaar opgestel gestaan het, soms selfs as binêre opposisies. Hier dink ek veral aan die aard van die sprekende “ek” in die liriese vers, en die aard van personasies in verhaalgegewens.  

     Die sprekende “ek” in ’n liriese vers wat gebruik maak van verhaal as struktuurmiddel, gaan verskil van die liriese “ek” wat hoofsaaklik gebruik maak van gevoelsuitdrukking en sensoriese prikkels. Dit gaan ’n ander soort “ek” wees, ’n verdunde (of versnyde) liriese ek. Hieroor meer verder aan.

     In die verhalende liriese vers gaan die personasies wat daarin mag voorkom insgelyks nou ’n ander soort betekenis hê as in ’n epiese vers. Die personasies in die verhalende liriese vers is in die eerste plek elemente van ’n sprekende self, nié karakters in ’n verhaal nie. Hierin gaan dit ook verskil van die personasies in ’n naratiewe ballade. Personasies in laasgenoemde lyk vir my meestal veel meer na ’n sosiale teenwoordigheid, indien nie argetipies van aard nie, en dus algemeen verteenwoordigend van die mensdom.

     Die belangrikste element van narratiewe gedigte, naamlik die verhaal, se betekenis verander ook wesenlik as dit in ’n liriese vers gebruik word. Dit gaan per definisie ’n subjektiewe wêreld skets want dit kom dan voor in ’n liriese gedig. Hierin gaan dit verskil van die verhaalgegewe in ’n epiese gedig of in ’n narratiewe ballade, waar in albei gevalle die verhaal ’n kollektiewe waarneming veronderstel, dus meer “objektief” van aard is en meer algemeen verifieerbaar. Die verhaal by die epiese gedig en die narratiewe ballade (om nie eens te praat van in die prosagedig as filosofie soos in Nietzsche se Aldus spreek Zarathustra) fokus op ’n gemene deler deur middel van die verhaal. Die verhaal by die liriese vers veronderstel juis die afwesigheid van so ’n gemene deler.

      Die verhaal in die liriese vers bied dus ’n onderskeidende ervaring aan, nié ’n kollektiewe een nie. (Dit beteken natuurlik nie dat die liriese vers nie ook streef na universele toepasbaarheid nie. Maar dit wil by universaliteit uitkom deur middel van die onderskeidende, diep persoonlike ervaring, nie soseer deur middel van die gedeelde ervaring nie.)

     ’n Verdere element wat soms aan die bod kom in verhalende liriese verse is ’n mymerende element. Daarna is al verwys as ’n “filosofiese” element (myns insiens ’n gebruik van die woord wat misleidend kan wees). Waarskynlik word na hierdie mymerende element verwys as “filosofies” omdat dit verskil van, sê maar, die mymerende element by ’n liriese digter soos Elisabeth Eybers, wat meer sensories gebonde is. En die verskil is juis weens die sterker verhaal-aard van die verhalende liriese vers, wat die ruimte skep vir ’n ander soort mymering, een waarin rasioneel ontplooide gedagtes ook ’n rol kan speel.

     Maar die oogmerk van sulke gedagtes in ’n liriese vers speel ’n gans ander soort rol as dieselfde soort gedagtes in die filosofie! In die filosofie, en selfs by filosofie wat die epiese gedig as formaat gebruik soos Zarathustra, of die gedig as diskursiewe traktaat soos die De rerum natura van Lucretius, is die uiteindelike oogmerk die soeke na die voorwaardes vir gedeelde ervaring, meer spesifiek die voorwaardes vir kennis. By die liriese vers is die soeke na die “allerindiwiduele ervaring” (om Willem Kloos by te haal), dus na die nie-gedeelde ervaring.[1] By implikasie soek die filosofie na objektiewe maatstawwe vir ervaring, en die liriese poësie soek per definisie na subjektiewe maatstawwe daarvoor.

   Wanneer die liriese gedig verwys na ’n objektiewe kennisveld (omdat die soeke na objektiewe kennis ’n belangrike deel van ons subjektiewe lewens beslaan), is dit dikwels in effek ondermynend van die filosofie, nie ondersteunend daarvan nie. Dit kom voor binne die konteks van ’n teenoorgestelde strewe. Selfs wanneer ’n liriese gedig objektiewe kennis verifieer, gebeur daardie verifiëring in die terme van die hoogs moontlike subjektiewe ervaring, en dus eintlik per ongeluk. (Van die beste voorbeelde van “filosofiese” gedigte is te vinde in die moderne Poolse digkuns: Czeslaw Milosz, Wislawa Szymborska en Zbigniew Herbert, onder meer. En veral by die Sweedse digter Tomas Tranströmer.)

     Die “filosofiese” liriese gedig is dus wesenlik paradoksaal van aard. En die rede hiervoor is geleë in die paradoksale rol van die verhaalgegewe in die verhalende liriese gedig.)

    Ons sien dus dat die verhaalgegewe binne die liriese gedig nie dieselfde funksie vervul as in prosa of in narratiewe subgenres binne die digkuns self nie.

     Seker een van die belangrikste aspekte van die verhaalgegewe in sommige  eietydse liriese gedigte, soos ek dit bedryf en ook Danie Marais, is ’n sekere illusie van die afwesigheid van poëtiese vernuf of styl (uiteraard is dit slegs ’n illusie, want die styl is opsetlik versteek).  Hierdie meganisme plaas die verhaalgegewe onomwonde op die voorgrond, juis deur middel van die oënskyknlike afwesigheid van retoriese middelle. Dit  maak ook ’n alledaagse praat-toon moontlik wat die verhaalgegewe aanbied soos wat dit vermoedelik in die “regte lewe” voorkom.

   Die rede vir hierdie meganisme is omdat die gedig so min as moontlik skerms wil plaas tussen die leser en sy/haar identifisering met die situasies waarna verwys.

     Lewensgetrouheid is van die grootste belang vir sulke verhalende liriese gedigte, vandaar ook die praattoon wat dikwels deurslaan. (Was dit nie nog altyd so in die liriese digkuns dat lewensgetrouheid belangrik is nie? Maar die grense vir lewensgetrouheid het nog altyd versit, en dit het in onlangser tye weer versit.) Die gedig wil nie ’n geleier van ervaring wees nie, maar die ervaring self.

     Daarom ook dat die klem in die eerste plek op die onderwerpsmateriaal in die gedig val, en nie op die tegniek nie. Laasgenoemde sal versperrend werk. Die tegniek is dus voortspruitend uit die onderwerp en bly op die agtergrond.

     Waarom is volstrekte, realistiese identifisering met die situasies in die gedigte meer belangrik as ’n direkte belewenis van die tegniek? ’n Rede is onder meer te vinde in die volgende stelling van die Amerikaanse digter Raymond Carver in verwysing na wat hy probeer doen: “To imbue everyday objects with symbolic value.”

     Umberto Eco toon aan dat simboliek in die Postmoderniteit nie meer na vermeende vaste betekenisse buite die teks verwys nie (soos in die Middeleeue); of vermeende vaste inhoude in die psige van die mens (soos in die Moderniteit nie). Nee, dit tot kom tot stand binne die teks en is volledig afhanklik van die spanningsveld wat deur daardie teks tot stand gebring word. Die teks, en niks behalwe die integriteit van die teks self, verskaf die konteks vir die aktivering van simbool en metafoor. Die verifiering dat ’n bepaalde inhoud in ’n simbool is, word nie gevind in  verwysing na ’n meester-relaas of ’n permanente waarheid nie, maar binne die tentatiwiteit van ’n bepaalde teks.

   ’n  Gedig wat lewensgetrou en oortuigend is, gaan makliker daardie simboliek aktiveer waar dit verskuil in die alledaagse voorkom. Die alledaagse het die plek geword vir die herbewapening van simboliek, wat sedertdien weggeval het uit die Hemel en ook uit die ryk van die Argetipes. En die gedig wil die leser direk binne daardie alledaagse aktiveringsveld plaas.

     Vir my persoonlik is die vernaamste funksie van die verhaalelement in my eie gedigte om soos ’n beeld te funksioneer sodat ’n bepaalde metaforiese of simboliese betekenis daardeur tot stand kan kom. Die verhaal word eintlik opgeneem/verteer deur die metaforiese of simboliese betekenisse waarna dit verwys en word die simbool, in ’n sametrekking- of verdigtingsproses wat die verhaal self nivelleer. Hier wil ek lesers verwys na my gedig “Die besoeker” (In die geheim van die dag) as emblematies. Die verhaalelement hier werk gans anders as in prosa.

     Ek noem hierdie gedig omdat dit kwalik na ’n liriese vers lyk maar tog een is. Dit lyk eerder soos ’n stukkie epiek oor die geskiedenis van ’n bepaalde gebied in Namibië.  Dis die relaas oor ’n voornemende romanskrywer wat deur die streek reis op soek na die reservaat wat ‘n uitgestrowe volk, die Bondelswarts. Hy tel dan ’n duimgooier op ‘n verlate plek op, ’n vrou wat ’n toeris is uit Duitsland en ook deur die streek reis, en saam reis hulle verder, en vertel mekaar stories uit hul onderskeie lewens. Hier is dus verhale binne die verhaal ook boonop.  

     As jy nie die klankpatrone en die metrum raaklees nie, wat in wese dieselfde klankpatrone is wat jy in ’n konvensionele sonnet sal aantref net losser gespin, sal dit tegnies gesproke na ’n kortverhaal lyk. (Hierdie gebruik van tradisionele vormelemente maar op ’n losser manier ten einde ruimte in te rig vir ’n narratief, stem ooreen met die Amerikaanse stroming van “expansive poetry”.)

   Verder kom daar in die gedig ’n leimotiv voor wat nie normaalweg met die liriese digkuns verbind word nie, naamlik narratiewe uitsteltaktiek. Die Iliad – as voorbeeld van die epiek – is van hierdie tegniek aanmekaargesit, en prosa maak reëlmatig daarvan gebruik. Maar wat kan die liriese poësie wat sogenaamd van sterk gekonsentreerde, persoonlike uitings gebruik behoort te maak, daarby baat? Die antwoord is: enige iets wat enige ander genre daarby kan baat. Omdat die verhaal hier in diens van die liriek staan is die uiteindelike betekenis van al die verhaalelemente, ook die uitsteltegniek, in die eerste plek liries van aard en nie narratief nie.

    Die vers is ’n liriese vers hoofsaaklik omdat al die gebeure op die vertellende “ek” saamgetrek word op ’n manier wat wil suggereer dat dit hier gaan oor daardie ek en sy reaksie op gebeure, nie soseer oor  die gebeure self nie.

    En een rede vir die kombinasie van narratief en liriek is juis weens die spanning tussen die narratief en die liriek, nie in weerwil daarvan nie. Narratief verloop kousaal en tydsgebonde en liriek het die neiging om buite om kousaliteit te stol as’t ware in ’n tydlose moment, oftewel ’n enkele momentele gegewe.

     En dit gebeur dan ook in gedigte soos hierdie. Die kousaliteit word oplaas gekonsumeer deur die liriese uiting en uiteindelik daardeur opgehef.  

     Die uitsteltegniek in “Die besoeker” probeer iets sê oor die persoonlike psige se vermoë om wye draaie te gooi om ’n potensieel traumatiese besef en daardie besef se gewoonte om die ek herhaaldelik in ’n ander gedaante of situasie te besoek totdat die  besef uiteindelik tuiskom.       

     Hierdie gedig is al op geleentheid ’n spookstorie genoem. Maar die “spookstorie” tree helaas op as metafoor, of miskien eerder as allegorie, vir ’n bepaalde dilemma van die psige, en as die simboliese snoer van die elemente – die canyon, die waaiende gras, die vurk in die pad, et al – gevolg word is dit ’n gans ander soort relaas wat uit die verf tree as ’n spookstorie.

     Ek het hierbo verwys na die “verdunning” van die liriese ek in ’n narratiewe verhalende vers. Deur die narratiewe met die liriese te vermeng, word alle elemente wat tradisioneel van mekaar geskei was effens gewysig in hul rol en betekenis. Ek neem die “ek” in “Die besoeker” as voorbeeld.

    Deur die liriese ek (wat konvensioneel ’n onherhaalbare, onderskeidende ervaring aanbied) te versny met die narratiewe (wat ’n kollektiewe, verteenwoordigende ervaring aanbied), verloor die liriese ek sy “allerindiwiduele”, persoonlike aard en word dit meer van ’n  kollektiewe, verteenwoordigende liriese ek.

     Die kollektiewe aard van die “ek” in “Die besoeker” hang nou saam met die eintlike tema, met dit waarna die verhalende elemente heenwys en wat in die laaste reëls uit die verf tree: die rassistiese bewussyn se vermoë tot ontkenning maar sy gelyktydige versugting na oorskryding van die self. (Overgesetsynde: Ek het myself nog nooit as persoonlik rassisties gesien nie, maar as deel van ’n kollektiewe bewussyn met ’n bepaalde geskiedenis is ek dalk wel.)    

     Ek glo ’n soortgelyke versnyding sal waarskynlik ook van toepassing wees op enige ander liriese element wat ter sprake kom in die verhalende liriese vers.

    Die waarheid oor die liriese vers is dat dit in navolging van die mens ’n omnivoor is. Dit verorber alles en enige iets en seën dit aan eie liggaam.

      Twee invloedryke skrywers wat die liriese ek binne ’n ontplooiende narratief geplaas het en so die liriese poësie in ’n ander rigting gedruk het, veral tegnies gesproke, is C.P. Kavafis (Cavafy) en Kafka. In sy eie taal, Grieks, een van die bastions van die tradisionele liriese poësie, was Kavafis se gestroopte narratiewe styl vir lank verkeerd verstaan.

     En Kafka, ’n digter? Gaan kyk bietjie na sommige van sy kort prosastukke. Prosa is dit weldeeglik. Maar dis ook poësie. Hier het ons ’n perfekte oorvleueling van twee genres, oftewel werk wat in terme van twee verskillende genres ewe goed beskryf kan word. (’n Bemiddelende term wat homself miskien hier iewers aanmeld, is “vonkfiksie”, maar by laasgenoemde is daar myns insiens nie die sterk simboliese kontraksie – nie dieselfde, geïmpliseerde, verdigtende transformering – bespeurbaar as in Kafka se kort prosa nie, en dis juis laasgenoemde masjinasie wat daarvan ook ’n gedig maak, myns insiens.)   

   Ek haal een van hierdie “gedigte” van Kafka (vertaal in Engels) aan, nie die beste voorbeeld nie, maar die kortste een.

“The Trees”

For we are like tree trunks in the snow. In appearance they lie sleekly and a little push should be enough to set them rolling. No, it can’t be done, for they are firmly wedded to the ground.  But see, even that is only appearance.   

     Kafka, die prosaïs? Even that is only appearance, slegs aanskyn. Wat ons hier het is ’n gedig. G’n wonder nie die Kanadese digter Ann Carson impliseer dat Kafka een van haar vernaamste invloede is.

     En nou kan mens vra: Kan só ’n gedig, gestroop van die vormgewende middele wat met ’n gedig geassosieer word, enige iets wen deur digterlike vormgewing? Dit sal myns insiens die verkeerde vraag wees.

     Die regte vraag om te vra, is eerder: Wat sal die gedig soos hy nou daar staan verloor deur konvensionele digterlike vormgewing?  En die antwoord, myns insiens, is: Baie. Te veel. Digterlike vormgewing sal die essensie van hierdie gedig skend in so ’n mate dat dit nie ’n gedig sal wees nie.

   Dus arriveer ons by die interessante punt dat digterlike vormgewing soms digterlik afdoen, selfs vernietig, totaal ondigterlik kan wees.

      En by hierdie gedigte van Kafka, soos ook by ander soortgelyke gedigte,  is dit die noodsaaklike klem op die verhaalelement wat die katalisator was vir die weggooi van eksplisiete vormgewing.

Die besoeker

Dis op vergeetbare dae dat die wêreld gemaak word,

deur ophaal en opteken, omdat niks anders gebeur nie.

Wagtend op iemand, in die dreuning van ‘n voorportaal,

tel ek op ‘n dag ‘n reistydskrif op, Getaway:

asuurstrand, Landrover, sonbruin bikini-meisie.

Tydskrifpapier deesdae, dit ruik selfs na haar …

Ek was op reis deur die suide van Namibië destyds

tussen twee seisoene, om vir ‘n roman na te vors

wat ek nog nooit geskryf het nie. Jare later

ontglip iets my nog, ‘n reukvlaag, ‘n skaduwee oorhoofs.

Ek sou beskrywings maak: ‘n uitsig, vetplante, kontreistories,

vlaktes met some sintelberge so ver die oog loop;

klipkoppies, die dowwe wit kwarts wat glim soos hompe varkvet.

‘n Versaakte nedersetting aan ‘n oewer; die skraal, warm wind -

waar kaal rietrame fluit en tingel; bedekking hier en daar wat flap.

‘n Stroomversnelling se eggo in ‘n krans, op ‘n video.

Waar die asfalt in gruis oorslaan, het ek haar opgelaai,

nie ver van Ais-Ais, 15h35 S/SW op die opgestelde videocam.   

‘n Toeris, ‘n besoeker uit Duitsland, vertel sy my.

Die aand slaan ons naas mekaar tent op in die kampeerterrein -

die soort vrou wat terugkeer van die ablusieblok

met ‘n trop blaffende mans. Agter haar geur aan.

Later, waar ons saam staan op ‘n canyonrots se oorhang,

ons gewig verdubbel, het ek besef ons word vriende.

Ek onthou, hoe sy dans op die karmusiek se maat, langs die pad -

een van haar tapes, van Dead Can Dance, al dieper

die lappies woestynveld in, onder ‘n winterige son, en die blonde

polle boesmangras wat wild wapper soos haar eie bossie hare.  

Wat is die verskil, het ek gewonder, tussen lewend en nielewend,

wat op die oog af so eenders lyk? Ons het saam verder gereis.

Ek was op soek na die reservaat van ‘n Griekwastam,

in 1922 met bomwerpers van die Eerste Wereldoorlog

uitgewis in die laaste koloniale stryd teen ‘n inheemse volk,

op bevel van Jan Smuts, ‘n stigter van die Volkebond.

Dit het nie meer bestaan nie. Nog minder die stam.

Ons het stories uitgeruil. Sy’t ver getoer deur Afrika.

Die man wat sy ontmoet het, wat geglo het hy’s Livingstone.

Die vrou van wie ek vertel is, ‘n ryloper se spook

wat mans verlei, en heel bedrieglik ook. ‘n Griekwa.

“Jy herinner bietjie aan hom, die Livingstone-kêrel.”

Ek, skouerophalend: “Skrywers is maar mislukte avonturiers.”

Ek’t haar dopgehou waar sy hare kam ná ‘n spetterende stort

voor die spieël op ‘n vervalle gasteplaas, deurskynend

met die lig van agter, gespyker teen die glans.

Die ver geluid van bokklokke, wat indryf op die wind …

“‘n Ander storie in die ryloop gehoor.

Laer af. Hulle sê daar die locals hang ‘n bok

se bekkenbeen in die deurpos op ‘n paartjie se huweliksnag.”

Sy was nuuskierig oor sulke stories, ‘n ontgoëlde stadsmeisie:

“As witmense só kon saamleef met hul bygelowe

sou ons die mislukkings van ons rede beter verstaan.”

Ek het haar tepels voel aandruk waar sy langs my lê

en praat onder die dakwaaier se gewiebel en -kraak,

‘n tam wawiel wat spore klief  in ‘n ander dimensie,

gemerk hoe haar oogglinstering in wasigheid omslaan,

toe sy oorleun om te reik na iets onbenulligs

en liggies haar aanraking oor my maag laat sloer.

In die omdraai het my klere verstrengel in ‘n wip.

‘n Lieflike vrou. Maar ek had verbintenisse.

Niks meer het gebeur nie. Maar my fantasie ontken ek nie.

“Wanneer jy laatnag ‘n huis binnegaan, loop rug eerste in,

anders kom die nagspoke in wat heelnag lank

met jou sal plesier hê, en jou gestroop in die oggend agterlaat.”

“Wie wil só ‘n lot misloop?” vra ek. En ons lag.

Haar oë rek: “Hulle sê ook, slaap jy met ‘n gees

kan jy nooit weer ‘n mens ten volle geniet nie.”

Oplaas mik ons vir ‘n skiereiland, ondanks die stormwind.

Mis het oor die pad gesliert, lakens sand, ‘n taai bruin reën;

skaduwees, van die stroke waaisand, die bewegende mis.

Dit was die dag voor ons paaie moes skei.  

Ek sou haar aflaai by die splitsing, in die hoofpad, by die vurk.

Met moeite slaan ons die tente op, sakdoeke op ‘n kaap.

Wat is dit in die mens se aard wat blootstel skoonvee maak?

Die wind het die lanterns opgehits, die koolstofblaartjies

met ‘n pluk gestroop. Die dae was somber, die nagte beenwit.

Ons het in een tent geslaap teen die loeiende storm.

Mekaar vasgehou. Niks meer, soos ek sê. Tog onthou ek

‘n helder, intense droom, hoe ek sweef bo die tent in die nag

en afkyk op die lap wat freneties aan sy roedes bibber,

amper plat teen die grond gewaai om telkens weer

regop te spring, ‘n duisend gietvorms van die figure binne.

Die plastiek het hul vorms laat bult en peul

in allerlei verdraaiings, sodat dit lyk of hulle stoei.

Hulle het posisies omgeruil, beurtelings bo,

‘n tweeling wat driftig in hul baarmoeder groei -

die glimlagte wat teen die seil smak, ‘n vryfprent van skedels …

Die volgende dag op die agt uur lange rit terug na die nasionale pad

deur woestynland het nie een veel gehad om te sê nie.

By die bestemde kruispad het ‘n vragmotor al gewag

en onverwags skielik was die skeiding daar.

Ek het nooit die briewe ontvang nie wat sy belowe het

om te skryf wanneer sy terugkom in haar eie land.

Dis jammer hoe mense net kontak verloor.

En die videogedeeltes met haar op het skade gekry;

so ook my liefdesverhouding, tuis.

Vir lank nie aan haar gedink nie, mense kom en gaan -

tot nou die dag,

                           daai storie van die Griekwa wat spook

en die bedrieglike gedaantes waarin sy verskyn.

© Charl-Pierre Naudé

Bronne:

Franz Kafka, The Complete Short Stories: ed. Nahum N. Glatzer, Vintage, 2005.

Umberto Eco:  On Literature. Secker & Warburg, 2002. 

Dick Allen: “Overcoming the tic of techniques: the eergence of expansive poetry”. Op internet.

C-P Naudé, In die geheim van die dag, Protea, 2004

Vertaling maak jou nederig

HP van Coller in gesprek met Louis Esterhuizen 

HP van Coller     Hendrik Petrus van Coller is op 24 Maart 1949 in Pretoria gebore. Tans is hy  uitstaande professor en hoof van die Departement Afrikaans en Nederlands, Duits en Frans aan die UV.  Hy is  lid van verskeie nasionale en internasionale verenigings en sedert 2005 ook voorsitter van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns. Prof. Van Coller is ook betrokke by die redaksies van verskeie geakkrediteerde tydskrifte: hy is onder meer redakteur van Stilet, redaksielid van die Tydskrif vir Geesteswetenskappe en was ook die redakteur van Perspektief en Profiel. Onlangs het ’n bundel vertalings van gedigte deur Luuk Gruwez (Bandelose Gedigte), sowel as ’n bundel literêre opstelle, Tussenstand, uit sy pen verskyn. Prof. Van Coller se stokperdjies en belangstellings sluit wynproe, wynmaak en –veroudering, kosmaak en skryf in.

Hennie, jy is sedert 2005 voorsitter van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns. Kan jy, ter inleiding, vir ons ’n breë oorsig van jul werksaamhede gee?

Die werksaamhede van die Akademie is onder andere die uitbou van die Afrikaanse taal as wetenskapstaal en taal van hoër funksies. Daarom ook ons taak as opsteller van die Spelreëls vir Afrikaans én ons bekroning van letterkundige werke van gehalte oor ʼn breë spektrum. Met die instelling onlangs van die Elsabé Steenbergprys vir vertaalde kinder- en jeugliteratuur dek ons as Akademie (deur die letterkundekommissie) nou waarskynlik die meeste van die aspekte en vertakkinge wat verband hou met die Afrikaanse literatuur.

Binne ’n enkeltalige gemeenskap is dit vir die staat natuurlik moontlik om ’n enorme bydrae ten opsigte van die behoud en verbreding van hul letterkunde te lewer, terwyl die staat se direkte betrokkenheid ten opsigte van ’n spesifieke taalgroep se letterkunde binne ’n meertalige gemeenskap veel meer kompleks en derhalwe genuanseerd is. Voel julle as Akademie dat julle ’n besonderse rol het om te speel ten opsigte van beleid en kanalisering van ons letterkunde?

Die SA Akademie probeer literatuur in Afrikaans daadwerklik bevorder, veral deur die toekenning van pryse vir bykans alle genres en sub-genres en deur die aanmoediging van vertaling. Naas die Hertzogprys, wat steeds die mees prestigieuse literêre prys is, ken ons die Eugène Marais-prys toe vir die eerste of tweede literêre publikasie van ʼn skrywer (dus nog iets van ʼn aanmoediging), pryse vir kleuter-, kinder- en jeugliteratuur én selfs vir nie-fiksie. Ons ken ook twee vertaalpryse toe en selfs pryse (die Poortpryse) aan leerders op skool, dus jong, ontluikende skrywers om hulle daardeur aan te moedig én te beloon. Die Gustav Preller-prys vir literêre kritiek en literatuurwetenskaplike prestasie in Afrikaans is bestem vir akademiese skryfwerk. Die Akademie het in die verlede belangrike publikasies die lig laat sien, soos Afrikaans in English Translations, iets wat ons tans weer oorweeg.

Die toekenning van pryse is helaas iets wat dikwels kontroversie ontlok; veral wanneer die prys – soos die Hertzog-prys, byvoorbeeld – die mees gesogte prys in die Afrikaanse letterkunde is. Bestaan daar ’n vaste stel riglyne wat julle in jul beoordeling toepas, of bepaal die aard van die voorgelegde tekste die modus operandi?

Die literêre prystoekennings van die Akademie was in die verlede dikwels omstrede en het by tye aanleiding gegee tot hewige polemieke. Vir ʼn goeie oorsig hiervan kan geïnteresseerdes gerus Draer van ʼn droom lees. Hierdie eeufeespublikasie deur die bekende Pieter Kapp is ʼn geskiedenis van die Akademie se afgelope 100 jaar en word tydens ons eeufeesvierings in Bloemfontein (24 Junie 2009) bekendgestel. Prof. J.P. Smuts het ook ʼn boeiende artikel gepubliseer in Tydskrif vir Geesteswetenskappe (45(1): 1-14, Maart 2005) en ʼn artikel van my verskyn ook eersdaags in dieselfde tydskrif. Maar ons kommissie wat uit sewe lede bestaan (Louise Viljoen, die voorsitter, Helize van Vuuren, Heilna du Plooy, Daniel Hugo, Stewart van Wyk, Heinrich Ohlhoff en Hennie van Coller), bekroon elke drie jaar die beste boek van die voorafgaande drie jaar in een van die hoofgenres. Vanjaar was dit die drama se beurt, volgende jaar die poësie en so voort. Ons laat ons lei deur letterkundige oorwegings en daar word telkens ʼn “verkenner” aangewys vir elke prys om ʼn kortlys saam te stel.

Ek is bewus daarvan dat daar in vele van die Akademie se afdelings ’n definitiewe uitreik na ander taalgroepe in ons land is. Deel die Letterkundekommissie hierdie ingesteldheid of is jul belang uitsluitlik die Afrikaanse letterkunde?

Die Akademie self reik uit na alle taalgroepe, veral deur die hulp wat ons verleen ten opsigte van terminologieskepping, die opstel van spelreëls, die maak van woordeboeke (wat dikwels drietalig is!) en die bekroning by tye van bv. televisiestukke wat nie net in Afrikaans is nie. Maar ons Engelse literêre pryse is in die loop van die tyd oorgedra aan instansies wat primêr verantwoordelik is vir die Engelse literatuur én die kundigheid besit. ʼn Mens moet jou nie te veel aanmatig nie. Maar veral deurdat ons vertaling só aktief ondersteun, wys ons dat ons ander literature ag.

Dan het jy – bo en behalwe al bogenoemde werksaamhede - ons verlede jaar verras deur ook nog as vertaler te ontpop! Uit jou pen het naamlik vertalings van Luuk Gruwez se gedigte (Bandelose gedigte, Praag Uitgewers) verskyn. Hoekom het jy juis op Gruwez besluit?

Louis, dis eintlik ʼn lang storie. Ek was in 2002 gasdosent by die Rijksuniversiteit van Groningen en het een middag saam met die Nederlandse digter, Willem van Toorn geëet. Tydens ete het ek hom vertel van my ideaal om ʼn werkswinkel te reël waaraan Nederlandstalige en Afrikaanse digters deelneem en waartydens hulle mekaar se gedigte vertaal. Hy was onmiddellik entoesiasties daaroor. Terug in Suid-Afrika het ek so ʼn werkswinkel georganiseer in Bloemfontein. Willem het die Nederlandstalige digters - hy self, K. Michel, Miriam Van hee en Luuk Gruwez, uitgenooi (die Afrikaanse digters was, soos jy weet, jyself, Daniel Hugo, Vincent Oliphant en Charl-Pierre Naudé).  Tydens die werkswinkel wou ek nie ledig sit nie en het besluit om ook deel te neem aan die vertaling. Luuk het baie van my vertalings gehou, veral dié van “Dikke mensen”. Ek het besluit om ook van sy ander gedigte te vertaal en so het ek werklik geïnteresseerd geraak in sy werk, waarskynlik omdat ek baie van die vernufspoësie hou. Boonop is Gruwez se poësie toeganklik, humoristies, ironies en selfs ietwat sinies – eienskappe (byna sê ek “deugde”) wat ek ʼn paar jaar gelede gemis het in die Afrikaanse digkuns. Dit het uiteindelik gelei tot die publikasie van Bandelose gedigte, ʼn keuse uit sy werk in Afrikaanse vertaling.

In een van Paul Muldoon se Oxford-lesings (uitgegee as The end of the poem – Oxford lectures in poetry, Faber  & Faber, 2006) betoog hy dat die vertaalde weergawe van ’n gedig volwaardig ’n gedig is in sy eie reg; net soos die oorspronklike teks (gedig) in wese óók “vertaling” is (The end of poetry, p.195). Stem jy saam met hierdie stelling?

Die begrip “vertaling” is uiteraard wyd toepasbaar. Selfs die interpretasie van ʼn teks word soms ʼn vertaling genoem omdat dit ʼn herenkodering van ʼn boodskap is. Maar vertaling veronderstel eintlik die omsetting van ʼn bepaalde teks / diskoers in ʼn ander taal sodat daar sprake is van ʼn bepaalde ekwivalensie tussen die oorspronklike teks (dié in die brontaal) en die vertaalde teks (in die doeltaal).  Maar dit impliseer ook dat die nuwe produk ʼn volwaardige, relatief outonome teks moet wees.  André P. Brink neem byvoorbeeld vertalings van gedigte op in die nuwe uitgawe van Groot Verseboek sonder die oorspronklike tekste sodat dit vanselfsprekend beteken dat hy die vertalings as volwaardige gedigte beskou.

Daar bestaan ’n algemene opvatting dat die vertaler uiteindelik moet kies of hy getrou wil bly aan die letterlike betekenis van die vers óf die toon daarvan, aangesien dit bykans onmoontlik is om aan beide reg te laat geskied in die teikentaal. Was jy ook met so ’n keuse gekonfronteer?

In die afgelope dekades, was die vertaalwetenskap ʼn wetenskaplike fokusgebied en was veral bybelvertaling ʼn belangrike stimulus. Vertalers is nie altyd ook vertaalwetenskaplikes nie, maar die meeste neem wel deeglik kennis van nuwe teoretiese uitgangspunte.  Volledige ekwivalensie tussen die bron- en die doeltaal is ʼn onbereikbare ideaal, sodat die meeste teorieë op ʼn spektrum geplaas kan word wat strek van opvattings wat  veral getrouheid teenoor die brontaal predik, of dié wat die doeltaal as die belangrikste ag, in só ʼn mate selfs dat die vertaler ʼn groot mate van vryheid gegun word wat die omgaan met (en getrouheid teenoor) die brontaal betref.  Daar het al baie stemme opgegaan wat beweer dat poësie in wese onvertaalbaar is en die ou stelling sou bevestig dat vertaling altyd ontrouheid impliseer.  Binne my vertaalopvatting is die oorspronklike teks baie belangrik en probeer ek om dit sover as moontlik te eerbiedig wat “vorm en inhoud” betref.  Daarom domestikeer ek nie soveel nie:  name en plekke bly behoue: ʼn merel word nie ʼn Suid-Afrikaanse sangvoël nie en lente vind plaas in Mei en nie in September nie.  Maar Gruwez het self aan my gesê dat klank en ritme skering en inslag vorm van sy poësie en dat as ek móét kies tussen betekenis en die klankmatige, laasgenoemde die deurslag moet gee.

Wat was die moeilikste aspek van hierdie projek vir jou? En die mees bevredigende?

Die moeilikste van hierdie projek was om Gruwez ʼn Afrikaanse tong te gee. Alle vertalers uit Nederlands weet van “valse vriende”, woorde wat oënskynlik dieselfde beteken omdat hul dieselfde lyk, maar in feite wolwe in skaapsklere is. Nederlandse woorde dra meestal veel meer betekenisse as Afrikaanse woorde en ʼn vertaler moet derhalwe dikwels één betekenis kies. Weens die feit dat Afrikaans nie beskik oor die Imperfektum as grammatiese tydsvorm nie, word ʼn vertaler ook verplig om kreatiewe maniere te bedink om die verlede weer te gee sonder die dreun van die Perfektum se “het ge”.  Vertaling is vir my ʼn strewe na ʼn ekwilibrium, ʼn “balanstoertjie” waartydens die bron- en doeltaal gelykberegtig word: wat jy verloor aan alliterasie, probeer jy voor vergoed deur assonansies of akkonsonansies te benut; wil binneryme byvoorbeeld nie werk nie, dan probeer jy “vergoed” deur rykryme te gebruik. Omdat ek ʼn bepaalde rympatroon en ʼn bepaalde metriese skema as belangrik beskou, was die mees bevredigende wanneer alles saamwerk, byna soos ʼn Nederlandse wintersjas wat omskep word tot ʼn Afrikaanse jagbaadjie. Dan voel jy - dalk net vir ʼn oomblik, asof die muse jou ook met ʼn besoek vereer het.

Ten spyte daarvan dat daar uitstaande vertalings in die Afrikaanse digkuns bestaan, wil dit tog voorkom asof poësie in vertaling selde indien ooit na waarde geskat word; terwyl dit júís een van die belangrikste funksies in enige dinamiese letterkunde behoort te wees … Waaraan sal jy hierdie apatie ten opsigte van vertaalde tekste in ons eie digkuns toeskryf?

André P. Brink het begin om in die twee laaste uitgawes van sy Groot Verseboek meer aandag te gee aan vertalings. Boonop het die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns onlangs ook ʼn nuwe vertaalprys, naamlik ʼn prys vir die beste vertaling van kinder- en jeugliteratuur by sy reeds bestaande vertaalprys te voeg.  Dit is alles tekens dat die gety dalk begin keer.  Want oral ter wêreld kla vertalers omdat hul werk nie na waarde geskat word nie en hul name òf dikwels ontbreek òf êrens in kleinletters vermeld word.  In Suid-Afrika is uitgewers besonder onwillig om poësievertalings uit te gee omdat dit (nes die poësie self) swak verkoop en boonop dikwels die skyf is van bitsige resensies van mense wat eintlik dink dat hulle dit beter sou kon doen.  En moet ek byvoeg, dikwels geskryf deur mense wat nog nooit hul hand gewaag het aan poësievertalings nie. Vertaling maak jou nederig.

Hennie, jy is uiteraard bekend as akademikus en dan nou ook as vertaler. Maar – daar lê nie dalk ook nog ’n paar verdwaalde verse in ’n onderste laai by jou waarmee jy ons binnekort gaan verras nie?

Louis, ek was verlede jaar die medewenner van die AB se letterkundekompetisie vir “debuutskrywers” met ʼn bundel verse, getitel Grimlag. Dit lyk my dit sal verskyn as ek al dood is, omdat hierdie (verwerkte) bundel reeds maande lê by die uitgewers sonder dat ek ʼn woord van hulle verneem. Inmiddels skryf ek voort: ʼn klompie gedigte het verskyn in tydskrifte, Pomp en huldigingspublikasies. Ek was onder meer ook deel van Franci Greyling (NWU) se projek “Kreatiewe Kreature” by Aardklop 2008 en was in 2008 en vanjaar weer ʼn deelnemer aan Bernard Odendaal en Ben Botma se “Allooi-inisiatief”, waaraan digters en kunstenaars deelneem.

Dankie vir ’n heerlike gesprek, Hennie. Sal jy so vriendelik wees om een van jou verse hieronder vir ons lesers oor te tik? En dalk sommer jou vertaling van Luuk Gruwez se “Dikke mensen” waarna jy hierbo verwys het?

Graag. Terloops, die gedig hieronder hoort by die “Allooi-inisiatief” waarna ek verwys het.

OLEA EUROPAEA

Selfs die liefde duur nie,

sê die ietwat siniese Siënese digter,

skynbaar oortuig dat min dinge

ooit  ʼn ewigheid kan duur.

Maar sý gebied is die streke

van dun denne, druiwe,

bosse vol skugter duiwe,

bronne, beke en brame –

byna asof vog en genade te veel was.

Jy, daarteenoor gedy in droogte,

skraal grond, klippe om jou wortels

stewig aan te anker;

winde waarmee jy moet saambuig.

God self het jou bedink

en fluister by tye deur jou blare,

al hoor mens dikwels in jou bysyn net

ou deur-die-blare-Bacchus sing.

Jou kreupelstam verberg

die gang van eeue.

Jou hout behou die son se blink.

Jou maagdelike, suiwer sap

word wêreldwyd geskink

en in jou kinkels en jaarringe

sit jou onthou.

Mooi moet dit wees

om uit te kyk op die asuurblousee,

terracotta bruin berge

klipperig soos grou Karookoppe;

gekoester te word

deur lou, souterige seewinde

wat in jou vrug-vlees nasmaak;

bruin te raak van die blakende son,

vrugbaar te bly deur eeue

om altyd weer soos ʼn jongvrou

keurig uitgedos te wees

in ʼn silwer-groen bruilofskleed.

(c) HP van Coller

*           *           *           *           *

DIKKE MENSEN (BG, bl. 90)

I

Dikke mensen weten alles van de liefde,

tot in de meest verloren uithoek van hun lijf,

de catacomben van hun vlees.

Hun buik is buitenland waarin zij wonen,

aldoor verlangend naar de slankste tailles

die hen doen watertanden als gebak.

Er is geen mens oprechter droef,

zo goedlachs treurig in die afgelegen balg,

die verre tenen en die bolle billen,

alsof zij slechts uit overschot bestaan:

zo ’n kleine honderd kilo niets

die niemand ooit zal willen.

II

Zij kunnen zich zo dwaas vermaken met hun vlees

dat aast op suikerspin of speculaas,

tot in hun laaste kilo ridicuul

op zoek naar al het zoets der liefde.

Hun lichaam is het hunne niet.

Elk klein teveel is groot gemis.

Maar stropen zij het zwoerd af van hun ziel,

zij blijven ingeduffeld in hun vet

dat zij nooit ontberen kunnen:

alsof zij slechts van buik en billen

niet al te onbemiddeld zijn

en enkel dat behouden willen.

Want ieder afscheid weegt hun zwaar.

Wie staat er klaar met gul applaus

wanneer zij straks in aller ijl

de glijbaan naar het graf afgegaan?

(c) Luuk Gruwez 

VET MENSE

I

Vet mense weet alles van die liefde,

tot in die verste uithoeke van hul lede,

die katakombes van hul lyf.

Hul buike is die buitepos waarin hul woon,

voortdurend hunkerend na die slanke lyf

waarna hul smag soos na koekstruif.

Daar is geen mens só hartlik hartseer nie,

só doodtevrede treurig in die afgeleë pens,

die veraf tone en die bultende boude,

asof hul uit oorskot slegs bestaan:

so amper honderd kilo niks

wat niemand ooit wil hê nie.

II

Hul kan hulself so dwaas vermaak met hulle lywe

wat aas op suikerdons of spekulaas,

tot in hul laaste lawwe kilogram

op soek na soetheid in die liefde.

Hul liggaam is hul eie nie.

Elke klein oordaad is groot gemis.

Maar pluk hul ooit die siel se vetlaag af,

hul bly soos in ’n jas gehul in vet

wat hulle nooit kan mis nie:

asof hul slegs van boude en buik

nie al te arm is nie

en slegs dít wil gebruik.

Want elk afskeid is vir hulle swaar.

Wie staan gereed met gul applous

wanneer hul later in aller yl

met die glybaan na die dood toe pyl?

(c) HP van Coller

Om blare aan ‘n boom te hang

Luuk Gruwez in gesprek met Louis Esterhuizen

Luuk Gruwez Luuk Gruwez (gebore in 1953) is tans een van die bekendste (en mees gewilde) digters in Vlaandere en Nederland. In 2007 verskyn Bandelose gedigte: 1977 – 1990 by Praag Uitgewers en bevat ʼn keur uit sy poësie wat deur H.P. van Coller in Afrikaans vertaal is. Ondermeer is drie van hierdie vertaalde verse deur André P. Brink in die Groot Verseboek (Tafelberg, 2008) opgeneem. Aangesien nie baie Afrikaanse poësieliefhebbers vertroud is met hierdie begaafde digter se werk nie, het ons dit goed gedink om via e-pos met hom ʼn onderhoud te voer ten einde ietsie meer omtrent sy ingesteldheid jeens sy ambag vas te kan stel.

1. Luuk, in ’n onlangse onderhoud wat in die Januarie-Februarie uitgawe van Poëziekrant verskyn het, sê jy onder andere: “Ik verfoei de herfst; ik heb een overdreven verwelkingsbesef. Ik begrijp Herman de Coninck, die schreef dat hij elk blad het liefste weer aan de boom had willen hangen.” Verteenwoordig hierdie stelling iets van ’n arse poetica vir jou?

Een van mijn talrijke hebbelijkheden is deze: bijna al mijn gedichten zijn ontstaan vanuit de behoefte gebrek en gemis ongedaan te maken. Ik kijk om me heen en ik stel vast dat die zogenaamde schepping die door een zichzelf almacht toedichtende God is geschapen tal van gebreken vertoont. Zelfs in de natuur. In alles is de kiem van het verval geplant. Als dichter voel ik de drang om wat ik de constructiefouten van de schepping noem te herstellen. Dit tegen beter weten in. Ook in mijn houding tegenover mijn medemens speelt dit principe. Ik sta nogal bekend voor gedichten waarin onfortuinlijke naasten worden geportretteerd, mensen die het niet gemaakt hebben, mensen van wie het bestaan niet vanzelfsprekend is en die mij er als het ware toe aanzetten hun bestaan alsnog meer glans te geven. Ik weet wel dat de poëzie niet heel veel vermag, maar ik probeer die mensen in mijn gedichten toch een stem te geven vanuit een omslachtige poging om de spreekbuis van de stemlozen te zijn. Natuurlijk beschouw ik ook mezelf tot op zekere hoogte als een stemloze. Poëzie schrijven is een vorm van alternatief spreken. En ik heb wel eens geschreven dat wie niet langer wil stotteren, moet zingen. Het compensatiegehalte dat in de poëzie aanwezig is, is nauwelijks te onderschatten.

2. Dit is egter ook so dat humor ʼn belangrike funksie vervul in jou digkuns. Is humor vir jou ʼn opsetlike en doelbewuste wapen in dié aanslag op verwelking of is dit iets wat spontaan in jou verse na vore kom? (Ek sal bly wees indien jy sommer jou besonderse gebruik van ironie by jou antwoord kan betrek aangesien dié twee dikwels hand-aan-hand loop; veral in jóú poësie …)

Mijn poëzie is allicht zoniet humoristischer dan toch ironischer dan ikzelf. Ik sta nogal achter het idee dat ironie het wapen van de lafaard is, al is dit misschien net iets te kras uitgedrukt. Ironie betekent namelijk ook een uiting van twijfel en  houdt in dat men alle dogma’s ondergraaft. Ten slotte is zij het gevolg van een soort nietigheidsbesef: wij stellen niet heel veel voor in de kosmos; waarom zouden wij dan druk doen en de zaken gewichtiger voorstellen dan zij zijn? Je kunt - met enige veralgemening - de lezers van mijn proza en mijn poëzie in twee categorieën indelen: die met zin voor humor en die zonder. De eerste categorie weet mij doorgaans het meest te appreciëren. Mijn classificatie houdt overigens geen veroorde­ling van de humorlozen in: vaak zijn dat juist erg lieve mensen. En God weet dat ik - waar het diegenen met gevoel voor humor betreft - bespaard wil blijven van de platte grapjassen die het medialand beheersen. Trouwens: hebben die wel echt gevoel voor humor?

3. In dieselfde onderhoud sê jy ook: “Ik zou me veel liever willen profileren als ambachtsman dan als kunstenaar.” Wat jy dalk uitbrei op hierdie begrip? Wat beteken dit om as “ambagsman” met die poësie om te gaan eerder as “kunstenaar”?

Een ambachtsman probeert middels zijn ambacht tevredenheid te verwerven, een kunstenaar mikt hoger, gaat op zoek naar geluk. Wanneer een ambachtsman mislukt in zijn streven is de frustratie dan ook minder groot dan wanneer een kunstenaar dit doet. Een kunstenaar is namelijk absolutistischer ingesteld. Dat hij niet het opperste bereiken kan, stemt hem niet alleen ontevreden, maar deprimeert hem onophoudelijk. Een van mijn boutades luidt: ‘Claus is ontevreden omdat hij Shakespeare niet is, en Shakespeare omdat hij God niet is.’ Kunstenaars, en dichters par excellence, hebben continu het gevoel dat er in de wereld alleen maar plaats is voor de eerste en de beste. Het is gezonder als je zoals een keurige ambachtsman beseft dat ook de zesendertigste bestaansrecht heeft.

4. Impliseer die begrip “ambagsman” vir jou ook dat jy konstant ander digters se werk moet lees ten einde op hoogte te bly van nuwe tendense in jou bedryf? Indien wel – lees jy selektief volgens ʼn vasgestelde program, of lees jy na willekeur? Kan jy miskien so ʼn paar van jou gunsteling digters uit te sonder?

Het is zo dat ik in mijn hoedanigheid van recensent voor De Standaard der Letteren één keer per maand de dichtbundel  bespreek die mij - in gunstige zin - het meest getroffen heeft. Dit houdt dus in dat ik enkel positieve recensies aflever. Mijn motivatie in dezen is dubbel. Eerst en vooral ben ik van mening dat, wanneer er in de krant helaas maar zo weinig ruimte beschikbaar is voor een genre als de poëzie, wij beter aandacht kunnen schenken aan wat onze waardering verdient. Ten tweede is het zo dat ik het moeilijk heb met het feit dat wij van kindsbeen af het voorwerp van beoordeling zijn. Nooit mag je eens waardenvrij bestaan. Altijd is in dit ondermaanse kennelijk verantwoording vereist. Ik oordeel en veroordeel niet graag, omdat ik niet graag beoordeeld of veroordeeld word. Onder meer om die reden heb ik bijvoorbeeld altijd geweigerd om deel uit te maken van een literaire jury. Als recensent die de nagenoeg volledige poëzieproductie uit Vlaanderen en Nederland ter recensie in zijn brievenbus krijgt, blijf ik dus hoe dan ook op de hoogte van het reilen en het zeilen in het poëzielandschap. Ik probeer mij vanuit mijn ongeloof in één zaligmakende poëtica ruimhartig op te stellen: ook wie anders gebekt is dan ikzelf, moet op grond van zijn metier de aandacht krijgen die hij verdient.  Natuurlijk zijn er dichters die mij beter liggen dan anderen. Ik noem nu maar voor de vuist weg Leonard Nolens, Hugo Claus, Rutger Kopland, Menno Wigman, Hester Knibbe, Miriam Van hee, Gerrit Komrij, Ingmar Heytze en Anton Korteweg. Maar ik zou morgen net zo goed een lijst met evenwaardige andere namen kunnen opsommen.

5. Vergewe my as ek dit sê, maar jy is nogals iemand met vreemde skryfgewoontes en –rituele. So weet ek van ’n periode toe jy slegs kon skryf met ’n bandopname van spesifiek ’n Hoover-stofsuier se gedreun in die agtergrond; tans skryf jy egter weer net in absolute stilte met géén musiek in die agtergrond nie. Dan volg jy ook ’n vaste roetine: begin presíés op kwart voor tien in die aand skryf, byvoorbeeld, met presies dié keuse van drankie om jou te ontspan, ens. Enige verduideliking hiervoor?

Ongetwijfeld een neurotische, misschien wel autistische trek van me. Ik heb nood aan een gestructureerd bestaan. Dat maniakale streven om een strikt gereguleerde invulling van mijn dag te realiseren, is mijn poging om de chaos op een afstand te houden. Wat die opname van een stofzuiger betreft: ik was niet de eerste om die als een soort achtergrondmuziek te gebruiken. Ook de Nederlandse auteur Vestdijk maakte hier destijds al gebruik van. Maar bij hem kwam het er in eerste instantie op aan zich van alle mogelijke onvertrouwde geluiden af te schermen. Wat mij interesseerde was toch veel meer de louter fysische rilling, een reminiscentie aan prenatale geborgenheid. Maar ik ben vast niet goed snik: mijn punctualiteit, bijvoorbeeld, is ongeëvenaard. Ik ben betrouwbaarder dan een klok.

6. Toe ek en Marlise verlede jaar by jou op besoek was, het ek heelwat items in jou woonplek raakgesien wat duidelik baie sentimentele waarde vir jou het; is jy inderdaad sentimenteel gedraad? Ek vra dié vraag aangesien jou verse dikwels ook die opteken van ‘n amperse vergange wêreld en leefwyse is. En hieruit voortvloeiend: hoe omgewingsgerig is jy? Lewer die dorp waarin jy woon (Hasselt) byvoorbeeld ‘n direkte bydrae tot jou skryfwerk of is dit merendeels die (vergange) landskappe van jou jeug wat jou inspireer?

Het is waar dat ik von Kopf bis Fuss uit een verboden gevoel als heimwee besta. Ik vertoon een maniakale soort trouw, ben niet in staat tot afscheid. Allicht uit een soort verlatingsangst. Bovendien heb ik het moeilijk met de pretentieuze aspiraties van het heden. Want wat is het heden meer dan een scharniermoment tussen verleden en toekomst. Eén enkel moment is het heden. Het verleden en de toekomst zijn een eindeloze aaneenrijging van momenten. Ik wil niet aanvaarden dat het heden zomaar mag poneren dat men net zoveel waard is als zijn laatste score. En ik vind dat een mens het verdient te worden gezien als de optelsom van al zijn leeftijden. En om op dat andere onderdeel van je vraag te antwoorden: ja, mijn interieur is het museum van mijn verleden, en ja, ik hecht aan omgevingsfactoren; de omgeving is illustratief voor de mens die erin verblijft. Ook aan mijn woonstad Hasselt heb ik in mijn recentste bundel inmiddels een gedicht gewijd. Het gaat mij dus niet uitsluitend om de topoi uit mijn jeugd. Al spelen die uiteraard een grote rol. Het dorp Deerlijk in West-Vlaanderen, bijvoorbeeld, waar ik mijn jeugd heb doorgebracht, speelt in mijn werk een erg belangrijke rol. Men is, vind ik, van de plaats waar men voor het eerst verliefd is geweest.

7. Sedert 1994 is jy reeds voltyds digter; iets wat vir ons in Suid-Afrika haas ondenkbaar is. Kan jy dalk ’n aanduiding gee van die verskillende maniere waarop jy – bo en behalwe die verkope van jou bundels – genoegsaame inkomste kan genereer ten einde voltyds te kan skryf?

Het is wel waar dat ik voltijds auteur ben, maar eigenlijk is die situatie alleen maar mogelijk door het feit dat de commissie Poëzie van het Vlaams Fonds voor de Letteren (soms ook die van het Nederlands Fonds) mij elk jaar een vrij royale werkbeurs toekent. In Vlaanderen wordt die in maandeenheden uitgedrukt. Een maandeenheid is vergelijkbaar met wat een leraar in het secundair onderwijs elke maand verdient. Ik krijg doorgaans zes maandeenheden. Voor de rest van mijn inkomsten ben ik aangewezen op lezingen en op het schrijven van poëzierecensies voor de Belgische krant De Standaard. Het is dus echt niet zo dat ik van mijn gedichten kan leven: het bedrag dat ik daarvan opstrijk, is verwaarloosbaar, ook al verkoop ik vrij goed.

8. Van jou verse is enkele jare gelede deur Hennie van Coller vertaal en van dié vertalings is selfs in die nuwe Groot Verseboek opgeneem. Ook het jy al by verskeie geleenthede deelgeneem aan verskeie feeste (soos die Woordfees, byvoorbeeld) en ander geleenthede in Suid-Afrika. Lees jy dikwels Afrikaanse poësie en kan jy dalk in die breë ’n paar opmerkings maak rakende jou siening van die Afrikaanse digkuns tans?

Ik moet tot mijn niet geringe schaamte bekennen dat ik niet echt veel Afrikaanse poëzie lees. Maar mede door mijn contacten met dichtersvrienden en door het bladeren in het Groot Verseboek heb ik toch enig benul van wat zich in de Afrikaanse poëzie afspeelt. En ik moet zeggen dat de kwaliteit daarvan mij, zeker in het licht van de wetenschap dat het om een klein taalgebied gaat, zeer bevalt. Wat telkens weer opvalt, is het feit dat Afrikaanse dichters niet zelden, maar geheel ten onrechte, een minderwaardigheidsgevoel tegenover Nederland en Vlaanderen etaleren. Allicht doordat Nederlandstaligen numeriek in de meerderheid zijn. Laten jullie één ding niet vergeten: dat jullie over een taal beschikken met een groot poëtisch vermogen, een taal die een en al sensualiteit is. Jullie spreken is een soort strelen.

Publikasies deur Luuk Gruwez

POEZIE:

Stofzuigergedichten (1973), Orion-DDB, Brugge.

Ach, wat zacht geliefkoos om een mild verdriet (1977), Orion-DDB, Brugge.

Een huis om dakloos in te zijn (1981), Manteau, Antwerpen-Amsterdam.

De feestelijke verliezer (1985), Manteau, Antwerpen-Amsterdam.

Dikke mensen (1990), De Arbeiderspers, Amsterdam.

Vuile manieren (1994), De Arbeiderspers, Amsterdam.

Bandeloze gedichten (1996), bloemlezing uit de poëzie van voor

Vuile manieren, De Arbeiderspers, Amsterdam.

Dieven en geliefden (2000), De Arbeiderspers, Amsterdam.

Allemansgek (2004), De Arbeiderspers, Amsterdam.

Psilo (2007), De Arbeiderspers, Amsterdam.

Lagerwal (2008), De Arbeiderspers, Amsterdam.

PROZA:

Onder vier ogen, Siamees dagboek, samen met Eriek Verpale (1992),

De Arbeiderspers, Amsterdam.

Het bal van opa Bing (1994), De Arbeiderspers, Amsterdam.

Lucky Star (1995), televisiemonoloog voor de IKON en de BRTN.

Een bijzonder bevallig paar (1996), scenario voor de IKON en de BRTN.

Het land van de wangen (1998), Privé-Domein, De Arbeiderspers, Amsterdam.

Slechte gedachten (1999), De Arbeiderspers, Amsterdam.

De maand van Marie (2002), De Arbeiderspers, Amsterdam.

Een stenen moeder (2004), De Arbeiderspers, Amsterdam.

Pizza Peperkoek (2009), Poëziecentrum, Gent.

Gedigte - Luuk Gruwez

MOEDERS

Mens herken hul van ver en van vroeër: altyd in rep en roer,

altyd die bekende rumoer. Of ons nie te koud kry nie

miskien, dat ons ons truie toe moet knoop, dat ons

van daardie slegte vriende liewers weg moet bly. Ensovoorts,

ensovoorts. Hulle is van oordosisse versigtigheid vervul,

van lewenslange ensovoorts, rare roeringe in buik en boesem.

Opvallende besonderhede, eeueoud van eenvoud: spermavlekke wat hulle

stil, met dromerige oë uit die lakens van hul seuns uitwas,

meisies wat hul halsoorkop uit die vroue uit moet vee

wat hulle intussen ook geword het. Dit kan in goeie ma’s

geweldig sneeu, veral wanneer geen mens

dit ooit verwag, begin November, sodra die gestorwenes koning kraai.

Hulle gee aan kleuters wolserpe en moffies mee. Piesangs.

lets weerbaars teen trane. En van hul eie ma’s, wat hulle

al hoe meer ontglip, raak hul die laaste moeders. Tot hulle

die hande wantrou wat hul nie langer vas kan hou nie.

November word dit nooit nie, November breek aan. Soos aand.

Lug verplaas sy diepste rooi in blare van beuke en eike.

en vanweë alles wat hul nie meer vas kan hou, hou hy op:

hul wêreld van ensovoorts, en so voort tot die dood.

(vertaling: Hennie van Coller)

MOEDERS

Men herkent ze van ver en van vroeger: altijd in rep en roer,

Altijd dat vertrouwde rumoer. Of wij het niet te koud hebben

misschien, dat onze jas wat hoger moet geknoopt, dat wij

die slechte vrienden beter kunnen mijden. Et cetera,

et cetera. Zij zijn van overdosissen voorzichtigheid vervuld,

van levenslang et cetera, stupide stuwingen in buik en boezem.

Fluorescente details, eeuwenoud van eenvoud: spermavlekken die zij

stil, met dromerige ogen uit de lakens van hun zonen wassen,

meisjes die zij halsoverkop uit de vrouwen moeten wissen

die zij tussentijds geworden zijn. Het kan in goede moeders

allemachtig sneeuwen, voornamelijk wanneer geen mens

het al verwacht, begin november, zodra de doden victorie kraaien.

Zij geven kleuters sjaals en wollen wanten mee. Bananen.

lets dappers tegen tranen. En van hun eigen moeders die hun

meer en meer ontglippen, worden zij de laatste moeders. Tot zij

de handen wantrouwen die hen niet langer vasthouden kunnen.

November wordt het niet, november valt. Als avond.

Lucht verplaatst zijn diepste rood in bladeren van beuk en elk.

En wegens alles wat zij niet meer kunnen houden, houdt hij op:

hun wereld vol et cetera, et cetera en totterdood.

© Luuk Gruwez

Video-snit: Herman De Coninckprijs 2009 - Moeders - Luuk Gruwez

 Webblad http://www.luukgruwez.be

OMA’S METAFYSICA

Oma’s fysiek: nooit komt daar eens een barstje in.

Zij drinkt white spirit uit een soepterrine, slurpt

cyaankali met een rietje of propt zich tussendoor

met ijzervijlsel vol. Waarna één boer, en opgelost!

Zij zingt ook zelf de lof van heel haar lijf.

Zij hinkt met stoere kuiten door het dorp, bezit

de elegantste kromme neus, het sterkste kunstgebit.

En wie heeft zo’n virtuoze wandelkruk als zij?

Eenieder met een beetje mensenkennis

beweert dat ik haar idealiseer. Dat zij bijvoorbeeld

amper weet of het nu eergister of gisteren of morgen is.

En dat zij kaarsen brandt voor een of andere louche Heer.

Maar het is heerlijk om haar op te hemelen.

© Luuk Gruwez

 Terug na bo