Posts Tagged ‘marie bredenkamp’

Vat Vyf, Carina van der Walt. René Bohnen in Hongkong

Thursday, October 6th, 2016

Vat Vyf, met René - foto 1

Goeiedag René,

Baie dankie dat jy ingestem het om ’n paar vrae oor jou poësie-optrede op 14 September in Hongkong hier op versindaba te antwoord. Maar eers: van harte geluk daarmee dat jou Afrikaanse gedig opgeneem gaan word in die bloemlesing van die Sol Plaatje Europese Unie Poësietoekenning van 2016.

1)      Wil jy vir versindaba se lesers meer van hierdie poësiekompetisie vertel?

Die kompetisie word geborg deur die Europese Unie.  Ek het ’n jaar of drie gelede deur Jacana Publishers daarvan gehoor. Dit vind jaarliks plaas. Al die gedigte op die langlys word binnekort in ’n bloemlesing opgeneem sáám met die Engelse vertalings van die gedigte. Die rede daarvoor is dat daar inskrywings in al elf landstale van Suid-Afrika aanvaar is. Ek het met my Afrikaanse gedig die aard en geskiedenis van die Sol Plaatje Foundation in ag geneem toe ek besluit het watter gedig ek wil instuur. Ek is ingenome om ingesluit te wees, omdat ek van multikulturele samekomste hou – of dit nou digters of gedigte is. Tale is musiek en al verstaan mens nie die woorde nie, kan jy die klanke hoor sing of marsjeer of ween. Die kortlys is intussen bekendgemaak. Drie Engelse gedigte het die paal gehaal. Op 9 Oktober  sal die wenner aangekondig word by die Mail & Guardian se Literêre Fees in Johannesburg.

2)      Kan jy vir die lesers vertel hoe jy in Hongkong beland het met poësie?

My reis na Hongkong was ’n geskenk uit die bloute en ek moes binne 24 uur besluit of ek kan gaan of nie. Terwyl ek sake oorweeg het, het ek lukraak “Hong Kong poetry” geGoogle en daar kom ek af op die Peel Street Poets, wat ook ’n Facebookblad het. Toevallig het hulle ’n voorleesaand op die Woensdag gehad wat ek in die stad sou wees. Ek het Henrik Hoeg, die huidige sameroeper, gekontak om vrae rondom die adres te vra, en voor jy kon sê mes, nooi hy ons toe om sommer daardie Woensdagaand te kom voorlees. Skielik het dit vir my dringend noodsaaklik geword om die aand by te woon.  Ek het toe reeds besluit dat ek iets in Afrikaans wil voorlees – miskien as ’n soort voortbestaansbevestiging, of iets, ek weet nie.  En wat ’n aand was dit nie! Die meeste digters het reeds gepubliseer en party van hulle het al TED Talks aangebied. Die kwaliteit van die verse asook die aanbiedings het my baie beïndruk.

Daar was geen vasgestelde tema vir die aand nie én ek het my pakkie verse wat ek gedruk gehad het by die huis vergeet. Daar sit ek toe met net ’n Afrikaanse kwatryn en slegs één van my Engelse gedigte. Daarmee sou ek in die taxi moes klim Peel Street toe. Daar was geen ander keuse nie.

Daar gekom, verwelkom Henrik Hoeg ons. Hy is van Deense afkoms en het as sogenaamde Third- Culture Kid in Hongkong grootgeword. Sy bundel Irreverent Poems for Pretentious People het in 2016 verskyn.  In 2015 het hy die HKELD (Hong Kong English Language Drama) Heart Award gewen. Hy is direkteur van die geletterdheidsprogram by ’n pediatriese geestesgesondheidspraktyk, waar hy spesialiseer in werk met dislektiese kinders. Ons is hartlik deur almal ontvang. Ek kan nie al die name onthou nie. Daar was Andy uit Ierland, wat lank oor ’n bier kom sit en gesels het. Vishal  Nanda, joernalis, kortverhaalskrywer en digter was bekoor deur die “pine trees” in my gedig en dit was sommer weer vir my ’n blitslessie oor ostranenie! Dat dennebome nou vir iemand so eksoties kan wees was ʼn herinnering daaraan dat ons tog maar moet bly streef om die bekende met nuwe oë te sien.

3)      Het jy internasionale digtersvriende gemaak?

Die persoon met wie ek die meeste tyd deurgebring het, is Keisha Siriboe. Sy is ’n produk van Nebraska Universiteit, het haar M.A.-graad aan die Universiteit van Beijing verwerf en is tans besig met ’n PhD aan Hong Kong University. Ons het mekaar later in die week weer besoek en lank gesels oor gedigte, geletterdheid, agtergeblewenes en kwalitatiewe navorsing.

Die verrassing van die aand was sekerlik hoe ons gedigte by mekaar aangesluit het. Daar was twee gedigte oor polisiebrutaliteit in die VSA en mans wat daardeur dood is. Toe lees Keisha haar gedig wat begin met:

 

My father died in silence

And in his passing

He left many things unsaid

Through that experience

He’s taught me

Not to die with secrets

That it’s better to have difficult conversations

While living

Than die

Misunderstood

 

Sowaar begin my gedig met ’n soortgelyke gedagte, maar Keisha was diep geraak deur die band van “sisterhood” wat uit hierdie gedig uit Afrika tot haar gespreek het. Ons wissel steeds gedagtes en emosies in ons briewe. Ons het vanuit verskillende kontinente in die Verre Ooste gaan ontmoet om oor tale heen hande te vat oor gemeenskaplike belewenisse.

Vat Vyf,-met René - foto 2

Wat my eie gedig betref was dit 52 jaar vanaf die ervaringsmoment tot die voorleesmoment en daarom ook nie ontdaan van betekenis vir my nie.

 

Girl talk

 

In the thin calabash of bone

neurons search like recyclers

for origamis of light

in the big remembering

 

For where can a little girl go

once she has kissed the face

of a dead man

 

See your pale daughters bathe

in the river at the rising

of the blue moon

 

Take your eldest and wrap her

in the soft skins of cattle,

let her sleep in the nest

of your stories

 

because where can a young girl go

once she has kissed

a dead man

 

See your daughters kneel

by the bruised mushrooms

on the forest floor

 

The white wings of butterflies move

in the early jasmine, they are pages

in the pine trees – let your voice

be your daughter’s bookmark

 

for she has read the sacred song,

she showed the scribe her breasts,

she has shown him the insides

of her wrists and her shrine

where she cuts

names

until they bleed

 

My Afrikaanse kwatryn (sommer uit my bundel) is baie goed ontvang, met versoeke vir nog, nog gedigte in Afrikaans! Henrik het gemeen hy verstaan so elke tiende woord. Dit herinner hom effens aan sy Deense moedertaal. Ek het die kwatryn laat aaneenloop met my Engelse vers.

 

kinders speel met skedels in die sand

die veerboot se boeg wys oos

woorde hang soos vlieë oor die land

afkop-uile dryf in die umfoloos

 

Gelukkig het Marie Bredenkamp ’n klein vertaling van Fernando Pessoa byderhand gehad wat sy kon voorlees. ’n Paar digters daar het Pessoa geken, maar dit was vir hulle interessant om te besef dat sy verbintenis met Durban lewendig gemaak is deur ons as Suid-Afrikaners se teenwoordigheid daar by hulle. Die strofe wat Marie vroeër die week vertaal het, het nogmaals “toevallig” perfek aangesluit by die multikulturele bande van die aand.

Ons het na middernag nog vir mekaar gesit en sê ons is nie vreemdelinge nie. Ons reis almal saam deur gedigte. Ons is broers en susters en hierdie Afrikanertjies moet maar weer kom kuier.

4)      Op sosiale media benoem jy ’n foto van jouself met ’n kamera in die één hand en ’n wierookstokkie in die ander hand as “the story of my life”. Wat is vir jou die verband tussen kamera en wierook?

Dit was sommer ’n grappige weggooi-opmerking, Carina, maar “many a true word is spoken in jest”. Dus het ek gaan nadink. Ek skat dit het te doen met my gunsteling Jean Cocteau aanhaling: “art is not a pastime, it is a priesthood”. Of dat ek maar deurentyd in die een of ander eteriese  dimensie probeer sin maak van die omgewing en gebeure. Ek vermoed die meeste digters ervaar alles meervlakkig. Terwyl die werklikheid hom afspeel, vertaal die onbewuste alreeds na poësie toe. Die kamera vang vas wat ek nog nie (of dalk nooit) in woorde kan sê nie. Of wil sê nie. Dit is ’n ander manier van emosies uitdruk en vir my besonder bevredigend. Die lens is persoonlik en hoogs selektief. Sáám vorm die twee skeppingsprosesse vir my ’n sinvolheid in my daaglikse bestaan. En dan betrap iemand ánders se lens my skelmpies wanneer ek nie kyk nie! Dit herinner my sommer om alles nie te ernstig op te neem nie.

5)      Jy het pragtige foto’s van Hongkong geneem, René. Kon jy deur jou lens die onderliggende spanning of verskille tussen arm en ryk  in hierdie stad vasvang?

My indrukke van Hongkong was dat dit beslis nie (meer) ’n Engelse stad is nie. Daar is ’n merkbare verdeeldheid tussen die “mainlanders” en die gebore Hongkongers wat volgens laasgenoemde groep die stad binnegestroom het. Dit is nou twintig jaar ná oorhandiging aan Sjina en die politieke en sosiale kwessies wat ontstaan het, herinner dikwels aan ons eie. Dink maar aan die opstande van 2014, wat nou aktueel in Honkong is en die Umbrella Movement gedoop is. Daar is kommer oor die taaloorheersing (Mandaryns wat Kantonees bedreig) en al hoe minder mense is die ander amptelike taal, Engels, magtig. Toerisme het blykbaar dramaties afgeneem en die landskap begin die tekens daarvan wys. Markte en stalletjies het plek gemaak vir konstruksiewerke en wandellane, maar ook markte met sy-produkte moes byvoorbeeld plekmaak vir plastiek tierlantyntjies.

Hongkong is hard aan die veg vir ’n “een land – twee stelsels” beleid. So staan hulle byvoorbeeld nog nie onder die een-kind-per-gesin bedeling nie. Ek het al op internet gelees en foto’s gesien van mense wat eintlik in draadhokkies woon in Hongkong, met ongeveer ’n meter deursnee tot hulle beskikking. Alhoewel ons een aand ’n verkeerde bus geneem het en na taamlike donker plekke toe gery het, het ek nie daardie tonele gesien nie. Daar is in die stad natuurlik ’n sigbare kontras tussen die hoogsmodieuse mense en diegene wat sonder hemde loop, met verslete plakkies aan die voete. Die desperaatheid waarmee sommige handelaars ’n mens na hulle stalletjies dwing, is ook sprekend. Ek het wel enkele ooglopend hawelose mense gesien, asook duidelik onversorgde groepe op sekere busstasies. Hongkong is ’n duur stad, vertel al sy inwoners ons. Daar is hewige kompetisie en ambisie met kinders wat so vroeg as graad drie reeds aan prestasie-angs lei en selfdoodrisiko’s is.

Vat Vyf, met René - foto 3

Baie dankie vir hierdie insiggewende antwoorde, René. Jou laaste bundel was in die niks al om in 2011. Ek is seker dat jou lesers nou sommer baie nuuskierig is oor jou volgende bundel en wanneer dit sal verskyn. Sterkte verder met al jou digwerk tussen kamera-oog en wierookdamp.

Dankie, Carina, ook omdat jy met ʼn fyn oog raakgesien het dat een Google soektog gelei het na spontane kontak tussen digters wat vir almal verrykend was. Ek glo daar  vind meermale sulke ontmoetings plaas en ons weet maar net nie daarvan nie. Ek wou as eerste besoeker aan Hongkong iets anders as net die gewone toeristebedrywighede ervaar. Die digkuns het, soos altyd vir my, die ideale geleentheid geskep. So het ʼn klein geleentheid ʼn groot herinnering geword.

Gisela Ullyatt. Facebook en Die Groot Poësiebrander. (Deel 6)

Friday, July 10th, 2015

 

Vier dae.

Vier mense per dag.

Vier gedigte.

Interkonneksie.

Indra se Net.

Dependent Origination.

Pay it forward.

Facebook.

Deur die loop van blogs 1 tot 5 het ek bostaande begrippe in verband gebring met facebook se Poësie-uitdaging. Uiteraard is facebook ’n sosiale medium wat op verskeie vlakke deur die gebruiker bestuur kan word. Soms is dit ongewens (politieke kommentare, byvoorbeeld, of haatspraak) en soms net bloot irriterend vir die siel (‘ego-dokumente’ wat swak spelling bevorder). Tóg is facebook ook ’n manifestasie van die groter prentjie: networking wat poësie, meestal geringgeskat deur die breë gemeenskap, soos ’n groot brander laat uitrol het. En dit rol steeds…

Die genesis van die Poësiebrander kan net sowat vyf ‘generasies’ teruggespoor word en dan lei dit na ’n cul-de-sac. Interessantheidshalwe noem ek die paar name wat hierdie ‘generasies’ uitmaak, soos opgespoor tydens die navorsing vir my blogs: Annette Snyckers (wat my genooi het), is deur Christine Muller Coates genomineer (wie betrokke is by vanjaar se McGregor Poësiefees). Christine is op haar beurt deur Máire Fisher betrek, wie deur Michelle Raymond genooi is. Waar my navorsing doodloop is aan die fb-deur van Ana Oliari van Montevideo, Uruguay. Haar fb-profiel is geslote. Dit sou egter interessant wees om te weet wie haar genooi het om deel te neem. Daar is ook heelwat name wat sedertdien saam met die Brander gerol en ongelooflike gedigte aangehaal het soos Karen Kuhn, Alwyn Roux, Evette Weyers, Susan Bloemhof, en Pieter Steyn, om maar ’n paar uit te lig. Talle ander mense het my op facebook gekontak as gevolg van die immer-uitbreidende Brander. Dit was heerlik om hulle gedigte ook te kon volg.

Hierdie uitdaging is ’n gepaste voorbeeld van hoe die self aandagtig bestudeer kan word deur middel van (1) digkuns en (2) facebook. W.H. Auden se “For poetry makes nothing happen: it survives/In the valley of its making where executives/Would never want to tamper” (deel ii van ’n lykdig, “In memory of W.B.Yeats”) is dus aanvegbaar: Poësie láát dinge gebeur en verbind mense deur die immer-uitbreidende Indra se Net. Die feit dat soveel gebruikers elke dag moeite gedoen het om oor ’n gedig te besin en dit te deel, is geweldig positief.  Aan die ander kant, is Auden tog “on the button”: die digkuns ís inderdaad leeg (wat wys op die leegheid of emptiness van alle fenomene of dharmas); dit bereik dus oënskynlik niks. Leegheid is egter nie nihilisties nie, maar verwys eerder na Buddha nature; die gestrooptheid van die ego-self. Vanuit ’n ander konteks kan dit ook as Christ Consciousness of The Beloved beskou word. Nog ’n treffende beeld wat leegheid aandui, maar op ’n paradoksale wyse iets ‘bereik’ is die singende kommetjie of singing bowl: om die kommetjie te laat resoneer, moet dit leeg wees, anders bring dit geen geluid voort nie. Dus moet daar aandagtigheid (leegheid) saam met aksie wees (deur die kommetjie met  ’n houthamerjie te tik) ten einde resonansie te bewerkstellig.

Dōgen Zenji (1200-1253), die stigter van die Sōtō Zen-tradisie, skryf sy Genjo-koan (1233) wat talle vertalings het (Hierdie een is deur Thomas Cleary vertaal). Aangehaal, die eerste paar reëls:

To study the Way is to study the self;

To study the self is to forget the self;

To forget the self is to be enlightened by all things;

To be enlightened by all things is to remove the barrier between

Self and others.

David Loy (davidloy.org), wat ’n briljante verband trek tussen Boeddhisme, Psigoterapie en Eksistensialisme (Lack and Transcendence: The Problem of Death and Life in Psychotherapy, Existentialism, and Buddhism) versterk Genjo-koan deur die volgende op te merk:

When self (subject) gives up its struggle to sustain its sense of separation from all that is other (object) it opens to an at-oneness, to unity consciousness. In Dogen Zenji’s words, from the Genjokoan: ‘When the self advances, the ten thousand things retreat; when the self retreats, the ten thousand things advance’.

Dus sal ’n mens kon aanvoer dat die digkuns wel tien duisend dinge (of veel meer) laat gebeur.

Gedagtig aan Loy se insig oor Genjo-koan, plaas ek my Dag 3 se Poësiebrander:

Dag drie van die poësie-uitdaging van Annette Snyckers. Jeanne Goosen se gedigte het ek werklik leer ken deur my vriendin wat ek op universiteit in die Franse klas in 1996 ontmoet het, Thea De Wit, tóé nog Oosthuizen. Sy het Goosen se bundel, ’n uil vlieg weg, vir my voorgelees wanneer ek by haar in ’n popklein studentewoonstelletjie agter in die tuin van my gewese naaldwerkjuffrou by Pres Brandskool, gekuier het. Dié granny flat was in Langenhovenpark, binne loopafstand van die Pick ’n Pay. Ons het dikwels van daardie sjokoladetjies met die stropies in die middel (aarbei,- peperment-, of koffiegeur) of peanut clusters daar laat afweeg en meer as die helfte verslind, te voet, op pad terug. Elke keer my oor ’n mik geskrik vir die landlord se Rottweiler (genaamd Vincent); hy met die skuimende bek. Ons sou rooiwyn of Nachtmusik in Thea se groen wynkelke drink en dan sou sy Tori Amos se under the pink speel of die komponis, Richard Einhorn, se Voices of Light, ’n oratorio oor Joan of Arc. En lees sou sy léés uit daardie voosgevatte Jeanne Goosen. Sy het ook haar eie gedigte voorgelees of uit haar dagboeke van dáárdie jaar, 1996. Tot ons albei se spyt het sy laasgenoemde later verbrand. Afhangend van hoeveel wyn afgegorrel is deur die loop van die aand, sou sy haar vriende in Johannesburg en die Vaaldriehoek bel (dit wás die tyd voor selfone) en sommer my gedigte ook vir hulle voorlees oor die foon of my dwing om hulle voor te lees…
So om en by 2003 rond het Anita de Kock, wat by die destydse Fascination Books in Mimosa Mall gewerk het, maar vir jare ’n joernalis was, vir my ’n kopie van ’n uil vlieg weg present gegee. Nooit sal ek dit vergeet nie. Sy het ons ook voorgestel aan die Griekse vroue-komponis, Eleni Karaindrou, se wonderlike klankbaan van Ulysses’ Gaze. Anita is na-obsessief oor opera en haar plekkie was opgestapel met die wonderlikste CD’s denkbaar (om van boeke nie eens te praat nie). Thea is toe terug na Villiers in 1997 en Anita het in Robertson gaan bly. Ek bly steeds in Bloem, met my Jeanne Goosen se uil wat wil-wil wegvlieg na vreemde bestemmings. Ek haal egter ’n gedig aan uit haar 1975-bundel, Orrelpunte”:

Sonneblom     

            

jy is stil soos ’n vrou wat borduur
as ek na jou roep draai jy jou gesig na die son
ek het jou lief en die dae duisel die afgronde binne
tussen twee berigte skryf ek jou neer jou sagte mond
en die grashalms van jou asemhaling
jy groei soos ‘n sonneblom groei
planmatig
jy omvat my met blare van son en speke
sodat ek my naam vergeet ek woon in ‘n voorportaal
‘n plek waar stillewes woon
jy is die verlatenheid van alle landskappe
en onklaar gedigte

“Hiermee nomineer ek vir Marlies Taljard, Heilna du Plooy, Dorothy Badenhorst, Fred Barnard en Myra Lochner om vir vier dae elke dag ’n gedig op fb te deel wat vir julle spesiaal of roerend is. En vier ander mense elke dag te nooi om dieselfde te doen. Die poësie is werd om te vier”. (Hierdie vriende se keuses is reeds uitgestippel in vorige blogs).

Marie Bredenkamp, afgetrede tik-dosent, reisiger, pêrel- en klipkenner en van Junie af ook die trotse eienaar van NP van Wyk Louw se koperkatel, skryf soos volg oor Dag 1 (Sy was juis op ’n road trip vir haar verjaarsdag na haar geboorte-kontrei en -dorp, Calvinia, en kon eers later haar poësiebrander uitrol): “Gisela! Dankie vir die uitnodiging – ek is ’n bietjie laat, maar die eerste een is my geliefkoosde tersine van Salvatore Quasimodo, soos natuurlik vertaal deur Wilhelm Knobel”:

Elkeen staan alleen op die hart van die aarde
deur ’n straal van die son deurboor
en skielik is dit aand.

Dag 2: “DAG TWEE van jou uitdaging – Uit die werk van Fernando Pessoa “Portuguese Sea” – daar is verskeie vertalings, maar die onderstaande roer my eweneens”:

Portuguese Sea

O salty sea, so much of where salt
Is Portugal’s tears! All the mothers
Who had to weep for us to cross you!
All the sons who prayed in vain!
All the brides-to-be who never
Married for you to be ours, O sea!

Was it worth doing? Everything’s worth doing
If the soul of the doer isn’t small.
Whoever would go beyond the Cape
Must go beyond sorrow.
God placed danger and the abyss in the sea,
But he also made it heaven’s mirror.

*(The ones who want to go beyond Boyador
have to go beyond pain.)

– Fernando Pessoa

Dag 3: “DAG DRIE van jou uitdaging ’n uittreksel uit die “The Great Lover” van Rupert Brooke – ’n vers wat my klasonderwyseres in standerd 5 in Port Elizabeth vir my laat voordra het. Ongetwyfeld die vers wat my deur die deure van die Engelse letterkunde laat tree het – en, vreemde genoeg, ’n vers wat nou nog ’n opgawe is van dié dinge wat ek met en uit my hart liefhet. Gaan lees gerus die hele een, as jy dit nie ken nie”:

The Great Lover

[….] These I have loved:
White plates and cups clean gleaming;
Ringed with blue lines, and
feathery faery dust;
Wet roofs, beneath the lamplight;
the strong crust of friendly bread; and many
tasting food;
Rainbows’ and the blue bitter
smoke of wood;
and radiant raindrops couching in cool flowers;
and flowers themselves, that
sway through sunny hours,
Dreaming of moths that drink them under the moon;
Then the cool kindliness of sheets that soon
smooth away trouble
and the rough male kiss of blankets […]

** (Die onderstaande kom uit die aanloop na die verdere “These I have loved…”):

My night shall be remembered for a star
That outshone all the suns of all men’s days.
Shall I not crown them with immortal praise
whom I have loved,
who have given me, dared with me
High secrets, and in darkness knelt to see
The inenarrable godhead of delight?
Love is a flame; we have
beaconed the world’s night;
A city: and we have built it, these and I.
An emperor: we have taught the world to die […] – Rupert Brooke

Dag vier: “My vers vir DAG VIER. Ek bly nog altyd ’n groot bewonderaar van UYS KRIGE (en verlekker my nog altyd in die skrywes van Jan en Marge, wat gesê het “He came for tea [in Parys] – and stayed three months”. Ook oor die wonderlike storie van hoe hy eenkeer ’n geleentheid uit Pretoria saam met iemand anders geneem het Johannesburg toe, aan die tafel van ’n groep skrywersvriende beland het; elke keer as hy iets aangebied was, geprotesteer het “My goeie vriend in Killarney wag op my” – maar lustig laat inskep het, en saam gesmul het… Om ten laaste in die vroeë (en grys) ure van die oggend saam met die geleentheid uit te strompel – en nie wéét waar is die ‘goeie vriend van Killarney’ se woonplek nie… (Helaas: WEG saam met my kosbare kopie van die Bloemlesing, Oggendlied, om sy ‘terugkeer na die lewe’ te vier)”:

Plaashek

Bloedrooi die aalwyn langs
die slingerpad.
Dis of daar vonke uit
elk vuurpyl spat.
Maar niks, niks roer nie .. net
‘n luggie wat
skrams aan die ritselende
grassate vat.

Daarbo die blou, blou lug
daaronder die rivier
wat deur die boorde kronkel met
‘n groene swier.
Niks stoor die yle swewende
bergstilte hier

Ná al die jare maak ek weer
‘n plaashek oop.
Waar het my paaie
tog nie geloop
Om my hier by ‘n hek te bring
van al my waan gestroop,
maar met my denke helder
en in my hart die hoop?

Die hek staan in die skad’wee van
‘n kremetart.
Niks troebels, niks verward.
Ek lig die knip .. Ek maak
‘n hek oop in my hart.

– Uys Krige

 

Alhoewel die digter en vertaler Charl Cilliers, (sy vertalings van verskeie gedigte is opgeneem in in a burning sea (2014: Protea), waarvan Marlise Joubert die samesteller is) nie ‘formeel’ op die dig-uitdaging gereageer het nie, plaas hy byna daagliks gedigte op sy fb-status. Dus wend hy fb aan as ’n effektiewe instrument ter aandagtigheid omtrent en liefde vir die digkuns. Dit stel hom dus in staat om hierdie liefde vir die digkuns met vriende op ’n daaglikse basis te deel. Charl het onlangs ’n wonderlike essay oor die haikoe op fb geplaas (dalk kan ons hom oortuig om dit met Versindaba te deel?) en is hy self ’n gedugte beoefenaar van die haikoe. Ek haal ’n paar haikoes van Charl aan wat hy die afgelope paar dae op sy fb-status geplaas het:

grief as the car drove
away – farther, Father,
than I could have known

© Charl JF Cilliers

Silent water: small
black birds enmeshed in fragile
spider webs of mist.

© Charl JF Cilliers

Nine Wintry Outlooks

I

on the rocks tiny
white spume birds rise up in flight
and then melt away

II

waves break against rocks
spindrift snow thaws on those rough
crusty surfaces

III

crabs hide in silence
dig in against the dragging
of outgoing tides

IV

a single tree stands
bare in the wind on the dunes
the sun dies early

V

no footsteps are left
of lovers in the short-lived
laughter of sunlight

VI

pebbles move with sounds
of melting ice cubes clinking
in an empty glass

VII

before the moon comes
the sounds of small waves rush in
then quickly depart

VIII

a cormorant sits
a dark shadow on rocks where
snow flakes are falling

IX

the white frozen moon
on the sand now the warmest
colour of winter

© Charl JF Cilliers

My laaste dag van die Brander, Dag 4, eindig voorts:

“Laaste dag van die poësieuitdaging van Annette Snyckers. Die gedig wat ek gaan aanhaal is een van Tony, my man, s’n. Ek is altyd verstom hoe hy met die Engelse taal kan toor. Hierdie gedig gaan oor sy ouma Cameron, aan Skotse kant, wat Parkinsonisme ontwikkel het en wat vir lank aan demensie gely het. As klein seuntjie in Nottingham, voor Tony en sy ouers na Kalkutta verhuis het, het hulle soms by sy oupa Cameron, wat in die kop geskiet is tydens WO 1 en gevolglik doof was, gaan kuier. In daardie dae het dowe mense nie kon werk nie en is hy dus op ’n karige oorlogspensioen geplaas en as invalide gebrandmerk. Hy het maar sy vrou se latere demensie op sy eie stil, maar bedonderde (LW: ’n egte Highlander van Invergordon) manier hanteer (die piepklein en enigste toilet vrot berook vir ure). Ouma Cameron het Tony gevra om asb die stoof se deur van die bed af te haal en dit in die kombuis aan die stoof terug te gaan hang. Haar oë was koorsagtig en het deur hom gekyk na iets wat hy nie kon sien nie. Dan het die klein vierjarige Anthony (hy is so genoem as kind) maar saamgespeel en die sogenaamde deur ‘opgelig’ en ‘uitgevat’. En gaan ‘terugsit’. Hier is Tony se gedig”:

My grandmother’s oven door

My grandmother had an oven door
she kept on the tea-rose quilt of her bed;
she would point to it with hands
that fluttered like rare birds eager
to land and rest in some soft place

From time to time she would ask me
– then a child of only three or four –
to take the door back to the kitchen.
I couldn’t see it, of course; I lived well
beyond her delusional world,
but she would guide me to it
with her tremulous bird-hands.

Pretending to carry the oven door
to where it belonged, I thought she was
magic; she could see invisible things.

Now, I know otherwise: her terrible illness
was no illusion, just one of life’s tricks
that took her mind wandering gently
further and further away, into that place
where her hands could be still as sleeping birds
and the oven door hang on its hinges for good.

© Tony Ullyatt: 2015.

Van Tennyson Road 8, Woodthorpe, Nottingham, tot Bloemfontein. Oos-Londen. Kaapstad. Yzerfontein. Pringlebaai. Stellenbosch. Johannesburg. Pretoria. Groot Brak. Potchefstroom. Frankryk. Steeds rol die Groot Brander bestemmings en versreise uit.

’n Brander het springgety geword.

Ek laat lesers met die volgende twee aanhalings uit die Boeddhisme en Zen-Boeddhisme, die eerste wat Indra se Net en Interkonneksie op ’n knap wyse opsom:

The energy that sustains the net is not generated outside the net or in any one part of the net but is, again, mutually generated through the interbeing of the entire net. Not only is the net infinite, but in each jewel is reflected another infinite interbeing (Jones:16), en

“The basis of life is unity” (Alan Watts: 1995).

Die allerlaaste woord wat hiermee gepaard gaan, wat die samevloei van alles uitstippel in die poësie, laat ek oor aan TS Eliot in “Little Gidding”, uit die bundel Four Quartets (58):

V

What we call the beginning is often the end

And to make an end is to make a beginning.

The end is where we start from.

 

My innige dank aan Annette Snyckers en almal wat saam met hierdie Poësiebrander gerol het.

 

Bibliografie

Eliot, T.S. 1959. Four Quartets. Londen: Faber and Faber.

Jones, K. 2003. The New Social Face of Buddhism: A Call to Action. Somerville, MA: Wisdom.

Loy, D. 1996. Lack and Transcendence: The Problem of Death and Life in Psychotherapy, Existentialism, and Buddhism. Amherst, NY: Humanity Books.

Watts, M. ed. 1995. Buddhism, the Religion of No-Religion: the Edited Transcripts of Alan Watts. Boston, MA: Tuttle.

Gisela Ullyatt. Facebook en Die Groot Poësiebrander. (Deel 3)

Sunday, July 5th, 2015

Hoe het die heelal ontstaan? Deur ’n oerknal, ’n Skepper-god? Niemand kan met absolute sekerheid weet nie; slegs aannames kan aangevoer word.

Die Boeddhisme veronderstel dat geen fenomeen (dharma, nie te verwar met die Dharma wat na die Boeddhistiese leerstellings verwys nie) onafhanklik van ’n ander dharma kan ont- of bestaan nie. Hierdie sentrale veronderstelling word dependent origination genoem. Boeddhisme kibbel dus nie oor die aanwesigheid of afwesigheid van ’n godheid nie:

All phenomena in the Universe are produced within the cosmos by internal causes. This is to say, each phenomenon is the cause of a further phenomenon, which, in its turn, will go on to be a cause of something else, and so on, ad infinitum (Snelling 2000:29).

Dependent origination sluit dus aan by die Interkonneksie-konsep wat ek reeds aangevoer het in Deel 1 en 2. Waar presies sou die Groot Poësiebrander op Facebook ontstaan het? Was dit een individu of ’n groep wat die konsep uitgedink het? Was die land van oorsprong dalk Amerika? Ek is deur Annette Snyckers genooi en sy deur iemand anders … die terugspeel na elke rolspeler klink byna soos die Ou-Testamentiese geslagsregister, “begat”. Die entoesiasme waarmee die Poësieuitdaging begroet is, het my verstom en laat besef dat facebook ’n perfekte manifestasie van beide Interkonneksie (Indra se Net) en dependent origination is.

Op Dag 2 lyk my status só:

“Vir dag twee van die poësie-uitdaging waarvoor Annette Snyckers my genomineer het, besin ek oor Wallace Stevens se ‘The Snow Man’. Ek het dit die eerste keer raakgelees op die brose ouderdom van 15. Bron: Rika Cilliers se digbundel, Vlier. Sy haal ’n gedeelte aan uit ‘The Snow Man’ wat as motto vir een van die gedigte dien. Ek was onmiddellik oorrompel. Tog had ek geen idee wat Stevens se woorde beteken het nie. Dit was ’n beeldskone raaisel, diep begrawe in ys. So twee en ’n bietjie dekades later grawe ek steeds in die sneeu rond, maar met die volgende besef: ek wil net in stilte na hierdie gedig luister; ek wil dit nooit ontsyfer nie. Stevens se gedig vra na ’n tipe binnereis, ’n meditasie-‘oor’. Veral die laaste strofe vra van die leser om met aandagtigheid die pousering te eerbiedig; elke asemteug na elke komma. Charl Cilliers, jy het ook hierdie gedig op jou status gedeel en weet goed dat my hart hierin begrawe lê. Ook ’n verdere uitdaging vir fb-vriende wat van speurwerk hou: in watter Rika Cilliers-gedig sal jy hierdie Stevens-motto vind? En, watter spesifieke gedeelte haal sy aan? Flinkdink vir die poësieliefhebber”.

The Snow Man

One must have a mind of winter
To regard the frost and the boughs
Of the pine-trees crusted with snow;

And have been cold a long time
To behold the junipers shagged with ice,
The spruces rough in the distant glitter

Of the January sun; and not to think
Of any misery in the sound of the wind,
In the sound of a few leaves,

Which is the sound of the land
Full of the same wind
That is blowing in the same bare place

For the listener, who listens in the snow,
And, nothing himself, beholds
Nothing that is there and the nothing that is.

-Wallace Stevens

“Hiermee nomineer ek die volgende fb-vriende om vir vier dae, elke dag ’n gedig te deel wat jou ontroer, of waarsonder jy nie kan klaarkom nie. En elke dag, kan jy, as jy wil, ’n paar mense nooi om dieselfde te doen. Weer eens: as jy stomfloumoeg is, of reeds genomineer is, ignoreer die nominasie. Geen druk, of verpligting nie. Goed, hier volg ’n paar name : Louis Jansen Van Vuuren,Carien Smith, en Susan Smith.Izak Du Plessis: as jy so ’n tydjie kan afknyp tussen al jou onderhoude en reise na interessante dorpies. Ag, ek weet julle is almal oorlaai, maar sien dit as ’n toilet- of smoke break so tussen al die opeenhopings van elke dag. Dankie ook vir almal wat die uitdaging gister aanvaar het: ek het reeds soveel nuwe gedigte leer ken”. http://www.wallacestevensbiography.com/wallace-stevens-reading-his-poetry.htm. Hierdie skakel neem die leser direk na ’n voorlesing van Wallace Stevens van “The Snow Man”.

Dus: vir die nuuskierige poësie-vraat: (1) in watter Rika Cilliers-gedig (Vlier:1989) haal sy Wallace Stevens aan as motto, en (2) watter gedeelte van “The Snow Man” word as motto gebruik? Ek hoor graag van Versindaba-lesers.

 

Vir Dag 1 se uitdaging deel Heilna du Plooy, bekende literator, digter, literêre vertaler en skilder ’n gedig van Les Murray, die Australiese digter wat sy in Afrikaans vertaal het:

Child logic

The smallest girl
in the wild kid’s gang
submitted her finger
to his tomahawk idea –

It hurt bad, dropping off.
He knew he’d gone too far
and ran, herding the others.
Later on, he’d maim her brother.

She stayed in the bush
till sundown, wrote
in blood on the logs, and
gripped her gapped hand, afraid

what her parents would say
to waste of a finger.
Carelessness. Mad kids.
She had done wrong some way.

Kinderlogika

Die kleinste dogtertjie
in die bende wilde kinders
het haar vingertjie onderwerp
aan sy kapmesspeletjies –

Dit was baie seer, die vinger morsaf.
Hy het geweet hy het te ver gegaan
en weggehol, die ander almal agterna.
Later het hy haar broer ook afgeknou.

Heeldag bly sy in die veld,
tot sononder toe, skryf
in bloed op stompe hout, en hou
die verminkte handjie vas, bang

vir wat haar ouers gaan sê
oor ’n afgekapte vinger.
Onverskilligheid. Stoute kinders.
Sy moes iets verkeerds gedoen het.

Dag twee: “XII. Here’s Our Clean Business Now Let’s Go Down the Hall to the Black Room Where I Make My Real Money”:

You want to see how things were going from the husband’s point of view—
let’s go round the back,
there stands the wife
gripping herself at the elbows and facing the husband.
Not tears he is saying, not tears again. But still they fall.
She is watching him.
I’m sorry he says. Do you believe me.
Watching.
I never wanted to harm you.
Watching.
This is banal. It’s like Beckett. Say something!
I believe

your taxi is here she said.
He looked down at the street. She was right. It stung him,
the pathos of her keen hearing.
There she stood a person with particular traits,
a certain heart, life beating on its way in her.
He signals to the driver, five minutes.
Now her tears have stopped.
What will she do after I go? he wonders. Her evening. It closed his breath.
Her strange evening.
Well he said.
Do you know she began.
What.

If I could kill you I would then have to make another exactly like you.
Why.
To tell it to.
Perfection rested on them for a moment like calm on a lake.
Pain rested.
Beauty does not rest.
The husband touched his wife’s temple
and turned
and ran
down
the
stairs.

– Anne Carson, The Beauty of the Husband: a fictional essay in 29 tangos.

Vir Dag 3 skryf Heilna: “Hier is my derde gedig. Ek het honderde Afrikaanse gedigte op die punte van my vingers, maar daar is gedigte in ander tale wat miskien minder bekend is en wat net eenvoudig oorrompelend is. My eerste bydrae was van Australiese oorsprong, die tweede een van die Skotse Carol Anne Duffy (tans Poet Laureate in die VK) en vandag s’n van die Amerikaanse groot gees, Wallace Stevens.

As ek met my internasionale versreis klaar is, sal ek sommer vir die lekker met Afrikaanse gedigte verder gaan. (Terloops, Stevens het regtig “bucks” geskryf al dink mens die meervoud is gewoon “buck”.)”

Earthy Anecdote

Every time the bucks went clattering
Over Oklahoma
A firecat bristled in the way.

Wherever they went,
They went clattering,
Until they swerved
In a swift, circular line
To the right,
Because of the firecat.

Or until they swerved
In a swift, circular line
To the left,
Because of the firecat.

The bucks clattered.
The firecat went leaping,
To the right, to the left,
And
Bristled in the way.

Later, the firecat closed his bright eyes
And slept.

Dag 4: “In hierdie gedig van die enigmatiese Emily Dickinson is ’n mens nie seker of die slot van die gedig op aanvaarding of gelatenheid of oorgawe dui nie. Nogtans was dit een van daardie gedigte wat ek na ’n enkele lesing nie weer vergeet het nie”:

After great pain

After great pain, a formal feeling comes –
The Nerves sit ceremonious, like Tombs –
The stiff Heart questions was it He, that bore
And Yesterday, or Centuries before?

The Feet, mechanical go round –
Of Ground, or Air, or Ought –
A Wooden way
Regardless grown,
A Quartz contentment, like a stone –

This is the Hour of Lead –
Remembered if outlived,
As Freezing persons, recollect the Snow –
First – Chill – then Stupor – then the letting go –

Louis Jansen van Vuuren, kunstenaar, mede-eienaar van La Creuzette, ’n chateau in Frankryk se Limousin-streek met die mooiste roostuin in Frankryk (hy verskyn ook in Marita van der Vyfer se Marita Kook-DVD wat op Somerkos in Provence gebaseer is), digter asook samesteller van Portretteer, het ook heerlik saam met die poësiebrander gerol. Hier is sy vier dae:

Dag 1:

Smoke

My father kept a stove
with dog’s legs
on a pink hearthstone.

One morning he climbed down the icy stairs
and spread his palms
on the blood-warm metal flanks.

He cranked open the iron doors,
like a black bank safe’s
but found no heat and ash heaped in its place.

He cracked grey whittled coals
released brief blue flames,
and knocked downy soot through the bars of the grate.

The ash-pan, softly loaded
and almost as wide as a doorway,
he carried like dynamite through the dark house,

his bright face blown with smuts.
At the back door
he slid the ash into a tin dustbin,

then snapped sticks,
crumpled newspaper,
struck a match

and dipped it between the kindling.
Smoke unrolled, flames spread,
the rush of the stove eating air started up,

and my father would shake on rocks
from an old coal hod
and swing the doors shut.

But this time
he took a book, broke its spine
and slung that instead:

his diaries
year by year
purred as their pages burned,

their leather boards shifted, popped
and fell apart.
Soon I would arrive,

pulled from under my mother’s heart,
and grow to watch my father
break the charred crossbeam of a bird from the flue,

wondering if I too
had hung in darkness and smoke,
looking up at the light let down her throat
whenever my mother sang or spoke.

-Jacob Polley. 2003. The Brink. (Picador).

Dag 2:

What’s Broken

The slate black sky. The middle step
of the back porch. And long ago

my mother’s necklace, the beads
rolling north and south. Broken

the rose stem, water into drops, glass
knobs on the bedroom door. Last summer’s

pot of parsley and mint, white roots
shooting like streamers through the cracks.

Years ago the cat’s tail, the bird bath,
the car hood’s rusted latch. Broken

little finger on my right hand at birth—
I was pulled out too fast. What hasn’t

been rent, divided, split? Broken
the days into nights, the night sky

into stars, the stars into patterns
I make up as I trace them

with a broken-off blade
of grass. Possible, unthinkable,

the cricket’s tiny back as I lie
on the lawn in the dark, my heart

a blue cup fallen from someone’s hands.

– Dorianne Laux. 2007. Facts About The Moon.

Dag 3:

Mes

Jy het die hef in die hand,
ek het die lem;
die vingers wat op die grond beland
is myne as ek rem.

Sheila Cussons. Plektrum. 1970

Dag 4:

Elegy for the living

We wash up side by side
to find each other

in the speakable world,
and, lulled into sense,

inhabit our landscape;
the curve

of that chair draped
with your shirt;

my glass of water
seeded overnight with air.

After this bed
there’ll be another,

so we’ll roll
and keep rolling

until one of us
will roll alone and try to roll

the other back — a trick
no one’s yet pulled off —

and it’ll be
as if I dreamed you, dear,

as if I dreamed this bed,
our touching limbs,

this room, the tree outside alive
with new wet light.

Not now. Not yet.

-Katryn Simmonds. 2013. The Visitations .

Fred Barnard, gedugte taalpraktisyn en advokaat (laasgenoemde, ‘n beroep wat hy vir die liefde vir taal vaarwel geroep het), deel die volgende verse:

Dag 1:  “The snake” deur  DH Lawrence

Dag 2:

When I Heard the Learn’d Astronomer

When I heard the learn’d astronomer,
When the proofs, the figures, were ranged in columns before me,
When I was shown the charts and diagrams, to add, divide, and measure them,
When I sitting heard the astronomer where he lectured with much applause in the lecture-room,
How soon unaccountable I became tired and sick,
Till rising and gliding out I wander’d off by myself,
In the mystical moist night-air, and from time to time,
Look’d up in perfect silence at the stars.

-Walt Whitman

Dag 3:
Broeikas

ek het vir my ‘n kamera gekoop
en die son afgeneem
die son hang nou van my plafon
ek maak die gordyne nooit meer oop nie

teen ‘n muur is nou my tuin
die bome is selfs groener die lug blouer
dis altyd lente hier by my
ek maak die gordyne nooit meer oop nie

jy het nooit weggegaan nie
want jy’s lewensgroot in elke kamer
jy glimlag en jy’s lief vir my
ek maak die deure nooit weer oop nie

-Stephan Bouwer

Marie Bredenkamp het Fred se Dag 3 gelees en ’n foto van Stephan Bouwer as kommentaar gepos wat “many moons ago” geneem is toe sy hom as spreker na die Durbanse Vroueklub genooi het:


*

 

Aanstons volg Deel 4 van Facebook en Die Groot Poësiebrander…

Bibliografie

Snelling, J. 2000. Buddhism: An Introductory Guide to the Buddhist Tradition. Shaftesbury, Dorset: Element.

Gisela Ullyatt. ‘Daar waar jy woon, is baie lig’: die moederskap van verlies.

Friday, May 29th, 2015

Meimaand. Maand van moeders. Eerste wintermaand van die jaar: die lig is minder herfs; ’n bleekheid sypel in. Tog is daar ’n intensiteit wat deur die winterlandskap opgeroep word; ’n binne-leef of hibernasie.

Gedigte wat gewoonlik betrekking op Moedersdag het, word vanuit die invalshoek van die digtende kind gekies: ’n oorbekende voorbeeld hiervan is Antjie Krog se ‘Ma’. Dekades na hierdie gedig gepubliseer is, word menige Afrikaanse ma’s steeds met ’n lomp voordrag hiervan tydens ontbyt-in-die-bed gekonfronteer. Sommige gló Seuna of Sus het dit self geskryf (dalk met behulp van ’n kreatiewe onderwyseres?) en lees dit dan ook so voor aan enigiemand wat lyk of hulle belangstel.

Nietemin. ’n Minder bekende invalshoek vir Moedersdag is die moeder-as-digter. ’n Verdere demarkasie vir hierdie blog is die verlies van ’n kind, maar nie noodwendig net aan die dood nie.

Dié spesifieke konteks veronderstel dat die vrou as moeder nie slegs lewe aan die kind skenk nie, maar terselfdertyd die baarmoeder (ruimte van verseëlde bewaring) word, dus die moeder wat baar. Die pre-natale proses is verwikkeld, nie net wat die vroulike liggaam aanbetref nie, maar ook op liminale vlak: uiteraard is die fetus nie ’n blote vergroeisel van die uterus nie. Hierdie ontwikkelende baba deel ’n intieme spasie met die moeder wat as voedingsbron optree.

Die fetus betree dus nie net die fisiese ruimte van die moeder se liggaam nie, maar algaande hy/sy groei, word die moeder meer ‘ge-heg’ aan hierdie wordende wese. ’n Hegte band dus, op liggaamlike, liminale en psigologiese vlak.

Wanneer ma en kind van mekaar ‘verlos’ word (dalk ’n donker profesie wat dui op die Sturm und Drang van die tienerjare?), word ’n nuwe limen geskep: die baba moet gebore word, maar betree nou die gevaarlike buitewêreld, die ‘on-baarmoederlike’ ruimte. Fisies kan die ma die baba nie meer akkommodeer nie; hy/sy moet by die moederlike boetiekhotel uitboek (hopelik vyfster-gehalte, met aanbevelings). Die moederlike matriks word gesluit, vir nou. No new bookings for a while.

Hoe ervaar moeders-as-digters hierdie proses en hoe vertolk hulle verlies aan ’n kind, op liggaamlike, psigologiese en liminale vlak?

Eunice Basson se “Haar oë het jy nooit gesien nie” (65) verbaliseer die opstapeling van jare se emosionele pyn na ’n stilgeboorte: daar is geen herinneringe nie, net die ‘bos swart hare’, ’n ‘Savlon-walm’ en ‘vergeelde babygrows’ tussen ‘kamferblokkies’:

 

Haar oë het jy nooit gesien nie,

net die bos swart hare en klam gespartel

om by haar eerste asem uit te kom –

anders sou jy haar nooit laat gaan het nie.

Klokslag elke jaar

meld daardie dag hom aan,

hoor ek jou praat oor die Savlon-walm

en opgestapelde deppers

asof kraamsusters ’n Kersspel

vir die kindersaal voorberei.

Ek weet hoe jy jou telkens

haar eerste opstaan

teen ’n tafelpoot verbeel,

die kind in ’n luier se loop-en-val;

haar ouma wat vars kamferblokkies

tussen vergeelde babygrows wegpak;

hoe sy sou huiwer op haar eerste skooldag.

Was dit dalk sy in die mall vandag

wat iets oerbekends in jou wou eien

voordat sy twyfel, wegkyk,

en jy wegstap in ’n ander rigting.

 

Alhoewel die programgedig (“Nico”) van Petra Müller se Obool ter herinnering aan haar broer, Nico, is (wat in 1961 tragies verdrink het), stippel sy hierdie verlies dermate uit in “daar waar jy woon, is baie lig” (6), dat hierdie gedig ook op die vlak van moederlike verlies gelees sou kon word:

 

nie in die stilte

met middernag

of by die laaste gelui

sal ek jou soek nie

 

swael wat in die hoë koepel swenk

 

maar net voordat dit stil word

in die keerweer van die klepels

en voordat die spinet gaan staan

 

fladderende hart in ’n woud van klip

jy ruis in die triforium

en jou liggaampie snoer ’n ewigheid

tot jy die sonstroom tref

 

daar waar jy woon, is baie lig

Die konstante vrees van ’n ma om ’n kind binne die moederlike spasie te beskerm, word tematies ondersteun in Rika Cilliers se Vlier wat aan haar seun, Mauritz, opgedra is. Die ‘ek’ in ‘Klinker’ (30) verbaliseer ’n ongemak of on-geborgenheid: die kind is nie meer ’n klippie om te vertroetel nie, maar eerder ’n berg wat eendag van haar gaan lostuimel. Let op die verband tussen ‘bêresakkie’ en die idee van die geborgenheid van die baarmoeder asook ‘modderskoot’ wat op ‘moederskoot’ sinspeel:

 

Kindjie wat uit my gekerf is

soos ’n beeldjie van sandsteen

’n klinkertjieklip: ek wens

jy was klip om te hóú;

jy is palmpas soos ’n troetelklippie

en brand jy ’n gat in my bêresakkie

stoot iemand jou dalk voor die voet

dat jy val; en wikkel jy jou dieper

in die modderskoot van die land in,

laat die wind-en-weerjare stof

om jou nesskop tot jy berg word …

dan nóg tuimel jy eendag rots oor

die afgrond      selfs klippe

is nie geborge nie.

 

Die leënes-sindroom word deesdae meer as net ’n blote verskuiwing van die volwasse kind uit die ouerhuis ondervind. In die volgende drie gedigte ervaar die moeder-as-digter ’n spesifieke liminale leegte deur kinders wat geïmmigreer het of kontrakwerk oorsee doen. Die ma moet haarself daarmee versoen, maar hierdie proses is altyd ambivalent. Susan Smith verwoord hierdie afstand tussen moeder en dogter in ‘stukkie vir stukkie’ (43):

 

ek voel hoe ek jou

stukkie vir stukkie

tussen kontinente verloor

hoe ek die onthoue

stukkie vir stukkie vergeet […]

 

Om ’n dogter aan die vreemde af te staan, begrens die moeder se taal: in die laaste strofe word hierdie verlies onontsyferbaar:

 

ek steek die laaste woorde wat ek wou sê

agter in my mond weg

ek raak aan die slaap

terwyl ek wag

en weet

dat ek môre nog meer

as vandag van jou sal verloor het

 

Hierdie liminale leegte kan nie oorbrug word nie; die volwasse dogter krap nou haar eie potjie wat buite die moeder wat agterbly se ervaringswêreld val. Selfs al sou sy haar dogter in die vreemde besoek, is die naelstring vir ewig geknip; ’n nuwe liminaliteit geskep.

Marlise Joubert se ‘expat. Vir M’ (64) eksploreer moederlike verlies deur metafories met die opgaar van die geliefde dogter se besittings om te gaan. Die kamer waarbinne die ‘jy’ van die gedig haar fases van ontwikkeling tot jong vrou beleef het, is steeds deurdrenk van herinneringe. Die kamer sou ook as ’n baarmoeder beskou kon word wat die tasbaarheid van die dogter beskerm en ‘opgaar’. Daar is egter ’n paradoks verbonde aan hierdie proses: alhoewel die dogter in hierdie ruimte opgestapel word, het sy terselfdertyd lankal vertrek:

 

expat. vir M

 

jy het lank gelede reeds vertrek.

ek het jou soos fynhout versamel

om iewers vlam te vat,

en oral het jy agtergebly.

in jou hangkas vreet motte aan kinderklere.

die rakke loop oor met leggers en briewe.

teen die mure hang jou gedagtes

soos blou vlinders.

jy het reeds vertrek,

al is jy nog hier opgegaar.

[…]

 

In Marie Bredenkamp se ‘’n brief vir die oorsee-kind’ (2015) word liminaliteit en verlies uitgestippel deur die plaas- en stedelike milieu asook Afrika teenoor ‘oorsee’ of Engeland te jukstaponeer. Hierdie jukstaposisie word verder verfyn tot die  ‘klei en klip’ van die spreker se grootwordjare teenoor die dogter se ‘beknopte’ huis in Engeland met trappe wat ’n ouerwordende moeder se beweeglikheid strem. Die laaste gedeelte van die gedig ondersteun die idee dat die wêreld se dimensies  katastrofale afmetings aanneem:

 

vannag

skryf ek ’n brief vir jou

my kind

wat anderkant die water lê

want gisteraand begin ek ’n prentjie

soek

van die huis waar ék gebore is

en al wat ek onthou is die klei en klip

en in later jare

die ou verhale op die werf

wat skerwe porselein vertel

oor die hollands-oos-indiese kompanjie

patrone blou-en-wit

en ek onthou hoedat die spierwit pou

driftig-trots daaroor loop

asof hy die grond besit

en toe soek ek foto’s van die huis

in welgemoed

waar jy leer kruip het, praat

en loop

[…]

ek weet hoe klein jou huis is daar anderkant

en te beknop

die trappe te nou en ongelyk

vir ma se been en rug

[…]

ek is jammer ek het nagelaat

om uit te wys

hoe groot die wêreld is

en onbegrens

en dat aardbewings

die aarde van sy as af stamp

[…]

©mce 27/04/2015

Ook grootmoeders ervaar deesdae die groteske pyn van ’n kleinkind wat aan die vreemde afgestaan word. In Antjie Krog se Verweerskrif (36) word die Hebreeuse kleindogter deur middel van taal-metaforiek geskets: nie net wat afstand aanbetref nie, maar ook taal (Hebreeus vs. Afrikaans). ’n Skeidslyn het dus sigbaar geword; ’n grens wat toekomstige vervreemding tussen ouma en kleinkind voorspel:

by jou vertrek

 

1.

jy vertrek môre saam met

jou ma

na Isra-el vir

goed

 

as ons mekaar oor ’n jaar

sien, praat

jy slegs Hebreeus. vir

my

 

hartskerp herinnering waar-

in jy

lig en liefs met stingel-

dun

 

enkels in linte van my

glip, sal

ons geen enkele

woord

 

gesamentlik wakker vind.

spraakloos

sal ons mekaar aan-

staar.

 

in jou voorgeskiedenis

skeur ’n

mens klere en werp

as

 

op die hoof. ek bloei

 

uit my

milt

 

Ook in Mede-wete in die vers, ‘ek en my kleindogter bou sandkastele’ (38), word taal tematies as vervreemdingstegniek ondersoek. Die ‘ek’, die ‘ouma’, probeer nuwe skanse teen die onafwendbare vervreemding bou. Dalk sou hierdie grense ’n tipe post-verbale kommunikasie kon insluit. Tipografies is daar spasies tussen sommige woorde soos ‘swyg’ en ‘hou’: dus taalgebonde maar ook met die klem op die fisiese en simboliese holding space van die ouma. Ter wille van spasie haal ek slegs strofes 2 en 3 aan:

vanoggend het sy haar ma en pa gevra om in die kombuis agter te bly

en toe in haar sesjarige Hebreeuse woordorde voortgesluk:

‘van my af weg gegaan Ouma, wil ek nie hê jy moet wees nie’

gebruik sy woorddeurstamelde bloedeie dubbele-nie-konstruk

‘Ouma’s verskriklik lief vir jou.’ ‘Ek weet, Ouma, maar dit gehelp my nie’

 

kind met die mondgetroosde naam wat my in alle tale laat ineen

swyg     ek wil haar verlede van haar afhaal in die naam van pyn

in die naam van die behoefte om haar vas te hou     haar heel met

die heil van ons almal wat altyd en nooit uit haar lewe verdwyn

wil haar sien lag sien wawiele doen soos nou – silwer en lig soos ’n twyg

 

Ek sluit af met ’n gedig van die Britse digter, Fleur Adcock, wat in Nieu-Seeland gebore is (Astley: 230):

 

For a Five-Year-Old

 

A snail is climbing up the window-sill

into your room, after a night of rain.

You call me in to see, and I explain

that it would be unkind to leave it there:

it might crawl to the floor; we must take care

that no one squashes it. You understand,

and carry it outside, with careful hand,

to eat a daffodil.

 

I see, then, that a kind of faith prevails:

your gentleness is moulded still by words

from me, who have trapped mice and shot wild birds,

from me, who drowned your kittens, who betrayed

your closest relatives, and who purveyed

the harshest kind of truth to many another.

But that is how things are: I am your mother,

and we are kind to snails.

 

Soms is moederskap ’n helder herfsdag. Soms, ’n vaal-deurdrenkte winter. Want verlies is veelvoudig vir ’n ma of ouma. Dalk lê die geheim van verlies opgesluit in C. Day-Lewis se ‘Walking Away’:

 

How selfhood begins with a walking away

And love is proved in the letting go.

 

Bibliografie

 

Astley, N (ed). 2002. Staying Alive. Real poems for unreal times. Tarset, Northumberland: Bloodaxe.

Basson, E. 2014. Leiboom. Kaapstad: Queillerie.

Cilliers, R. 1989. Vlier. Kaapstad: Tafelberg.

Day-Lewis, C. 1962. The Gate and Other Poems. Londen: Jonathan Cape.

Joubert, M. 2011. splintervlerk. Pretoria: Protea Boekhuis.

Krog, A. 2006. Verweerskrif. Roggebaai: Umuzi.

Krog, A. 2014. Mede-wete. Kaapstad: Human & Rousseau.

Müller, P. 1977. Obool. Kaapstad: Tafelberg.

Smith, S. 2012. In die afwesigheid van sin. Pretoria: Protea Boekhuis

René Bohnen. Op die grenslyn van oorgang

Tuesday, June 18th, 2013

Gesprekke op Facebook is maar soos enige sosiale interaksie – dit het die potensiaal om interessant te raak. So gebeur dit een aand dat ek tegelyketyd drie aparte kubergesprekke aan die gang het; een in Kanada, een Pretoria en een in Grootbrak. Twee gaan oor liminaliteit, die ander oor ʼn selakant. Teen middernag begin ek die gedagte kry dat hierdie eintlik één gesprek is. Hoe meer ek aan die liminale vis gedink het, hoe meer het ek gegoogle. Ek wou veral sien wat die kunste al opgelewer het. Is daar iewers ʼn selakantballet? ʼn Klein simfonie, dalk?

Hierdie installasiekuns deur Marcelle van Bremmel is die eerste waarop ek afgekom het http://catalogue.nimk.nl/site/?page=%2Fsite%2Fart.php%3Fid%3D9  Die meegande “artist statement lui:  “The coelacanth… represents a transitory period from life in the water to life on land and has hence become a metaphor for a crucial evolutionary step…  In a broader sense, Coelacanth could be viewed as being a metaphor for the processes of transition…”

Die nugterheid wat helder sonskyn bring het my die volgende oggend natuurlik laat besef dat my diepnagtelike mymeringe nie so oorspronklik of vreeslik aardskuddend is nie. Maar die proses was aan die gang en ek het vir die eerste keer in jare weer die selakant se spoor gevat.  J.L.B. Smith se seun, Rob, was my skoolhoof en een oggend het hy toegelaat dat skool nie te veel inmeng met ons opvoeding nie, à la Mark Twain. Ons het klasse afgekry en in die skoolsaal vergader om te luister na  J.L.B. Smith se vrou wat vertel van haar man en van die selakant. Sy was ʼn goeie spreker, vol entoesiasme en dit was vir my soos om ʼn Jaques Cousteau of ʼn Jules Verne te ontmoet. Ek het daarna lank gesoek, maar ons klein dorpsbiblioteek het niks oor die selakant gehad wat ek kon lees nie. Hoe anders as vandag, waar soveel beskikbaar is op my klein skermpie in die middel van die nag.

Die selakant se storie is so vol spanning en aksie, ek meen al vir jare dit kan ‘n suksesvolle fliek word, as dit intelligent aangepak word. Afrika in 1938. ‘n Skraal vroutjie sukkel met ‘n vyfvoet-lange vis in ‘n warm Suidelike somer. Niemand wil haar help nie. ʼn Telegram. En dan: om die onmoontlike te glo. Hier is ʼn oervis.

Geen dokumentêre DVD is te koop nie, sover ek kon vasstel. Maar hier is stukke ou “footage” wat dele van die storie vertel. Courtenay-Latimer kan gesien word.  http://www.youtube.com/watch?v=yz1oTHXvbHg

Intussen het ek baie boeke gelees oor die selakant, party meer akademies of wetenskaplik as ander, maar vir my vergelyk niks met J.L.B. Smith se eie boek nie. Old Fourlegs lees boeiend, dis soos ʼn persoonlike dagboek. Een van my vriende het ʼn oorspronklike eksemplaar  by sy pa geërf en ek is heilig daarvan oortuig dat dit eintlik langs my eerste-uitgawe Siel van die mier hoort, maar hy wil nie daarvoor val nie! Ou boeke is amper so mooi en spesiaal soos ou visse, voel ek.

In 1998 is die R2 goue herdenkingsmunt beskikbaar gestel. Dit is nou skaars en waardevol, ek het ene gesien by die Munt se opedag in 2001. Al afdruk wat ek daarvan kon kry het ‘n watermerk op….

 

Wat die ander kunste betref, het my soektog ook die volgende opgelewer: ʼn Tydskrif, http://www.thecoelacanthpress.co.uk/The_Coelacanth_Journal.html, ʼn paar wetenskapfiksie/fantasie tekeninge op plekke soos Deviantart (gaan kyk maar self www.deviantart.com) en ‘n punkrock-groep.http://www.youtube.com/watch?v=ZdBTKDIsLNI Daar was ook die gebruiklike “B-grade” grufilm, wat ek (genadiglik) nie gesien het nie Horror on the campus (vrygestel in 1958). Gister verneem ek so per riemtelegram dat ons eie Triggerfish animasie-studio ʼn konsepvoorlegging in Annecy doen (http://variety.com/2013/film/news/triggerfish-sets-sea-monster-movie-exclusive-1200493414/)  vir ʼn vollengte fliek oor ʼn professor en ʼn fossielmonster uit die see iewers in Afrika.  Ek wonder, ek wonder…!

Maar wat van gedigte? My gesprek met Marie Bredenkamp op facebook het juis gegaan oor ons onderskeie kennismaking met mense in die destydse Natal. Sy het Shirley Bell geken, wat die 1969 kinderboek Old man coelacanth geskryf het en in besit is van baie van J.L.B. Smith se korrespondensie en geskrifte. Ek wou al lankal ʼn gedig oor die selakant skryf, maar het elke keer halfpad opgehou. Uiteindelik het ons laatnaggesels en Marie se verjaarsdag my toe meer op vrouens se stories gefokus en ek het maar solank die volgende vers gepleeg:

Van M tot by die see

(vir Marie)

Vir jou verjaarsdag wil ek ʼn vers voltooi

wat ek voor my ma se dood begin het,

sommer omdat haar naam dieselfde was

as joune en die opnoem van woorde my koers gee;

ek volg hulle soos spore of sporte, soos toonlere

wat my moet lei na oewers of waters, la mer, mare,

sê ek, Maria, Marjorie – ek skryf

lossies, los en los. En vas :

 

Marjorie Courtenay-Latimer, hoe gepas

dat sy die lewe in 1907 moes binneglip

onder die sterreteken van die vis

 

asof iemand toé reeds kon raai dat die see haar ʼn roeping en ʼn lot

present sou gee, dat sy kort voor Kersfees sou moes heen en weer

van taksidermis tot lykshuis, dringend op soek na ʼn koelkamer of ys

om maaiers en rotting weg te hou van die sogenaamde rotskabeljou.

 

Wie kon voorspel dat ʼn longvis op vinne sou stap

tot in die binneland van haar hart,

dat haar bestaan van strand tot strand

gevul sou word deur die professor

en die selakant ?

 

Sy kon as hoogbejaarde vrou helder

soos in ʼn kinderrympie onthou

haar swemmende fossiel, die blou

latimeria chalumnae

 

            “was covered in hard scales

and it had four limb-like fins

and a strange puppy-dog tail”

 

Toe sy alleenlopend sterf op 97 jaar

het sy seker lankal besef:

soms word ʼn hele lewe

in sout en formalien bewaar.

 

Ons het die selakant en sy misterie miskien lief vir die vrae wat dit vra, meer as vir die antwoorde wat dit verskaf. Ek spoor ʼn kinderrympie op, “The coelacanth flip flop” en ook Matthew Ladd se gedig wat begin: “Is it such a crime to stop writing/ we could all burn our manuscripts”. Dan is daar nog Elizabeth Spires se vers wat begin “I saw you in a book: bubble-eyed and staring” uit haar bundel The Wave-maker. (Ek kon nog nie die volledige verse opspoor nie). Rick Mullin se bundel kon ek nie kry nie, net die voorblad:

Op die Saatchi-galery se webblad is net een selakantskildery beskikbaar: http://www.saatchionline.com/art/Painting-Oil-Frozen-Coelacanth/314069/219054/view

Sedert my hoërskooljare is lewendige selakante nou al in hulle habitat verfilm en baie spesimens is versamel. Selekant is eintlik nie net een vis nie, dis ʼn orde. Die soorte in die Ooste is net familie van ons eie Latimeria chalumnae. Nogtans vind ek dit ironies dat die mens die selakant se verdere voortbestaan juis bedreig noudat ons hom ontdek het! Gaan lees gerus maar orals op die internet hoeveel selakante gevang en doodgemaak word. Daar is selfs ‘n geval van “a coelacanth and her 23 pups unfortunately died”.

ʼn Dooie selakant is nie eers naastenby so mooi soos ʼn lewendige een nie. Om mee te begin, verloor hy sy kleur en sy oë word dof. En juis daarom, vind ek Johann Lodewyk Marais se koeplet uit sy bundel In die bloute so skrynend, so verskriklik ráák.

J.L.B. Smith

“Die selakant is pragtig blou en grys

op die oomblik wanneer sy swemblaas bars”