Versindaba
~ ‘n Kollektiewe weblog vir die Afrikaanse digkuns ~

Marlene van Niekerk - vertaal deur/translated by the author & Tony & Gisela Ullyatt

 

Marlene van Niekerk is the author of two volumes of poetry, Sprokkelster (1972) and Groenstaar (1983), two collections of short stories, Die vrou wat haar verkyker vergeet het (1992) and Die sneeuslaper (2010). She has also published two novels, Triomf (1994) en Agaat (2004). She is currently responsible for the supervision of M.A. students in creative writing. She wonders whether the only subversive activity in a brutalised society is perhaps the writing of small poems. Van Niekerk has won several prizes: in 1978, the Eugène Marais Prize and the Ingrid Jonker prize for Sprokkelster as well as the Chancellor’s Prize from the University of Stellenbosch; in 1995, the M-Net, the CNA, and the Noma prizes for Triomf; in 2005, the UJ Prize for Creative Writing for Agaat, which also won the Hertzog Prize in 2007. In 2010 she received an honorary doctorate for her literary work from the University of Tilburg.

 

 

* poets of our fatherland unite     

      

this my dearest countrymen is a jingle like scarlatti’s for princess benjamin

and sweetness pikini both of them police chicks at the station in macassar

enter around ten o’clock  li’l sweetness pikini who does not fit in ‘er bikini

as princess benjamin stirs sweetener into her mug of herbal tea

 

this is now behind the counter for serious complaints

when the station mice have fallen quiet

and the walrus had dozed off

the one who is supposed to guard

the grass the crystals and the ecstacy

the coke the mushrooms and the crack

confiscated from the white pipes

and the hash heads and the mandrax mules

and the bling buddies with the rayban shades

who’s stamping ground this is

and who also just like them two

earn a pittance for their toils

 

this is a scarlatti jive for the princess with her little baton

and the sweetie pie second in command

the hatcher of the hectic schemes, check ‘er

as she swishes from the canteen with her coffee

 

prods pikini the roaring royalty on her rank insignia

left right left as they clink their teaspoons

in the terrible twin cups of macassar

while the watchman at the service bell

is snoring in his cubicle

 

hi there blue blood of the station, winks nikita pikitini

my coolest miniskirted queenie

who is the  boss girl of this precinct

i know something ‘bout this ninconpoop policing dive

that two worthy women like us cannot survive

without coming out in shingles

a haystack grass is stacked in sacks and going

flat in our storeroom, what do you say lets nab it

this so called evidence of the black hole in the universe

and fuck the waiting for a pipsqueek paycheck

what about you sergeant, my bucks are  sucked

and I dig a sony and an ipod and a perm

i want a lexus like the one that madam drives

who heads the prisons and who won’t be seen alive

in her rickshaw from toyota

and these tons of woolworths quality weed

lie here rotting day and night under our noses

no one will split if we drop it in the township

and make our million dollar dreams come true

 

this is a little jumpstart like scarlatti’s for the officers of justice

who do not know how they must chastise their highnesses

the swishy sweeties in macassar town

now take it from me one can only pick a littte music

just a wee bit with domenico scarlatti who clicks

my tongue from its spitting dicky and switches me

like dominoes on trickle

 

and christ this princess is like snappy on the uptake and she says

fuck pikini now you make my nipples tight

and ping she thwacks her teaspoon in her cup

and cracks the service bell from its bracket

and tweaks the bunch of keys from the big belt of the walrus

and they make a go for it like thelma and louise

like bonnie and clyde but with that chique sashay

of the swinging macassar chickies  and they haul the sacks of grass

from the evidence hole  and  pile it in the hatchback van

 

this wont  be five trips only more likely forty says miss benjamin

to the dilly dolly with the brainwaves in the macassar copshop

we need a bloody lorry and a few lawless fellas from the flats for operation transport

 

this is a scarlatti jig for the inhouse scandal of macassar

and the understandable motives of the suspects

‘cause guilty they can’t be if one looks at the example of the selebis

and the missus of cwele the commissioner

who bleeps her mules on her mobile phone from capetown  to colombia

while the whole bang shoot that is south africa goes down the bloody tubes again

 

this is a ditty like scarlatti’s a little blue at the twinkle hour

with the night jars screeching in the copse and the smell of burning rivers

it is time to modulate into a minor but my grammar is exhausted   

And pogorelich wakes the neighbours what’s the chance                  

my rapping brother from the township may i I invite you to promote

this number under the slogan: poets of our fatherland unite

and keep the nation from the crooked ways of the law enforcers.

 

 

* A rap song on  the basis of the newspaper report about the two police women with the wonderful name Princess Benjamin and Sweetness Pikini who stole bags of confiscated grass

from their own police station  in Macassar, (Die Burger 13 Januarie p 9)

 

(Uncollected)

(Tr. by the author)

 

 

 

Poem for President Motlanthe

Photo DB February 27 at the beginning of a SADC meeting concerning the Zimbabwe crisis

 

How can you bring your neighbouring country’s mad dictator to the table?

How do you get his slot-mouth to the peace trough?

O president, from the outset you remain virtuous,

you remain in the pink, you scrunch up your snout forgivingly

you clench your buttocks and

brace your breastplate grimly in regent mode

you lead him step by step,

you prick up your ears for the cameras,

your beard

a goatee, your collar

pristine,

how does one please

an expert exterminator of the Matabele, president?

You mumble ubuntu, uhuru, ujamaa, you

embrace a fuck-the-world kind of freedom that you

cribbed from PWB and Smith

(one should know what to stress these days,

one should remember the right things)

How do you bring him inside

this stalactite of power

this rabid grasshopper?

It is evident, mister president,

you handle him softly, you handle him like a chum, the colours of your tie clash

less harshly than his, your breast-pocket handkerchief

puffed up a tad less, on account of his ghostbrittle self,

you let him understand, the two of you are men,

who feel good in your tailor-made suits,

you are cut from the same cloth, your spectacle frames

a little less expensive, the label more local than his

you mark your pace invisibly up the steps of your royal palace,

until you are in step with his tread

like an ageing pig feeding on the bread of grace

 

Isn’t he and won’t he always be your brother?

(as Stroessner was then the schmak’s brother

not to mention church hat and spouse)

a king just like you?

Even though his people cower totally fucked

beneath the soldier’s heel on your borders      

where Kruger lions simper miserably,

even though his subjects gorge on grass,

even though they roll their good-for-nothing money like dung beetles

to bakeries baking clouds of chalk,

even though they suck the bitter piss

of grasshoppers through straws,

even though they have a rat up their arse as their last rations,

even though hospitals are flooded with cholera,

even though they choke on your bone-white flour,

even though your people scream makwerekere at your tightly-guarded walls,

even though their fingers reach for your throat,

how can you deal with a man who does this to his nation

and to your nation for that matter?

to your precious French ideal of Renaissance?

(And I know what I am talking about, my white Vlakplaas guards

had a braai next to their enemies’ corpses

in the name of the lord jesus christ, I was a fool

to think that you could do better in this godforsaken territory

of white and black barbarians)

Now at midnight I rage as if you were ever going to hear me,

and I ask, how in the name of the father do you do it?

 

You treat him like a gentleman, mister president

you eat a peppermint beforehand just in case

he does not trust

the quiet diplomacy on your breath

you want to show him, mister president,

your love of your neighbours

is unknown in these regions.

 

O lord and the tamtam, don’t forget the tamtam, president,

The tamtam and the tattoo and stywepap for the chauffeurs,

the carpet and the flag and the foxterrier gang of guards

with surveillance worms in the ear, with armpit-holsters full of lead

with dark glasses of fraternity.

(between your guards and his your safety

a likewise incline of the head, and deodorant and rearview mirrors

of distrust and jujitsu and small electric truncheons

sizzling against the thighs.)

 

How do you do it, mister president?

 

In that air filled with Southern African amenability

overflowing neighbourly ardour

and sentiments about human rights,

in that halo of clicking shutters

before the portals, you tilt your head, making yourself famous,

with a glint of bottom teeth

look, my arm is rigid from ceremony,

but I flex my fingers

behind me, warm, affable,

toward your monkey-paw of resentment,

come on then, tata, toward peace, toward truce,

you are my child, over your sins, Motlanthe, I

and all of us here, scatter

bucket loads of Kalahari sand.

I am not ashamed,

I guard you,

I take your hand.

 

(Uncolledted)

(Tr. by Tony & Gisela Ullyatt)

Hierdie inisiatief is na die voorbeeld van Brian Brodeur se hoogs suksesvolle weblog “How a poem happens“. Hiervolgens word op ‘n bepaalde gedig gefokus aan die hand van ‘n aantal standaardvrae aan die digter ten opsigte van die ontstaan van die betrokke vers. Ons glo dat gevestigde sowel as aspirant digters dié aaneenstring van digter en gedig leersaam (en hopelik inspirerend) sal vind.

 

 

Inhoud

 

A-B 

Andries Bezuidenhout. Taxi-rit ná die aand. Mei 2010

Zandra Bezuidenhout. Moderne Psalm. Mei 2010

Fourie Botha. My eerste Bybel. Augustus 2011

Aniel Botha. Rooikappie en die wolf. Mei 2012

C, D, E

TT Cloete. Swerwende verse

Toast Coetzer. geluk

Marius Crous. Die ander man

Anne-Ghrett Erasmus.  Skilder 

Sydda Essop. Ek lewe in stilswye

Louis Esterhuizen. Melopee

F, G

Gilbert Gibson. Another roadside attraction

Melanie Grobler. Die Eerste Vrees Is Hier.

H, I, J

Joan Hambidge. “The drama of being a child”

Joan Hambidge. In die skadu van Machu Picchu. Mei 2010

Joan Hambidge. Parys

Daniel Hugo. Ontnugterde digter. Junie 2010

Pieter Hugo. Honde

Marlise Joubert. waarskuwings. Mei 2010

K, L

Ronelda Kamfer.  Stof. Junie 2010

Annie Klopper. ‘n Deurnagbraai in Oranjezicht

Martine Klopper. Kwatryn

Antjie Krog. Vier seisoenale waarnemings van Tafelberg/Winter. Mei 2010

Kobus Lombard. Kameeldoring

M, N

Johann Lodewyk Marais. Richard E. Leakey 

Lucie Möller. Kortstondige kalligrafie

Melt Myburgh. Toeval

Charl-Pierre Naudé. Twee diewe. Mei 2010

O, P, Q

Pieter Odendaal. die eerste steen.

Johannes Prins. Man diesel

R, S

Andries Samuel. All god’s children took their toll

Carina Stander. Lima

Marius Swart. liefdes-e-pos. Mei 2010

T, U

V, W

Marlene van Niekerk. Poets van ons vaderland unite

Ilse van Staden. Fluistering

Cas Vos. Kersrook

Cas Vos. Uitkyk. Mei 2012

Jelleke Wierenga. Reënboognasie: Fear dot com

 

 

Sutherland bly een van my gunstelingdorpe in die Karoo. ʼn Belangrike rede hiervoor is seker Karel Schoeman se boek Hierdie lewe, ʼn hartroerende roman wat dokumenteer hoe Afrikanerboere in die omgewing hul grond bekom het, hoe hulle hulself uit armoede uit opgewerk het en hoe hulle die landskap begin domineer het. Dit is seker een van die mees sensitiewe studies van koloniale, landelike patriargie. Die boek is ʼn belangrike verwysingspunt in Marlene van Niekerk se Agaat.

In Sutherland bly ons gewoonlik op Nicol en Marina van der Merwe se plaas Blesfontein. Die plaas is op die Roggeveld se eskarp. As jy op die eskarpkant staan kan jy die Cederberge sien en onder jou die Tankwa-Karoo, of die Ceres-Karoo soos sommige mense dit hier noem.

Vir meer as drie eeue jaag die boere hier hul skape elke winter met die Oubergpas af na onder toe, sodat die skape nie van winterkoue en sneeu omkom nie. Soos meeste van die ander boere, het Nicol en Marina ook ʼn plaas onder in die Tankwa-Karoo. Dis al hoe jy hier kan boer.

Karel Schoeman se bemoeienis met Sutherland se geskiedenis kom natuurlik van sy belangstelling in die wêreld van NP van Wyk Louw. Ons hou in Sutherland stil, sodat ek foto’s kan neem van hoe die huis waar NP van Wyk Louw en WEG Louw grootgeword het vandag lyk.

Vroeër vandeesweek het Die Burger berig oor ‘n besonderse verering wat Marlene van Niekerk in Nederland te beurt geval het. Stichting Perdu bied naamlik vanaand ‘n fees aan waartydens eksklusief op Marlene van Niekerk as digter gefokus gaan word. Die titel van dié fees is De plaats van de dichter en saam met Marlene sal Alfred Schaffer as gespreksleier die verhoog deel, terwyl Rosemarie Buikema, hoogleraar by Universiteit Utrecht en kenner van Marlene se werk,  ‘n oorskouende praatjie sal lewer.

Ironies genoeg begin Perdu die aankondiging op hul webblad met ‘n aanhaling waarin Marlene na die belang van die romanskrywer verwys: “De plaats/rol van de romanschrijver en de roman is een plaats van veranderlijkheid, marginaliteit, vervreemding, subversie ten opzichte van de taal en het denken en de praktijken van de status-quo’, aldus de Zuid-Afrikaanse auteur Marlene van Niekerk in een brief aan Rosemarie Buikema (DW B, 2007).”

Daarna swaai hulle egter die fokus direk na Marlene van Niekerk as digter: “Zou diezelfde rol weggelegd zijn voor Sprokkelster (1977) en Groenstaar (1983), de onvertaalde poëziebundels waarmee Van Niekerk oorspronkelijk debuteerde? Hoe zit het met haar poëzie? Welke plaats kunnen we haar rol als dichter toekennen? In Nederland is er tot op heden te weinig aandacht besteed aan Van Niekerks dichterlijke praktijken. In Perdu willen we haar poëzie bij een groter publiek introduceren. Wat gebeurt er in haar poëzie? Welke plek neemt de poëzie in haar oeuvre in? Hoe verhouden haar gedichten zich tot Zuid-Afrika? Hoe kunnen we haar rol als dichter karakteriseren?”

Inderdaad is hierdie ‘n besonderse en welverdiende erkenning wat een van ons mees begaafde skrywers te beurt val; des te meer omrede Marlene van Niekerk se prosawerke sedert 1983 begin het om haar poësie op die agtergrond te skuif. In die onderhoud wat Versindaba verlede jaar met haar gevoer het, het Marlene dit egter onomwonde gestel dat die proses van gedigte maak van karinale belang bly vir haar in haar skryfwerk: “Ek vind dit deesdae veel plesieriger en hoopgewender om gedigte te skryf as prosa. Ek vlug uit die prosa in die gedigte om daar bietjie asem te kry. Ek voel veel vryer en gelukkiger as ek ʼn versie pleeg  as wanneer ek ʼn kortverhaal probeer skryf. Kortverhale is vir my die heel moeilikste vorm, ek beland deesdae binne drie sinne van die aanvang in ʼn vreeslike gestoei met vorm. In die romans neig ek natuurlik om te langdradig te wees. Wat ek wel merk, is dat ek steeds meer die eise van poësie aan my prosa oplê - ek soek steeds na ʼn hiper-integrasie op klank- en beeldvlak in die prosa. Die ritme van die sinne is vir my toenemend belangrik. Miskien is dit hoekom die prosa vir my so moeilik voel om te skryf, want ek wil eintlik poësie daarvan maak, maar mens kan dit nie doen oor die hele lengte van ʼn sewehonderd bladsye taamlik realistiese roman nie.”

En kyk ‘n mens na Marlene van Niekerk se mees onlangse publikasie, Die sneeuslaper (2010: Human & Rousseau), besef jy presies hoe uniek en besonders sy hierdie ineenweef van genres hanteer.

Ten slotte - nog ‘n aanhaling uit die reeds genoemde onderhoud: “Dis gevaarlik om te lewe, dis gevaarlik om te dig.  Taal is ʼn gevaarlike en lewendige ding as jy hom wakkerkry uit sy ingeslaapte alledaagsheid. Ek voel nie daar is altyd genoeg bewustheid hiervan in ons jonger digkuns nie. Baie gedigte is nogal selftevrede en dof. Oulikheid en dekorasie is ʼn ander gevaar. Ek dink dit is omdat jong digters dikwels nie genoeg goeie of wilde poësie en wilde filosofie lees nie, en die keurders wat hulle moet krit ook nie.”

Wat ‘n prestasie! Inderdaad ‘n besonderse erkenning van ‘n skrywerskap wat oor soveel jare reeds die grense in ons literatuur versit … (En mag daardie langbeloofde volgende bundel nog in my leeftyd op die rakke beland; want dáárna sien ek sommer baie uit.)

As leestoegif, vanoggend, ‘n gedig wat Marlene verlede jaar vir opname in haar gedigtekamer ingestuur het.

***

Sedert gister het daar ‘n nuwe gedig van Johann Lodewyk Marais verskyn, asook twee Engelse vertalings deur Ilze Gertenbach: ‘n gedig van Totius en een van NP Van Wyk Louw. En dan moet jy ook nie TT Cloete se besonderse boekmerk mis wat gister in Die Burger verskyn het nie. Nog ‘n lekker leeservaring vanoggend is Murray La Vita se treffende Oop Kaarte met die digter Danie Marais wat eweneens in Die Burger gelees kan word.

En daarmee eers weer groet. Geniet die naweek wat op hande is; ons hervat weer Maandag.

Mooi bly.

LE

 

Oggend van ‘n waterfiskaal

 

Allagot! geglip uit die knukkels, 

van hierdie kant se koskans- en hansmaker

wip die waterfiskaal die oggendkier in

kaneeeeeel van verbasing op sy bors,

onder sy kruidnagelkloutjies die rinkink-rulle

spiksplinterspuwende dwarsriviersand

tinktuuuuur van manelkwik geveer op sy flanke

strak in die frak die keil platgekam

akkelief hy oor die akkers tot die waterkant, kyk! -

triljarrrrrrrrrrde klein en groot fiskale innie spiekspiegel

hokaai kohorte kansvatters aankuiers

wat hy konter met pronkstand akimbo,

knipstert na die kindlig in die oewerkrui

en wegstaan, kykso, eeeeene ollewagen onderbaadjie

hy is die een en innigste godontglipper

hier in die prilwilde hoogmakerson

!tewiek in sy keel sit sy roepnaam !tewiek

soos ‘n klok in die bergkut ketoooools

van die mondsagte môre.

 

Uit: Die Sederbergsuite.© Marlene van Niekerk. Julie 2009

 

 

Digstring

 

 

Poets van ons vaderland unite      hierie, landgenote, isse klein scarlattigrappie vir princess benjamin en sweetness pikini altwie offisiere in macassar se poeliesietasie.   kom sweetness pikini wattie inpas inne bikini soe ten o’clock by princess benjamin wyl sy canderel roer in haar rooibos                                                                                                               dis nou agterie klagtetoonbank assie muise ophou piep ennie walrus ingeslaap het wattie grass ennie crystals ennie ecstacy die coke ennie pitte ennie acid die lollies ennie tubes ennie enema direct moet guard wat afgevat is vannie witpype ennie rook-ore ennie tikgatte ennie lanies mettie raybans innie omtes en soes hultwie ok maar peanuts merrit verdien   hierie isse klein scarlattiwietelattie virrie princess mettie stokkie ennie swietiepaai twiere in bevel mettie hectic schemes: check haar, uitie stasie se kantien uit kom sy swaaigat met haar koffie   tik pikini die roaring royalty op haar linker epaullettie mettie peitsie left right left soes hulle tieliepels klieketietieng innie macasserse terrible twieling koppies ennie security mettie klokkie byrie ingang gan slaap het in sy hokkie   heita blue blood vannie station, wienk nikita pikitini my coolste kortrokqueenie wattie baas is ek wiet iets van hierie piepmuis macassarse poeliesiestasie wat twie mighty meisies soes ons nie kan wiet sonner ommie pieperellekoors te slaatie :  ‘n hooimied dagga in goingsakke wat lê  en kwagga vir fokol in ons store room, wat sê jy kom ons varrit hierie kamtige evidence van ‘n swart gat innie universe ons is mossie magtagge ladies van hierie vloere en fokkie  wieke lank  wag oppe kieriekopsalaris ek wietie van jou nie kommissaris ma’ my tjieng is oppiedoppie en ek soeke sony enne aaiPot enne perm ek soeke lexus soesie ene van-aai merrim van korrektiewe dienste wattie langer wou ry nie inne krokkie en hierie tonne woollies quality dagga lê nagge en dagge onner onse nieste vir miljoene mettie hele township wattie sal droom om te splittie as onsie bale wiet op hulle voorstoepe gan droppie   hierie isse klein scarlattijumpstart virrie poelieste wattie wiet hoelat hul met hulle highnesses en swishy swieties innie macassars in moet makie:  nou varrit van my, al wat mens kan maak isse musiekie net ‘n biekie met domenico scarlatti wattie winkel uit my tong yt tickle en my answitch soes dominoes op trickle   got, ennie princess issie starrag oppie uptake-ie en sy sê: fok pikini nou maak jy my tieties tight en pieng sit sy haar tieliepel innie piering en rukkie klokkie yt sy bracket en twiekie walrus se slietelbossie yt sy belt en da ’  gat hulle soes thelma en louise soes bonnie en clyde, ma met daai sjiek sashay vannie swinging macassar chickies en hulle begin laai daai dagga ytie evidence hold binne innie gat vannie  meraai   hierie gattie vyf trips wiesie, more likely fortie, sê miss benjamin virrie swiet poppie mettie brainwaves van macassar se poeliesiestasie, ons korte fokken lorrie enne paar cool copse vannie flatse vir operation transport   dissie klein scarlattikotiljonsie dié virrie inhouse scandal van macassar ennie understandable motives vannie verdagtes, want guilty kan hulle byna nie wiesie mettie example vannie selebi’s ennie miesies van cwele wat mettie mules smsies piep ennie hele effing country wat in sy moer in is nie   hierie isse klein scarlattisongkie bietjie sad ok hier om middernag mettie screech owl  wat skrou  ennie ruik van brand uitie hiewels dis tyd virre modulation innie minor  key ma’ my ghrêmmer is exhausted en pogorelich spelie bure wakker hoe lykit as ek jitsvinger  invite  om hierie item te  promote onnerie slogan: poets van ons vaderland unite en hourie nasie ytie crooked ways  vannie law enforcers yt    (Ps: En dan wil hulle nog ‘n threeday million dollar paartie gooi, so lank as warrit gevat het vi’onse djirre djesus om te resurrect! Daais mos totally insane! Maggie potholes om hulle insak innie godforsaken Bloemfontein!)     © Marlene van Niekerk. April 2010

 

Wanneer het jy dié gedig geskryf, Marlene? Hoe het dit ontstaan?

Ek het die gediggie geskryf na aanleiding van ʼn storie in die koerant van die twee polisievroue wat dagga uit hulle eie polisiestasie in Macassar gesteel en toe daarmee gaan smous het, baie snaaks. (DB 13 Januarie p. 9)

Kon jy dié bepaalde gedig vinnig tot in sy finale vorm afrond, of het dit deur verskeie weergawes na sy finale vorm ontwikkel?

Nee, dit was redelik vinnig, miskien met ʼn bietjie duikkloppery die dag of twee nadat die lyf uitgekom het.

Hoeveel van dié vers is aan jou “gegee” en hoeveel daarvan was die resultaat van wroeg en sweet? )

Heelwat was “gegee”, nie soveel gewroeg en gesweet nie. In die eerste plek was dit die polisievroue se wonderlike name Princess Benjamin en Sweetness Pikini wat my aangedraai het.

In welke mate het die vers sy finale vorm bereik? Het jy byvoorbeeld die een of ander ordeningsbeginsel toegepas?

So tydens die skryf het ek twee vormingsmiddele beetgekry, as mens nou hierdie noemer wil gebruik, naamlik klank en ʼn handeling: die “ie”-klank deurgaans, soms met bondels alliterasie op “s”en “t”, en voorts ʼn anekdotiese inslag met ʼn refreinagtige betragting  tussen die  “hoofstukkies” van die verhaaltjie. Ek wou ʼn komiese praatvers skryf, iets met die oog op voordrag, vandaar die langerige reëls met baie sillabes, en met sinkopasies wat deur grondmetrum hik, met ander woorde ʼn verhaal wat ook klink na iets.  Ek dink nie dat anekdotiese gedigte noodwendig klankskraal of prosaïes hoef te wees nie, of dat die praatvers in opposisie gemaneuvreer moet word teenoor klankdigte nie. Mens kan met een en dieselfde lepel ʼn storie én ʼn musiekie in die ore gee. En my ore is altyd hongerig vir’n musiekie. Ek toets hierdie soort gedig ook altyd in mondelinge vorm uit op mense wat nie reëlmatig poësie lees nie, en maak aanpassings waar nodig sodat dit goed begryplik is.

Het jy die vers gedurende sy vormingsproses aan iemand gewys en of mee bespreek? Is daar iemand (of instansie) wat jy as klankbord gebruik terwyl jy aan ‘n vers werk?

Ja, ek lees dit altyd voor aan my eerste leser, iemand met geoefende ore vir klank en ritme en ʼn antenna vir swak reëls en ongepaste woordkeuse. Soms slaan ek natuurlik goeie raad in die wind.

Hoe lank na die vers voltooi is, het jy dit laat publiseer? Waar het die betrokke vers die eerste keer verskyn?

Ek het dit so twee maande nadat ek dit geskryf het op Versindaba gepubliseer. Dit is ʼn goeie plek om lesers se reaksies te toets.

Kan jy ietsie sê oor die kwessie van “feit” en “fiksie” in dié vers?

Wel, die feite staan in die koerantberig, die twee polisievroue het regtig die dagga gesteel uit hulle eie polisiekantore en dit gaan verkoop in die township. Die sosiaal-maatskaplike omgewing van korrupte polisiëring en ongebreidelde gierigheid en dwelmgebruik klop geredelik met die Suid-Afrikaanse werklikheid. Die dramatisering, die dialoog, die ruimtelike inkleding, die psigologie van die betrokkenes is natuurlik volledig gefabriseer. Die spot en die kritiek, is van die spreker in die gedig,  is tendensieus en subjektief, die gebruik van ʼn soort Afrikaaps maak dit familiêr. Ek luister dikwels straatgesprekke af en gaan werk dit tuis verder uit. Die worldcupgedig op die Versindaba webblad het ek in Andringastraat voor die drankwinkel gehoor en met slegs klein bystellings net so gaan oorskryf. Ek dink ons lewe in ʼn soort limerick in hierdie land.

Kan jy kortliks sê waaroor die vers, volgens jou, handel?

Dis gewoon grappig, slapstick satire.  No great shakes, geen pretensie tot enige of ewigheidswaarde en inhoudelik ook absoluut niks nuuts nie. Mens lees elke dag sulke stories in die koerante. Dis maar net variasie op die tema, ʼn klein kritiese klank- improvisasie.

Was daar dalk iets (boek/musiek/film/skildery) wat ‘n bepaalde invloed op die totstandkoming van dié betrokke vers gelei het?

Toevallig was ek tydens die koerantlees aan die luister na sonates van Scarlatti soos gespeel deur Pogorelich. Die klank van die polisievroue se name, die ritmes van die Scarlatti-musiek, die gedefinieerde, stuwende aanslag van Pogorelich, het saamgewerk om die vorm van die gediggie in te gee. Nie dat ek so ʼn oordrag van musiek na woorde ooit kan laat slaag nie. Digters bly altyd ver agter by musiek, by wat musiek kan regkry. En dis ʼn lang tree van Kaaps tot Scarlatti, maar wat die ritme en die speelsheid betref, voel ek, is hulle familie!

Het jy ‘n bepaalde leser, of gehoor, in gedagte wanneer jy aan ‘n vers werk?

My vraag by die “politieke”gediggies wat ek deesdae soms skryf is: hoe kom ek by die ore uit van die groter publiek? Maar ek dink die groter publiek het hoofsaaklik ore vir lui-tone van selfone en die geskal van vuvuzelas. Ek het  die na die media gestuur. Die Son wou dit nie publiseer nie. Die Burger ook nie en ook nie BY nie. Gewoon te lank miskien? Of op papier te moeilik? Of politiek onkorrek? Die teks het ondertussen in aangepaste vorm ʼn plek gekry in ʼn stuk dialoog in ʼn “betrokke” toneelstuk wat ek vir vanjaar se Aardklop geskryf het. Ek weet nie of daardie gehoor soveel sal lag soos die vroue agter die toonbank by die BP garage vir wie ek dit voorgedra het nie.

In welke mate verskil hierdie vers van jou ander gedigte?

Toe ek jonk was het ek soeterige natuurgediggies geskryf.  En toe vir dekades geen poësie meer nie. Vanaf 2005 is ek weer besig om in alle rigtings te eksperimenteer met poësie. In die laaste tyd skryf ek soms kortverhale en romanteks aanvanklik in versreëls en plaas dit dan terug in prosavorm. Ek ondersoek straattaal, soos in hierdie gediggie, maar ook minimalistiese liedagtige inkledings, en ook ʼn impressionistiese styl,  af en toe iets filosofies. Ek beskou myself as eksperimenteerder. Deesdae bring die politieke toestand in ons vaderland my in beweging, op dieselfde manier as in die laat tagtigs toe ek kabarettekste en rymelary geskryf het teen die wit nasionaliste. Die tyd is lankal ryp vir fel kritiese poësie, soos Zapiro-spotprente, maar dan in digvorm. Vandaar die oproep in die Kaapse gediggie: poets van ons vaderland unite.

Is daar iets in dié vers wat jy as tipies “Suid-Afrikaans” sal beskou?

Ek dink dis ʼn hiper-Suid-Afrikaanse gediggie. Ek dink dis krols en kreools en dit was lekker sports om dit te skryf. Mens wonder natuurlik terwyl jy dit skryf of nie-Suid-Afrikaners hoegenaamd iets daaraan sou hê. Ek het die kans gevat,  en ʼn Engelse vertaling wat ek self gemaak het, uitgedeel aan die gehoor by ʼn onlangse poësievoorlesing van PEN se World Voices Festival in New York en dit vervolgens in Afrikaans vir hulle voorgedra, min of meer in ʼn “rap” styl. Die reaksie was heel entoesiasties, miskien vanweë die “inheemse” klank daarvan? By dieselfde geleentheid het ek ook gedigte in Afrikaans van Antjie Krog uit Die sterre sê Tsau, in Afrikaans voorgedra, en ook dit het groot byval gevind. Ek dink die meeste mensdiere hou gewoon van ritmiese patrone, dis waarskynlik ons reptielbrein  wat val daarvoor, miskien ʼn soort refleks. Van peristalsis tot fornikasie is ons lewe ritmies, dat ons gedigte soms ritmies is, voel vir my heel natuurlik.

Kon jy dié vers tot ‘n bevredigende punt afhandel, of het jy dit maar ten einde laas “versaak”?

Ek dink hierdie ene is weens die aard van die materiaal redelik “klaar”. Dis vir my makliker om sluiting te vind vir so ʼn soort aktuele vertelgediggie as vir ʼn komplekser gedig wat vir my op baie vlakke moet sin maak of in ʼn meer gebonde vorm moet beslag kry.

Was jy tevrede met die lesers se reaksie na die skryf (of publikasie) daarvan..

Daar is altyd ʼn mengsel van aanmoediging en kritiek. Maar ek glo: marsjeer op jou eie trommelslag, en doen wat jy moet doen, wat jy kán doen, wat jou tevrede maak, of dit nou mode is of nie. Op die ou end gaan dit tog eintlik net daarom om ʼn bietjie plesier te beleef op hierdie ondermaanse. Die res sal net die tyd kan leer.

ʼn Laaste vraag, ter wille van die interessantheid: Kan jy nog die eerste vers wat jy ooit geskryf het, onthou? Indien wel, vertel ons ietsie daarvan?

Dit was ʼn langerige gedig oor die Suidoos, met die beginreël iets in die lyn van: “My heer die Suidoos, Don Juan van die winde” wat ek geskryf het  toe ek in matriek was. Kon dit toe reeds moeilik verdra dat die Suidoos bloot die Suidoos is, tsk.  Dit is waarom Pessoa vir my so boei. “Er is metafysica genoeg in denken aan niets”, (in die vertaling van August Willemse). ʼn boom is niks behalwe boom, ʼn klip is alleen ʼn klip. Maar dan net in die stem één van sy heteronieme. Pessoa het sy Herostratos-kompleks baie goed begryp en dit op aangrypende en intelligente wyses aangewend, onder andere deur stemvermenigvuldiging. Mens kan leer daarvan.

 

Marlene van Niekerk Marlene van Niekerk is die skrywer van twee digbundels Sprokkelster (1977) en Groenstaar (1983), een bundel kortverhale, Die vrou wat haar verkyker vergeet het (1992), en twee romans Triomf (1994) en Agaat (2004).  Sy is tans verantwoordelik vir die begeleiding van M.A.-studente in die skeppende skryfkunde. Sy vra haar af of die enigste subversiewe daad in ʼn gebrutaliseerde samelewing nie dalk die skryf van klein gediggies is nie. Van Niekerk het die volgende toekennings ontvang: 1978: Eugène Marais-prys en Ingrid Jonker-prys vir Sprokkelster en die Kanseliersprys van die Universiteit van Stellenbosch; 1995: M-Net-prys, CNA-prys en Noma-prys vir Triomf; 2005: UJ-prys vir skeppende skryfwerk vir Agaat.  Sy het ook in 2007 die Hertzogprys vir hierdie roman ontvang. Luister hier na ʼn video-greep van ʼn onderhoud met Marlene van Niekerk.

 

Erkenning: Die konsep van Digstring is ingegee deur Brian Brodeur se benadering op sy weblog

“How a poem happens“.

 

Aan die Universiteit van Kaapstad was Marthinus Versfeld ‘n gewaardeerde gespreksgenoot van digters soos N.P. van Wyk Louw, W.E.G. Louw, I.D. du Plessis, Boerneef en D.J. Opperman. Hy het poёsie geskryf, maar net enkele van die gedigte is gepubliseer. In sy skryfwerk toon hy groot waardering vir die poёsie en sluit so by twintigste-eeuse filosowe soos Martin Heidegger en Jacques Derrida aan. Hopelik sal sy bydrae as gespreksgenoot vir van die belangrikste Afrikaanse skrywers nog behoorlik ondersoek word en sy bydrae tot die Afrikaanse essay die erkenning kry wat dit verdien. Ook latere skrywers soos Breyten Breytenbach, André P. Brink, Petra Müller en Marlene van Niekerk het waardering vir sy werk gehad.

Oudstudente wat oor Versfeld se invloed op hulle getuig het, sluit Adam Small, Athol Fugard en Jeremy Cronin in. Cronin het gesê: “[H]e was trying to integrate different dimensions of life, and to think intellectually about that kind of integration, which was very different from what was increasingly becoming the dominant tradition in UCT.” 

W.A. de Klerk, wat baie saam met Versfeld gaan bergklim het, het die volgende gesê: “Marthinus Versfeld is die soort mens wat gesoek word as hulle die dag nie meer daar is nie.” Mag Versfeld in hierdie huldigingsjaar, en hierna, sy regmatige plek in ons denke en samelewing kry.

Ek weet nie hoeveel lesers onthou nog die wonderlike aanhaling van Albert Camus voor in Hennie Aucamp se kortverhaalbundel Enkelvlug nie: ‘Dit is geen plesier om te reis nie. Ek sien eerder ‘n askese daarin. Vir sy eie ontwikkeling gaan ‘n mens op reis, wanneer ‘n mens onder “ontwikkeling” verstaan die afrigting van sy diepste sintuig, dié vir die ewigheid.’

Nou ja, self is ek maar eksistensieel ongesofistikeerd; ek is versot op Camus en kie, maar reis is nogtans vir my een groot, ononderbroke plesier. Afrigting vir die ewigheid? Whatever, soos ons in Afrikaans sê. Laat die ewigheid vir homself sorg; dit sal in elk geval nie die eerste keer wees dat ek ongeoefen vir iets opdaag nie.

Nee wat, selfs die kleinere teenspoedjies is vir my lekker, want hulle maak goeie stories vir die mense by die huis. Van daardie oomblik af dat ek my eerste whisky op die vliegtuig bestel tot wanneer ek die gevange gehoor van vriende en familie onderwerp aan my foto’s, is ek in my selftevrede element. Om jou daaglikse roetine vir ‘n wyle ter syde te stel en al die plekke van jou gunsteling flieks en boeke te besoek, is niks minder nie as ‘n reuse voorreg en plesier. ‘n Mens kan sommer liries raak! 

Ek vermoed dit is hoe baie digters ook maar voel, met die gevolg dat reisgedigte baie maklik anekdoties, soetsappig, oorromanties, en cliché-matig kan klink. Die ‘onthou jy nog die middag in [vul in: enige Europese stad]’ soort vers hou beslis groot risikos in. In daardie opsig is reisgedigte seker soos liefdesgedigte: pragtig as hulle werk, maar vol slaggate vir die goedbedoelende digter!  

Die reis, of die verblyf elders, kan natuurlik ook ‘n onwennige ervaring wees. En goeie skrywers en digters het die fisieke reis nog altyd ontgin as ‘n kragtige, durende metafoor vir die meer ‘geestelike’ of eksistensiële reise wat ons ook moet aflê. Albert Camus se eie kortverhaal, ‘Die owerspelige vrou’ (in Afrikaans vertaal deur J.D. Stemmet en opgeneem in Hennie Aucamp se Wys my waar is Timboektoe), is ‘n skitterende voorbeeld hiervan.

Een van die dinge wat my aanspreek in Danie Marais se eerste bundel, In die buitenste ruimte, is juis sy bevreemdende, wrang blik op die Europese gegewe, die verblyf in Duitsland. Daar is ander voorbeelde ook in Afrikaans: enkele van Marlene van Niekerk se gedigte oor Amsterdam in Groenstaar; die beste van Joan Hambidge se gedigte oor reise na afloop van ‘n liefdesverhouding.  

Is daar egter ‘n meer manjifieke voorbeeld van die ingesteldheid waarvan ek praat as die Engelse digter Ted Hughes se ‘You Hated Spain’? Dit is een van die gedigte waarin hy Sylvia Plath aanspreek en het eers in New Selected Poems 1957-1994 en later in Birthday Letters verskyn. Hier is die eerste paar reëls:

Spain frightened you.
Spain.
Where I felt at home.
The blood-raw light,
The oiled anchovy faces, the African
Black edges to everything, frightened you.
Your schooling had somehow neglected Spain.
The wrought-iron grille, death and the Arab drum.
You did not know the language, your soul was empty
Of the signs, and the welding light
Made your blood shrivel. 

My bewondering vir hierdie gedig is so groot dat ek Hughes se idee ‘n paar jaar terug vir ‘n eie skryfsel gesteel het, ‘n soort alter-perspekstief op daardie wonderlikste van wonderlike plekke, die Griekse eilande… Ek plaas dit hier, maar wees my maar genadig: ek het mos al in my eerste aflewering gesê ek is nie ‘n digter nie!

 

JY HET GRIEKELAND GEHAAT
(n.a.v. Ted Hughes se You hated Spain)

 

Jy het Griekeland gehaat

die son was vir jou te warm 

die rondloperhonde het aan jou gekou

hulle het dag en nag en sonder ophou

gekerm en byt om ons bed se enkels.

Later het ons nog net in jou slaap gepraat.

 

Jy het Griekeland gehaat

elke onverbiddelike heuwel met sy kerk

ver van alles swygend en die verploeterende hitte 

alewig in die middag en die eentonig afgewitte

ure met hulle stowwerige donkies en ooms

en swartgeklade tannies op straat.

 

Jy het Griekeland gehaat

die gekibbel en gelatenheid van die mense

die gefnuikte gasvryheid van elke gebaar:

Jy sou eensaam bly eerder as om jou te skaar

by die té intussen menswees van hierdie land

van eilande klip en baie water.

 

Jy het griekeland gehaat.

Daagliks gedoog die bouer die argeoloog

want die lewe hier is altyd wat dit was en dan ook meer.

Jy het weggegaan in die wete dat niks wat teer

is tog oorbly waar soveel ten spyt oorleef. Liefde is ‘n ruïne hier

en elke dag ‘n duisend jaar te laat.

 

 

In navolging van die gesprek oor metropool en provinsie wat tans op Charl-Pierre Naudé se blog gevoer word, lees ek die volgende stuk deur ene Paul Stubbs raak wat hier geplaas is. In sy aanhef vra hy die vraag: “When does poetry begin to capitulate? Turn back in on itself? When it fails to assimilate the new, the foreign, when in the words of Nietzsche in The Birth of Tragedy, the human remains in a perpetual state of individuation; or what in this country has always been its burden, the totality of the influence of one poet: T.S. Eliot.” Na ‘n hele betoog oor Eliot en hoe inhiberend sy lang skaduwee oor die Britse digkuns val, stuit Stubbs op die volgende stelling: “It still seems self-evident to me that in trying to understand what poetry does, can and cannot do, one must draw one’s exemplar’s from as wide a range of it as possible. It sounds obvious, yet British poetry has always failed, either willingly or unwillingly, to acknowledge this sane poetic truth. But what a different outlook, approach, and reality our poetry might have had today if, notwithstanding the always trite and facile English arguments concerning translation, our main poetic influences in this country were all of a European or world variety?”

Sjoe. Die res van sy betoog is pure dinamiet. En oorredend. Sy slotsom? “The great innovative poetry of the 21st century will be forced to assimilate new religions, genetics, nanotechnologies, robotics - I hope, for its own survival, that British poetry can learn to un-rope itself from its own (always) island-bound verbiage, to become for the first time, what it has never been, in any era, a truly World poetry; for our poets to become (how Ted Hughes described Eastern European poets to be) “the most wide-awake of poets”. And then, only then, might English poetry learn to become unfamiliar again with itself.”

Die toepasbaarheid van hierdie stuk op ons eie digkuns is só voor die hand liggend dat verdere kommentaar haas onnodig is. Die feit is: Ons digkuns mag klein wees, maar hemel, gedug is sy inderdaad! Histories beskou beskik ons immers óók oor die Eliots, Audens en Larkins wat dekades lank ons totale digkuns op sleeptou kon neem; dog, hoe skitterend is ons digters nie besig om hulle daarvan los te woel nie! Die vraag bly egter staan: is die teoretiese masjinerie van ons literatore opgewasse hiervoor? Want, soos Charl-Pierre Naudé dit stel in die slotsin van sy essay oor eietydse poësie: “ (Die) digter woon in opwindende tye. Al wat hy kortkom is ‘n opwindende  leser.”

Nou ja, toe. Net vir vandag: Maak of jy mal is en doen alles.

Mooi bly.

LE

Die min maar suiwer note van die digter

Daniel Hugo

 

Ein gleiches

 

Über allen Gipfeln

Ist Ruh,

In allen Wipfeln

Spürest du

Kaum einen Hauch;

Die Vögelein schweigen im Walde.

Warte nur, balde

Ruhest du auch.

 

Hierdie volmaak-liriese gedig van Johann Wolfgang Goethe (1749-1832) is al ‘n wiegelied genoem. Die refreinmatige van ‘n lied ontbreek egter. Ek sou dit eerder as ‘n gefluister wil beskryf waarin die stilte van geluid én beweging wat daar in die natuur heers, die wandelaar daarop attent maak dat hy ook binnekort sal kan rus. Daardie rus dui uiteraard nie net op die slaap nie, maar ook op die ewige rus van die dood. Met die slotrymwoord “auch” word die laaste asem letterlik uitgeblaas.

 

Dit is ‘n cliché dat poësie eintlik onvertaalbaar is. Dit geld nog meer ‘n gedig soos dié met sy patroonmatige manlike en vroulike ryme maar wisselende versreëllengtes. Dit skep ‘n unieke ritmiese en klankstruktuur. ‘n Werklik bevredigende oorsetting daarvan in ‘n ander taal het ek nog nie teëgekom nie - en juis daarom sal dit altyd ‘n uitdaging bly vir vertalers.

 

Gunther Pakendorf is een van daardie vertalers wat die uitdaging aanvaar het. In sy bloemlesing Woorde soos pluimsaad - Duitse gedigte uit agt eeue (1990) staan Goethe se “Wandrers Nachtlied” en sy tweede luik “Ein gleiches” onder die titels “Aandlied van die swerwer” en “Op dieselfde noot”. Inderwaarheid was sy vertaling naas ‘n uitdaging ook ‘n opdrag aan homself, want volgens die “Inleiding” moes sy versameling “òf alombekende ‘klassieke’ òf andersins gekanoniseerde gedigte” insluit. En dan noem hy self Goethe se “Aandlied(ere) van die swerwer” en Heine se “Loreley” as voorbeelde van sulke verse (Pakendorf, 1990:32). Die tweede van dié aandliedere, “Ein gleiches”, is sekerlik Goethe se beroemdste gedig. Meer mense ken dit uit die hoof as enige ander Wes-Europese gedig (Verstegen, 1996:280).

 

Voordat ek noukeuriger na Pakendorf se vertaling kyk, wil ek eers twee ander aan die bod stel. As besonder nou verwante Germaanse tale sou ‘n mens verwag dat die Duitse gedig sonder veel moeite in Nederlands en Afrikaans “oorgeklank” sou kon word. In Nederlands is daar onder meer ‘n vertaling van Peter Verstegen, en in Afrikaans, benewens Pakendorf s’n, ook een van Marlene van Niekerk.

 

Verstegen se poging staan in ‘n bloemlesing van honderd gedigte wat hy uit die Wes-Europese poësie vertaal het. Dit het vir die eerste keer in 1989 verskyn - ‘n jaar vóór Woorde soos pluimsaad.

 

                        Rust ligt over

                        ‘t Gebergte, in ‘t

                        Hoge lover

                        Geen zuchtje wind;

                        De vogels zijn stil in het woud.

                        Wacht maar, nog even,

                        Dan wordt ook jou

                        Rust gegeven.

 

(Verstegen, 1996:11)

 

In die Duitse gedig breek die sintaksis deur die rympatrone (abab cddc) heen. Die eerste sin sluk as ‘t ware die rymwoorde abab én c in. Dit bewerkstellig ‘n verrassende ritmiese variasie. Verstegen hanteer egter die eerste kruisrymeenheid ook as ‘n sintaktiese eenheid. Die gevolg is dat wat Goethe in 5 reëls sê, hy in vier kwytraak. Die volgende twee sinne strek hy dan oor 4 reëls uit in plaas van die oorspronklike 3. Daarby maak hy die tweede, omarmende rympatroon gelyk aan die eerste deur dit oorkruis te laat rym. Hy behou die afwisselende vroulike en manlike rymwoorde van die Duitse voorbeeld, maar in die proses moet hy hom verlaat op onbevredigende oplossings: in ‘t / wind; woud / jou. My grootste beswaar teen hierdie vertaling is die hortende ritme van die eerste kwatryn wat veroorsaak word deur die sesuur in die tweede versreël.

 

Peter Verstegen is self besonder bewus van die onvolkomenheid van sy vertaling. In sy “Commentaar” agterin die bloemlesing noem hy “Ein gleiches” ‘n volmaakte liriese gedig en hy gaan voort: “… dat ik er mijn vertaling naast durf af te drukken, is een daad van vermetelheid die alleen te verontschuldigen is doordat ermee kan worden geïllustreerd hoezeer onweegbare, ondefinieerbare factoren de grootheid van een gedicht kunnen uitmaken.” Hy meen dat hy die betekenis van die oorspronklike redelik getrou weergegee het, maar dat sy gedig vormgewys ver tekort skiet: “Die vorm is voor Goethes doen heel onregelmatig, en juist in die onregelmatigheid en het vrije ritme moet de sleutel liggen tot de fascinatie die van het gedicht uitgaat” (Verstegen, 1996:281-282).  

 

Marlene van Niekerk se Afrikaanse vertaling staan in haar en Adriaan van Zyl se boek Memorandum: ‘n verhaal met skilderye en wyk nie net vormlik nie, maar ook wat die lokalisering betref in ‘n groot mate van die Duitse gedig af.

 

                        Op alle hoogtes

                        heers rus,

                        in die keurtjies

                        speur jy geen wind,

                        die suikervoëls swyg in die fynbos.

                        Stil maar,

                        straks rus jy ook, my kind.

 

                                                (Van Niekerk en Van Zyl, 2006:47)

 

In plaas van ‘n wandelaar wat in die aand - al neuriënd - met homself praat, maak Van Niekerk van die woorde ‘n wiegelied. Daar word inderdaad met ‘n kind gepraat, al gaan die dieper betekenis van die naderende dood (”rus” teenoor “slaap”) nie verlore nie. Die vertaler self noem dit ‘n “geestelike wiegelied” (ibid.).

 

Vormgewys bestaan die Afrikaanse gedig uit slegs 7 reëls en bevat dit net twee rymwoorde: wind / kind. Die verlies aan volryme word enigsins vergoed deur alliterasies (hoogtes, heers; stil, straks) en assonansies (keurtjies, speur; swyg, fynbos).

 

Die opvallendste verskil is natuurlik die spesifisering van algemene aanduidings in die Goethe-gedig: “Wipfeln” (= boomtoppe) word “keurtjies”; “Vögelein” word “suikervoëls; “im Walde” word “in die fynbos”. Daarmee word die natuurgegewe van Duitsland na die Wes-Kaap in Suid-Afrika verplaas. Dit werk gelyktydig verrassend én sjarmerend. En dit getuig sekerlik nie van disrespek teenoor die oorspronklike nie.

 

Die keurtjie of keurtjiebos maak ook sy verskyning in Marlene van Niekerk se eie poësie. In haar debuutbundel, Sprokkelster, kom die keurtjiebos meermale voor. In die gedig “lentelied” word ‘n bergpiek (Goethe se “Gipfel”!) as die habitat van dié blomstruik aangedui:  

 

                        die keurtjiebos groei pers vanjaar

                        op grootwinterhoek se piek    

 

                                                            (Van Niekerk, 1977:44).

 

In ‘n ander gedig sit ‘n voël, die kokkewiet, in die struik:

 

                        iewers in ‘n keurtjiebos hik

                        en hik ‘n kokkewiet

 

                                                            (Van Niekerk, 1977:8).

 

Van Niekerk inkorporeer dus sonder omhaal Goethe se gedig in haar poëtiese universum van Wes-Kaapse fauna en flora.

 

Dit het nou tyd geword om Gunther Pakendorf se poging van naderby te bekyk.

 

                       

Op dieselfde noot

 

Oor alle berge

Is daar rus,

Oor alle bome

Is jy skaars bewus

Van die ligste bries;

Die voëltjies raak stil in die woud.

Wag maar net, nou-nou

Sal jy ook rus.

 

                                                (Pakendorf, 1990:41)

 

Anders as in die vertalings van Verstegen en Van Niekerk slaag Pakendorf daarin om die ritmiese gang van die eerste 5 versreëls netjies na te boots. En hy gebruik byna dieselfde aantal lettergrepe: 23 teenoor die 20 van die oorspronklike. In die res van die gedig handhaaf hy die lettergreeptelling reël vir reël korrek. Die verlies aan volrym in reëls 1 en 3 word vergoed deur die alliterasie: berge, bome, bries.

 

Net soos Verstegen moet hy hom in reëls 6 en 7 verlaat op ‘n halfrym: woud / nou-nou. Verder rym die slotwoord “rus” net gedeeltelik op “bries”, maar wel vol op “bewus”. Die woord “bries” is sekerlik ‘n beter vertaling van “Hauch” as Van Niekerk se doodgewone “wind”. (Verstegen gebruik die omskrywing “zuchtje wind”.)

 

Pakendorf se keuse van ‘n titel - “Op dieselfde noot” vir “Ein gleiches” - is nogal opvallend. Peter Verstegen (1996:280-281) vertel dat hierdie gedig Goethe te binne geskiet het op 6 September 1780 terwyl hy aan die wandel was in die bergagtige omgewing van Ilmenau. Omdat hy nie papier by hom gehad het nie, het hy dit met ‘n potlood op die houtmuur van ‘n jagtershut geskryf. Die gedig op die muur het baie gou daarna ‘n trekpleister vir Goethe-bewonderaars geword. In 1869 is daar ‘n foto van die gedig gemaak - net betyds want ‘n jaar later het die hut afgebrand.

 

Die eerste “Wandrers Nachtlied” is op 12 Februarie 1776 geskryf. Dié gedig beweeg sintakties en ritmies veel lomper as die latere naglied:

 

                        Der du von dem Himmel bist,

                        Alles Leid und Schmerzen stillest,

                        Den, der doppelt elend ist,

                        Doppelt mit Erquickung füllest,

                        - Ach, ich bin des Treibens müde,

                        Was soll all der Schmerz und Lust? -

                        Süsser Friede,

                        Komm, ach komm in meine Brust!

 

Gunther Pakendorf se Afrikaanse weergawe daarvan (as “Aandlied van die swerwer”) klink so:

 

                        Jy wat van bowe is,

                        Al ons leed en smarte stil,

                        Die wat dubbeld ellendig is,

                        Dubbeld met verkwikking vul,

                        Ag, ek is van ronddwaal moeg, en ontevrede!

                        Wat beteken al die vreug en smart?

                        Soete vrede,

                        Kom, ag vul nou ook my hart!

 

                                                (Pakendorf, 1990:40)

                         

Eers veertig jaar later het Goethe die twee gedigte, “Wandrers Nachtlied” en “Ein gleiches”, saam gepubliseer. Volgens Verstegen (ibid.) is “Ein gleiches” (= Nog so een) ” … een zo laconieke aanduiding dat er mijns inziens uit mag worden afgeleid dat Goethe zelf niet al te veel waarde hechtte aan het gedicht.” Of Goethe werklik so oor die gedig gevoel het, is natuurlik nie meer te bepaal nie. Omdat die eerste “Wandrers Nachtlied” soveel swakker as sy opvolger is, het “Ein gleiches” ‘n selfstandige lewe in bloemlesings begin lei. Dit het die titel problematies gemaak en in baie gevalle is die gedig bloot aangedui deur sy eerste reël: “Über allen Gipfeln”.

 

Met Pakendorf se innoverende vertaling van die titel laat hy die digter die wysie van die swygende voëltjies oorneem. Net soos hulle sing hy vir ‘n kort tydjie (38 lettergrepe/note lank, om presies te wees) en bly dan stil.

 

In die inleiding tot Woorde soos pluimsaad sê Pakendorf (1990:33) die belangrikste oorweging vir hom was ” … dat die eindproduk volwaardige gedigte in Afrikaans moes wees. Terwyl ek dus steeds gepoog het om die oorspronklike so getrou moontlik weer te gee, was die suiwerheid van die vertaalde vorm belangriker as korrektheid van oorsetting. ‘n Vertolking wat vir ‘n Afrikaanse oor beter sou klink, het telkens voorkeur geniet bo ‘n letterlike weergawe in skewe Afrikaans. Hier en daar moes ek derhalwe my toevlug tot poëtiese vryheid neem, ofskoon ek feitlik sonder uitsondering probeer het om ‘n indruk van die oorspronklike klank en ritme, rym en metrum, oor te dra.”

 

In sy vertaling van Goethe se “Ein gleiches” het Gunther Pakendorf nie net daarin geslaag om ‘n volwaardige, Afrikaanse gedig met ‘n suiwer vorm te skep nie, maar ook om die vorm van die oorspronklike so na as moontlik in klank, ritme en rym te benader. En dit is nie ‘n geringe prestasie nie.

 

Bibliografie

 

Echtermeyer. 1982. Deutsche Gedichte - Von den Anfängen bis zur Gegenwart. Neugestaltet von Benno von Wiese. Düsseldorf: Bagel.

Pakendorf, Gunther. 1990. Woorde soos pluimsaad - Duitse gedigte uit agt eeue, in die reeks Poësie uit verre lande onder redaksie van M.M. Walters. Johannesburg: Perskor.

Van Niekerk, Marlene. 1977. Sprokkelster. Pretoria: Human & Rousseau.

Van Niekerk, Marlene & Van Zyl, Adriaan. 2006. Memorandum: ‘n verhaal met skilderye. Pretoria: Human & Rousseau.

Verstegen, Peter. 1996 (tweede, herziene druk). Natuur zal kunst nooit blijvend evenaren - De Westeuropese poëzie in honderd gedichten. Amsterdam: Uitgeverij Ooievaar.

 

 

 

 

Jelleke Wierenga

 

Nadat ek Louis Esterhuizen se onderhoud met Marlene van Niekerk op Versindaba gelees het - “Met buskruit en salpeter” - en Van Dale moes raadpleeg oor die verloederde sondes van oewerloos uitgesponne vryeversdigters, het my muse my ‘n gedig ingestop:

Vis met ‘n knippie sout

Mag ek maar
vadsig en verloederd
‘n gedig afkraal
deur staar
na ‘n prosaïese hoewel onpurperige vis?
 
Hygend buite sy roman hang hy oewerloos
perpetuum mobile physicae
perpleks
bepeins ek die drie rooi kraletjies
in sy sowaar silwerige stert:
 
die in/uitgeslaapte vissemaker
ryg die blink dingetjies so
aan sy alledaagse draad en die wind
flakker veel meer kante kleure as hy draai
as hy draai.
 
Raai en die vis lag
oopbek sopbek son toe.*
 
 
* Hier pleeg ek plagiaat op myself. Die “oopbek sopbek son toe” kom uit my gedig “Buffelsbaai”, gepubliseer in Nuwe Stemme 2. Hoewel, dáár is dit nie die vis nie, maar die vleesfluit se preutse klein vaginatjie wat jags lag.

Marlene, dankie vir jou opstopperwoorde. Ek lees dit weer en weer en hoop om die stoppers uit my woorde te kry.

Beste wense

Jelleke Wierenga

     ’n Baie interessante – selfs kardinale – spanning in die letterkunde is myns insiens tussen die kosmopool en die provinsie. Ek gebruik beide woorde in die wyds moontlike sin.

     Nie lank gelede is Alfred Schaffer (en ook ek) bygekom deur twee Afrikaanse literatore omdat ons na bewering plaaslike menings en letterkundige werke ondergeskik sou stel aan “internasionale” werke en menings.  Soos ek toe aangetoon het in die media is die bewering onverdunde nonsens.

     Interessant genoeg het Marlene van Niekerk op hierdie blog presies dieselfde as Schaffer gesê, net in veel sterker bewoorde terme.

     Nou wonder ek: wil ons eie literêre  “Laurel & Hardy” (die twee literatore) nie dalk Marlene ook van hovaardigheid beskuldig nie? Vir bekommerde brandwagte is hulle nou besonder stil?

   In elk geval, die kosmopool en die provinsie: Laasgenoemde se rol mag nie onderskat word nie. Dis die “provinsie wat aan ons groot skrywers soos James Joyce, William Faulkner, Garcia Marquez en vele ander ewe goeies gegee het (of minstens was dit die spanning tussen die provinsie en die kosmopool). Te lande het die “provinsie” aan ons – en aan die wêreld – byvoorbeeld Marlene van Niekerk, Breytenbach, Ingrid Winterbach en Mazizi Kunene gegee.

   Ook Etienne Leroux. Is sy werk nie in wese ’n spanning tussen die provinsiale en die kosmopolitiese nie?

   Trouens, dit sal nie buite orde wees om na Afrikaans binne hierdie verband te verwys as grotendeels ’n “provinsiale letterkunde” nie. Soos die Katalaanse. Soos dalk ook die Israelse.       

     Ek dink ons moet die provinsie ook bedank vir Laurel & Hardy? Nazdarovjaaa!

     Ek het drie digters wat sterk bande het met “die provinsiale” gevra om ’n kort opstel te skryf oor hierdie spanning. Die digters is Breyten Breytenbach, Valzhyna Mort (’n jong beroemde Belarus digter)(Belarus het niks met Russies te doen nie) en Ramsey Nasr, die Nederlandse Dichter des Vaderlands wat half-Palestyns is.

   Breyten het sy bydrae reeds gestuur en dit sal oor ’n week geplaas word. Valzhyna het hare in so tien dae beloof. Van Ramsey het ek nog nie gehoor nie. Maar ek hoop hy sal ook ’n stukkie kan instuur.

     Dis tog ’n interessante onderwerp. Met interessante spanninge daarin ingebed.

     Kom ons kyk wat die gasskrywers te vertelle sal hê.

Pan Cogito

 

Ek het enkele dae gelede klaar gelees aan Danie Schreuder se bundel kortverhale, ‘n Beter hemel (2009: Tafelberg Uitgewers). Terwyl ek deur al die inspirerende leesstof op julle webblad rondsnuffel, kon ek net nie die een beeld wat Danie Schreuder in ‘n verhaal gebruik het, uit my kop kry nie. Dit is naamlik die verhaal waarin hy na die bos bome teen Papegaaiberg verwys en meer spesifiek na die wortels wat ondergronds verstrengel lê en al die bome bogronds voed; van die grotes tot selfs die heel kleintjies.

 

So is dit met die meeste skrywes op hierdie webblad gesteld, myns insiens. Neem nou byvoorbeeld Marlene van Niekerk se opmerkings en Charl-Pierre Naudé en Danie Marais se artikels. Hulle sê eintlik presies dieselfde ding; net op ‘n ander manier. Dieselfde geld Peter Holvoet-Hanssen se praatjie, oftewel vuurspeech! (Terloops, laasgenoemde stuk is as oorkoepelende kommentaar eintlik ‘n treffende samevatting van die voorafgaande stukke.) So ook die gesprek oor “toeganklike poësie” wat so ampertjies hier kop wou uitsteek. Dis nou na aanleiding van Bernard Odendaal se blog in reaksie op Jaybee Roux se dwarsklappe in Die Volksblad. In ‘n Nuuswekker het Louis Esterhuizen ook na André Kotzé se stuk op LitNet verwys …

 

Hopelik het julle ook Andries Visagie se Kopstukke (”Waar is die opstopper-gedigte?”) in Die Burger van 11 Julie gelees? Hierin lewer hy weer ‘n stewige betoog ten gunste van die hermetiese vers, soos hy dit noem. En natuurlik - die opstootjies van ‘n klompie weke gelede oor die gebruik van intertekstualiteit. Alles eintlik maar net die verstrengelde wortels ondergronds wat dieselfde bos voed, is dit nie? Waarom dan die heftige kap en die téénkap? Solank die leser van die digkuns nie ‘n homogene groep is nie, is die totale verskeidenheid van die digkuns ‘n noodwendigheid. En die wonderlikste is dat niemand eintlik daardeur bedreigd hoef te voel nie. Dis tog iets om te geniet, is dit nie? In watter vorm of gedaante dit ook al na ons toe kom … Solank julle as digters net voortgaan met dit wat julle móét doen. En dit is om gedigte te maak.

 

Voorspoed daarmee!

Marlene van Niekerk

Hallo Louis,

Ek het die repliek van Charl-Pierre gelees, en ondertussen ook ‘n stuk (Worshond) by Potch gelewer deur  Danie Marais, vol allerhande toespelinge op ons onderhoud op julle webblad. Ek het geen voorskrifte of definisies van poësie nie!  Asseblief! Dit was maar net off the cuff reaksies op hedendaagse fenomene van vernaamlik FLOUHEID in te veel nuwere Afrikaanse digters se werk wat my persoonlik irriteer, geen preek oor die algemeen nie, al neig my styl ook na stelligheid! Al wat saak maak is watter gedigte oor vyftig jaar nog gaan bly staan en deur wie hulle vertaal en gebloemlees gaan word vir watter lesers. Ek lees Pessoa en Szymborska en Neruda in vertaling, dit is my maatstaf vir Afrikaanse poësie, dis waarna almal volgens my moet strewe:  om eendag vertaal te word en deur internasionale poësielesers waardeer te word. Dis al.

Die wat belese is en na minder strewe, nou ja, met wie wil hulle vergelyk word? Verder: Natuurlik is dit cool en lekker en volledig okay as jy gelees wil word deur jou local digterbroers en wedersyds bewonderende kring van  medestanders en as dit vir jou genoeg is. Almal moet presies doen wat hulle moet doen, en daar moet plek wees vir alles en almal, hoe goed of sleg hulle wil wees, uiteindelik gaan dit ook maar net oor die hoeveelheid sports wat jy wil maak en die hoeveelheid plesier wat jy kan beleef. Ons is maar kort hier op deeske kloot en wat maak hoegenaamd enigiets saak behalwe wysheid en liefde en ‘n paar wildewolfritte. Natuurlik gaan dit, na my beskeie mening in GOEIE poësie oor niks anders as kicking arse, oorspronklikheid, magic moments en nuwe insigte en die oopbreek van die taal, hoe dan ook, nie. En nee, ek dink nie mens kan mense eintlik leer hoe om dit te doen nie, jy kan hulle net ‘n paar kritiese leestools in die hand gee, dis al. Ek dink ek word bietjie verkeerd gelees hier deur die jong manne. Naude sien my as ‘n soort Afrikaanse litererêre/poëtikale tradisionalis, maar my benadering re betekenis stoel grotendeels op die idees -  oor die materialiteit van taal! -  van Maurice Blanchot in sy essay “Literature and the Right to Death”!) 

Ek stuur hiermee nog twee gedigte vir my bladsy, politieke praatverse ‘n paar jaar gelede geskryf, ek dink nie hulle is so waffers nie, meer van die orde van outpourings, maar laat hulle vir hulleself spreek.Ek stel geen grense aan die poësie nie! (Wie sal nou stupid genoeg wees om dit te wil doen?!) Ek is alleen nie lus om so dikwels verveeld of embarrassed te wees, of in frustrasie te gryp na ‘n bundel van Hughes of Dickenson byvoorbeeld, as ek Afrikaanse gedigte lees en lus is vir goeie poësie nie, dis al. Ek is lus om die hele tyd uitnemende, skokkende, kragtige, bitterlik vervreemdende of bedroewende of “aangrypende” en in ieder geval moerse woordvaardige kommunikatiewe events mee te maak wat my in my glory in rattle of met ongekende emosies bewasem of met lewertergende gedagtes betas, as ek nuwe Afrikaanse poësie lees, dis al! En ek kry dit te veel kere NIE!  Dit gaan my net om een ding, en dit is dat die werklikheid so vreemd en wild as moontlik gemaak word en dat die taal in die proses oor sy eie mik heen in sy goue gort in gekasty en bemin en geloodglans word. (En dit hoef absoluut nie noodwendig met bollende neusdampe en klinkende simbale te geskied nie, dit kan natuurlik ook op die wyse geskied van doodstil op een been staan, so stil, so stil, dat die meeue in jou hande kom nesmaak. Hoe sê die Chinees: geen woorde gebruik om die onverwoordbare mee uit te druk, is beter as om tien woorde te gebruik om die onverwoordbare mee te uit te druk….)

Wie gaan byvoorbeeld die Afrikaanse ballade skryf oor die verkeersamptenaar met die naam Xenophone Wentzel?! In gister se koerant gesien! Hoe klink die geluid van Vreemdeklank Wentzel??? Hoekom maak jy dit nie ‘n kompetisie vir Versindaba nie? Die lied van Xenophone Wentzel. (Miskien toe hy klein was ‘n roerdomp in die riet gehoor….)

Sover as wat dit die “erotisering van die niet” betref in my ou poempie oor sononder by die dam met musiekies  (eish! - sien, dis nou wat ek bedoel met die probleem rondom betekenis!!!) - daaroor sê ek vir Charl-Pierre alleen: ahem, bru, stay cool, man!

Verder, ek vra die vraag: Dink jy nie Versindaba moet die deure oopgooi en internasionaal kommunikeer nie? Ook Nederlandse en Engelse en Duitse en Franse en Spaanse en ons ander inheemse tale se poësie, in vertaling waar dit kan, insluit nie? Dink jy nie die debat oor kwaliteit en die denke oor poësie sal daarby baat nie?

Marlene

(Lees ook die twee nuwe verse van Marlene van Niekerk! - Red.)

 

Die onlangse onderhoud wat Louis Esterhuizen met Marlene van Niekerk gevoer het, was myns insiens die hoogtepunt op Versindaba-webwerf tot dusver – omdat dit ’n kritiese en veelkantige kyk, in gevleuelde bewoording, gee op die rol en stand van letterkunde in Afrikaans.

     Kompleet met ’n gedig daarby, ’n spesifieke sóórt gedig bygesê, wat ek persoonlik ervaar as heel kostelik uitnemend. (Só lyk die erotisering van die niet, die tasbare gerugmaking daarvan, soms.)

     Die opmerkings is meestal verhelderend en in die kol, maar enkeles daarvan – wat neig in die rigting van definisies – skep ongelukkig ook die ruimte vir misverstand en verskraling. Misverstand oor wat die poësie alles kán wees. En verskraling van die verwagtingshorison van poësie in Suid-Afrika, ’n verwagtingshorison wat histories maar nougeset was by ons en tans besig is om uit te brei, helaas heel laat in die dag en nie sonder struikeling nie, en helaas ook nié sonder teenkanting van benoude elemente nie.

     In ’n onlangse onderhoud tussen my en Alan Finlay, voormalige redakteur van die poësietydskrif New Coin, wat hier te lese is, stel ek dit dat die poësiediskoers in SA weifel tussen konserwatief en “anything goes”. Albei hierdie self-opgeblase pole is verkeerd. Tussen dié twee wydsbebeende bloemersakke stort die wêreld van ware moontlikhede weg.

     In ’n neutedop: Dit lyk vir my of Van Niekerk se sienings van wat poësie is die spektrum van wat moontlik is in die poësie, slegs ten dele dek. Maar sy stel dit ook duidelik dat dit háár sienings is.

     Ek sal puntsgewys reageer.

 

1. Neem die volgende stelling: “(E)k neig steeds meer daarna om die klankeffek van die gedig aan te stel bo die betekenis daarvan. Ek dink soms: betekenis, ag, betekenisbespekenis, wat moet wat ookal nou eintlik be-teken? Die meeste ou betekenissies is puffel.”

    Betekenisse hoef nie puffel te wees nie. Dis juis ‘n poëtiese kultuur wat betekenis onderspeel, wat uitloop op betekenisse wat puffel is. Om nie te praat van die swyende aanvaarding dat daar ‘n eindige hoeveelheid betekenisse is (wat dan vermoedelik in ‘n oneindige hoeveelheid klanke uitgedruk sou kon word). Helaas, nuwe betekenisse is so oneindig soos die moontlikheid van nuwe klanke, hulle moet net bedink word.   

     Die oënskynlike onderskeid tussen klank en betekenis wat Van Niekerk maak, laat my dink aan die twee soorte inspirasies van die poësie soos wat J.D. McClatchy dit in sy bloemlesing The Vintage Book of Contemporary World Poetry aandui.

     Daarin noem hy die twee soorte inspirasie ”the ‘invented’ and the ‘received’”.  Die eerste werk met die “technical apparatus and rhythmical instincts (of a language) … the whole echo chamber of a (particular) tradition. These are the hardest (poems) for a translation to catch.”

     Die tweede soort inspirasie is “the ‘received’ … Hegel thought that the true medium of poetry is not words but ‘poetic ideas’ … (the poem) as a manifestation of an invisible poem, written in a language beyond languages. Such invisible poems reveal themselves less in the actual lines of a poem than in the figures those lines conjure up.”

     ‘n Mens hoef nie besonder skerpsinnig te wees om te weet dat die Afrikaanse tradisie, as deel van die Angel-Saksiese en Britse erfenisse, histories hoofsaaklik met die klank-soort inspirasie gewerk het en steeds werk, naamlik die “kamer van eggo’s”. Van Niekerk se eie gedig aan die einde van die onderhoud is by uitstek ‘’n voorbeeld van hierdie soort inspirasie.

   ‘n Swyende onderskeid soos die waarmee Van Niekerk werk, loop die gevaar om ‘n ganse wêreld van poëtikale inspirasie (“the received”) eenvoudig af te sny. En die digters wat sy bewonder en wat sy noem, kennelik Szymborska, werk juis met hierdie tweede soort inspirasie in die eerste plek, nie soseer met die klanksoort nie. (Natuurlik is klankmatigheid en ritme nog steeds ter sprake, maar dis nie meer die dinamo, die ingee, van die gedig nie. Die gedig ontspruit eerder in ‘n idee.)  

    Hierdie twee inspirasies oorvleuel uiteraard dikwels.

    

     

2. Neem die volgende stelling: “Daar is deesdae ʼn vadsige, ek wil amper sê verloederde mode van die oewerloos uitgesponne vrye of “praat”-vers in Afrikaans waarvan dikwels twee derdes geskrap kan word, die soort gedig waarvan die digter nie weet waaroor dit in essensie gaan nie en dit skynbaar ook nie wil weet nie.”

     Hiermee kan mens akkoord gaan, sulke gedrogte word wel tans in Afrikaans (en elders) geskryf. Maar die “praat”-vers hoef nie oewerloos en uitgesponne te wees nie. Wat skryf Szymborska, indien nie onder meer “praatverse” nie? Dis juis daardie praat-toon wat hulle so uniek soomloos maak.

     Feit is, daardie opmerking van Van Niekerk skep die indruk dat praatverse per definisie nie die soort gedrongendheid kan besit as klankgedrewe verse, soos die een wat haar onderhoud vergesel. Die teendeel is waar. Die gedrongendheid van praatverse sit dikwels maar net op ’n ander plek, naamlik in die skakels van die gedig se verbeelding, as in die geval van verse wat sintakties gedronge is. Verse wat werk met vernacular, soos in die geval van Raymond Carver of sommige verse van Tomas Transtromer, kan soms sintakties selfs oorbodige woorde bevat vir die effek. En dit maak daardie gedigte nie minder verdig nie. Dis bloot ’n ander soort vers.