Posts Tagged ‘marlise joubert’

Marlies Taljard: … dat ek so breekbaar is

Friday, June 9th, 2017

“… it [is] strange indeed that illness has not taken its place with love and battle and jealousy among the prime themes of literature” (Virginia Woolf)

Temas van siekte en pyn is reeds in die vroegste mondelinge vertellings teenwoodig. Dink maar aan die Bybelse Job, aan koning Nebukadneser en aan die talle verhale oor die genesing van siek mense in die Nuwe Testament. Ook nader aan ons eie era is daar talle verhale waarin siekte en pyn ‘n belangrike rol speel. Gedurende die Middeleeue en die Rennaissance het die klem dikwels geval op geestesversteuring, maar ook by moderne skrywers soos Dostojefski vind ons geestesiekte as tema. Tot baie onlangs is siekte, pyn en lyding egter selde vanuit persoonlike perspektief in narratiewe tekste belig, maar eerder as allegorie, as simbool van die kollektiewe boosheid van die mensdom, as metafoor van spirituele verdorwenheid of as straf op sonde. Dikwels was verhale oor siekte sodanig gestruktureer dat die siek mens deur sy siekte tot boetedoening of tot inkeer gebring is. Siekte is dikwels (soos tans nog in mediese vakgeskrifte) deur middel van oorlogsmetafore beskryf: die siekte is iets wat die liggaam aanval en wat beveg en oorwin moet word. Daarom was dit dikwels verhale van restitusie, van chaos en oorwinning: die persoon wat aan ‘n siekte ly, wil haar gesondheid ten alle koste terugwen en werp alles in die stryd om die oorwinning oor die vyandelike indringer wat van haar liggaam besit geneem het, te behaal.

Die tema van die individu as iemand wat op persoonlike vlak lyding as gevolg van siekte verduur en verwerk, is relatief nuut in die wêreldletterkunde. Sedert die begin van die twintigste eeu en veral sedert die 1950’s verskyn daar ‘n nuwe tipe siektenarratief, naamlik dié narratief waarin die klem val op die broosheid en die sterflikheid van die individuele mens en die worsteling van siek mense om die impak van traumatuese en ingrypende veranderde liggaamlike gesondheid te verwoord en te verwerk. Die realiteit van ‘n lewe wat deur siekte, pyn en lyding verander is, lei dikwels tot introspeksie en tot die konstruksie van ‘n nuwe identiteit wat soms radikaal verskil van die “ou” identiteit of die identiteit wat die subjek sou verkies het om te hê. In die proses is dit dikwels ook nodig om op persoonlike vlak sterflikheid en die onafwendbaarheid van die dood te konfronteer. Alexander Solzhenitsyn was een van die eerste skrywers wat, in sy bekende boek Cancer Ward, die persoonlike agonie van kankerpasiënte ontgin het op die mees basiese menslike vlak én op psigologiese en spirituele vlak.

In hulle artikel The disease-subject as a subject of literature bespreek Andrea en Michael Kottow ‘n aantal kenmerke van moderne siektenarratiewe. In hierdie reeks blogs maak ek van hulle insigte gebruik om enkele gedigte wat siekte as tema het, te bespreek. Hierdie blog handel oor die wyse waarop die sprekende subjek haar siek liggaam ervaar.

Merleau-Ponty tref ‘n onderskeid tussen die lewende liggaam en die beleefde liggaam (living body versus lived body). In Phänomenologie der Wahrnemung (1966) beskryf hy die verskil tussen Körper en Leib. Onder Körper (beleefde liggaam) verstaan hy ʼn morfologies bepaalde en funksioneel gereguleerde substratum, terwyl hy onder Leib (lewende liggaam) ʼn steeds veranderende struktuur, bepaal deur sekere omstandighede en hulle belangrikheid verstaan. Hierdie verskil dui op ʼn verskil in fokus: wanneer op die lewende liggaam gefokus word, word hoofsaaklik op die siekte en sy simptome op die konkrete liggaam gefokus. Daar is egter ook ʼn ander fokus moontlik, naamlik die fokus op die belewenis van die siekte deur die subjek-wat-siek-is. Die beleefde liggaam verteenwoordig die beeld wat die subjek van haar liggaam het en wat nie noodwendig ʼn akkurate voorstelling van die konkrete liggaam behels nie. Aspekte soos gesondwees en siekwees, waartoe die liggaam in staat is en ervarings van gemak of ongemak is hier van belang. Dit is hierdie aspek van fokalisasie wat in baie hedendaagse siektenarratiewe op die voorgrond tree en wat Kottow & Kottow in verband bring met ʼn sogenaamde “disease-subject”:

Based on the distinction between living body and lived body, we describe the disease-subject as representing the impact of disease on the existential life-project of the subject. Traditionally, an individual’s subjectivity experiences disorders of the body and describes ensuing pain, discomfort and unpleasantness. The idea of a disease-subject goes further, representing the lived body suffering existential disruption and the possible limitations that disease most probably will impose. In this limit situation, the disease-subject will have to elaborate a new life-story, a new character or way-of-being-in-the-world, it will become a different subject.

Die moderne siektenarratief is dus minder gefokus op die siekte en sy simptome, terwyl die eksistensiële krisis van die mens-wat-siek-is die fokus van belangstelling word.

In Marlise Joubert se bundel Splintervlerk (2011) handel ʼn aantal gedigte oor die digter se belewing van ʼn rugoperasie (lumbale mikrodiskektomie) en die meegaande ongemak, pyn en ingrypende lewensaanpassings. Vir hierdie bespreking is veral twee gedigte, trooslied vir die lyf (p.33) en ode aan die gefolterde lyf (p.61) interessant in terme van die lewende en die beleefde liggaam soos Kottow & Kottow dit beskryf.

 

trooslied vir die lyf

vir jou ryg ek liefs gedigte aan mekaar

soos dun gedroogde appelskille

deur ʼn nylontou

hang ek glaskrale om jou nek

hoe anders kan ek troos

 

vir jou, lyf

met die rugsnoer ʼn donker fluit

verdwaalde note uitgesny

waar jy eenbeen op die voetsooltrom

ʼn lam loopritme speel

vir jou pols ek die leefure nuut

en ʼn vrugteboord om

elke skouerknop

 

ek hou jou vas

ek hou jou vas

 

ek haal deur jou uitgekerfde holtes asem

ek verbind jou weer met taal

appelsoet of vrank

 

dié tou van woorde is

vasgestrik aan jou

 

hoe durf ek jou verlaat

hoe durf ek dit kon dink

 

al verbaster jou vel soos raku

elke nuwe vlek vertel van nog ʼn jaar

 

saam sal ons afvalskille argiveer

en alles wat so afgryslik

slipglad vergaan

 

sagter

al hoe sagter reflekteer

 

Hoewel die titel van die gedig suggereer dat die spreker ʼn gedig skryf aan die konkrete liggaam, kom die verhouding en emosionele binding van die spreker met haar liggaam egter baie duideliker uit die verf as die simptome van ʼn siektetoestand (soos byvoorbeeld in die gedig lumbale mikrodiskektomie, p. 12), en in hierdie geval ook die proses van veroudering wat bepaalde liggaamlike belemmeringe meebring.

In die bogesiteerde gedig is daar duidelik sprake van ʼn spreker en ʼn aangesprokene. Die spreker tref ʼn opvallende onderskeid tussen die “ek” en die lyf asof hulle twee afsonderlike entiteite is. Binne die konteks van die gedig sou ʼn mens dit dalk as ʼn vriendskaps- of susterlike verhouding kon bestempel. In die “gesprek” met die lyf word bepaalde identiteitsaspekte van die sprekende “ek” geopenbaar. Vir my die belangrikste is haar medelye en deernis met ʼn gepynigde en ouerwordende lyf, ʼn lyf waarvan “verdwaalde note uitgesny” is, wat “eenbeen op die voetsooltrom / ʼn lam loopritme speel” en waarvan die vel “verbaster … soos raku”. Uit ander gedigte in die bundel kan afgelei word dat die spreker waarskynlik verwys na ʼn pas afgelope rugoperasie wat in alle waarskynlikheid ook aanleiding gee tot die besef dat die liggaam “afgryslik / slipglad vergaan”. Die gevoel van veroudering en verval word heel waarskynlik geïntensiveer deur die pyn en hulpeloosheid na ʼn ernstige operasie.

Van die twee “persone” of “persoonlikhede” wat in die onderhawige gedig optree, is die “ek” beslis die sterkere. Dit is sy wat die liggaam troos: “ek hou jou vas / ek hou jou vas” en haar verseker van haar verbondenheid met die liggaam: “hoe durf ek jou verlaat”. Die vrees dat die “ek” en die lyf van mekaar vervreem kan word (soos deur die dood) word verder besweer deur die spreker se versekering: “dié tou van woorde is / vasgestrik aan jou” – in terme van die poëtiese woord is dit ʼn baie kragtige beswering, want die woord is immers in staat om nuwe lewe te skep (vgl. Johannes 1 in die Bybel) en nuwe paradigmas tot stand te bring. Deur hierdie versekering word ook die intieme verhouding tussen die spreker en die lyf bevestig – ʼn mens sou dit selfs in terme van ʼn liefdesverhouding kon verklaar, van twee liefdesgenote wat saam oud word: “saam sal ons afvalskille argiveer”. Teen die einde van die gedig – in hierdie woorde – word die aanvanklike tweeledigheid tussen “ek” en “jy” as’t ware opgelos en word liggaam en “siel” – konkrete en beleefde liggaam – versoen. Dié versoening is die resultaat van ʼn proses van nuwe identiteitskepping (en in hierdie geval nuwe identifikasie met die liggaam), soos verwoord in die reël “vir jou pols ek die leefure nuut”. Dat die skrywende “ek” algaande besig is om ʼn nuwe identiteit te skep wat in lyn is met die ingrypende liggaamlike veranderinge wat die operasie teweeg gebring het en wat dalk aanleiding kon gegee het tot die vervreemding/skeiding tussen “ek” en die liggaam, blyk ook uit ander gedigte in die bundel. Die gedig oggendbrief vir Xander is ʼn brief aan die spreker se eenjarige kleinkind waarin sy bely: “jy is beter as ek kleinkind / jy loop vinniger as ek” en:

vergewe my dan as jy my weer sien

ek het pas begin loop

onseker tree op onvaste tree

sleepvoetseer

 

In gedigte soos hierdie kan duidelik gesien word dat die disrupsie wat deur patologie veroorsaak word, ʼn eksistensiële krisis veroorsaak wat die sprekende subjek dwing tot herbesinning van wie en wat sy is. Kottow & Kottow stel dit soos volg:

Shifting the pertinent narrative from the subject of disease – the witness of bodily dysfunctions – to the disease-subject – the witness of existential disruption -, has a profound influence on the way the patient’s narrative evolves and is to be understood. Disease is not merely observed dysfunction, it is also anguish in view of the unknown, vulnerability in the wake of permanent sequelæ, perhaps the shudder of death’s proximity. All these components dislodge the familiar relationsip of the subject with its living body, create the disease-subject that is witnessing a human being whose life-world is visibly collapsing and where possible rearrangements and new existential pathways will be gropingly searched for.

 

Die ineenstrorting van ʼn bekende verhouding met die (geliefde) lyf is ook die tema van die gedig ode aan die gefolterde lyf in die bundel Splintervlerk. Verwyt en selfs Angst spreek uit die gedig, omdat die spreker glo dat die eens bekende en geliefde liggaam haar in die steek gelaat het.

 

ode aan die gefolterde lyf

ek het jou sonder skroom liefgehad

 

na jou het ek omgesien

ek het jou knieë soos twee robyne

in my palms gelym

 

ek het jou bitter lank méégeleef

 

het ek jou dan nie slaafs nagevolg nie

bogronds en ondergronds en niks

niks daarvan bevraagteken nie

 

jy het jou rug op my gekeer

my geheel en al in afgryse afgesonder –

ek vind jou nooit weer terug nie

 

jou arms was warm

soos agaat wat hitte vergaar

jou oë was tieroog se dam

jou skouers simmetries in lyn

met elmboog en pols jou nek oop

met onverwelkte gewig

 

waarom my nou kasty

na ʼn leeftyd saam jou ribbekas sluit

 

jy het my agtergelaat

volg steierend jou eie pad

jy skree jy gil en skel op my

jy draai jou los uit enige liefdeswoord

 

al kyk jy weg

al neuk jy voort

in jou verbrokkeling

al wil jy my vermy

 

ek volg jou steeds

ek wil by jou wees

lyf

 

totdat uitgedoofde frakture

ons paaie skei

 

In ʼn sekere mate kan die gedig ode aan die gefolterde lyf gelees word as antitese van die gedig trooslied vir die lyf. Soos in laasgenoemde gedig, is daar in hierdie gedig ook ʼn duidelike skeiding tussen die sprekende “ek” en haar gefolterde liggaam. Waar die oorheersende stemming in die trooslied dié van troos en deernis is, is verwyt egter aan die orde in die ode. Tog loop beide gedigte uit op ʼn mate van berusting en aanvaarding van die veranderde lyf en ʼn verklaring van verbondenheid met die lyf tot aan die einde van die lewe. ʼn Mens sou dus die stelling kon maak dat beide die gedigte – op die metavlak – identiteitsnarratiewe is waarin die spreker ʼn (vertrouens)breuk tussen haar en haar liggaam moet verwerk ten einde ʼn nuwe persoonlike identiteit te onderhandel, maar ook om vrede te maak met die nuwe, onbekende identiteit wat die konkrete liggaam aangeneem het as gevolg van pyn, lyding, mediese ingreep en verval. Daar moet opnuut beliggaming (embodiment) plaasvind om die werklikheid van die konkrete liggaam en die lank gekoesterde siening van die beleefde liggaam met mekaar te belyn, want die bekende liggaam het skielik onbekend geword en moet van nuuts af verken word. Dié verkenning lei tot ʼn eksistensiële krisis vir die spreker wat die verandering beleef in terme van ʼn liefdesverhouding wat beëindig is:

jy het my agtergelaat

volg steierend jou eie pad

jy skree jy gil en skel op my

jy draai jou los uit enige liefdeswoord

 

Vanselfsprekend lei hierdie insig tot trauma by die spreker, soos dit uitdrukking vind in woorde en frases soos afgryse, kasty, steierend, skree, gil, skel en neuk voort. Daarteenoor staan die beskrywing van die konkrete liggaam se afsonderlike ledemate soos die “ek” daaraan gewoond was. (Hieruit spreek reeds iets van die verbrokkeling van die liggaam.) Tog lyk dit asof die spreker se woede en teleurstelling en die uitspreek van haar emosies uiteindelik tot versoening met die “gefolterde” konkrete liggaam lei. Uiteindelik kan die sprekende subjek dan, soos in die trooslied, haar verbondenheid met haar liggaam verklaar en vind daar dus ʼn vorm van versoening tussen die lewende en beleefde liggaam plaas waarin die aanvanklike breuk tussen die twee aspekte van die “siek” subjek verklein word. In beide die gedigte is aanvaarding die uiteinde van die emosionele proses wat volg op trauma aan die konkrete liggaam. Dit sou nie onvanpas wees om te beweer dat dié aanvaarding deel is van die “nuwe” identiteit van die spreker nie. Versoening met die onbekende gefolterde liggaam bied ook ʼn nuwe perspektief op die toekoms, soos in die slotreëls van kamer 15. saal d (p. 16) wat metafories verwys na die “hegting” tussen konkrete en beleefde liggaam:

soms draai jy om na waar ek slaap

en ek wil my wimpers digter saamtrek

probeer om sonder pyn my heup te draai

sodat jy skaars moet weet

 

van hierdie hunkering

hoe ek saam met jou wag

op ons huis met elke kamer

 

ingerig om alles mettertyd

hegter aan mekaar te bind

 

Dat die worsteling om tot versoening te kom met ʼn liggaam-wat-siek-is in die liefdesmetafoor gestalte vind, is inderdaad veelseggend vir die verhouding wat daar vir hierdie spesifieke digter geleë is tussen haar liggaam as objek en haar persoonlike siening en verhouding met dié liggaam.

 

 

Yves T’Sjoen. Lied van verlangen – Marlise Joubert in de dikke Komrij

Sunday, December 18th, 2016

komrij

Lied van verlangen – Marlise Joubert in de dikke Komrij

Ter gelegenheid van een verjaardag

Over de bloemlezing “in 1000 en enige gedichten” uit de Afrikaanse poëzie, die Gerrit Komrij aan het einde van het vorige millennium voor het fonds van Bert Bakker (Amsterdam) samenstelde, is destijds veel inkt gevloeid. Komrij’s eigengereide tekstkeuze is in de Nederlandse en de Zuid-Afrikaanse literatuurkritiek toegejuicht maar ook verketterd. Het is een open deur te beweren dat de bloemlezer zijn particuliere beeld van een eeuw Afrikaanse dichtkunst presenteert. Het spreekt dus voor zich dat De Afrikaanse poëzie in 1000 en enige gedichten geen panoramisch, laat staan een representatief, beeld construeert van krachtlijnen of tendensen in honderd jaar Afrikaanstalige poëzie. Komrij neemt allesbehalve een literatuur-historisch standpunt in. Bij uitstek is hij de selectieheer die zich beroepend op poëticale premissen en een eigen esthetica een keuze uit honderden dichtbundels maakt. In het ‘woord vooraf’ stelt hij: “Ik heb me zelf maar twee principes opgelegd. De eerste is dat er per dichter maximaal tien gedichten werden opgenomen. De tweede is dat ik, zonder één idee vooraf en ongehinderd door welke belangengroepen ook, alleen naar de poëzie wilde kijken. Naar de kwaliteit van de poëzie en naar wat poëzie met ons vermag”. Wat de samensteller met de wel heel subjectieve aanduiding “kwaliteit” op het oog heeft, wordt opgehelderd in de alinea die daarop volgt: “Poëzie is kunst en kunst is kunstigheid en kunstigheid is vakmanschap, dat voorop. Maar poëzie biedt ook schoonheid en – waarom niet? – troost”. Hij maakt tot slot een onderscheid tussen wat poëzie teweegbrengt voor de lezer toen en nu. “Voor het verleden is [poëzie] een onschatbare informatiedrager omdat ze momenten en attitudes, in schuld of onschuld, notuleert. Voor het heden is ze een bezweerder van angsten, een aanjager van dromen, een opwekker van doden, een magazijnbeheerder voor de mensen van morgen en overmorgen”. Ambacht (“vakmanschap”) en artisticiteit (“kunstigheid”, “schoonheid”) zijn principes die ten grondslag liggen aan de samenstelling van de poëzieanthologie. Ook in het eigen scheppende werk van Gerrit Komrij, zoals de poëzie, ligt de klemtoon op de ambachtelijke aard. Een veel geciteerd gedicht, vanwege de programmatische inslag, is ‘De zwijgzaamheid’ in de bundel Tutti frutti (1972). Daarin wordt door het lyrische ik zijn door contemporaine critici als zwart-romantisch en expressief voorgestelde poëtica ter discussie gesteld. De dichtende verteller legt niet zozeer zijn ziel bloot in taal maar maakt zijn gedicht. Het gedicht is een kunstmatige constructie, beklemtoond door de anafoor “eer” in twaalf van de veertien dichtregels, die alleen als taalwerkelijkheid bestaat en niet als uitdrukking van hyper-individualistische sentimenten.

Naar mijn oordeel liggen vergelijkbare ideeën aan de basis van Komrij’s keuze uit de Afrikaanse gedichten. Critici die er gemakshalve van uitgaan dat de schrijver voor een belangstellend Nederlandstalig publiek een staalkaart van de Zuid-Afrikaanse (Afrikaanse) poëzie heeft willen presenteren, gaan voorbij aan de morfologie van de selectiehand. De bloemlezer hanteert specifieke principes en gebruikt poëticaal onderbouwde criteria voor zijn lectuur. De bloemlezing is deel van een schrijversoeuvre, de tekstkeuze beantwoordt aan een particuliere idiomatische grammatica die het werk van Komrij een eigen gestalte geeft. De Afrikaanse poëzie wordt niet zozeer geëtaleerd, Komrij’s keuze staat voorop. Het is dan ook veelzeggend dat op het voorplat van het vuistdikke boek de naam van de samensteller aanzienlijk groter staat afgedrukt dan de titel zelf. De auteur staat letterlijk en figuurlijk voor het selectiewerk dat in 1999 is gepresenteerd. Zelfs de paratekstuele gegevens onderbouwen deze stelling.

‘Sodat jy van my weet’ van Marlise Joubert

Tegen die achtergrond belicht ik een enkel gedicht. Van Marlise Joubert nam Komrij één gedicht op, met name ‘Sodat jy van my weet’ in de bundel ’n Boot in die woestyn (Afrikaanse Pers-Boekhandel, Johannesburg, 1970). De auteur was vijfentwintig toen zij het dichtwerk op het publieke forum bracht. Intussen volgden vele dichtbundels, ook de bijzonder rijke bloemlezing In a Burning Sea. Contemporary Afrikaans Poetry in Translation (2015). Ter gelegenheid van Marlises verjaardag herlees ik het gedicht dat Komrij selecteerde voor de Nederlandssprekende lezer.

Sodat jy van my weet

Ek sal op die brug

van jou voet orent staan

miskien sal ek kniel

ek sal slawekore word

my liedere soos vure

in die gange van jou bors

laat smeul sodat jy

van my weet

Ek sal soos wolke stapel

watersuile deur laat breek

soos wilde perde sonder

teuels oor jou jaag

sodat jy

van my weet

Omslag

Omslag

In het hoofd van Gerrit Komrij kunnen we niet kijken en naar zijn overwegingen niet vragen. Ik kan alleen speculeren op grond van welke bedenkingen het gedicht van Marlise Joubert in De Afrikaanse poëzie is terechtgekomen. Het romantisch getoonzette gedicht – een staaltje belijdende ik-poëzie – is volgens een klassieke vormentaal geconstrueerd. Hoewel dat op het eerste gezicht niet blijkt, gezien de atypische strofenindeling, is de tekst een sonnet van veertien regels: een octaaf (zonder witruimte tussen de kwatrijnen), dan een witregel gevolgd door een kwatrijn en een distichon (samen zes versregels). De twee tekstentiteiten (octaaf en sextet) beginnen identiek: “Ek sal”. Gebruik makend van het enjambement, met regelafbreking die betekenis toevoegt aan versregels en strofen, worden twee korte directe redes vanuit een ik-perspectief gepresenteerd. De mijmeringen van de vastbesloten ik (drie keer “sal” in de eerste strofe) zijn tot een jij-figuur gericht. De persoonlijke pronomina onderstutten de tekst: in strofe 1 wordt vier keer verwezen naar ‘ik’ en drie maal naar “jou” of “jy”. Het ik neemt zich voor een onuitwisbare indruk te maken op die jij-figuur, “sodat jy van my weet” (ook de titel van het gedicht). Het ik wil overeind staan “op die brug/van jou voet” en tracht “my liedere soos vure/in die gange van jou bors/laat smeul”. Op die wijze wil de ik-figuur afhankelijk zijn van de aangesprokene, haar lot verbinden met die van de als apostrof opgevoerde jij. In de tweede strofe, na de volta, gebruikt de schrijfster voor de monoloog (monologue intérieur) natuurbeelden om aan te geven welke storm zij in de jij wil jagen: “soos wolke stapel/watersuile deur laat breek”, en in een tweede expliciete vergelijking: “soos wilde perde sonder/teuels oor jou jaag”. Het subject heeft het plan een aardverschuiving te veroorzaken, “sodat jy/van my weet” (de slotstrofe). De titel echoot twee keer letterlijk in het gedicht: in de voorlaatste en laatste regels van zowel octaaf als sextet.

Komrij’s choice

Het gedicht van Marlise Joubert is een voorbeeld van ambachtelijke poëzie. In een klassieke vormentaal, of anders gezegd in wat we écriture artiste noemen, wordt een gevoel van overweldigend verlangen tot uitdrukking gebracht. De herhaling van “sodat jy/van my weet” wijst erop dat de ander hét (nog) niet weet. Hier wordt een resoluut voornemen uitgesproken. De beeldentaal laat een zekere hybris zien: het ik zal weliswaar “slawekore” worden met “liedere soos vure” maar evenzeer “watersuile deur laat breek” en zoals “wilde perde sonder/teuels oor jou jaag”. Dit zijn krachtige beelden waarin respectievelijk de nederigheid (“sal ek kniel”, “slawekore”) én de goddelijke macht die waterzuilen laat breken – mogelijk een beeld voor ontroering – aanschouwelijk worden gemaakt. De tekst kan zonder meer worden gelezen als psalmodiërende lied van brandend verlangen. Een andere mogelijkheid is enige kwaadaardigheid te veronderstellen in de vastberadenheid van de ik-verteller. De directe rede wordt nergens onderbroken door een adempauze (geen interpunctie) en gaat wel heel expliciet uit van het ik-standpunt. Misschien is de liefdesverklaring wel onbeantwoord gebleven en neem het ik de toegesprokene dat wel heel kwalijk. In dat geval krijgen we een diabolisering van de monddode jij-persona, de figuur die niet reageert en bijgevolg ver weg blijft.

Hoe we het gedicht ook lezen, het past in een bloemlezing waarin overwegend traditioneel vormgegeven romantische gedichten in het Afrikaans een plaats krijgen. Of het de erotisch geladen mythische beelden zijn die Komrij overtuigden, weet ik niet en doet zelfs niet ter zake. De wijze waarop de tekst is gecomponeerd, met de sacrale plechtstatige toon en gestut door enkele expliciete vergelijkingen, laat mij toe over een klassieke compositie te spreken. In die mate klassiek dat een ironische lezing allesbehalve uit te sluiten valt. Zoals de poëzie van Komrij zelf zich daar altijd weer toe leent.

(c) Yves T’Sjoen / 17 Desember 2016

wicus luwes. handbreedtes, asemreise en professionele roubeklaers

Monday, April 11th, 2016

unique-careers-3

Hu Xinglian (sien foto) is ‘n professionele roubeklaer in Sjina. Haar dienste sluit ‘n volledige klankstelsel, veelkleurige kolbeligting en ‘n musiekgroep in. In Sjina en naburige Taiwan word die dooies met ‘n groot gedruis die hiernamaals ingestuur. Die dooie se gewildheid of status in die samelewing word deur baie gemeenskappe gemeet aan die hoeveelheid mense wat die begrafnis bywoon. Professionele roubeklaers word gehuur om begrafnisse of roudienste by te woon. Sulke roubeklaers kom natuurlik teen ‘n prys, maar jy is ten minste verseker van roubeklaers wat nie net jou reënboogbroodjies opeet en hulself uit die voete maak nie.

In sekere dele van die wêreld is professionele roubeklaers deel van die tradisie. Liu Jun-Lin van Taiwan is ‘n derde generasie professionele roubeklaer wat haar dienste elke dag van die week uithuur. Sy vermeng die roukrete met ‘n tipe dreunsang (haar broer speel tradisionele snaarinstrumente tydens die roudienste). Sy kruip na die kis op haar hande en knieë en roep na gelang van die geleentheid iets soos die volgende uit:
“My dierbare vader, jou dogter mis jou so baie! Kom asseblief terug.”
Volgens oorlewering is sekere roubeklaers selfs in die plek van familielede gehuur in die tye toe vervoer (en yskaste) nog minder gevorderd was. Die roubeklaers kon dus die rol van die afgestorwene se dogter vir die begrafnis speel.

 

vir oopmaak wanneer dood my oë toegemaak het
(‘n brandberig)

nou dit byna sulke tyd is
wil ek dit op skrif stel
dat alle afsprake, ondernemings, waarskuwings, profesieë,
aansprake en testamente hiermee gekanselleer word

in my hele lewe het ek
geen enkele gedagte of insig gehad
wat die moeite werd is om te onthou nie

vergeet die stellingnames /
die gedigte: trek so gou moontlik
‘n streep deur dit alles

moenie ernstig opneem die beloftes
wat ek aan dese en gene gemaak het nie /
die ewige liefde was toe maar net
‘n handbreedte ver
en hemde en skoene sal gou genoeg vergaan

wees goed vir my vrou
(vir geval sy my oorlewe) want sy was die hart
van alles wat goed en getrou was
en mooi               o so mooi

en help my dogter om haar vader te vergeet
soos ek my moeder en vader vergeet het
die vergeetleef van bewussyn het tog slegs
deur na haar gevloei
en verder niks

van monnimente gepraat:
geen gedenkdiens of rouberig of steen nie asseblief
(asof daar ooit rede vir so iets sou wees)
geen hopie grond vir bitter eende om te beskyt
neem geen notisie van nabetragting nie
dis gekwetterde fokkol vir voëls en fools

– gedeelte uit Breyten Breytenbach se ‘die beginsel van stof’

 

Die dood is die groot gelykmaker; die waarheid se laaste kans om woord te word of weg te kwyn/verdwyn saam met die kis. Die dood is ‘n komma vir die een en ‘n punt vir die ander. Ek wonder altyd hoekom my oë traan en ek weemoedig raak op vreemdelinge se begrafnisse. Ek neem aan dat dit iets met die omgewing te doen het en dat daar ‘n stukkie empatie iewers daarin opgesluit lê. In my kort tyd op aarde het ek al begrafnisse vir bejaardes bygewoon. Op sulke begrafnisse is die tema gewoonlik ‘sy het ‘n vol lewe gehad’ of ‘haar brein was nog skerp, maar die bene of die voete wou nie meer nie’. Ek het al begrafnisse bygewoon vir kindertjies wat minder as een week in hierdie wêreld deurgebring het en hoërskoolleerlinge wat in motors verongeluk het. Sulke begrafnisse volg gewoonlik die tema van ”n kind moenie voor sy ouer sterf nie’ of ‘die lewe is nie regverdig nie’. Ek weet al hierdie dinge, maar steeds hak my droë tong aan my verhemelte vas by begrafnisse en roudienste.

moirologist

Roubeklaers in Antieke Egipte

Daar is verwysings na professionele roubeklaers in Antieke Egipte en deesdae adverteer moderne moirologiste hul dienste in London op webblaaie. Daar is self roubeklaers op tuisbodem wat deeltyds die werk opneem en met die huidige finansiële toestande kan die meeste van ons doen met ‘n ekstra inkomste. Die weste het tradisioneel nie baie ooghare vir die soort ding by begrafnisse nie, maar so ‘n roubeklaer kan ‘n hele paar rolle vervul. ‘n Begrafnis werk mos in beide rigtings en die grafgrawers baat net soveel by die verrigtinge as die afgestorwenes. Dit bied ‘n vorm van afsluiting of finaliteit aan die dood. Ek is seker daar is al studies gedoen oor die uitwerking van begrafnisse of roudienste op die mense wat agterbly. Ek wonder of daar ‘n verskil in die termyn van rou sou wees van diegene wat nie so ‘n roudiens bygewoon het nie, teenoor diegene wat wel so ‘n geleentheid bygewoon het.

In die film ‘Fight Club’ speel Helena Bonham Carter die rol van Marla Singer. Sy woon verskillende ondersteuningsgroepe by – enigiets van ‘Alcoholics Anonymous’ tot groepe vir mense met dobbelprobleme. Die hoofkarakter in die verhaal, Edward Norton / Brad Pitt, woon ook ‘n paar verskillende ondersteuningsgroepe by. Edward Norton se karakter is verslaaf aan die anti-verslawingsgroepe omdat hy wil huil. Bonham Carter daarteenoor wil weer eerder as buitestaander sien hoe mense huil, om op haar manier lewendig te voel. Troos word dus ‘n soort metafoor en dit is miskien waar die professionele roubeklaers so ‘n belangrike rol speel. Die rol van huil in die troosproses is werklik interessant.

Liu Jun-Lin, die professionele roubeklaer van Taiwan, is gevra hoe sy die trane dag na dag naboots. Haar antwoord, of dit die waarheid is of nie, was dat dit werklike trane is. Die kollektiewe rouproses en troosproses is ‘n groot tema in alles wat daagliks met ons gebeur. Die rouproses lei ons deur die dood na die lewe. Dit is ook ‘n fase van lewe wat nie misgekyk moet word nie. Rou en troos as afsonderlike metafore, maar miskien onlosmaaklik deel van dieselfde lewensritme. Miskien moet ons eerder na professionele roubeklaers as professionele troosters verwys en die proses van rou eerder as metafoor vir troos inspan.

 

tussen gaan en bly

‘n brief vir Octavio Paz as antwoord op
Entre irse y quedarse

hier op melkbos huiwer alles tussen gaan en bly
die winterson steeds verlief op die see se glans

die lang strand is nou ‘n baai met wandelpaaie
waarlangs die dorpie stil soos ‘n eier blink

alles is ver: tafelberg en bote en meeue
alles is naby, maar ontwykend vir enige aftasting

by die damhuis sit ons as digters bymekaar
die biefstuk, die vis, die wyn rus in hul name se kleur

kinders herhaal ons jare wat was
woorde met geen verband val los oor die tafels

die lig verander die tuinbeelde in ‘n teater
terwyl karre verbyskuur na ander bestemmings

ek ontdek myself in jou oog, octavio
soos bloed vloei die dag se hart na sy einde

op pad huis toe verdwyn melkbos agter hawens en valleie
ons het gekom, en ja, ons het gegaan: ‘n asemreis ver

-uit bladspieël deur Marlise Joubert

professional-mourners

Bronne
1. Breytenbach B, die beginsel van stof, Human & Rousseau, Kaapstad, 2011
2. Joubert M, bladspieël, Human & Rousseau, Kaapstad, 2015
3. http://money.howstuffworks.com/10-unique-careers-you-wont-believe-exist2.htm
4. http://www.bbc.com/news/magazine-21479399
5. http://www.iol.co.za/news/south-africa/kwazulu-natal/fake-crier-for-hire-1856378
6. http://www.jobisjob.co.uk/blog/2015/01/bizarre-jobs/
7. https://en.wikipedia.org/wiki/Professional_mourning
8. https://en.wiktionary.org/wiki/moirologist

Wicus Luwes. Bysake, bywoorde en bygelowe

Monday, September 14th, 2015

bee_drawing

“Like a bee you fill hundreds of homes with honey, though yours is a long flight from here.”
– Rumi

Ek het as kind op ‘n dooie by getrap. Die angel het in my voet bly sit terwyl ek aan al die rate vir die bysteek probeer dink het: ys, botter en ‘n mes wat in die regte rigting skraap. Ek was nog altyd versigtig vir ‘n by. Ek het geweier om my blikkie koeldrank verder te drink as ‘n by daarby sou inklim. Seker maar die soet reuk wat die by se GPS op my ingestel het. Ek het iewers gelees dat sommige bye jou verder as ‘n kilometer volg en vir jou wag as jy besluit om in water weg te kruip. Ek het op die harde manier geleer dat selfs ‘n dooie by jou nog leed kan aandoen.

Die Kalahari San-mense vertel ‘n pragtige verhaal van ‘n by wat op ‘n keer ‘n hottentotsgot oor die rivier moes help. Halfpad oor die rivier, kon die by nie sy passasier se gewig verder dra nie en moes noodgedwonge die hottentotsgot op ‘n drywende blom neersit. Die moeë by het toe ‘n saad op die hottentotsgot se lyf geplant. Die saad het later tot die eerste mens ontwikkel.

Bye is deesdae vir ander redes in die koerante. Vreemde sterftes en diefstal van bye is weekliks in die nuus. Die kort beriggies en kriptiese leidrade het my laat wonder of iemand dalk al in-diepte studies daaroor gedoen het nie. Ek bedoel nie slegs wetenskaplike navorsing nie. Ek het eerder ‘n persoon wat kriminele sake behartig in die oog, want ek dink die saak het ‘n hele paar vlakke. ‘n Gesoute kenner soos Leroux se Speurdersersant Demosthenes H. de Goede sal dalk net die regte persoon wees vir die saak / bysaak. Deon Meyer se Griessel sal dalk ook die pyp in hierdie bynes kan rook. Die misdaadtoneel is ‘n byeboer se plaas in Kanada. Ek is nie seker of De Goede se jurisdiksie buite die landsgrense sou strek nie. ‘n Byeboer se bye het spoorloos verdwyn. Die klaer in die saak gebruik die bye om sy kliënte se gewasse te bestuif en vir heuning. Bestuiwing is nodig vir ‘n groot aantal kosse wat ons bloot van ‘n winkelrak af pluk.

BeeHiveCheck7

“I’ve said this over and over, but I’ll say it a million more times – I’m concerned more about the death of a bee than I am about terrorism. Because we’re losing hives and bees by the millions because of such strong pesticides.”
– Patti Smith

Daar heers groot bekommernis oor die ineenstorting van korwe. Amerikaanse Vuilbroed of jongbysiekte verwoes hele korwe en kolonies ook in Suid-Afrika. As Speurdersersant Demosthenes H. de Goede ‘n rede benodig om sy speurwerk in Noord-Amerika voort te sit, kan die verwantskap met Amerikaanse Vuilbroed dalk net die regte motivering wees. Ja-Nee, Speurdersersant H. de Goede is ‘n ervare geregsdienaar, maar het lanklaas ‘n saak van hierdie omvang behartig. ‘n Vinnige kykie na die definisie van ‘n bywoord deur Wikipedia, kan hom dalk net in die regte rigting stuur: ‘n Bywoord of adverbium is ‘n beskrywende woord wat ‘n werkwoord, hele sin, byvoeglike naamwoord, telwoord of ander bywoord nader bepaal. Dit verskaf meer inligting oor plek, tyd, wyse of graad. (Plek of Ubi in Latyns. Tyd of Quando. Wyse of Quomodo.) Al wat Wikipedia se definisie van ‘n bywoord nie vir ons gee nie, is die ‘Qui’ of die ‘Wie’.

Jy kry nie maklik ‘n stoeier onder nie, soos wat Advokaat Gerrie Nel se greep op hedendaagse regskennis al vir ons gewys het. Speurdersersant Demosthenes H. de Goede is ook ‘n kenner in hierdie gevegskuns en met ‘n bietjie aanmoediging sal hy die bygreep of ‘shuffling bee’ vir ‘n nuuskierige konstabel demonstreer.

Quando
Die tyd waarin ‘n misdaad plaasgevind het, is van kardinale belang. Indien Speurdersersant H. de Goede by die ‘Wie’ wil uitkom, kan hy die ander afdelings gebruik om die tydsraamwerk te bepaal. Die verdwyning van die bye in konteks van die bestuiwing van vrugtebome of groente, moet in ag geneem word. Daar is sekere siklusse waarin bye ‘n rol speel en om die skuldige (of skuldiges) vas te trek, sal hierdie siklusse ondersoek moet word.

siklus

all that rots forms a family
– Fabian Casas

daar is bote in the hawe
waarvan jy die name nie weet nie
hulle rus soos wit swane op water

daar is klanke van voëls waarvan
jy die gapende snawels nie sien nie
hul skaduwees sny soos skeermesse
oor dakke se verskimmelde kakebene

snags hoor ek die honde blaf in my buurt
maar ek kan hulle nie aanraak nie

agter die tuinmuur restoureer iemand sy huis
en ek luister met weemoed na die slae
van ‘n hamer op spykers
wetende dat kewernomades
aanteel om die planke te vreet
dat swart bye nesmaak in ruïnes –
elke familie het immers ‘n sikliese substraat

hier is die liefde spoorvas en soos ‘n ooglid
vertrou ek ons knipsel reise –

maar soms soek ek na môre se sinne
in ‘n geslote boek op die tafel
om soos ‘n foto
geskeur uit die siklus van stof
sigbaar in die lig te leef

deur Marlise Joubert
uit bladspieël

Ubi
Kanada mag dalk aan die ander kant van die wêreld wees, maar dit is duidelik dat die korf of kolonie van ons bekende wêreld dalk kleiner is of kleiner gemaak word deur die migrasie-patrone van die mens. Die mense wat voordeel kan trek of byval kan vind by die verdwyning van die klaer se bye, is heel moontlik nie aan die ander kant van die wêreld nie. Motief is egter iets wat bydraend is, maar nie bepalend nie. Die plek waar die bye gehou word en die plek waar die bye gebruik word, sal verdere insig bied in die ontknoping van hierdie taai saak. Ek lees al meer berigte oor die lot van bye en byeboere in die aanlyn nuusblaaie (sien skakel onder). Hierdie voorval in die VSA het in die staat, Alberta, plaasgevind, maar daar is ‘n tendens regoor die wêreld met betrekking tot die diefstal van bye. Die omvang van die skade is ook nogal groot – daar is 600 000 bye en 12 korwe by die Alberta-boer gesteel. Dis asof daar ‘n kriewelrigheid oor die sterftes van bye as sekondêre saak is. Die gemanipuleerde (of gemonopileerde) bedryf van sade of bestuiwing tree telkens na vore. Die verspreiders van die geneties gemanipuleerde saad wil hul winste hoog en die landbougemeenskap lojaal hou. Hul kweek plante wat nie saad maak nie en bou genetiese meganismes in hul produk wat nie geraak word deur bekende  siektes nie.

Ek is dus nie meer seker wat die beste plek vir Speurdersersant Demosthenes H. de Goede sou wees om die saak te onderoek nie. Dit wil voorkom of die plekke waar bysake aangemeld word, by die dag vermeerder.

wit by

wat meer weet ek as die durende gedreun
jou wegwees draal seshoekselle uit bottende drome

hoe stil is jy so stil so stil

in die vroemore vermoed ek jou wit koningin
in die wind vind ek jou in die heuningsoet wind

verloor ek jou skielik soos stilte
al wat bly is die songoud drade wat ek spin

teen die vergetelheid in – spyse uit die eter –
soetigheid uit die dromende dye

hoe stil is jy so stil so stil

om en om jou soos goue koorde korf ek woorde
in my verbeelding verdra jy dit my blinde koningin

hier in ons domein van roes en heuningdou
sal alles stiller stom geliefde vrou

deur Tom Gouws

BeeStuff_on_Parchmt

Qui
In die soeke na ‘wie’, moet ‘n mens bepaal ‘wie nie’. Die omvang van die bysake maak die speelveld groter en groter. Al die klaers vind dit vreemd en party wil nou selfs GPS-senders in hul byekorwe plaas as voorsorgmaatreël. Daar is diegene wat sê dat ons minder bekommerd moet wees, want die mens kan steeds bestuiwing toepas sonder die bye. Daar is ook die vraag oor die wenner en verloorders; miskien ook die manipuleerders en die wat gemanipuleer word. Ons almal weet dat daar onvoorsiene dinge gebeur as jy spelers uit die siklus neem. Die paniek wat tans in byekringe regoor die wêreld heers, word miskien uit eie geledere gevoed.

Dis hoekom ek dink dat Speurdersersant Demosthenes H. de Goede die regte persoon vir die saak is. Hy het per slot van sake al misdade op plase ondersoek en nie geskroom om internasionale sindikate aan te vat nie. Die Speurdersersant se naamgenoot, die Griekse spreker en politikus, Demosthenes, het by geleentheid gesê dat ons geneig is om te wens vir iets wat ons reeds glo. Beide Aristotles en Plato gebruik die bykolonie as metafoor vir die mensdom. Dit kan moontlik wees dat die bysake op die oppervlak verskil van die bysaak onder die oppervlak. Die Midde-Oosterlinge wat in die antieke tye geleef het, het geglo dat die by ‘n brug tussen die bo- en onderwêreld bied. Die by was dus ‘n mitologiese brug tussen die lewe en die dood. Ek weet nie presies hoekom hul so sou glo nie, maar ek weet wel dat ‘n dooie by se angel ‘n lewendige mens se lyf kan laat sweer.

 

Honey Bee

Honey bee hanging,
drop of sun-
splashed water,
from a stem
hugged and tugged
into a furring haze

caterpillar drops to
arthritic contortions
on cold shade stone

dung beetle drums
across gravel

from the tensile
stem the heavy droplet
falls up into the air.

deur Charl J.F. Cilliers
uit: Collected Poems 1960-2008

 

Bronne:
1. Cilliers CJF, Collected Poems 1960-2008, Malgas Publishers, Melkbosstrand, 2008
2. Internet: https://af.wikipedia.org/wiki/Bywoord
3. Internet: https://en.wikipedia.org/wiki/Bee_%28mythology%29
4. Internet: http://globalnews.ca/news/2191248/thousands-of-honey-bees-stolen-from-alberta-farmer/
5. Internet: http://landbou.com/bedrywe/bysiekte-moet-bestry-word/
6. Internet: http://www.katinkahesselink.net/sufi/rumi.html
7. Joubert M, In a Burning Sea, Protea Book House, Pretoria, 2014
8. Joubert M, bladspieël, Human & Rousseau, Kaapstad, 2015

Prente:
1. Internet: http://journal.illuminatedperfume.com/2010_08_01_archive.html
2. Internet: https://www.pinterest.com/explore/bee-drawing/

Gisela Ullyatt. Facebook en Die Groot Poësiebrander. (Deel 2)

Friday, July 3rd, 2015

In Deel 1 het ek gebruik gemaak van ’n Boeddhistiese invalshoek om Indra se Net aan te dui, ’n sentrale metafoor rondom Interkonneksie (Interconnectedness of Interconnection). Verder het ek hierdie metafoor aangewend om die verband tussen ’n sosiale medium soos facebook en Interkonneksie  aan te dui. Die fenomenale interkonneksie tussen fb-gebruikers is op ’n kragtige wyse geïllustreer deur die volgende uitdaging, wat poësie behels het: om vir vier dae ’n gedig elke dag op jou fb-status te plaas en terselfdertyd vier ander mense elke dag uit te nooi om dieselfde te doen. Hierdie ‘oefening’ in Interkonneksie het gedigte soos ’n virtuele wegholbrand laat versprei. Kommentare van die fb-netwerk het ingestroom en hierdie oorweldigende positiewe reaksie dui op ’n geweldige hongerte van poësie-liefhebbers om iets anders as net “no make-up selfies” of afgesaagde status updates te deel. Hier dink ek byvoorbeeld aan een van Breyten Breytenbach se skilderye, getiteld “Selfkop”. Die self of ego verskans die werklikheid van “the interconnectedness of all”. Alhoewel die deel van poësie op die prinsipe van persoonlike keuse gebaseer is, draai dit tog weg van fb-jeremiades (ek sluit myself geensins uit nie) op facebook wat die idee van die individu as afgesonderde en afsonderlike entiteit markeer. Daarom kan uitdagings soos hierdie die uitgebreide netwerk beklemtoon en die self effens met rus laat.

Kom ons kyk na nóg gedigte:

Marlise Joubert, digter, waterverf-kunstenaar en webmeester van Versindaba skryf só oor haar Dag 1 en wyle Ronnie Belcher en plaas ook ’n foto waarop sy, Louis Esterhuizen en Ronnie verskyn:

“Wat ’n spesiale en vermaaklike mens was hy nie! Hy was een van onse Bekgeveg maats (Die Versvreters) toe ons destyds opgetree het by die KKNK. Wie kan dit nog onthou? Ek haal dus ’n versie van hom aan wat spesiaal is in dié konteks. Ons het saam met hom die aand opgetree by Dorpstraat toe hy dié sonnet sommer so uit sy mou skud vir die gehoor. Sy poësie dek ’n wye spektrum wat wissel van humoristies-tragiese volkskwatryne tot die tradisionele vorme soos die sonnet, waarvan hy sekerlik as een van die voorste beoefenaars in Afrikaans beskou word”.

Poësie-aand

Sal ek vanaand in Dorpstraat se kafee
my siel ontbloot for everyone to see?
Hier tussen die geskinder en gepraat
my siel ophang soos aan ’n doringdraad?
Met ander se geroggel en gerook
my sielsgeheim met nikotien bestook?
Hier tussen al die waaiers en die fans
myself beskinder saam met also-rans?
Nee, eerder lieg en skurwe rympies maak
oor snaakse goed wat ander siele raak
soos ghoffels wat kafoefel op ’n trein
and other dear souls crying in the rain.
Maar smokkel met my siel se brood-en-jêm
voor al dié vreemde wesens? Not-a-dêm!

Uit: Van heidebos en klip

Dag 2: (Slegs die eerste gedeelte uit hierdie gedig word aangehaal, maar dalk kan dit op ’n later stadium op versoek as ’n geheel op Versindaba geplaas word. Met Buiteblaf se goedkeuring, natuurlik).

“Ek kies ’n Breyten-gedig wat vir my een van die allermooiste (en skreiende) verjaarsdaggedigte is aan ’n jarelange vriend. Daar is natuurlik honderde ander aangrypende verse wat ek sou kon kies van BB. Die gedig is lank, maar die moeite werd om deur te lees. Hoop julle geniet dit”.

paginamagina

(verjaardagaantekening as ode aan Ampie Coetzee)

Ouboet, ek sit my beste gesig op
om hierdie gedig vir jou te skrywe
want jy, liewe maatjie, word ’n fris sewentig

(let daarop hoe spoor die rym na gewig)
en wanneer lig en lied ons laat staan

en ons skeef gaan lê met die stil kreet
van protesvreugde in die hart
is ons wat jonk is van dae en nagte
(meesal omdat ons die tyd se gewrigte vergeet het)
dit aan ons weggaan verskuldig
om mekaar van die wal in die sloot te help
en so die koei van verbeelding in die put te versuip

en omdat ek lief vir jou is
kom: ons drink die wyn en eet die brood
en tjoeftjaf is ons albei dood […]

(Julie 2009)

Dag 3: “Ek is ’n groot bewonderaar van Gilbert Gibson (medikus van beroep) se verse. Hy verras my immer met oorspronklike en vernuwende metafore en beelding! Soos in hierdie ‘liefdesvers’. Talle gedigte spreek my aan, (selfs al verstaan ek almal nie heeltemal nie), maar ek plaas een wat sal illustreer wat ek bedoel. Terloops, sy volgende bundel Vry- sal einde Julie verskyn. Iets waarna ek baie uitsien”.

[14]

jou oë lê soos dooie vullens bokant
jou wange na ’n uitbraak van perdesiekte
die wenkbroue daaroor die kleur van brommers
in die son. soos klippe in die veld
lê jou oë, en ’n wind wat die aanheg
van gras tot skaduwee roer, waai deur jou mane.
jou oë dryf in die bloed onder jou voorkop
die wimpers geril tot inkennigheid

ek wil jou ribbe inval soos runderpes, die lyf
infekteer en stilletjies wegsluip voor die vlerkklap
van aasvoëls. ek neem jou besit soos ’n slaak
van verligting, jou oë ’n gestorwe graal:
jou keel is blinkvos
jou mond ’n splinternuwe saal

© gilbert gibson. Uit: [vii]: 2010.

Dag 4: “Ek kies ’n kort vers (in Afrikaans vertaal) oor ’n boom van die Meksikaanse digter Octavio Paz wat in 1990 die Nobelprys ontvang het vir sy literêre werk. Paz is een van die digters wat ek gereeld lees en wat onteenseglik altyd die kreatiewe prosesse aan die gang sit in my eie onbewuste. Rodney Williamson vertolk die betekenis van die boom in die gedig soos volg: Uit: The writing in the stars – A Jungian Reading of the Poetry of Octavio Paz. “The tree symbol so prominent in this poem and central to the volume to which it belongs, Arbol adentro, is the image par excellence of this correspondence of innerness and outerness. The tree is an element of nature, planted by the other, contemplated by the poet, and as we have seen in the circular poems of phase four, an icon closely identified with the poet’s childhood. But it is also an interior mental tree, Jung’s ‘philosophical tree’ or ‘tree of knowledge,’ a concrete symbol of growth of the psyche and of the self”:

Die boom hierbinne

’n Boom het in my kop gegroei,
’n boom het ingegroei.
Sy wortels is are,
senuwees sy takke,
sy deurmekaar blare die gedagtes.
Jou blik steek dit aan die brand
en sy skadu-vrugte
is bloedlemoene,
vlammende granate.
Die dag breek

in die nag se liggaam.
Daar binne, in my kop,
praat die boom.
Kom nader, kan jy dit hoor?

(Uit Spaans vertaal deur De Waal Venter)

Nicolette van der Walt, maatskaplike werker wat op die hoofbestuur van die ACVV dien asook digter, (Floriskoop) se vier dae is soos volg:

Dag 1:

 

           To drink

I want to gather your darkness
in my hands, to cup it like water
and drink.
I want this in the same way
as I want to touch your cheek-
it is the same-
the way a moth will come
to the bedroom window in late September,
beating and beating its wings against cold glass;
the way a horse will lower
his long head to water, and drink,
and pause to lift his head and look,
and drink again,
taking everything in with the water,
everything.

– Jane Hirshfield

Dag 2: Nicolette haal “Dunes” deur die Sloweense digter, Taja Kramberger (Mobilisations: 2004) aan (vertaal deur Ana Jelnikar). Vanweë die lengte van hierdie gedig, word slegs Deel 1 aangehaal:

Allí
donde mi presencia es esperada me hago realidad.
(Jorge Pimentel, Balada para un Caballo)

I.
No heavenly body nor an earthly one,
no gliding between them.
No sleepless head drooping above or below the bed.
No abdication of territory or status – not a chance.

Your real hand leading to the origin of mine,
this very chair here you and I in turn sit on – is enough:
tout à sa place.

Here you are, here I am, here is all
we need,
here are
two large dunes that fold into one,
and then rain and then passion and then the ground beneath our feet.

Two large dunes from all that is familiar, but from four very concrete
and independent hands, four eyes, ten toes and fingers.

Two dunes out of a myriad sand granules touching
each other, each of them communicating with all the rest.

Dunes, two curves closed into a circle by a gentle embrace of love.
Dunes, two inner worlds seeping into one in a gentle embrace of love.

Nicolette skryf die volgende oor Dag 3: “Ek was in Graad 8 toe J C Steyn se debuutbundel verskyn het. As ’n plaaskind uit die Klein-Karoo, waar droogtes ’n algemene verskynsel is, het hierdie gedig my altyd gefassineer. Ek neem aan dat vir die tyd dit moontlik ’n kontroversiële gedig was! Dit laat my steeds glimlag”:

Verbitterde boerseun bid

Ja, ek weet ons moet glo
gló, en bid ook, glo
en hóóp: dit bring glo
“in ons leed versagting”.
Die geglo sal glo die westewind laat draai –
Orraait, maar dan val natuurlik weer die hoop water
dat al die gesaaides spoel in hul maai.
En daardie lekker vrypas agterna
van “laat maar u wil geskied”.

Laat maar. U wil geskied.
Om reën bid ons donners verniet.

– Uit: Die grammatika van liefhê (1973)

Dag 4 sluit ’n gedig van Nicolette in, getiteld “Bloeiwyse” (Floriskoop:2015) wat op Soundcloud deur Eva Mouw vertolk word. Eva het ook “Bloeiwyse” getoonset. Die kombinasie van Eva se stem en Nicolette se woorde is treffend en kan op Soundcloud geluister word:

https://soundcloud.com/evie-m/bloeiwyse-n-gedig-deur-nicolette-van-der-walt


Con Robinson, wat by Protea Boekwinkel in Bloemfontein werk (hy verrig wonderwerke met boekbestellings) en graag in sy vrye tyd skilder en skryf, se Dag 1 word ingelei deur een van sy eie gedigte:

Stom

Ek het nie meer woorde
hulle laat my in die steek
my boodskap gaan verlore
as ek struikel oor my woorde

Op Dag 2 en 4 deel Con ook twee van sy eie gedigte. Lesers kan sy poësie-blog volg op: http://sapphomuse.blogspot.com/2014/12/untitled.html.

Dag 3:

Sonnet XVII

I do not love you as if you were salt-rose, or topaz,
or the arrow of carnations the fire shoots off.
I love you as certain dark things are to be loved,
in secret, between the shadow and the soul.

I love you as the plant that never blooms
but carries in itself the light of hidden flowers;
thanks to your love a certain solid fragrance,
risen from the earth, lives darkly in my body.

I love you without knowing how, or when, or from where.
I love you straightforwardly, without complexities or pride;
so I love you because I know no other way

than this: where I does not exist, nor you,
so close that your hand on my chest is my hand,
so close that your eyes close as I fall asleep.

-Pablo Neruda

Louis Esterhuizen, bekende en bekroonde digter, is deur Con Robinson genooi om aan wat Louis “’n poësiebrander” noem, deel te neem. Ek ontleen dus ’n gedeelte van my blog-titel aan Louis se term.

Louis skryf oor sy Dag 1: “Hieronder volg my eerste gunstelingvers; ’n gedig wat 1,200 jaar gelede in Sjinees geskryf is en via Eddie van Vliet se boek Pleidooi voor de Poëzie manjifiek deur Heilna du Plooy in Afrikaans vertaal is. (Die Afrikaanse vertaling van Van Vliet se essay het in 1998 by Protea Boekhuis verskyn)”:

Nooit weer oorlog maak nie

Soveel slanke meisies. Ontblaar

soos jong boompies. Ek gaan almal verby

al staan hulle sy aan sy,

met glansende hoofde bymekaar.

Wat kan die gode my nou nog skeel,

en in my dorpie die rooi aandgloed?

Ek het ’n honderd wonde en niks kan hulle genees nie.

Ek het die dood gesien, so dikwels en so groot.

Die oë van kinders is soos goue reën.

Versigtig dra hulle die bekers wyn.

Ek wil gaan lê en slaap langs die grootpad

en nooit weer oorlog maak nie.

Dag 2:

Reën in die voorwinter

Vier mure teen die Suidewind-
my swartoogvrou, my blondhaarkind.

Kareehoutstompe in die vuur,
ketel en kaggel brons geskuur.

My bont koei lê op koringstrooi,
my swart haan roep die dagbreek rooi.

Soet deur die lang nag sing die reën;
moflammers sal ek vroeg-Mei speen.

Die wendam stoot sy uitloop oor-
blink breek my ploeg die middelvoor…

– G.A. Watermeyer

Dag 3: 

Gift

A day so happy.
Fog lifted early I worked in the garden.
Hummingbirds were stopping over honeysuckle flowers.
There was no thing on earth I wanted to possess.
I knew no man worth my envying him.
Whatever evil I had suffered, I forgot.
To think that once I was the same man didn’t embarrass me.
In my body I felt no pain.
On straightening up, I saw the blue sea and sails.

-Czeslaw Milosz

Dag 4: “Vandag is my laaste bydrae tot die poësiebrander wat deur Gisela Ullyatt begin is. Dankie daarvoor. En op ’n manier is ek hartseer, want nie net is dit ’n fantastiese inisiatief nie, maar daar is nog SOVEEL gedigte wat ’n mens sou wou plaas. Nietemin, my laaste plasing is vir my ongelooflik spesiaal omrede dit alles bevat waaroor poësie handel. Vir my gaan ’n gedig oor kontekstualisering (die “wie”, “wat” , “waar”, “wanneer”, waarom” en met “watter magsterkte” van die lewe) PLUS resonansie; dit wat ek ook “melancholie” noem. Sappho vermag dit binne die bestek van enkele woorde. Wat ’n kragtoer! (En ek vertaal vrylik)”:

Dit is al lank na middernag.
Alleen lê ek en wag.
Jy het nie gekom nie.

 

Haal solank jou verkyker uit vir die volgende skuimende Poësiebrander op Versindaba. En oefen daardie Umlauts….

 

 

Gisela Ullyatt. ‘Daar waar jy woon, is baie lig’: die moederskap van verlies.

Friday, May 29th, 2015

Meimaand. Maand van moeders. Eerste wintermaand van die jaar: die lig is minder herfs; ’n bleekheid sypel in. Tog is daar ’n intensiteit wat deur die winterlandskap opgeroep word; ’n binne-leef of hibernasie.

Gedigte wat gewoonlik betrekking op Moedersdag het, word vanuit die invalshoek van die digtende kind gekies: ’n oorbekende voorbeeld hiervan is Antjie Krog se ‘Ma’. Dekades na hierdie gedig gepubliseer is, word menige Afrikaanse ma’s steeds met ’n lomp voordrag hiervan tydens ontbyt-in-die-bed gekonfronteer. Sommige gló Seuna of Sus het dit self geskryf (dalk met behulp van ’n kreatiewe onderwyseres?) en lees dit dan ook so voor aan enigiemand wat lyk of hulle belangstel.

Nietemin. ’n Minder bekende invalshoek vir Moedersdag is die moeder-as-digter. ’n Verdere demarkasie vir hierdie blog is die verlies van ’n kind, maar nie noodwendig net aan die dood nie.

Dié spesifieke konteks veronderstel dat die vrou as moeder nie slegs lewe aan die kind skenk nie, maar terselfdertyd die baarmoeder (ruimte van verseëlde bewaring) word, dus die moeder wat baar. Die pre-natale proses is verwikkeld, nie net wat die vroulike liggaam aanbetref nie, maar ook op liminale vlak: uiteraard is die fetus nie ’n blote vergroeisel van die uterus nie. Hierdie ontwikkelende baba deel ’n intieme spasie met die moeder wat as voedingsbron optree.

Die fetus betree dus nie net die fisiese ruimte van die moeder se liggaam nie, maar algaande hy/sy groei, word die moeder meer ‘ge-heg’ aan hierdie wordende wese. ’n Hegte band dus, op liggaamlike, liminale en psigologiese vlak.

Wanneer ma en kind van mekaar ‘verlos’ word (dalk ’n donker profesie wat dui op die Sturm und Drang van die tienerjare?), word ’n nuwe limen geskep: die baba moet gebore word, maar betree nou die gevaarlike buitewêreld, die ‘on-baarmoederlike’ ruimte. Fisies kan die ma die baba nie meer akkommodeer nie; hy/sy moet by die moederlike boetiekhotel uitboek (hopelik vyfster-gehalte, met aanbevelings). Die moederlike matriks word gesluit, vir nou. No new bookings for a while.

Hoe ervaar moeders-as-digters hierdie proses en hoe vertolk hulle verlies aan ’n kind, op liggaamlike, psigologiese en liminale vlak?

Eunice Basson se “Haar oë het jy nooit gesien nie” (65) verbaliseer die opstapeling van jare se emosionele pyn na ’n stilgeboorte: daar is geen herinneringe nie, net die ‘bos swart hare’, ’n ‘Savlon-walm’ en ‘vergeelde babygrows’ tussen ‘kamferblokkies’:

 

Haar oë het jy nooit gesien nie,

net die bos swart hare en klam gespartel

om by haar eerste asem uit te kom –

anders sou jy haar nooit laat gaan het nie.

Klokslag elke jaar

meld daardie dag hom aan,

hoor ek jou praat oor die Savlon-walm

en opgestapelde deppers

asof kraamsusters ’n Kersspel

vir die kindersaal voorberei.

Ek weet hoe jy jou telkens

haar eerste opstaan

teen ’n tafelpoot verbeel,

die kind in ’n luier se loop-en-val;

haar ouma wat vars kamferblokkies

tussen vergeelde babygrows wegpak;

hoe sy sou huiwer op haar eerste skooldag.

Was dit dalk sy in die mall vandag

wat iets oerbekends in jou wou eien

voordat sy twyfel, wegkyk,

en jy wegstap in ’n ander rigting.

 

Alhoewel die programgedig (“Nico”) van Petra Müller se Obool ter herinnering aan haar broer, Nico, is (wat in 1961 tragies verdrink het), stippel sy hierdie verlies dermate uit in “daar waar jy woon, is baie lig” (6), dat hierdie gedig ook op die vlak van moederlike verlies gelees sou kon word:

 

nie in die stilte

met middernag

of by die laaste gelui

sal ek jou soek nie

 

swael wat in die hoë koepel swenk

 

maar net voordat dit stil word

in die keerweer van die klepels

en voordat die spinet gaan staan

 

fladderende hart in ’n woud van klip

jy ruis in die triforium

en jou liggaampie snoer ’n ewigheid

tot jy die sonstroom tref

 

daar waar jy woon, is baie lig

Die konstante vrees van ’n ma om ’n kind binne die moederlike spasie te beskerm, word tematies ondersteun in Rika Cilliers se Vlier wat aan haar seun, Mauritz, opgedra is. Die ‘ek’ in ‘Klinker’ (30) verbaliseer ’n ongemak of on-geborgenheid: die kind is nie meer ’n klippie om te vertroetel nie, maar eerder ’n berg wat eendag van haar gaan lostuimel. Let op die verband tussen ‘bêresakkie’ en die idee van die geborgenheid van die baarmoeder asook ‘modderskoot’ wat op ‘moederskoot’ sinspeel:

 

Kindjie wat uit my gekerf is

soos ’n beeldjie van sandsteen

’n klinkertjieklip: ek wens

jy was klip om te hóú;

jy is palmpas soos ’n troetelklippie

en brand jy ’n gat in my bêresakkie

stoot iemand jou dalk voor die voet

dat jy val; en wikkel jy jou dieper

in die modderskoot van die land in,

laat die wind-en-weerjare stof

om jou nesskop tot jy berg word …

dan nóg tuimel jy eendag rots oor

die afgrond      selfs klippe

is nie geborge nie.

 

Die leënes-sindroom word deesdae meer as net ’n blote verskuiwing van die volwasse kind uit die ouerhuis ondervind. In die volgende drie gedigte ervaar die moeder-as-digter ’n spesifieke liminale leegte deur kinders wat geïmmigreer het of kontrakwerk oorsee doen. Die ma moet haarself daarmee versoen, maar hierdie proses is altyd ambivalent. Susan Smith verwoord hierdie afstand tussen moeder en dogter in ‘stukkie vir stukkie’ (43):

 

ek voel hoe ek jou

stukkie vir stukkie

tussen kontinente verloor

hoe ek die onthoue

stukkie vir stukkie vergeet […]

 

Om ’n dogter aan die vreemde af te staan, begrens die moeder se taal: in die laaste strofe word hierdie verlies onontsyferbaar:

 

ek steek die laaste woorde wat ek wou sê

agter in my mond weg

ek raak aan die slaap

terwyl ek wag

en weet

dat ek môre nog meer

as vandag van jou sal verloor het

 

Hierdie liminale leegte kan nie oorbrug word nie; die volwasse dogter krap nou haar eie potjie wat buite die moeder wat agterbly se ervaringswêreld val. Selfs al sou sy haar dogter in die vreemde besoek, is die naelstring vir ewig geknip; ’n nuwe liminaliteit geskep.

Marlise Joubert se ‘expat. Vir M’ (64) eksploreer moederlike verlies deur metafories met die opgaar van die geliefde dogter se besittings om te gaan. Die kamer waarbinne die ‘jy’ van die gedig haar fases van ontwikkeling tot jong vrou beleef het, is steeds deurdrenk van herinneringe. Die kamer sou ook as ’n baarmoeder beskou kon word wat die tasbaarheid van die dogter beskerm en ‘opgaar’. Daar is egter ’n paradoks verbonde aan hierdie proses: alhoewel die dogter in hierdie ruimte opgestapel word, het sy terselfdertyd lankal vertrek:

 

expat. vir M

 

jy het lank gelede reeds vertrek.

ek het jou soos fynhout versamel

om iewers vlam te vat,

en oral het jy agtergebly.

in jou hangkas vreet motte aan kinderklere.

die rakke loop oor met leggers en briewe.

teen die mure hang jou gedagtes

soos blou vlinders.

jy het reeds vertrek,

al is jy nog hier opgegaar.

[…]

 

In Marie Bredenkamp se ‘’n brief vir die oorsee-kind’ (2015) word liminaliteit en verlies uitgestippel deur die plaas- en stedelike milieu asook Afrika teenoor ‘oorsee’ of Engeland te jukstaponeer. Hierdie jukstaposisie word verder verfyn tot die  ‘klei en klip’ van die spreker se grootwordjare teenoor die dogter se ‘beknopte’ huis in Engeland met trappe wat ’n ouerwordende moeder se beweeglikheid strem. Die laaste gedeelte van die gedig ondersteun die idee dat die wêreld se dimensies  katastrofale afmetings aanneem:

 

vannag

skryf ek ’n brief vir jou

my kind

wat anderkant die water lê

want gisteraand begin ek ’n prentjie

soek

van die huis waar ék gebore is

en al wat ek onthou is die klei en klip

en in later jare

die ou verhale op die werf

wat skerwe porselein vertel

oor die hollands-oos-indiese kompanjie

patrone blou-en-wit

en ek onthou hoedat die spierwit pou

driftig-trots daaroor loop

asof hy die grond besit

en toe soek ek foto’s van die huis

in welgemoed

waar jy leer kruip het, praat

en loop

[…]

ek weet hoe klein jou huis is daar anderkant

en te beknop

die trappe te nou en ongelyk

vir ma se been en rug

[…]

ek is jammer ek het nagelaat

om uit te wys

hoe groot die wêreld is

en onbegrens

en dat aardbewings

die aarde van sy as af stamp

[…]

©mce 27/04/2015

Ook grootmoeders ervaar deesdae die groteske pyn van ’n kleinkind wat aan die vreemde afgestaan word. In Antjie Krog se Verweerskrif (36) word die Hebreeuse kleindogter deur middel van taal-metaforiek geskets: nie net wat afstand aanbetref nie, maar ook taal (Hebreeus vs. Afrikaans). ’n Skeidslyn het dus sigbaar geword; ’n grens wat toekomstige vervreemding tussen ouma en kleinkind voorspel:

by jou vertrek

 

1.

jy vertrek môre saam met

jou ma

na Isra-el vir

goed

 

as ons mekaar oor ’n jaar

sien, praat

jy slegs Hebreeus. vir

my

 

hartskerp herinnering waar-

in jy

lig en liefs met stingel-

dun

 

enkels in linte van my

glip, sal

ons geen enkele

woord

 

gesamentlik wakker vind.

spraakloos

sal ons mekaar aan-

staar.

 

in jou voorgeskiedenis

skeur ’n

mens klere en werp

as

 

op die hoof. ek bloei

 

uit my

milt

 

Ook in Mede-wete in die vers, ‘ek en my kleindogter bou sandkastele’ (38), word taal tematies as vervreemdingstegniek ondersoek. Die ‘ek’, die ‘ouma’, probeer nuwe skanse teen die onafwendbare vervreemding bou. Dalk sou hierdie grense ’n tipe post-verbale kommunikasie kon insluit. Tipografies is daar spasies tussen sommige woorde soos ‘swyg’ en ‘hou’: dus taalgebonde maar ook met die klem op die fisiese en simboliese holding space van die ouma. Ter wille van spasie haal ek slegs strofes 2 en 3 aan:

vanoggend het sy haar ma en pa gevra om in die kombuis agter te bly

en toe in haar sesjarige Hebreeuse woordorde voortgesluk:

‘van my af weg gegaan Ouma, wil ek nie hê jy moet wees nie’

gebruik sy woorddeurstamelde bloedeie dubbele-nie-konstruk

‘Ouma’s verskriklik lief vir jou.’ ‘Ek weet, Ouma, maar dit gehelp my nie’

 

kind met die mondgetroosde naam wat my in alle tale laat ineen

swyg     ek wil haar verlede van haar afhaal in die naam van pyn

in die naam van die behoefte om haar vas te hou     haar heel met

die heil van ons almal wat altyd en nooit uit haar lewe verdwyn

wil haar sien lag sien wawiele doen soos nou – silwer en lig soos ’n twyg

 

Ek sluit af met ’n gedig van die Britse digter, Fleur Adcock, wat in Nieu-Seeland gebore is (Astley: 230):

 

For a Five-Year-Old

 

A snail is climbing up the window-sill

into your room, after a night of rain.

You call me in to see, and I explain

that it would be unkind to leave it there:

it might crawl to the floor; we must take care

that no one squashes it. You understand,

and carry it outside, with careful hand,

to eat a daffodil.

 

I see, then, that a kind of faith prevails:

your gentleness is moulded still by words

from me, who have trapped mice and shot wild birds,

from me, who drowned your kittens, who betrayed

your closest relatives, and who purveyed

the harshest kind of truth to many another.

But that is how things are: I am your mother,

and we are kind to snails.

 

Soms is moederskap ’n helder herfsdag. Soms, ’n vaal-deurdrenkte winter. Want verlies is veelvoudig vir ’n ma of ouma. Dalk lê die geheim van verlies opgesluit in C. Day-Lewis se ‘Walking Away’:

 

How selfhood begins with a walking away

And love is proved in the letting go.

 

Bibliografie

 

Astley, N (ed). 2002. Staying Alive. Real poems for unreal times. Tarset, Northumberland: Bloodaxe.

Basson, E. 2014. Leiboom. Kaapstad: Queillerie.

Cilliers, R. 1989. Vlier. Kaapstad: Tafelberg.

Day-Lewis, C. 1962. The Gate and Other Poems. Londen: Jonathan Cape.

Joubert, M. 2011. splintervlerk. Pretoria: Protea Boekhuis.

Krog, A. 2006. Verweerskrif. Roggebaai: Umuzi.

Krog, A. 2014. Mede-wete. Kaapstad: Human & Rousseau.

Müller, P. 1977. Obool. Kaapstad: Tafelberg.

Smith, S. 2012. In die afwesigheid van sin. Pretoria: Protea Boekhuis

Gisela Ullyatt. Oor verlies, verlatenheid en die liefde.

Sunday, February 15th, 2015

Tomorrow is Saint Valentine’s Day,

All in the morning betime (Ophelia se lied uit Hamlet)

 

Februarie is die maand van die liefde. Of so word dit soos koue kos aan ons opgedis. Tematies gaan jy nie sommer ’n tydskrif van die rak oprakel sonder belowende artikels oor bedsake, beertjies, ‘Vaaltyn’-hartjies en pienk lieflikhede nie. Die foltering word voorgesit in meeste winkels: lingerie in rooi; blommewinkels se ruikerpryse skiet die hoogte in soos vuurpyle. Een so ’n eienaar het my een jaar met geur vertel dat hulle genoeg kan muntslaan uit die mite van 14 Februarie dat die res van die jaar se huur gedek word. Bloemfontein is ’n studentedorp en troppe mansstudente piekel heen en weer (o, die eerstejaartjies in tragiese baadjies en dasse, die hare sweterig in die hittegolf) om hulle laaste sakgeld of beursgeld aan rooi rose en ’n piekniekmandjie te spandeer.

Feit is: blomme verwelk byna oornag in die Afrika-hitte, die tjoklits gaan sit om treurige heupe; spoedig is daar ’n fyn kraak in die hartjie-bekers en word dan oor die tyd saam met die sagte beertjies in ’n kas geprop. Ook roep Valentynsdag ’n pynlike paradoksale vraag op: aan die een kant voer dit die allesoorheersende wens (wat aan vraatsugtig grens) na intense beminning op: om iemand se romantiese attensies op jou te vestig. Maar, aan die ander kant is die dag-van-bloedige-Valentyn ook deurdrenk van ’n goeie skeut nihilisme: die niksheid wat volg na sogenaamde verliefdheid of liefde wat al te vinnig getaan het. In my suster se kamer staan ’n rooi ‘horny devil’ (perdalks ketoolse satantjie ter vertaling?), steeds al die jare na ’n hoërskool-kys. Niks het daarvan gekom nie. Maar die duiwel se piromaniese grimas bly, so alleen daar op die boekrak van haar ou kamer. Skrynend.

Verlies, verlatenheid. Daar is vele gedigte oor die eeue geskryf oor romanse, oor die liefde. Maar hier wil ek ’n betoog uiter vir dié wat verdrink het in die maand van Februarie, gedagtig aan Ophelia. Subterranean  Homesick Valentine’s Blues.

Antjie Krog se eerste gedigte (Dogter van Jefta) roep jongmens-pyn na ’n verhoudingsbreuk op. Haar beeldgebruik spruit uit haar fisiese milieu: die landelikheid van die Vrystaat. Hier is geen stedelike verwysings soos byvoorbeeld in Loftus Marais se urban liefdesverse nie (pragtig verwoord en gesentreer in die vibiness van Kaapstad). Die eenvoud van bloekoms, kerke, jasmyn, koorsbome en mispels dra by tot die tydloosheid van Krog se jong verse. Let byvoorbeeld op hoe sy die kiewiet as objective correlative gebruik in “Kiewietjie” (29):

My flenterhartjie is gestelt

op rooikiewietbeentjies in die veld

wat aaklig roep en soek na liefde

as ek prik-prik

van die dubbeltjies verstrik.

Hélène Kesting het digterlike bekendheid verwerf deur haar uitstekende stilistiese beheer oor die haikoe in Afrikaans. Sy bly ongelukkig onderskat en daar is ’n besliste hiaat in die kanon betreffende haar oeuvre. In een van haar minder bekende gedigte, “Ek het jou dus nog”, word woordorde ’n spel van liefde en verlies; let veral op die gebruik van die punt in die eerste en tweedelaaste strofes wat finaliteit aankondig. Haar besondere klankgebruik versterk die sensitiwiteit rondom die tema van emosionele verlies; die ‘ek’ wat steeds bemin, maar nie noodwendig terugbemin word nie (15):

 

Ek het jou dus nog

lief.

En bo alle twyfel.

Omdat alle twyfel en haat

verdwyn

In die rook van jou kyk

onverwags vol son

 

Ek het jou

dus nog

lief

omdat jou besorgdheid plotseling sprei soos ’n geur

en oor mý,

my longe loop vol

 

Nog, dus,

omdat ek meteens die klankloosheid ken

van my roep

 

as jy nie daar sou wees nie

 

Nog.

Dus.

 

En ongeag groot skild

klein skild

helm

 

Marlise Joubert se digterlike forté berus op haar liriese digstyl wat dikwels op die lyflike metafoor sentreer; haar bundel Lyfsange is by uitstek ’n joernaal aan lyflike liefde. Ook skryf sy die tema van die verganklikheid van liefde tussen minnaars oop. In ‘ek het bederf geraak’ (36) berig die poëtiese ek van ’n afstandelikheid tussen haar en die geliefde en dien die reël, “ek het bederf geraak” as inkantasie wat ’n toon van berou uitstippel. Ook word die leitmotief wat die bundeltitel inhou in die laaste strofe ingemessel. Hier word die ekstase van ‘lyfsange’ verweef met ’n sterk elegiese komponent:

 

jy is ver vandag

asof jy nooit bestaan het nie

so bedrywig tussen engele

toegespin in die klanke van jou vel

 

ek het bederf geraak

met jou trosse ryp woorde se proe

daarom onthou ek kringe van jou tong

en vou my verhemelte sy duiwevlerke oop

verlangend omdat dit jy is en omdat jy

goed is soos wat nuwe bloed uit druiwe loop

 

(klink die wolke daar

soos neutedoppe teenmekaar

is daar foto’s op jou rekenaar

of ’n vers oor ’n begin

reën dit snags oor die bome

en wie tap water vir die voëls

aan die some van jou tuin?)

 

ek het bederf geraak met jou

en vandag se afstand word oorbrug

asof jy reeds bloeisels dons

op my bed versamel en ’n sug

van soene op my mond invou

 

ek het so bederf geraak

en met die lente in die wentel

van my lyfsange

skuifel ek teen jou aan

aromaties met ’n tros note

wat droewig sing

in die boorde van jou keel

Melanie Grobler verwoord die verlies van lyflike liefde tussen huweliksmaats op ’n roerende wyse. “Die verwoesting lê troosteloos tussen ons” (50) is ’n relaas wat spruit uit matelose magteloosheid wat deur die ek ervaar word. Die rouheid van hierdie magteloosheid is veral wat hierdie gedig so toeganklik aan die leser maak:

 

Die verwoesting

lê troosteloos tussen ons

en ek sidder as ek aan jou dink

 

in woede kon ek nooit

jou gelyke wees nie

oë wat morsig

oor die vertrek spat

sê wie gaan vandag

die onderspit delf

 

jou lyf worstelstoei deur my brein

en brul deur diep ravyne van die siel

 

 

Grobler se spesifieke vroulike perspektief oor erotiese verlies word verder uitgestippel in “Gister nog was jou vingerpunte” (53). Die verwonding deur so ’n verlies wat deur die vroulike komponent van ’n huwelik of verhouding ervaar word, is dikwels onderskat: vrouwees kan direk gekoppel word aan beminning en daarsonder kan daar ’n gevoel van ontsetting en isolasie ontstaan by die vrou:

 

Gister nog was jou vingerpunte

koesterend op my week buikvel

maar nou is alles nutteloos

jou liefdestoppe het my roeserige

vel verlaat

 

en ek   diep verwond

keer ek na die kortstondigheid

van die binnelyf

in die enge smalte van vrouwees

oor afgronde van isolasie

neig ek weer na ’n verlore pleitende intimiteit

 

Die ewige ontwykende sug na beminning en die gevolglike intense emosionele verlies wanneer so ’n liefde nie haalbaar was nie, is vergelykbaar met dwelmverslawing. Om jou daarvan te speen is byna onmoontlik en daarom kan die individu ’n terminale afhanklikheid ontwikkel van die geliefde, ’n tipe ‘co-dependence’:

aanbevole dosis oorskry

 

die geneesheer skryf voor

in gematigde mates,

die apteker ontsyfer dit dan so

 

maar ek

neem

jou sonder voorskrif,

vermeerder die dosis

oor die jare

 

tot ek terminaal

oordoseer

op jou.

 

(© Gisela Ullyatt 2015)

 

Verlies in liefde vir die gay vroulike digter is dikwels gedompel in ’n ander tipe problematiek waarmee die heteroseksuele vrouedigter mee te kampe het: stigma, diep verbonde aan hardnekkige patriargale sisteme. Joan Hambidge se gedig, “Vele redes waarom ’n gay vrou uit ’n straight vrou se bed moet bly” met die subtitel “’n soort ballade” (57) speel met liminaliteit op verskeie vlakke: afbakenings tussen gay en straight vroue, tussen lesbiese en heteroseksuele seks; persoonlike afbakenings tussen twee minnaresse wanneer dinge versuur, asook grense tussen die straight vrou se lewe van kinders, eggenoot en die gay vrou wat versteek moet word binne hierdie skedules: sy word die ‘ander’, the other, die slegte gewete, die Jungiaanse skadu (shadow). Soveel ambivalensie en betekenislading lê dus opgesluit in die volgende versreël: die gay girl wat bereid is om die “derdeparty-skyfie te hernieu”. Die L’envoi vestig die leser se aandag op die fallosentriese orde (‘op die paal’) wat steeds oorheers en waarteen die lesbiese vrou dus geen emosionele of seksuele verweer het nie:

 

Gewoonlik wil straight vrouens jou hê,

die gay girl,

wat help vertroos oor al die mans

wat hulle in die steek gelaat het

met aborsies, geboortes en miskrame

en nooit geweet het van post partum-depressie

of ’n orgasme ge-fake

soos koue melk oor Rice Krispies.

Gewoonlik wil hulle by jou bly,

die gay girl

wat lamstjops kan braai,

kerrie en osstert behendig kan kook,

die swembad en skottelgoedmasjien kan skoonhou,

bereid is om Pick & Pay toe te ry,

’n derdeparty-skyfie te hernieu

in ’n lang ry vol wagtende mense,

en veral ’n eksman op sy plek kan gooi.

Gewoonlik wil hulle neffens jou wees,

die gay girl

wat verstaan en vertroetel en begryp.

Maar wees gewaarsku, gay girls,

In die bed, ja, in die bed

Soek hulle méér as troos en troetel.

Dan moet jy uithaal en wys

anders haal jy nie die paal nie

en word alles ’n woordelose stryd.

 

L’envoi

 

Vergeet van vingertaal.

Hul begeer net die paal.

 

Valentynsdag: Verlies en verlaat; verdrinking in die poel van vergetelheid. Tóg berus die grootste hiervan steeds op die belofte van liefde. Die skerf van hierdie wensbeentjie haper: dit wat jy nooit in jou guns afgebreek kan kry nie. Dalk is Ophelia se blomme (helaas nie geen inter-flora hier nie) ’n sterker metafoor vir die ewige, ontwykende liefde? Ek laat dit oor aan die leser om self te besluit.

 

Bibliografie

 

Grobler, M. 1991. Tye en swye van Hester H. Kaapstad: Tafelberg.

Hambidge, J. 2005. En skielik is dit aand. Pretoria: Protea.

Joubert, M. 2001. Lyfsange. Pretoria: Protea.

Kesting, H. 1975. Skip na die son. Kaapstad: Tafelberg.

Krog, A. 1990. Eerste Gedigte. Kaapstad: Human & Rousseau.

Yehuda Amichai – vertaling in Afrikaans

Tuesday, January 6th, 2015

 Yehuda Amichai. Vertalings deur Marlise Joubert; Johann Lodewyk Marais.

.

DIE SEE EN DIE STRAND

 

 

Die see en die strand is altyd langs mekaar.

Albei wil leer om te praat, wil leer om net een woord

te sê. Die een wil sê “strand”

en die ander “see”. Hulle kom naby daaraan,

miljoene jare al, om te praat, en daardie enkele

woord te sê. Dan sê die see “kus”

en die kus “see”,

verlossing kom na die wêreld,

die wêreld sal weer tot chaos terugkeer.

 

 

(Vert. deur Johann Lodewyk Marais)

Uit: Chana Bloch and Stephen Mitchell (edited and translated from the Hebrew), The Selected Poetry of Yehuda Amichai. (Berkeley, Los Angeles and London: University of California Press, 1996).

 

***

In die appel

.

Jy besoek my in die appel.

Saam kan ons die mes hoor skil

om en om ons, versigtig,

sodat die vel nie skeur nie.

Jy praat met my. Ek vertrou jou stem

want daar is ook harde pyn

soos wat egte heuning

byewas vorm in die korf.

Met my vingers raak ek aan jou lippe:

ook dit is ‘n profetiese gebaar.

En jou lippe is rooi, net soos verskroeide veld

swart is.

Dis alles waar.

Jy besoek my in die appel

en jy sal by my in die appel bly

totdat  die mes klaar is met skil.

(Vert. Marlise Joubert)

*

‘n Brief

.

Om in Jerusalem op die balkon van ‘n hotel te sit

en te skryf:   “Die dae verloop soet

van woestyn tot see.” En om te skryf: “Trane

droog vinnig hier. Die klad is ‘n traan wat

die ink laat loop.”  Dis hoe hulle gewoonlik geskryf het

in die vorige eeu. “Ek het ‘n sirkel daarom

getrek.”

Tyd vloei weg, soos wat iemand op ‘n telefoon

ver van my af, lag en huil:

wat ek ook al hoor, kan ek nie sien nie;

wat ek sien, kan ek nie hoor nie.

Ons was nie versigtig toe ons “Volgende jaar”

gesê het nie, of ook nie: “’n Maand gelede”. Die woorde

is soos skerwe van glas: jy kan jouself daarmee verwond,

selfs ‘n slagaar sny, as

jy dan so wil wees.

Maar jy was mooi soos die kommentaar

op ‘n argaïese teks.

Uit die oorskot van vroue van jou ver land

is jy na my toe gebring, maar

‘n ander wet van gemiddeldes

het jou weer weggeneem.

Om te lewe is om ‘n skip en ‘n hawe

op dieselfde tyd te bou. En om die hawe klaar te maak

lank nadat die skip gesink het.

En om af te sluit: ek onthou slegs

dit was mistig. En as dit só is om te onthou –

wat onthou jy dan?

 (Vert. Marlise Joubert)

*

[Uit:] Somer of sy einde

.

Jy het die vrugte gewas.

Jy het die bakterie vermoor.

Op die stoel: ‘n horlosie en ‘n rok.

In die bed: ons,

sonder iets hiervan

maar elkeen vir die ander.

En as dit nie was vir ons name nie

sou ons geheel en al nakend gewees het.

Dit was goed, die droom op

die tafel.

Ons het die vrugte vir altyd gelos

tot die volgende dag.

En op een van hierdie aande

sal ek baie kan sê oor alles

wat agtergelaat en binne ons bewaar word.

Na middernag, toe ons woorde

die wêreld begin verander het,

sit ek my hand op jou voorkop:

jou gedagtes was kleiner as die palm van my hand,

maar ek het geweet dis ‘n fout,

soos die fout van die hand wat

die son toemaak.

*

Soos die afdruk van ons lywe,

sal daar geen teken wees dat ons hier was nie.

Die wêreld sluit dig agter ons,

die sand is weer gladgestryk.

En reeds is daar datums op kalenders

waarin jy nie meer sal bestaan nie,

reeds ‘n wind wat die wolke bring

wat nie op ons sal reën nie.

En jou naam verskyn op die passasierslyste

van skepe en in die gasteboeke

van hotelle waarvan die einste name

die hart doodmaak.

Die drie tale wat ek ken,

alle kleure wat ek sien en oor droom,

help my nie.

*

Dit was ‘n somer, of sy einde. Ek het

jou voetstappe gehoor van oos na wes

vir die laaste keer. Sakdoeke, boeke, mense

was vergete in die wêreld.

Dit was somer, of sy einde,

daar was middagure,

en jy.

Vir die eerste keer, het jy ‘n doodskleed gedra

en dit nie geweet nie.

Want dit was met blomme borduur.

*

As jy met ‘n bitter mond soet woorde sê

sal die wêreld nie soet word nie

en dit sal nie bitter word nie.

En dis geskryf in die boek dat ons nie sal vrees nie.

En dis geskryf dat ons ook sal verander,

soos die woorde,

in die toekoms en in die verlede,

in meervoud en in eensaamheid.

En binnekort, in die nagte wat kom,

sal ons verskyn, soos dwalende akteurs,

elkeen in die drome van die ander

en in die drome van vreemdelinge

wat ons nooit saam geken het nie.

.

 (Vert. Marlise Joubert)

 

*

‘n Hond agterna

.

Nadat jy my gelos het

laat ek ‘n bloedhond snuif

aan my bors en aan my maag.  Laat ek hom

met gesperde neusvleuels

jag om jou te vind.

O, ek hoop hy sal jou kry en jou minnaar

se balle aan flarde skeur en sy penis afruk

of dan ten minste

tussen sy tande een van jou sykouse vir my bring.

.

(Vert. Marlise Joubert)

*

Weervoorspelling

.

Dit sal bewolk wees. Dit sal reën.

Ons sal lewe en sterwe. Wees bedag daarop.

Daar sal sluimerwinde waai. Ek sal jou

sien in die eerste swaar opwinding.

Jy sal my sien, soos ‘n reën wat stort

oor jou gesig na my opgehef. Dit sal koud wees.

Daar sal hoogtes wees, en laagtes. En met wie

sal ons praat as ons nie meer daar is nie? Daar sal

goeie weer wees vir minnaars op die argaïese heuwel.

Uit al vier rigtings van my lewe, sal die wind aankom.

Dit sal donker wees. Daar sal golwe wees. Dit sal nie matig wees nie.

Daar sal ‘n wolk wees. Daar sal ‘n reënboog in jou lyf hang.

Ons sal nie meer daar wees die dag daarna nie. Dit sal koud wees

in die valleie. Daar sal mis wees. Ons sal uiteenstuif.

 .

(Vert. Marlise Joubert)