Marlise Joubert - vertaal deur/translated by Tony & Gisela Ullyatt, Pierre du Preez, Leon de Kock, Jacques Coetzee, marcelle olivier, Charl-Pierre Naudé, & Martjie Bosman.
Marlise Joubert. Foto: Philip de Vos
Marlise Joubert was born in Elim, Limpopo, South Africa. She grew up in Warmbaths [also known as Bela Bela] and has degrees in Librarianship and a BA Honours in Philosophy. After her studies, she worked as a journalist and librarian, including sixteen years at the Fine Arts Department Library of Stellenbosch University. From 2001, she worked for several years in the Protea Book Shop as an accountant and web designer.
Marlise is now a fulltime writer and painter. Her last exhibition of watercolour paintings, Wat die water onthou (What water remembers) took place in 2008 at the Absa KKNK in Oudtshoorn. She and her husband, Louis Esterhuizen, started the popular Afrikaans poetry website, Versindaba. She was the editor of four volumes of poetry containing work of all the poets participating in the yearly Versindaba poetry festivals in Stellenbosch. Her first volume of poetry was published in 1970. Her seventh volume of poetry: splintervlerk was published by Protea Boekhuis in 2011. She is also the author of three novels, of which the first, Klipkus, (Tafelberg, 1978) was translated by Ena Jansen into Dutch as Rode granaat (Anthos, 1981). She has received several awards for her radio dramas.
archaeologist
you walk against the ox red dusk
the wild dogs with you
you sleep in your tent beside the hippos
that gently munch every tuft of grass each night
or perhaps a puku stirring
past the reeds
where danger might skulk
your journey is in Zambia’s footsteps
pushing out along the Luangwa River
on the banks of a lake
on the dirt road of a reserve
by day your fingers play in the dust
brush away the earth with little brooms
revealing within markers the cracks of a time
when clay was still stories
and you can unravel only shards here or later
for posterity
pegged down in dissertations and museum spaces
child, you are a guileless archeologist
gorgeously alive in a safari suit
hesitant with your small hands
clad in soft suede
to here
where all your years lie swept in
between fragments
of memory under the skull
of my prehistoric heart
(From: passies en passasies, Protea Boekhuis, 2007)
(Tr. by Tony & Gisela Ullyatt)
the language of stone
1
whatever you read in rock carvings
paper or stone accumulates
not in years, but in weight
not the weight of a body
but the weight of history
with volumes I grow deeper into you
without which I cannot breathe
2
I live in sleep’s stone language
in the earth and build a house
with all the words that you read
then cut the vein of a river in two
to become as we are
to become as we ought to be
when I got up I also remembered
that words can remember
no more than only the words
but your speech sounds like stone
rolling and sweeping all that lives before it
is the awakening of the land
and your voice breathes like something
in the weight of love or perhaps
in the mountain’s fold
and always devoted to blue
(From: passies en passasies, Protea Boekhuis, 2007)
(Tr. by Tony & Gisela Ullyatt)
blossom tongue
behind the easy chair
the irises still blooming
after four sterile days.
behind the vase of ribbed glass
cut-off arteries hang loose in the water.
behind purple butterflies bleeds the trauma
of a week ago, no, two or three
when purple forceps pinched my back,
rupturing the rotten cartilage like a nut -
bruising the jellied tissue soft as saffron
and snapping the orange stamen
of braided nerves.
behind the chair,
incessant and fervent,
with purple-spittled tongues
the irises bloom
before the sun squanders the crescent moon
and the stars’ firmament in perfect equilibrium
ligament by ligament
(From: splintervlerk, Protea Boekhuis, 2011)
(Tr. by Tony & Gisela Ullyatt)
to account for you
how could you already walk so ploddingly
on the stilts of your forefathers
how then could your hands grab shakily
at the sunflower in the backyard
child how can I rip you loose
from the black pasts’ banners
or the brutal tides in a land
blinding your small heart
to account for you in a city
that will never preserve your name
in either peace or exultation
to account for you
in your house where bricks
surrender to the crumbling
of yet another couple
where electronic gates
appear to shut tight
against hands hardened around
cold fires and bullets
like dying stars
child to account for you
in a fenceless avenue
or explosions on freeways
is tiresome for my fingers
that have already come to know of dreams
ossifying like dismissive angels
how then should I pronounce you so that damage
dies timidly apart on a mine-dump
so that nothing slits the soles of your feet
never coming near the first words
of your defenceless tongue
how should I then write you up
so that the moon you so admire
always hangs its flaming blossom
over your face
(From: splintervlerk, Protea Boekhuis, 2011)
(Tr. by Tony & Gisela Ullyatt)
Eikendal Blues
i
the morning’s autumn chill is caught
on the cheek like soft glass
my beloved pulls on his gray jacket
my beloved covers his chest
with a black shirt
the sky crystal blue the mountains
stock-still mounds of rock
and a patina on yesterday’s fynbos
we traipse toward the vineyard
to relish a midday meal
at the Bayede restaurant -
Hail to the King on the edge
of a flayed season
soft shadows moving through the dale
and vineyards lift green cloaks
from apple-yellow shoulders
on another continent the leaves become
translucent lime-green
with defenceless nails they claw
against another nomadic spring
my love and I sit down at a rickety table
beside the smooth shield of a pond
eating mussels and codfish
while somewhere in the country
here and there the earth drowns in blood
Hail to the King and the enemy
can come let us await him
ii
suddenly the dam makes
an open eye stippled in the middle
with several pure white ducks
their bundled feathers tiny pillows of peace
on another continent
the first birds awaken now
I watch the ducks on the black pond
I try to become wise -
they do not ponder death
or tomorrow
they simply think of nothing
my love and I talk about dominant cultures
and the revolt of counter-cultures against them
while he looks at a young couple laughing
at tourists or waiters with plates
the unwearied play of children
in between gnarled oak trees
iii
I would want to erase thoughts
of our mournful mortality I would want to
become wise and free like the floating
ducks with breaths that can swim together
over the water’s dark cold
how smooth my beloved in his skin
how vivid the line of his neck
how fervent and timid the bow of his lip
on another journey the leaves begin to erupt
while the mountains arrange blue banners
not far above the yellowing vineyard and nothing
nothing mourns openly
on this day -
finches’ nests stir the wind on the banks
and the white eye on the pond
is swept unnoticed beneath
a willow tree
my beloved wears a black shirt
I must remember it just so -
behind him the restored white
back of a wine cellar and the colour
of autumn crystallising through
the thinning hair
on another continent the leaves
dazzle the horizon
Hail to the King
and the enemy can come -
we await him
(From: splintervlerk, Protea Boekhuis, 2011)
(Tr. by Tony & Gisela Ullyatt)
Translators:
Tony Ullyatt was born in Nottingham, and educated in India, Sudan, and Kenya before coming to do an undergraduate degree in English and French in Durban, South Africa. After finishing a Master’s degree in English at the University of Auckland, he wrote a PhD on American poetry at Unisa. He has further Master’s degrees in Psychology, Myth Studies, and Applied Language Studies. He also has a PhD in Myth Studies. He has won prizes for his radio drama and poetry as well as the FNB/Vita Award for Translation. He is currently a Research Fellow at the University of the North-West’s Potchefstroom campus.
Gisela Ullyatt was born in Bloemfontein, where she studied at the University of the Free State. After completing an Honours degree and a Master’s degree in German, she finished a Master’s degree in English (Applied Language Studies) as well as a Certificate in Teaching English as a Foreign Language. Her poetry has appeared in journals both locally and internationally, and she is a prize-winning short-story writer. Through the University of the North-West, she is currently working on a PhD which undertakes a Buddhist reading of Mary Oliver’s poetry.
***
Other translations from ”passies en passasies”, Marlise Joubert. Protea Bookhouse, 2007.
Ballad for the lovers
(after reading Yehuda Amichai & based on the structure of
his poem “Ballad in the Streets of Buenos Aires)
And a man meets a woman late in his life
Battered and barren as the landscape
Wistful and white as the silence of siesta
And soon she shows him her hungry lips
And soon she shows him the rift in her heart
And gives him all her hours, desolate, eclipsed
And she lives in the dust of her humble possessions
And the rain welling up starts there in her eyes
And he decides to be tender
And she knows the conversation between tablecloth and cutlery
And the knife and the fork of so many years
But, by degrees, he takes the hilt in his hand
And his hair grows long like verses, and soft like hers, like hair
And his words thread through hers with quiet and longing
And becomes whole in the outcry of her body
And blindly they walk towards the blush of the summer
And the words become flesh, as a valley thicks with fruit
And the impatience of seasons turns them into lovers
And he will have her seated at table in the days to come
And he will tempt her with new dishes and cutlery
And blend the candlelight with adagios, and jazz
And still they will be there when autumn crumbles
And there they will be when all time ceases
And there they will be for the linen-white shrouding
And she will enfold the sighs of his poems in her flesh
And also the knife and the fork of eternal togetherness
And they will enjoy the words that became bread
Like bread they will keep feasting each other, and propogate
Because he decided upon tenderness
[co. translation: marcelle olivier]
Milkwood Beach
dunes put their bristly heads together.
listen listen to the clamour and soughing
of waves churned into milky streaks.
seabirds swerve to evade the wind
beating wings against the summery spray.
indiscernibly the dunes move their hips away.
from the distant swirling fog break free
vaporous joggers riders on their horses.
and all become a gallop across the beach against a sun
sinking his burning ship into fathomless waters.
gold turns the grey to a yoghurty cloud of rose-quartz.
a dog drags a seaweed limb across the sand.
to the left Table Mountain rises like a castle
from the encircling channels full of drifting smoke.
to the right stands Koeberg quietly nuclear
atoms singing unheard into the atmosphere.
facing a wide house shoots of maize thrust upward
from the patch of unduned sand.
the scorched leaves soon resemble sun-dried fish.
a housewife picks long-fingers of green beans
grills the Sunday yellow-tailed cod with lemon juice
laughs and drinks her peachy sparkling wine.
I stare at hazy figures dawdling peacefully with
kids and dogs in the lukewarm dusk
spilling in profusion onto homes already lit. another stallion
having rhythmically cantered through evaporates in cream.
windows and sliding doors stare back with dull
glassy eyes. the drone of a boat
fades. two small chairs are being folded up.
Koeberg is split darkly against the moon.
lovers embrace then tear apart.
in Table Mountain’s castle
someone is blowing out the candles.
[Translation: Pierre du Preez]
in memoriam: Lisbé
That’s when she stopped, she turned her face to the wind,
shut her eyes - Jorie Graham,
“Self-portrait as Apollo and Daphne”
steel needn’t have torn open her skimpy body
it was not necessary, such force hammering into her
repeatedly -
she’d already said her goodbyes, before entering the blood inferno
before the screwdriver hand of an intruder
threw her into water and fled
she’d already taken her leave before arriving back home
already greeted her children, in front of school
the colour of the boy’s shirt and the colour
of his watchful eyes
already straightened out her daughter’s gym-slip
against wear, such thin little shoulders
already taken a step back, into herself
into the cracked skull of a dream
a voice that would call
on the other side of the morning sun’s earthly cloak
she’d already died
when she greeted her husband at a station
taking him further along with nothing
but the weight of memories
of them
and especially of her
happiness balanced on a needlepoint
on every horizon glancing off the train window
the mountain growing bigger as it gets closer and her heart
so inexplicably light in his memory
the way breath rests on his tongue
her farewells already said
when she turned to go home
darkened in the last stillness of rest
without words without warning without any suspicion
far too early
the little communion
of her body
appallingly punctured
[translation: Leon de Kock]
woman in Afghanistan after seeing the film Kandahar
the woman was on her way to Kandahar
the woman was on her way alone
in the sand in the dunes of blood
in the blood of the sun
to save her sister from suicide
before the coming of the great eclipse
alone on her way the woman was with her garment
a wave of blue a dissonant flag
across the yellow rivers of sand
etched against horizon upon horizon
like a person
with the shoulders of a woman
with the head of a woman
veiled against non-existence
the woman on her way to Kandahar
sways on the donkey-wagon
ignores the soldiers and landmines
the suffocating fire
listens fearlessly with her heart against a jar
sees men on crutches at the Red Cross Camp
hobble one-legged over a hill of stone
to be the first to grab the wooden legs
when they fall from the sky with parachutes
she gives her last money to a child
to take her to Kandahar
she refuses the gold ring which he
steals from a skeleton between sandbagged walls
and on the last day
just the other side of the last dune
in front of the yellow stone wall of Kandahar
in a procession of singers
and brides and wedding-guests
she is stopped by rebels
with the barrel of a gun against her cheek
she is pointed out as an unknown woman
uncovered behind her burka
by checkered shafts of light
she is turned away as the unwelcome one
who wanted to save her sister in Kandahar
before the coming of the eclipse
before her attempt at darkness
one sorrowful death too many in the sand
in the dunes of blood in the middle of the day
in the sunless night of Kandahar
[translation: Jacques Coetzee]
archaeologist
you walk at the hour of ox-red dusk
with the wild dogs
you sleep in your tent next to hippopotami
who noiselessly chew each blade of grass every night
or perhaps a buck that moves stealthily
past the bull-rushes
where danger might be lurking
your journey follows the footprints of Zambia
washed out by the Luangwa River
on the banks of a lake
in the dirt road of a reserve
by day your fingers play in the earth
sweep the ground away with little brushes
lay bare within boundaries the cracks of a time
when clay was still a story
and you can only decipher shards here or later
for future generations
enclosed in dissertations and museum halls
child, you are an artless archaeologist
lovely and alive in a safari suit
hesitant with your small hands
gloved in soft suede
until you come to this place
where all your years lie embedded
between shards
of memory underneath the skull
of my prehistoric heart
[translation: Jacques Coetzee]
horses
horses are sovereigns of summits
and the wheat crowns of dunes and fire steeples
horses are kings cloaked in blue
ocre almond dappling like grey
blacker than ovens whiter than talc
manes tangling in eddies of wind
horses are kings with high hats and hooves
hurtling over mountains rivers and reefs
savannah and cliffs and rifts with fervour
oh sovereigns of stone with
hooves draped in banners
drumming on amethyst amethyst
hooves in stone simbal
dolomite dolomite
ruby are the orbs of horses
ruby like stars against the dusk
where the dust-devil turns where sands
circle like powder into nothing
brown are the eyes of horses
brown like mould on mud
where the sun lies down softly
in pans of summer water
horses are sovereigns who snort and gallop
across town squares and plateaus of people
horses carry cargo of children and noble riders
or clutches of old folk like huts on the back
horses neigh alone and rapt among rhythms of trees
horses are fish in fata morganas
swishing from the left and to the right
returning to the light as if gods
want to catch their heads in their nets
with hooves draped in banners
drumming drumming amethyst amethyst
hooves in stone simbals
dolomite dolomite
horses are princes decanting the galaxy
ash of the morning the tardy pace
horses are princes in a hand-held trot
with prancing muscles
dancing through the land
drumming drumming amethyst amethyst
horses are women who discover
secrets in the road
women with flanks that shimmer
in the sweat of day
camping among moons and in snow
in vapour and grass
lying down in a stable like a star in our pass
horses are kings and princes and fish and women
horses are more than salpetre of breath
[translation: Charl-Pierre Naudé]
Warnings
I have to warn you about the wind that moves
the wind that moves the hair of curtains
I have to warn you about the scattering of feathers
the guineafowls dropped in our yard
I have to warn you about the moles that gnaw
the juicy roots the moles who blindly whore around
in the burrows of ambrosia o I have to warn you
about the shells of stars that hang in trees
because they shine in vain
I have to warn you
against the moon’s misty eye
the sun’s creamy cheek against your face
I have to warn you about the lamb with its back turned on us
with its broken paw and woolly head turned to the stove
I have to warn you
about the lamb that flap its ears in the fan of air
about the dogs barking down the street as they hunt for food
in rubbish bins
about the black rags of birds on the washingline
I have to warn you about my little box of rose paper
with all my jewels the earrings the pendants
and the topaz rings
I have to warn you that all this means nothing to love
less than words less than water less than bread
because love only has eyes for each other
love is without glasses in each other
love is eyes blown against each other
love is without everything without
love is a pine forest
love is a heaving pine forest
where the woodcutter
incessantly cuts
Die sosioloog Arthur W. Frank se bekende boek “The Wounded Storyteller: Body, Ilness, and Ethics” (1995) is een van die mees aangehaalde bronne wanneer dit kom by die verwoording van siekte, patologie en dood in die letterkunde. Sy raamwerk van restitusie-, chaos- en soektog- (quest-)narratiewe het al byna geykte status in die literêre teorie verwerf en word deur talle teoretici gebruik wanneer hulle oor verhale van siekte en dood skryf. Eenvoudig gestel, beskou Frank siekte as ‘n soort kolonisering van die liggaam. Dié siening gee daartoe aanleiding dat verhale van siekte dikwels deur middel van kolonialistiese en postkolonialistiese metafore beskryf word, byvoorbeeld die oorhandiging van die liggaam aan die mediese wetenskap of die herbesitname van die liggaam nadat die siekte “oorwin” is. Binne die raamwerk van die postmodernisme is die persoonlike narratief weer belangrik. Dit behels klemlegging op die “pasiënt” of spreker of verteller se reg om eienaarskap te neem van sy/haar eie verhaal en om as’t ware ‘n nuwe lewe te rekonstrueer aan die hand van die chaos wat deur ernstige siekte of besering ontstaan het. Dikwels is die konstruksie van so ‘n narratief natuurlik ook deel van wat bekend staan as “narratiewe terapie” en dus deel van ‘n bewuste (sielkundige) herstelproses deur die skrikwekkende onder woorde te probeer bring. Kristeva noem dit “speaking the abject”.
Wanneer daar poësie (of enige ander kuns) gemaak word waarin siekte of dood die ordenende beginsel is, val die klem uiteraard in besonder op die siek of beseerde liggaam. Frank onderskei vier dimensies van liggaamlikheid wat dikwels in siektenarratiewe figureer, naamlik beheer teenoor nie-beheer; verhouding met die self teenoor verhouding met die ander; assosiasie teenoor dissosiasie en begeerte teenoor gebrek aan begeerte. Aan die hand van hierdie topografie verdeel hy dan siektenarratiewe in drie kategorieë, naamlik restitusie- of herstelverhale, chaosverhale waarin die gebeure nie deur die spreker of verteller beheer kan word nie en soektogverhale (die Engelse “quest narrative”), wat meestal ook die elemente van ‘n spirituele reis bevat.
In 2004 verskyn Frank se boek “The Renewal of Generosity: Illness, Medicine, and How to Live” waarin hy die perspektief, deur inkorporasie van die insigte van bekende sosioloë en filosowe, laat val op die ervarings van mediese praktisyns én pasiënte, dus die gee en ontvang van mediese sorg. In 2010 verskyn “Letting Stories Breathe: A Socio-narratology” waarin hy sosio-wetenskaplike vrae vra oor die verskillende maniere waarop stories en verhale die lewe van mense beïnvloed.
Inner World of Medical Students
Johanna Shapiro, direkteur van die Medical Humanities Program aan die Universiteit van Kalifornië neem veral Frank se boek, “The Wounded Storyteller”, maar ook sy ander twee boeke, as basis vir haar eie ondersoek na die poësie van mediese studente in haar boek “The Inner World of Medical Students: Listening to Their Voices in Poetry”. Shapiro beskou haarself as ‘n mediese pedagoog, maar sy is ook ‘n bekende skrywer en literêre kritikus. In die bogenoemde boek maak sy ‘n hermeneutiese en kwalitatiewe analise van 500 gedigte wat deur mediese studente geskryf is. Omdat sy gedigte as ‘n spesifieke soort kwalitatiewe data beskou, maak sy gebruik van tipiese empiriesenavorsingsmetodes soos onderhoude, fokusgroep onderhoude en teksanalise vir die ontleding van haar tekste. Hoewel sy hou by Frank se drie kategorieë waarin siektenarratiewe verdeel kan word, is dit vir haar duidelik dat dergelike verhale dikwels die grense van kategorieë oorskry. Sy lê in haar teksontledings klem op metafore van topologie wat dikwels die soektognarratiewe vergesel – met ander woorde die siekte word voorgestel as ‘n reis en die liggaam as ‘n vreemde landstreek. Sy kom uiteindelik tot die gevolgtrekking dat die narratologie en onderrigteorie binne mediese fakulteite groot ooreenkomste met mekaar vertoon deur honderde voorbeelde aan te haal waar dié twee teoretiese terreine deur studente in terme van mekaar beskryf word of ineengestrengel met mekaar voorkom. Die doel van haar ondersoek was nie in die eerste instansie om te fokus op die estetiese waarde van die studente se gedigte nie, maar om te probeer vasstel hoe mediese studente oor hulle studies voel. Sy kom dan tot die konklusie dat “what may be most noteworthy about the analysis of these poems is that, amidst their own difficulties and fears, time and again these students reported engaging deeply with their patients.”
Dit opvallend dat daar die afgelope twee of drie jaar ‘n hele paar digbundels in Afrikaans verskyn het waarin metafore van siekte, verwonding en dood ‘n belangrike rol speel. Waarskynlik die belangrikste in dié genre is Marlise Joubert se bundel “Splintervlerk” (2011). Die tema van die bundel is die stadige en pynlike herstelproses na ‘n rugoperasie. Die eerste afdeling van die bundel steun swaar op metafore van pyn en distorsie – in Frank se terme dus die chaos-motief wat gepaard gaan met dinge waaroor die sprekende ek geen beheer het nie, soos in die gedig “blomtong”:
agter pers vlinders bloei die trauma
van ‘n week, nee, twee of drie tevore
toe purpertange my rug vasgegryp het –
die kraakbeen voos soos ‘n neut laat bars,
weefsel soos saffraan kon kneus
en oranje meeldrade ‘n vlegsel
senuwees laat kraak.” (p.20)
Ook herstel of restitusie is ‘n belangrike gegewe in die bundel en dui – gegewe die aanvanklike chaos – dus op ‘n proses of ‘n persoonlike verhaal. In “stil” skryf sy” “hoe geruisloos / val die herfs. // hoe stadig heel die wond”. Hier word tydsverloop gesuggereer en selfs die sikliese aard van pynverwerking deur aktivering van die seisoen-metafoor. Oorkoepelend gesien, is dit egter die soektognarratief wat dui op ‘n spirituele reis, wat in Joubert se bundel oorheers. Verwonding en die stadige herstelproses is maar net stasies op die reis na dieper insig wat na afloop van die trauma algaande deurskemer, soos in die gedig “oudergewoonte”:
vanaand het ek lief omdat daar wyn is om te drink
vanaand kan ek liefhê omdat ons steeds alles
vir mekaar kan skink en langsaam wis hoeveel sagter
die reën en son in verouderde glase is (p.92)
Nog ‘n bundel waarin die narratief van siekte, patologie en dood ‘n belangrike rol speel, is die debuutbundel van Martina Klopper, “Nadoodse ondersoek” (2010). Die bundel word gestruktureer in die vorm van ‘n nadoodse ondersoek onder die afdelings “Misdaadtoneel”, “Eksterne ondersoek”, “Interne ondersoek” en “Verslag”. Dit is hierdie soort teks waarmee Shapiro werk, ‘n teks waarin die digter-patoloog kommentaar lewer op sowel die digpraktyk as die afloop van ‘n outopsie en dié twee praktyke in terme van mekaar beskryf. Hierdie bundel illustreer tot ‘n groot mate die gevolgtrekking waartoe Shapiro kom, naamlik dat kategorieë ineenvloei. Mediese terme funksioneer in dié bundel as metafore binne die digpraktyk en eweneens is die poësie by uitnemendheid geskik om veral oor die persoonlike belewenis van die medikus/patoloog kommentaar te lewer.
Ook in Klopper se bundel speel die liggaam ‘n belangrike rol as metafoor. Dit is die liggaam se binne- en buitekant wat deur middel van die poëtiese praktyk ontleed en gedissekteer word:
(…)
Hier is my liggaam
op die praalbed van papier,
dis jóú taak om die oorsaak
van my dood te bepaal.
Vir die eksterne ondersoek:
tel alle wonde en sere,
meet elke tattoo –
dis letters en grepe
die merke van ‘n lewe
op my vel agtergelaat.
Gebruik die en masse-tegniek
vir interne disseksie:
weeg elke woord,
sny “hart” en “brein”
in dik stukke fillet,
vind metafore vir “moord”. (p.9)
Aan die einde van die gedig “Patologie” wat voor afdeling 1 staan, maak die digter haar werkwyse bekend:
Die digter is ‘n patoloog,
‘n gedig die lykskouingsverslag:
om te skryf is om te soek
na die oorsaak van ‘n woord. (p.10)
Aanhalings soos dié hierbo, sowel as die logiese, chronologiese ordening van die bundel, suggereer ‘n soektognarratief. As deel van dié soektog, wat eindig met die bevinding “digter ontbindend tot gedig”, is daar in die bundel talryke tekens van Frank se 4 dimensies van liggaamlikheid. Die gedig “Hartaanval” is byvoorbeeld ‘n skitterende illustrasie van chaos en gebrek aan beheer;
‘n Ribbekas sluit om my hart
soos die vingers van ‘n soldaat
om ‘n primed handgranaat –
ek ontplof in sy hand. (p.44)
‘n Verdere bundel waarin enkele gedigte met siekte, patologie en dood voorkom, is dié van Gilbert Gibson, “Oogensiklopedie” (2009). Klopper beskryf in haar bundel onder “Woordelys” die term “hipostase”, na aanleiding van ‘n subtitel in haar gedig “Nawoordse ondersoek” as “die ophoop van bloed in ‘n dooie liggaam op so ‘n manier dat ‘n rooierige vlek onder die vel vorm in die liggaamsdeel wat naaste aan die wond is, omdat swaartekrag die bloed na die laagste deel van die liggaam trek”. Op p. 49 van Gibson se bundel verskyn ook ‘n gedig met die titel “hipostase” waarin dié term simbool word vir dit wat na jare nog in die geheue ingegrif is. Die gedig eindig met die slotsom: “… na die droom / is die kneusing op my kussing soos die kleur van ploegskaar, alles / in the name of the lord”. Ook in ander gedigte soos “anatomieles” en “die buig van been” word die lewe in terme van die mediese praktyk en die mediese vakwoordeskat beskryf.
Ons vind dieselfde praktyk natuurlik ook dikwels by ander digters soos by Cas Vos, T.T. Cloete, om maar enkeles te noem. Baie navorsing is al gedoen oor die poëtika van pyn, siekte en dood, maar daar kom steeds nuwe insigte ten opsigte van dié interessante poëtiese praktyk in terme van die teorie van ander vakgebiede en deur interdissiplinêr te werk. Daarom bly ondersoek na hierdie spesifieke metafore steeds ‘n lonende en insiggewende onderneming, hetsy as deel van die literêre teorie of as deel van sosiologiese, sielkundige of ander navorsing.
Verleidelike P-woorde bestaan seker in elke taal en in hierdie geweste is daar twee geliefdes: Parys en Pantoum. Parys verwys natuurlik na die stad van lig (en donker) en Pantoum na iets heeltemal anders in wese as die beminde stad: die half vergete versvorm, die pantoen. Hulle is tog verwant deurdat hulle dieselfde taal praat.
Wel, op ‘n manier. Ernest Fouinet (1799-1848) het die pantoen gedurende die negentiende eeu as digvorm bekend gemaak. Hy verwys na die vorm as pantun malais. Dit is ontleen van Maleise volksverse wat hy vertaal het. Die digter was so opgetrek met die versvorm dat hy dit aangepas het en ‘n formes fixes vir die Franse letterkunde geskep het. Glo omdat dit behendig ingespan kan word om gevoelens vol mymer en melancholie te kon oordra. Dit kan selfs as ‘n wiegelied ingespan word om terselfdertyd te troetel en te terg. In 1829 publiseer Victor Hugo(1802-1885) ‘n versameling gedigte en noterings Les Orientales. Onder andere ‘n Franse vertaling van ‘n Maleise pantoen wat hy ontdek het deur ‘n briefwisseling met Fouinet. (Toevallig het William Marsden(1754-1836) twaalf jaar tevore dieselfde gedig in Engels vertaal). Charles Baudelaire (1821-1867) het verder tot die populariteit van die pantoen as digvorm bygedra in die publikasie Harmonie du Soir.
Butterflies sport on the wing around,
They fly to the sea by the reef of rocks.
My heart has felt uneasy in my breast,
From former days to the present hour.
They fly to the sea by the reef of rocks.
The vulture wings its flight to Bandan.
From former days to the present hour,
Many youths have I admired.
The vulture wings its flight to Bandan,
Dropping its feathers at Patani.
Many youths have I admired,
But none to compare with my present choice.
His feathers he let fall at Patani.
A score of young pigeons.
No youth can compare with my present choice,
Skilled as he is to touch the heart.
(Marsden se vertaling van die Maleise pantoen uit A Grammer of the Malayan Language. 1812)
Meiblomme
Maar vir eers terug na die ander hoofletter P. Parys. Ek sit by my lessenaar, bloedlemoenrooi vernis, (my eie stukkie Orientales) in my studeerkamer onder die leiklipdak van La Creuzette. Dis reeds aan die einde van Meimaand en die tuin is nog steeds vol van die laaste flapirisse wat plaat staan in die jonkheid van ‘n pragtige somer. Hulle wapper sinjaalvlaggies in kleure wat jou mond kan laat water: roomkoffie, melksjokolade, bittertoffie, bronskaramel, soettee…
Skielik is ek op die rue de Rivoli in Angelina’s met ‘n koppie l’Africain (die skoen pas) stomend voor my…dik en donker. Die warm sjokeladedrankie word met ‘n bekertjie bruisroom en suite bedien. Tradisioneel kom ‘n soet coup de grâce daarmee saam.’n Montblanc wat ‘n tertjie-ding is, gemaak van ‘n skuimpiekoekie wat gevul word met kastaingpuree en bedruip is met geklopte room.
Dis eintlik die spektrum tussen blou en heksmondpers van die irisse wat my laat swymel. Die aanskou van die donker chromatologie wikkel iets in my los, gooi iets oop en laat iets uit wat my immer met verwondering laat. Na die groot vertoon van wasdom krul die irisblom selwers in ‘n kartel op en begin bloei…’n betowerende inkdiep purper sap waarmee mens met gehoude asem mee kan teken of skryf…
’n Lekker iris-storie oor die oorsprong van die iris-embleem die fleur de lis. Die direkte vertaling uit Frans daarvoor is lelieblom, maar…die ontwerp lyk hoegenaamd nie na dié van ‘n lelieblom nie, al rek jy die verbeelding tot absurde abstraksie. Dit het dieselfde struktuur as die irisblom. Daar is soveel stories om die ontstaan van die ontwerp: Baie meen dat die verwysing eerder kom van die Lysrivier ( soms in dialek geken as Lis , Lych en Luts). Die rivier het sy oorsprong in die heuwels van die Artois in die Pas de Calais. Die Lys vloei noordooswaarts tot waar dit uitmond in Schelde in Ghent, België. Op die oewers van die rivier, en langs ander riviere en in vleie, groei daar reeds vir eeue lank plate goudgeel irisse. Iris Pseudacorus. Mens kan die gevolgtrekking maak dat die verwysing dan gemaklik voortvloei( pun intended) uit Fleur de Lys en Fleur de Luce. Die irisse groei geil dwarsoor Europa en word Liechenblumen in Duits genoem, soms ook Liesblumen of Lysblumen. In ou Frans word daar ook na die iris verwys as fleur de l’iris. Hier hang ek my pet op oor die blomstorie en sluit af met nog ‘n lekker legende uit gister se dae…
Fleur de lis 1
Fleur de lis 2
In die jaar 501 was die koning van die Franke, Chlodevech op die oorlogspad teen die koning van Aguitina Alaric naby Poitiers ( so tussen beide, die Frankiese naam Chlodevech het na Chlodovechus vervorm en in Latyn na Ludovicus verander, vandaar die Franse Louis).
Louis en sy soldate het gesukkel om ‘n deurloop oor ‘n rivier te vind toe ‘n jong takbokkie benoud voor die rumoer van die manne uit die ruigtes spring en ligvoetig oor ‘n versteekte steeg na die anderkant vlug. Die soldate het die bokkie se pad gevolg en maklik die ander oewer bereik. Op die walle van die rivier was daar ‘n magdom van irisse in volle blom. Louis het van sy ros geklim, van die blomme gepluk, en dit in sy helm gedruk…as simbool van oorwinning. Nodeloos om by te voeg, Louis het die slag triomfantlik oorwin. Van daardie dag af het die irisblom op al die konings se baniere en vlae verskyn. (Die Engelse noem dieselfde iris-soort die flagflower).
Nog ‘n ander naam vir die geel pseudacorus -iris is flambe, en in sommige dialekte flamme. Dit kom van die woord flamma of flammula en die middeleeuse Franse vlag word ook die oriflamme genoem…dus, daar het ons die goue fleur de lis van al die Louiste…
Fleur de lis
Dit bring ons terug na Parys waar ek op Pont Neuf staan, die oudste brug van die stad. In vervloë dae was die sypaadjies op die brug vol gebou van stalletjies en kioske wat alles en nog wat verkwansel het. Linte in iris-kleure, gepoeierde pruike en messe van Thiers. Daar was dobbelaars wat jou geld met steentjies wou wegrol, musikante en ook begeesterde waarsegsters en tandetrekkers wat vir ‘n fooitjie jou van jou weemoed of pyn kon verlos. Nou ry daar bromponies, motorfietse, taxi’s en busvragte toeriste oor en weer. Die uitsig bly onbelemmerd beeldskoon.
Pont Neuf
As jy langs die fontein in die Louvre se Cour Carrée staan en rivier se kant toe stap beleef mens ‘n pragtige tafereel: die poort raam ‘n prentjie van die Institut de France met sy voortreflike koepel en vergulde tierlantyne. Die Pont des Arts verbind die linker- met die regteroewer . ‘n Brug vol mense stap oor. Die laaste keer toe ek hier sketse gemaak het, het ‘n jong sangeres in die arkade van die poort begin sing. ‘n Aria uit Romeo en Juiliette: Je veux vivre dans le rêve…’n laslaphoedjie waarin munte glim aan haar voete.
Pont
Daar is soveel meer in Parys as my twee beminde staanplekkies. Verborge tuine en parkies vol koeltes en geheime ontmoetings. Lanings en spuwende fonteine. Daar’s kerke en katedrale en pleine vol vergulde fantome. Helde, heersers en regeerders en engele van verslaande brons. Daar’s torings en koepels en dakkamers vol mense. Kafees en kroeë en vensters vol weerkaatsing. Daar’s toeters en sirenes en die klik-klak van hakke en rye vol skoolkinderstemme. Daar’s liefde en daar’s leed.
Parys
Reg onder die Eiffel-toring
in ‘n somerse Parys
reën dit (and I’m singing in the rain)
en vele sambrele wág
om die stad van mites te besigtig
in al haar arrondissements.
‘n Kleuter soek sy pa,
twee verliefdes vroetel vervaard
in die bedompige hysbak.
Die stad is onder rekonstruksie:
tuimelend van metro tot bus,
tot reg voor Alexandre Gustave Eiffel
se staaltoring, 1652 trappies tot bó.
Marie Antoinette bespied
die stad van Liefde en Lig.
“As sy nie liefde het nie, gee haar ‘n gedig.”
Jou sms (ek-het-jou-nie-meer…)
breek op - vanuit die poskantoor
stuur sy, ‘n afkophoender
én Vrou van Staal, ‘n brief:
“Je ne regrette rien!”
(Joan Hambidge:Visums by verstek, Human & Rousseau, 2011)
Nou is dit weer die ander P se beurt… Die pantoen kom in verskeie vorms voor en in ‘n eietydse konteks breek digters die reëls links en regs, maar in die suiwer vorm hou die gedig by 16 reëls bestaande uit 4 kwatryne. Dus, 4 stansas van 4 reëls elk met ‘n ABAB- rymskema (deesdae kies die digter of ‘n rymskema toegepas gaan word of nie).
Die tweede en vierde reëls van die eerste stansa word die eerste en derde reëls van die tweede stansa…ensovoorts…tot en met die laaste stansa waar die derde en eerste reëls respektiewelik die tweede en laaste reëls van die finale stansa word.
Stansa 1: A1 B1 A2 B2
Stansa 2: B1 C1 B2 C2
Stansa 3: C1 D1 C2 D2
Stansa 4: D1 A2 D2 A1
Hierdie gedig Van Marilyn Hacker (1942-) hou by die formele vorm, maar gebruik ’n wavrag kwatryne, veel meer as die voorgeskrewe vier.
Iva’s Pantoum
We pace each other for a long time.
I packed my anger with the beef jerky.
You are the baby on the mountain. I am
in a cold stream where I led you.
I packed my anger with the beef jerky.
You are the woman sticking her tongue out
in a cold stream where I led you.
You are the woman with spring water palms.
You are the woman sticking her tongue out.
I am the woman who matches sounds.
You are the woman with spring water palms.
I am the woman who copies.
You are the woman who matches sounds.
You are the woman who makes up words.
You are the woman who copies
her cupped palm with her fist in clay.
I am the woman who makes up words.
You are the woman who shapes
a drinking bowl with her fist in clay.
I am the woman with rocks in her pockets.
I am the woman who shapes.
I was a baby who knew names.
You are the child with rocks in her pockets.
You are the girl in a plaid dress.
You are the woman who knows names.
You are the baby who could fly.
You are the girl in a plaid dress
upside-down on the monkey bars.
You are the baby who could fly
over the moon from a swinging perch
upside-down on the monkey bars.
You are the baby who eats meat.
Over the moon from a swinging perch
the feathery goblin calls her sister.
You are the baby who eats meat
the bitch wolf hunts and chews for you.
The feathery goblin calls her sister:
“You are braver than your mother.
The bitch wolf hunts and chews for you.
What are you whining about now?”
You are braver than your mother
and I am not a timid woman:
what are you whining about now?
My palms itch with slick anger,
and I’m not a timid woman.
You are the woman I can’t mention;
my palms itch with slick anger.
You are the heiress of scraped knees.
You are the woman I can’t mention
to a woman I want to love.
You are the heiress of scraped knees:
scrub them in mountain water.
To a woman, I want to love
women you could turn into,
scrub them in mountain water,
stroke their astonishing faces.
Women you could turn into
the scare mask of Bad Mother
stroke their astonishing faces
in the silver-scratched sink mirror.
The scare mask of Bad Mother
crumbles to chunked, pinched clay,
sinks in the silver-scratched mirror.
You are the Little Robber Girl, who
crumbles the clay chunks, pinches
her friend, gives her a sharp knife.
You are the Little Robber Girl, who
was any witch’s youngest daughter.
Our friend gives you a sharp knife,
shows how the useful blades open.
Was any witch’s youngest daughter
golden and bold as you? You run and
show how the useful blades open.
You are the baby on the mountain. I am
golden and bold as you. You run and
we pace each other for a long time.
(Marilyn Hacker)
John Ashbery gesels oor die Pantoen…
“…the pantoum or the sestina, which we all use occasionally, are forms which take the poem really out of the hands of the poet in attempting to satisfy the constraints that are the trademark of these forms. Therefore one can allow one’s unconscious mind to go about forming the poem in a way that is even more effective than what the Surrealists practice, called “unconscious writing,” which I don’t think ever gets that far from consciousness.”
Die pantoen van Baudelaire hou ook nie by die tradisionele vorm van die finale stansa nie…
Harmonie du soir
Voici venir les temps où vibrant sur sa tige
Chaque fleur s’évapore ainsi qu’un encensoir;
Les sons et les parfums tournent dans l’air du soir;
Valse mélancolique et langoureux vertige!
Chaque fleur s’évapore ainsi qu’un encensoir;
Le violon frémit comme un coeur qu’on afflige;
Valse mélancolique et langoureux vertige!
Le ciel est triste et beau comme un grand reposoir.
Le violonfrémitcomme un coeur qu’on afflige,
Un coeur tendre, qui hait le néant vaste et noir!
Le ciel est triste et beau comme un grand reposoir;
Le soleil s’est noyé dans son sang qui se fige.
Un coeur tendre, qui hait le néant vaste et noir,
Du passé lumineux recueille tout vestige!
Le soleil s’est noyé dans son sang qui se fige…
Ton souvenir en moi luit comme un ostensoir!
(Charles Baudelaire. Fleurs du mal)
So sak die somerson oor die land van die Louis’se, die irisse frommel toe en begin ink bloei… die eerste aandliggies weerkaats in die Seine en die Eiffel begin flikker…ons stap solank kaai langs…
Hier is ‘n digbundel wat groot byval onder die algemene leserspubliek behoort te vind en selfs kritikasters onder die kennebak mag kielie. Diegene wat hul vooroordele en voorbehoude oor die poësie vir die duur opskort, sal ontroer word deur die gevoeligheid en veral die teerheid van Marlise Joubert se nuwe versameling.
Sedert haar debuut met ‘n Boot in die woestyn (1970) geniet Joubert bekendheid as digter en prosaïs, en meer onlangs ook as ‘n skrywer van radiodramas waarvoor sy etlike kere bekroon is. Daarby is sy ook ‘n skilder, wat die sterk visuele inslag en die tematiese ontginning van dié medium in haar digkuns verklaar. Haar poësie kan tydsgewys in vier vroeëre (voor 2000) en drie latere bundels ingedeel word, met Splintervlerk (2011) as haar sewende publikasie in dié genre. Haar jongste verse skep egter nie die indruk dat `n “ouer” stem aan die woord is nie, en ook jonger lesers sal genot put uit die wyse waarop die spreker haar met groot intensiteit in- én uitleef in die lewe en die liefde. Soos voorheen konsentreer sy op die intiem persoonlike ervaring van die liggaam en die natuur, asook op bepaalde plekke, van Cambridge tot Stilbaai, wat in fyn besonderhede beskryf word.
Terwyl die titel Splintervlerk te kenne gee dat die heelheid op een of ander wyse geskend is, bevestig die aanvang van die bundelinhoud dat die spreker ‘n fisieke aantasting ervaar. Voorlopig gaan dit gepaard met ‘n verlies aan die vermoë om voluit te funksioneer en vryelik te beweeg, of by wyse van spreke te vlieg, omdat die “vlerk” deur `n mediese ingreep “versplinter” is. Hierdie metafoor kry ook op die bundel se voorplat beslag as ‘n vrouefiguur met ‘n verwonde rug en ‘n arm wat uitreik na ‘n voël met ‘n bloeiende vlerk - ‘n toepaslike en kleurvolle kunswerk van die digter se eie hand. Hoewel die vlerkmotief reeds telkemale in Joubert se oeuvre hanteer is en deurlopend in hierdie bundel sirkuleer, word nuwe dimensies daaraan toegevoeg. Deur die liggaamlike gekwetsheid en die daaropvolgende herstelproses as boustof te benut (maar dit nie daartoe te beperk nie), verbreed die digter die tematiese register van haar oeuvre.
Die titel van die openingsafdeling “winterklou” is ‘n knap woordskepping waarin die wrede greep en die ontberinge van ‘n bepaalde seisoen saamgetrek word - ‘n sinspeling dat die spreker haar in die kloue van `n bedreigende situasie bevind. In die inleidende gedig “Die aarde weet dit” word die pasiënt gekonfronteer met trauma en sterflikheid, gepersonifieer in ‘n skrikwekkende gestalte wat vroeër slegs as ‘n vae vermoede in haar onderbewuste bestaan het:
nou sien ek hom: bek gesper
die gifgroen spleet in die vuurpyltong
hy was maar altyd daar [.]
Maar “in hierdie intensiewe folterkamer” van `n hoësorgeenheid waar die dreiging “genadeloos deur mure grinnik”, groei die gedagte “dat ek so breekbaar is”, soos dit pertinent in die gedig “besoek” gestel word. Aan die positiewe kant word die fase van broosheid gevolg deur `n langsame proses van heling, totdat die lewe van die spreker as mens, reisiger en kunstenaar uiteindelik weer sy loop neem. Die slotgedig van die bundel kondig by wyse van terugskouing ook nuwe groei in die liefdesverbintenis aan:
sagter glip
ons nou oor mekaar
sagter ons hande
oor die mos
in die lyf skryf ons
weer alle verledes af [.]
Joubert skryf uit `n tradisioneel vroulike perspektief wat merkbaar is in die verwysings na kinders, geboorte en ‘n kleinkind; in die bewustheid van ‘n eie vroulike liggaamlikheid as dogter, minnares en eggenote; en in die kuns-gedig “waterverfskildery” waar ‘n “meisie as vrou” gestalte kry. Hierdie opstelling word gesteun deur die dromerige, liriese kwaliteit en sensuele aard van haar verse wat deur die Franse teoretikus Hélène Cixous as tekenend van die vloeibare vroulike stem beskou word en na my mening die watermerk van Joubert se digterskap vorm. Oor die jare is haar werk gekenmerk deur `n hunkering na en vervulling in die liefdesgenoot, dikwels met `n swaar erotiese lading (vergelyk die “lyfskrif” in Lyfsange van 2001 en die hartstog in Passies en passasies van 2007), hoewel hierdie keer minder eksplisiet verwoord. Tydens die hospitaalverblyf, “ver verby die gloed/ van warm huise”, bly die versugting na die geliefde (”ingreep”):
in steriele kamers
wat gordyne laat sak
wil ek glo móét ek glo
dat jy iewers op my wag[.]
Daarby word Joubert se sterk visuele ingesteldheid as kunstenaar voortgesit. Onvermydelik kom die natuur met haar rykdom aan vorm en kleur ter sprake, onder andere waar die aangesprokene buite die siekekamer waak: “ek weet van son wat oor jou hand vlek/ soms kyk jy op na die stilte van wolke// soms kyk jy weg na blouer bome/ na langbeenpalms die kiepersol die den/ dalk ook die eende in die dam”. In die gedig “besoek” bring die moeder “die mandjie blommegeel/ soos taai turksvye hier aangekom/ met pakkies vrugtelekkers met Oros/ en `n glimlag van lemoen”. Hierdie vers is een van die gaafstes in die bundel vanweë die vermenging van erns, deernis en humor, tesame met die refreinmatige “hoe is dit” in sleutelposisies binne die gedig.
`n Mens sou dus kon sê dat die digter “skilder-agtig” te werk gaan - met ‘n swaarder hand as haar voorganger Sheila Cussons, en meer soos die kunstenaar Louis Jansen van Vuuren in sy robuuste digdebuut Tempermes (2011), wat eweneens balanseer op die mespunt tussen visuele en woordkuns. Joubert se werk, soos dié van Jansen van Vuuren, is oorwegend beskrywend, direk en toeganklik, en in die segging byna naïef, hoewel Joubert se verse uiteraard tegnies meer afgerond is. Om die visuele aspek verder te versterk, word elk van die drie afdelings In Splintervlerk voorafgegaan deur ‘n kleiner afbeelding van ‘n kunswerk deur die digter. Dit bewerkstellig eenheid tussen die voorplat en die inhoud, tussen die onderskeie afdelings, en tussen die woord en beeld as uitdrukkingsvorme.
`n Interessante verstegniese strategie is die gebruik van mediesverwante terme om gewone dinge te benoem - ‘n procédé wat ook deur die medikus en digter Gilbert Gibson gevolg word. In Joubert se geval illustreer dit hoe die spreker se gedagtewêreld en die “morfienbelaaide droom” deurweek was met beelde van are, organe en mediese hulpmiddels, sodat sy allerlei sake sou opteken en benoem in terme van dit wat haar bestaan op dié tydstip oorheers het. Sprekende voorbeelde is ”die dun rugstring van `n trein” op `n muurprent in die hospitaalkamer; en die beeld van blomme in `n vaas “na vier steriele dae”:
agter pers vlinders bloei die trauma
van `n week, nee twee of drie tevore
toe purpertange my rug vasgeknyp het -
die kraakbeen voos soos `n neut laat bars,
weefsel soos saffraan kon kneus
en oranje meeldrade van `n vlegsel
senuwees laat knak.
Afgesien van die verwysings na vlerke wat in hierdie bundel `n noodwendige relevansie verkry, keer verskeie van Joubert se geliefkoosde motiewe, beelde en woordkeuses in haar jongste bundel terug. Bome, blomme, reën, wind, seisoene, wolke en landskappe kom dikwels voor, en beelde volg mekaar snel op. Die digter praat visueel en konkreet en streef nie na sober, onderbeklemtoonde segging nie. Hierin staan haar werk enersyds teenoor die strakker en soms meer kriptiese verse van `n huidige digtersgenerasie. Andersyds verskil dit tog van die heelwat losser en meer uitgesponne verse wat ook tans geskryf word. By Joubert is daar `n duidelike versstruktuur, hoe informeel ook al, en sy verdien krediet vir die wyse waarop sy die vryeversvorm gedissiplineerd en kundig hanteer.
Die enigsins bloemryke aanslag vorm nie `n belemmering vir haar posisie in die kanon nie, want die postmodernistiese viering van veelheid en verskeidenheid plaas `n vraagteken oor `n eensydige verwagting van wat digkuns “behoort” te wees. In dieselfde gees moet `n mens in ag neem dat poësielesers nie almal dieselfde behoeftes, en digters nie almal dieselfde benadering tot die woordkuns het nie.
Nietemin word `n digter se jongste werk onvermydelik met vorige bundels vergelyk. Met haar Passies en Passasies het Joubert vir haarself `n hoë standaard gestel, onder andere deur ander digters se werk as vertrekpunt gebruik en tot eie skeppings te omvorm, asook deur die musiek- en kunstema in meer diepte te ontgin. In die poësiewêreld, soos in al die kunste, is dit egter nie ongewoon as `n digter nie heeltemal dieselfde peil met `n daaropvolgende bundel ewenaar nie. Dikwels keer die flonkering van `n vorige werk later terug, of word `n nuwe weg ingeslaan wat ander hoogtepunte mag meebring. En tog is Splintervlerk met sy verskeidenheid aan temas, toonaarde en style nie sonder literêre meriete nie.
Die middelafdeling “rugkaatsing” roep beide “terugkaatsing” en “rug” op, motiewe wat telkens in die bundel figureer. Wanneer die pasiënt na haar huis terugkeer nadat die “splinters vlerk verwyder is”, reflekteer sy oor die tuiskoms en dinge van die verlede. Die “ou bekendes” soos “oogdruppels naellak en lyfroom/ die digbundels wat ons deel” skep `n gevoel van intimiteit, maar dit is ook die ruimte waar sy die moeisame proses aandurf om weer met “blinde tone”, `n “stomp hakskeen” en ‘n “jellierige kuit” te probeer loop. Dit vorm `n mooi parallel met die poging om opnuut haar digterlike en kunsbedrywighede op gang bring, want sy “klad onthoue aan mekaar” om “los te kom…uit hierdie tydelike gaasverband van taal”. Verwysings na die mediese toestand word ongemerk volgehou, tot by die herstelde samesyn met die geliefde in die slotgedig (”barbituur”):
my oë skuif in soos tussenwerwelkussings
ons word mekaar in greine breekbaarheid
sal alles heel soos dit was
en
ons slaap weer teen mekaar
wang teen wang: twee vliesige
blomme in `n broeikas gekweek[.]
Hoewel lesers waarskynlik deur Joubert se kleur- en beeldryke aanpak meegevoer sal word en met die tematiek sal kan identifiseer, kan sekere vrae uit ‘n literêr-akademiese oogpunt nie verontagsaam word nie, soos of die gedetailleerde ervaring van die persoonlike nie in `n sterker mate tot `n universele beginsel kon uitgroei om van hierdie bundel iets groters te maak nie. Die gegewe van lyding, heling en oorlewing is teenwoordig, maar `n geoefende poësieleser sou moontlik `n sterker bewustheid wou sien van hoe die aantasting van die liggaam ons na iets buite onsself neem; na `n verhewigde staat van hierwees en menswees, van afhanklikheid, en hoe die “splintervlerk” van `n individu by die groter raamwerk van bestaan inpas.
Hiervoor is tekens van besinning nodig, asook innoverende maar oorwoë taalgebruik met verrassende invalle en wendinge ten opsigte van die versaanbod. So ‘n benadering sou genoegsaam boei om die werklikheid oop te breek en lesers na nuwe insigte te lei. Dit is nie Joubert se styl nie, maar `n sterker filosofiese onderbou kon ‘n mens te staan bring voor welke toestand van geskondenheid dan ook al. Die persoonlike bieg is dus nog nie voldoende omgewerk om `n algemene perspektief op die menslike kondisie te gee en tot poësie gemaak nie. Aan die ander kant is dit ook lesers se taak om die produk van `n digter se ervaringe by wyse van die verbeelding op hul eie belewenis oor te dra en self by `n vraagstelling (of antwoord) uit te kom.
Joubert se nuutskeppinge is prominent en die kreatiewe omgang met taal word verwelkom, mits dit nie gesog of geforseerd voorkom nie. Lesers kan self besluit hoe samestellings soos “skuimsleep”, “brokkelrots”, “kussingkoud”, “diepseeduikersuurstofdroom”, “sirkelslang” (as werkwoord), “marmerdroom”, “eendjieweggooidoek” op die oor val; en ook of die lang ritse indrukke en herhalings nie mettertyd vermoeiend inwerk nie. Vir my staan die digter sterker waar sy spaarsamer met woord en beeld omgaan, en meer suggereer as uitsê, soos in “geboorteplek”, “poskaart” en “kerberos”. Die titel “dryfgoed” is `n raak benaming vir die slotafdeling met sy gevarieerde versameling verse wat grootliks afwyk van die tematiese stof waarmee die bundel open. Van die beste gedigte staan in hierdie afdeling en tref vanweë die verbeeldingrykheid en groter afstand (”balspel. ‘n akwarel”, “waterdans”), maar die potensiaal word in die meeste gevalle deur oortollige woorde en ‘n neiging tot sentimentaliteit gekortwiek.
Splintervlerk neem die leser op `n interessante en dikwels ontroerende reis. As die bundelafdelings van agter na voor herlees word, bied dit weer `n ander visie op die inhoud. Daarby is dit verrykend om te sien hoe ‘n digter-kunstenaar haar in die sigbare wêreld indompel en dit met haar gevoelslewe verweef. Dit is binne hierdie kader dat Marlise Joubert se jongste bundel waardeer en geniet moet word.
Hierdie inisiatief is na die voorbeeld van Brian Brodeur se hoogs suksesvolle weblog “How a poem happens“. Hiervolgens word op ‘n bepaalde gedig gefokus aan die hand van ‘n aantal standaardvrae aan die digter ten opsigte van die ontstaan van die betrokke vers. Ons glo dat gevestigde sowel as aspirant digters dié aaneenstring van digter en gedig leersaam (en hopelik inspirerend) sal vind.
Digstring
Inhoud
A-B
Andries Bezuidenhout. Taxi-rit ná die aand. Mei 2010
Een van die vrae wat ek gereeld gevra word, is: Waarmee is jy nou besig? Versies is ongelukkig nie iets wat ek sommer kan uitryg nie, en partykeer dink ek in elk geval ek het reeds my sê gesê, maar party mense dink daar is ’n oneindige bron van woorde, nes die weduwee se kruik waarmee ek toevallig in my laerskooljare gedurende Bybelkenniseksamens kennis gemaak het.
Daai kruik is egter soms ’n bietjie aan die droë kant, maar tog is ek gelukkig dat naas skryf, fotografie al vir jare een van my belangstellings is.
Dit het in die vroeë sestigs gebeur toe ek my Donald Duck-kamera verruil het vir ’n Asahi Pentax en saans foto’s in my ma se kombuis begin ontwikkel en afdruk het. My ma het skielik begin wonder waarom al die roeskolle skielik op haar nuwe wasbak verskyn het, en ek kon dit nooit oor my hart kry om te sê dit was die foto-fikseerder se skuld nie en selfs Vim het niks vir daardie kolle gehelp nie, hulle was vir ewig en altyd daar.
Toe ek in die Kaap kom woon het, het ek aangehou met my fotografie en om een of een of ander rede het ek bekendes begin nader om foto’s in hulle eie omgewing af te neem.
Dit was toe dat ek verneem het dat Mary Renault, die wêreldberoemde romanskrywer in Kaapstad woon. Ek het haar per brief genader en was verras toe sy ja gesê het, en dis ook van haar wat ek later my grootste kompliment oor my fotografie ontvang het: You are the only photographer who ever made me relax. En die rede is, dat ek slegs met ’n kamera gewapen opdaag. Geen ligte nie, geen driepote nie, net ek en my kamera en die persoon wat ek afneem.
’n Vriend het my eenkeer gevra of my afnemery van bekendes nie miskien’n subtiele manier van names dropping is nie, maar ek hoop nie so nie. Ek weet self nie waarom hierdie tipe fotografie my interesseer nie, maar op die ou end het dit seker êrens ’n waarde – ál is dit net vir die optekening van kreatiewe persone wat op ’n sekere tydperk in Suid-Afrika hulle ding gedoen het.
Net een persoon het vir my nee gesê toe ek hom wou afneem. Tretchikoff het vir my gesê hy wou volkleur ateljee-foto’s het en toe hy hoor myne was net swart-wit met natuurlike lig, is die telefoonoproep gou beëindig.
Maar as jy ’n persoon afgeneem het, hoe kies jy die beste, of liewers die enigste foto wat jy op die ou end gaan gebruik? En daardie een foto is dikwels ontwykend, want jou flops is op die ou end net vir jou eie oë bedoel.
Ek wil vandag die foto’s van ons webmeesters Louis Esterhuizen en Marlise Joubert as voorbeeld gebruik.
’n Klompie jare gelede is ek genader vir ’n foto-uitstalling van my werk by die KKNK en omdat ek ’n tema moes hê, het ek besluit op Boekmense van die Kaap. En die enigste rede was, dat ek minder skaam is om skrywers te nader as fris en miskien visueel aantrekliker rugbyspelers, omdat al wat ek tot vandag toe van sport weet, is dat ’n sokkerbal rond is en dat ’n rugbybal effens na ’n eier lyk.
Toe ek dus begin foto’s van skrywers en digters neem het ek verneem dat Louis Esterhuizen nou in die Kaap woon en onderwyser was by Rondebosch Boys High.
Ek onthou steeds dat ek nooit met daardie dag se foto’s tevrede was nie. Daar was net hierdie iets wat ontbreek het. Ek het vanmiddag die ou negatiewe uitgegrawe, en tot my skande het ek dit opgeteken as negatiewe van Louis Eksteen (jammer, Louis!)
Die foto wat ek uiteindelik van Louis gebruik het, was een waar hy teen ’n boom staan – wat op die ou end taamlik niksseggend is.
Met die deurkyk van die negatiewe, is daar ’n ander een wat ek seker liewers destyds moes gebruik het. Louis op sy bed in ’n koshuiskamer. En skielik onthou ek dat ons saam rooiwyn gedrink het, en dat ek vir hom een van my strokiestekste gelees het, vir my comic wat destyds saam met Piet Grobler se sketse in De Kat verskyn het.
Ek dink hierdie middag se foto’s is geneem nog voordat hy vir Marlise Joubert geken het, en kort daarna het ek vir Marlise by haar huis in Stellenbosch gaan afneem. Hierdie keer was dit veel makliker om die beste foto te kies, want Marlise, en die bloese wat sy dié dag gedra het, het as’t ware saamgesmelt met die muurskildery by die voordeur.
En met vandag se deurkyk van die negatiewe, kry ek ’n paar wat ek dié middag van Marlise en haar dogter geneem het – albei uiters fraai op die oog af.
In 2005 het ek weer foto’s van Marlise en Louis, wat intussen getroud is, gaan afneem en was ek bewus van ’n groot warmte tussen hulle – en het gehoop dat ek dit in ’n enkele foto kon vasvang.
Party van die foto’s van dié middag, was slegs plesierig, en net vir die lekkerte. Marlise het nog steeds die vrolike bloese van die vorige keer besit, en ek het haar weer by die muur gaan afneem, met Louis wat geamuseerd agter die hek staan en toekyk.
Maar die foto wat ek uiteindelik gebruik het, was binnehuis geneem, met Marlise en Louis onderkant die skildery van twee geliefdes.En hierdie keer het ek onmiddellik geweet: hierdie kiekie is die mooiste een van almal. Dit sê alles en is goed genoeg om in my fotoboek Milieu te verskyn.
ek moet jou waarsku teen die molle wat sappige wortels
kom vreet die molle wat nikssiende rondhoer
in die tonnels van ambrosia o ek moet jou waarsku
teen die skulpe van sterre wat in bome kom hang
want hulle blink verniet
ek moet jou waarsku
teen die maan se mistige oog
die son se roomwang teen jou gesig
ek moet jou waarsku teen die lam met sy rug na ons gekeer
met sy gebreekte poot en wolkop na die stoof gedraai
ek moet jou waarsku
teen die lam wat sy ore flap in die waaier van lug
teen die honde wat straataf draf sketterend jag na asblikkos
teen die swart lappe van voëls op die wasgoeddraad
ek moet jou waarsku
teen my kissie van roospapier
waarin al my juwele is die krabbers die hangers
en die ringe van topaas
ek moet jou waarsku dat alles niks beteken vir die liefde nie
minder as woorde minder as water minder as brood
want die liefde het net oë vir mekaar
liefde is sonder bril in mekaar
liefde is oë vasgewaai inmekaar
liefde is sonder alles omheen
liefde is ’n dennewoud
liefde is ’n beurende dennewoud
waar die boskapper
onverpoos kap
ek moet jou waarsku
Uit: passies en passasies, Protea Boekhuis, 2007
Wanneer het jy dié gedig geskryf. Hoe het dit ontstaan?
Ek het gedig geskryf in dieselfde jaar toe ek ’n manuskrip ingehandig het in 2006. Dag en datum kan ek mos nou nie onthou nie! Die laaste afdeling in my bundel passies en passasies [2007] nl. sleursange was ook die laaste reeks verse waaraan ek gewerk vir die bundel. Die inspirasie vir hierdie hele afdeling – die gedig waarskuwings ingesluit - was ʼn verruklike en insiggewende boek getiteld Technicians of the Sacred: a Range of Poetries from Africa, America, Asia, Europe & Oceania, [Jerome Rothenberg ;1985].
Technicians of the Sacred
Dis ʼn massiewe volume wat probeer om die wêreld van“ [...] ‘tribal & oral poetries’/ of ‘savage mind’ wherever found”, bymekaar te bring. Kriptogramme ingesluit. Daar word verwys na die ‘primitiewe’ poësie, “carried by the voice, [...] sung or chanted or spoken in specific situations.”(p.xxvi)Daar is ook voorbeelde in van hoe die primitiewe digkuns by digters vandag steeds die impuls loslaat om uiting hieraan te gee dmv eietydse herskeppings. Om self ‘sjamaan’ te word. Die Amerikaanse digter, Anne Waldman, het onder andere afgekom op ʼn rowwe vertaling van die Maria Sabina [Mexikaanse] inkantasies, en die struktuur daarvan gebruik om haar eie gedig op te modelleer - ʼn lieflike en eietydse gedig getiteld Fast Speaking Woman. Die gedig het sy dan ook later by ʼn Poetry Performance geleentheid voorgedra/uitgespeel. Ek het ʼn klompie van hierdie verse wat tot my gespreek het, omgedig/vertaal/verwerk of slegs die struktuur gebruik vir die sleursange afdeling & dan het ek ook ʼn paar – ʼn reeks van 7 verse, [met die titel voordragte e.a. sange] – oorspronklike en eietydse gedigte geskryf [waarvan nommer 6 waarskuwings heet] wat poog om so min of meer dieselfde patrone of toonaard te volg as die sakrale en inkantasie-verse [chants]. Ek dink dit was bloot ʼn kwessie van onbewuste beïnvloeding en dat die ritmes en herhalings van reëls in my geheue vasgesteek het en soort van sy eie geïnternaliseerde ‘raster’ vasgelê het vir nuwe inhoude waaroor ek wou skryf. Die gedig, en so ook die ander in die reeks, het spontaan ontstaan en ook eers etlike weke later nadat ek omdigtings uit die boek gemaak het en dit allermins verwag het dat ek nog gaan byskryf vir hierdie afdeling.
Kon jy dié bepaalde gedig vinnig tot in sy finale vorm afrond, of het dit deur verskeie weergawes na sy finale vorm ontwikkel?
Ja, ek kon dit redelik vinnig afrond. My rowwe digwerk [handgeskrewe] is dikwels veel langer as die uiteindelike produk omdat ek alles neerskryf soos wat dit opkom. En dan begin ek weg te kap, reëls of strofes uit te laat totdat ek net die essensie en kern [wel, myns insiens dan!] oorhou. Ek vermoed dat ek hierdie vers ʼn paar keer deurgewerk het en klein veranderinge aangebring het, sonder om die ritme en gevoel van inkantasie heeltemal te verloor. Hoeveel weergawes daar was, kan ek nie onthou nie - dis te lank terug.
Hoeveel van dié vers is aan jou “gegee” en hoeveel daarvan was die resultaat van wroeg en sweet?
Die vers is ‘gegee’. Ek skryf maar redelik intuïtief. In hierdie geval, het ‘waarskuwings’ ontstaan saam met die ander in hierdie reeks, juis nadat ek steeds ‘oorspoel’ was met die liedagtige toon van tekste uit bogenoemde boek - die beswerings en dansliedere uit vreemde en onbekende kulture, asof hierdie tekste en kriptogramme, ten spyte van eeue oud, tog dinge wat so universeel is bevat dat tyd en afstand geheel en al wegval. Ek dink nie ‘waarskuwings’ was ‘bloedsweet’ nie. Die gedig het vinnig gevloei toe ek begin het daarmee.
In welke mate het die vers sy finale vorm bereik? Het jy byvoorbeeld die een of ander “ordeningsprinsipe” toegepas?
Die gedig het maklik ontstaan, dit was asof ek toe reeds my ‘opleiding’ ontvang het deur my in te grawe in die oertekste en die oorspronge van die digkuns na die lees van ‘Technicians’, ook omdat ek van die ‘chants’ toe reeds vooraf omgedig het. Daar was eintlik geen doelbewuste ordeningsprinsipe nie.
Het jy die vers gedurende sy vormingsproses aan iemand gewys en of mee bespreek? Is daar iemand (of instansies) wat jy as “klankbord” gebruik terwyl jy aan ’n vers werk?
Nee, in die opsig is ek soos ʼn hermeet wat in sy berghut sit en lank wag om uit te spring. Ek wys vir niemand nie, ek is immer sku vir ʼn klankbord as ek nog besig is om aan ʼn gedig te werk. Merendeels omdat ek ook onseker is, en nog te na aan die gedig voel. Ek soek eers na afstand van die betrokke gedig. En soms duur dit maande lank voordat ek tevrede voel daarmee, met die onderskeie weergawes, of al dan nie.
Ek verkies om eers wanneer ek ʼn manuskrip met verse saamgestel het en nadat dit afgerond is na die beste van my oordeel, te wys aan iemand wie se mening ek vertrou. Dan word Louis Esterhuizen my eerste leser. Dis met uitsondering dat ek ʼn ongepubliseerde vers sal wys of gee of iewers publiseer, of iemand as klankbord gebruik. Nou en dan sal ek ʼn vers stuur vir iemand, maar nie om terugvoer spesifiek te vra nie. In die proses waar jy met ʼn redakteur saamwerk om die gedigte te verbeter [manuskrip-ontwikkeling], word daar ook nog laaste veranderinge aangebring. Eintlik dan die beste [objektiewe] klankbord vir my.
Hoe lank na die vers voltooi is, het jy dit laat publiseer? Waar het die betrokke vers die eerste keer verskyn?
Ongeveer ‘n jaar na voltooing en dit het in passies en passasies vir die eerste keer verskyn.
Kan jy ietsie sê oor die kwessie van “feit” en “fiksie” in dié vers?
Ek is nie seker nie. Albei miskien. Daar is nie vir my iets soos klinkklare feite in enige gedig nie. Die gedig is ‘n taalkonstruk met ‘n gefiksionaliseerde werklikheid. Dié afdelingstitel sleursange, wat ’n eie woordskepping is, dui reeds op die liedagtige of sangerigheid van die verse, en in hierdie gedig gaan dit ook oor die beswering van dinge wat die liefde kan bedreig en ‘bedrieg’. Dis net ʼn idee/perspektief [of cliché] wat na vore gekom het, iets om die veelkantige begrip ‘liefde’ weer te probeer belig en op ander maniere te ontgin. Fiktief miskien omdat dit niks met myself te make gehad het toe ek dit geskryf het nie. Die stem in die gedig is eerder iets soos ʼn sjamaan, die wysgeer, die gewete. Dinge wat genoem word soos tarentaalvere, ’n juwelekissie, diemolle wat wortels vreet is weer wel deel van my eie ervaringswêreld en vorm ʼn alledaagse of bekende werklikheid [en nie noodwendig vir 'n leser nie]. En ja, in my slaapkamer hang vir jare al ʼn geliefde skildery van ʼn lammetjie met ʼn seer poot wat voor ʼn koolstoof staan… wat ek van ʼn student gekry het toe ek by die dept. Beeldende Kunste werksaam was. Sy was ‘n plaaskind en het vertel van die lammetjie wat hulle voor die koolstoof tuisgemaak het en hoe sy die prentjievasgevang het in ‘n skildery. Die skilder se naam? Ek weet nie. En ek kan dit helaas nie uitmaak op die skildery nie!
Ek het na die skildery gekyk, asof ek dit weer van vooraf ervaar. Die weerloosheid van die lam voor die vuur [liefde, wat kan brand as jy te naby kom] waar hy ‘n hittetjie soek om hom mee te verwarm het my verbeelding weer aangegryp en ek het dit o.a. gebruik as ʼn metafoor vir die liefde. Maar hierdie besonderhede is mos irrelevant vir die gedig op sigself. Dis maar net bietjie persoonlike agtergrond…
Is dit ’n narratiewe vers?
Nee, nie narratief nie. Dis slegs ‘n idee wat ontgin word. Met ‘n sangerige onderbou-ook as gevolg van die herhalende frase “ek moet jou waarsku”. Studente van die Drama departement by US het hierdie en ander verse in die sleursange-afdeling vrylik gedramatiseer vir 2007 se Versindaba poësiefees en ook ‘n narratiewe lyn bygewerk. Hier dan ’n snit uit die video om na hulle verwerking te luister:
Kan jy kortliks sê waaroor die vers, volgens jou, handel?
Die liefde. Oor die bedreiging daarvan.
Was daar dalk iets (boek/musiek/film/skildery) wat ’n bepaalde invloed op die tot standkoming van dié betrokke vers gelei het?
Ek het die inspirasie uit ʼn boek gevind, soos reeds genoem. Sonder die lees van “Technicians of the Sacred” sou hierdie vers en die ander in die reeks nooit ontstaan het nie. En ja, die skildery van die lammetjie het ook ʼn rol gespeel en was seker die aanvanklike impuls.
Het jy ’n bepaalde leser, of gehoor, in gedagte wanneer jy aan ’n vers werk?
Nee. Net myself. Eers as ek nie meer met die gedig wil worstel nie en hoop dat dit nou klaar is, sal ek miskien wonder of een van my tien moontlike lesers dalk eendag van hierdie gedig sal hou of nie.
In welke mate verskil hierdie vers van jou ander gedigte?
Ek is nie seker nie. My skryfstyl is gewoonlik liries van aard. Soms ‘praterig’. Dis wat my aanspreek. Of hoe ek bedraad is. Miskien het ek met hierdie vers my nog meer kon oorgee aan ʼn sangerige en inkanterende toonaard. En miskien het dit opgemaak vir die feit dat ek nie kan sing of chant nie.
Is daar iets in dié vers wat jy as tipies “Suid-Afrikaans” sal beskou?
Nee wat, nie eintlik nie. Maybe die metafore oor tarentale, die molle, die honde wat in asblikke vroetel, ens. Maar dit tref jy mos ook in ander dele van hierdie kontinent aan.
Kon jy dié vers tot ’n bevredigende punt afhandel, of het jy dit maar ten einde laas “versaak”?
Ja, ek dink ek kon dit redelik bevredigend afhandel. Maar is ʼn digter ooit heeltemal tevrede met sy/haar skeppings? Miskien vir ʼn kort euforiese look-ma-no-handles-oomblik. Op ʼn stadium moet jy maar laat gaan. Te veel gekarring aan ʼn gedig kan dit ook heeltemal doodsmoor. En dan sit jy met stukkende knieë en ʼn opgefrommelde fiets.
Was jy tevrede met die lesers se reaksie na die skryf (of publikasie) daarvan?
ʼn Paar resensente het baie positief daarna verwys. Waaroor ek dankbaar is. Daar was ook ʼn goeie bespreking van die vers deur Martjie Bosman in ʼn rubriek wat my verras het. Of lesers oor die algemeen daarvan gehou het, weet ek hoegenaamd nie. ʼn Digter kry mos selde terugvoer uit die anonieme leserskorps, of hoe? Dis immers my ervaring. Die leser is vir my onsigbaar en wat sy/haar ervaring by die lees van ʼn vers is, weet ek nie. Meestal is dit net vriende of mededigters wat jy persoonlik ken wat soms op ʼn vers sal reageer.
Marlise Joubert
Marlise Joubert is op Elim naby Levubu gebore. Sy voltooi haar skoolloopbaan op Warmbad (nou Bela Bela) in die Waterberge en verwerf ’n B.A. (Bibl.)- en Honneursgraad in Filosofie aan die Universiteit van Pretoria. Sy word bibliotekaresse by verskeie instansies. Na 16 jaar by die Departement Beeldende Kunste van die Universteit van Stellenbosch, werk sy vir vyf jaar in Protea Boekwinkel op Stellenbosch. In 1971 debuteer Joubert met die digbundel ’n Boot in die woestyn. Daarna volg nog vyf digbundels waarvan die jongste, passies en passasies, in 2007 by Protea Boekhuis verskyn het. Sy het drie romans gepubliseer, te wete Klipkus, OranjeMeraai en Ateljee van glas. Klipkus het in Nederlands verskyn as Rode granaat (1981). Sy skryf ook verskeie radiodramas en is reeds vier keer bekroon in die RSG/Sanlam-radiodramakompetisie.
Erkenning: Die konsep van Digstring is ingegee deur Brian Brodeur se benadering op sy weblog
Vandag is inderdaad ‘n dag vir spesiale feesvieringe, want dit is presies ‘n jaar gelede wat ons hierdie webblad op die internet geplaas en via nuusbriewe en persverklarings aangekondig het. En watter ongelooflike jaar was dit nie gewees nie …
Laat ek egter maar reg aan die begin erken: toe Marlise in Januarie verlede jaar begin praat het oor die moontlikheid van ‘n webblad ter ondersteuning van die Versindaba-fees, het ek ernstige bedenkinge gehad oor dié projek. Hoeveel aftrek sal ‘n betreklik eksklusiewe webblad soos hierdie eintlik kan verwag om te kry, het ek gestry. Veral gesien in die lig van ander formidabele (en omvattende) webtuistes vir die Afrikaanse Letterkunde soos byvoorbeeld LitNet, Roekeloos en Woes. Maar nou ja, toe ek my oë uitvee, het Marlise webspasie via ‘n diensverskaffer in Cambridge bekom, ‘n blog-program (WordPress) aangeskaf en naarstigtelik begin om dié nuwe program te bemeester. Boonop moes ingrypende aanpassings aan die program gemaak word, aangesien dit wat ons mettertyd beoog het, ‘n vreemde kombinasie was tussen ‘n konvensionele webblad met vaste inhoud en ‘n aanlopende, interaktiewe weblog met (hopelik) nuwe inhoud elke dag.
Tog het sy dit alles binne enkele maande tot stand gebring; te midde van ernstige gesondheidsontwrigting, bygesê. Vir die laaste klompie weke vóór die amptelike plasing op die internet moes sy byvoorbeeld alles met ‘n skootrekenaar, plat op haar rug in die bed, doen. (Synde die tegnologies-agtergeblewene wat ek is, kon ek haar nie eens hiermee help nie … Ai, ai, wat ‘n verwoestende, dog opwindende tyd was daardie klompie weke nie!)
Nietemin, aanvanklik was ons idee om soort van gesigloos in die agtergrond dié webtuiste vir die Afrikaanse digters in stand te hou en aan hulle vrye toegang te verleen na goeddunke ten opsigte van bydraes en kommentaar. Spoedig het ons egter besef dat dié beleid nie gaan werk nie, want ou wrokke is uit die kaste gehaal, afgestof en uitgestal. En mense het seergekry in dié proses. Dáároor is ons verskriklik jammer. Vir ons was die keuse egter duidelik: óf ons raak met mag en mening betrokke as “redaksie” by die beheer en uitbouing van dié blad, óf ons verwyder dit na afloop van die Versindaba-fees. Maar albei inisiatiewe sou ons gewoon nie kon bedryf nie; veral weens die emosionele lading wat daarmee gepaard gaan en die druk wat dit op ou, gevestigde vriendskappe begin plaas het. Op daardie stadium was die aanduidings egter reeds daar dat dié konsep van ‘n webtuiste gaan werk, want die mense wóú gedigte en ook kwaliteit inhoud óór gedigte lees. Toegegee, ons was ook van mening dat ons met die webblad as instrument meer sou kon bereik ter bevordering van die Afrikaanse digkuns as met die fees.
Ons het dus besluit ten gunste van die voortsetting van die webblad en moes afstand doen van die fees deur dit aan die Woordfees-komitee te oorhandig ten einde dit by hul projekte in te skakel. Ons het doelwitte opgestel, ’n kolofon ten opsigte van redaksionele beleid, en aangesien dit onses insiens belangrik was dat die Afrikaanse digkuns ‘n sterker teenwoordigheid op die groter verhoog van die internasionale poësie - en verál die digkunste van die Laer Lande - moes verkry, begin om voelers uit te steek na ons kollegas in die ander halfrond. Tot ons vreugde was De Contrabas summier bereid tot ‘n saamwerkooreenkoms en sedertdien word daar gereeld inligting uitgeruil tussen ons en hulle; ook het ons begin met die saamstel van ‘n formidabele groep Vlaams-Nederlandse digters om ‘n kollektiewe blogruimte, Wisselkaarten, te bedryf. Dieselfde resep het ons gevolg deur ook die Nuwe Stemme-digters by die webblad te kon betrek, en saam met ons gevestigde bloggers, wat ons van die begin af op so ‘n skitterende en onbaatsugtige manier ondersteun (en aangemoedig) het, beskik die webblad nou in totaal oor 34 bloggers, en glo my, op sigself is dít geen geringe prestasie nie …
Borgskap
Die vernaamste ontwikkeling die afgelope jaar was egter die toetrede van Fonds Neerlandistiek (Suid-Afrika) ten opsigte van finansiële steun vir die webblad. Daarsonder sou ons beslis nie gestalte kon gee aan ons aspirasies nie, aangesien daar tóg beduidende finansiële uitgawes ter sprake is wanneer dit kom by die instandhouding én verdere ontwikkeling van ‘n webblad van hierdie aard. Ook het ons begin om enkele vaste adverteerders te nader, waarvan NB Uitgewers die eerste is. Net so is die welwillendheid van geakkrediteerde tydskrifte soos Stileten Tydskrif vir Geesteswetenskappe wat hul poësie-artikels goedgunstiglik aan ons begin deurgee het vir plasing, vir ons iets van onskatbare waarde.
OPSOMMENDE STATISTIEK
Statistiek
By vorige geleenthede het ek al my passie jeens statistiek bely. (Trouens, Marlise begin my al verkwalik dat my entoesiasme jeens dié projek maar net is sodat ek met die statistiek kan versamel en interpreteer …) Dit is egter seker nie onvanpas om by geleentheid van hierdie spesiale viering iets rondom die statistiek te verklap nie, ten spyte daarvan dat dit iets - soos ‘n mens se bankbalans - is wat jy eintlik sou verkies om vertroulik te hou; vergewe dus die statistiek wat ek verkies om nié in die openbaar rugbaar te maak nie.
Nogtans mag die volgende jou interesseer:
Die één groep statistiek wat ons deurlopend met dankbare vreugde vul, is die vergelykende statistiek met ander poësie-webtuistes wêreldwyd. So is ons webblad tans 103.7% bokant die wêreldgemiddeld vir aantal besoeke, 51.6% bokant vir aantal bladsye gelees en 43.9% bokant vir tyd per besoek op die webblad deurgebring.
Die afgelope maand se statistiek dui daarop dat ons in ‘n sterk groeifase is met 56.2% nuwe besoekers, waarvan 22% die webblad elke dag besoek het, terwyl 7.66% van ons besoekers die webblad die afgelope maand meer as 200 keer besoek het.
In Suid-Afrika is besoeke vanuit 101 sentra ontvang, met die meeste besoeke uit Pretoria, gevolg deur Oakdale, Kaapstad, Bellville en Stellenbosch. Internasionaal beskou word besoeke uit 62 lande ontvang, met as vernaamstes uiteraard Nederland en België (28.7% van ons totale besoeke), gevolg deur die Verenigde Koninkryk, die VSA (waar daar vandeesmaand ‘n 67% toename was …) en Australië.
Vandeesmaand was die Gedigtekamers die meeste besoek met ‘n totaal van 805 bladlese, gevolg deur die Nuuswekkers, Bernard Odendaal se analise van digkunsontwikkeling en Danie Marais se essay “Stilte in die hof!“. Onder die Wisselkaarten is Chris Coolsma se huldeblyk aan Rudy Kousbroek die meeste gelees, gevolg deur Ester Naomi Perquin se blog oor “Versmelten“.
Terugskouend oor die afgelope jaar het die Gedigtekamers wéér die meeste bladlese gehad met 4,866 in totaal, gevolg deur die Nuuswekkers, Blogs, Publikasies, Foto’s en Brieweboks. Interessant genoeg het relatief nuwe toevoegings, soos die kollektiewe blogs, besonder goed gevaar: Nuwe Stemme beklee naamlik die 16de plek en Wisselkaarten die 37ste.
Onder die bloggers is Philip de Vos se blogs die afgelope jaar die meeste gelees (9de op die lys van alle bladlese), gevolg deur Andries Bezuidenhout (20ste), Carina Stander (26ste), Yves T’Sjoen (27ste) en Charl-Pierre Naudé (32ste). Ten opsigte van die individuele inskrywing wat die meeste gelees is die afgelope jaar, is Charl-Pierre Naudé bo aan die lys met sy blog-inskrywing “So lyk die provinsie op sy bedenklikste“. (Let wel: Hierdie is die statistiek vir die jaar in sy geheel. Uiteraard wissel dié rangorde van maand tot maand na aanleiding van die aard en hoeveelheid van nuwe plasings; ook ten opsigte van iemand soos Desmond Painter wat maar betreklik onlangs as blogger bygekom het …)
TEN SLOTTE - DIE GROOT DANKIE-SÊ
Dankie, dankie, dankie
Uit bogenoemde blyk dit dus duidelik dat dit besonder goed gaan met die webblad en dalk júís as gevolg daarvan is daar sommer ‘n hele bondel mense wat hiervoor bedank moet word … In die eerste plek JY wat hier sit en lees. Dankie vir JOU ondersteuning en belangstelling, want elke kliek van jou muis op hierdie webblad versterk nie net die impak van hierdie inisiatief nie, maar dit motiveer ons ook om daadwerklik te dink en te beplan hoe om dié webblad verder te ontwikkel tot iets wat jou, sowel as ons digkuns, tot eer strek.
Ten tweede, ‘n besonderse GROOT dankie aan al ons bloggers wat so gereeld nuwe inhoud plaas en hul gedagtes en ervarings met ‘n gesiglose massa deel … Nie net verg dit moeite nie, maar dit geskied dikwels ook maar te midde van besonder moeilike persoonlike omstandighede. Daarom - dankie, dankie, dankie. Of jy nou een van die “gevestigdes” is, of ‘n “Nuwe Stem” of “Wisselkaart“.
Iedereen se bydrae is van enorme belang.
Dankie ook aan almal wat op soveel verskillende maniere tot die webblad bydrae: Bernard Odendaal vir sy deeglike resensies, al die nuwe verse wat ons ontvang vir plasing, die artikels, essays, onderhoude … En veral: die kommentare. Ai, mense, wéét julle hoe sielsverwoestend dit is wanneer jy ‘n nuwe blog plaas en niemand reageer daarop nie?! Daarom, asseblief: Lees, raak opgewonde en neem deel. Al is dit net om waardering uit te spreek.
Marlise Joubert
En dit ALLES word deur slegs één persoon georden, voorberei, op datum en funksioneel gehou vir foutlose toegang te alle tye. Daarom kan ek nie anders as om ten slotte ons Webmeester se skoene blink te vryf nie … Watter ongelooflike voorreg is dit nie om saam met jóú by projekte soos hierdie betrokke te kan wees nie, Marlise. Dankie vir jou toewyding, jou deeglikheid, die ure der ure van “redaksionele vergaderings” en bowenal: die lewe saam met jou.
Dêmmit. En nou moet ek ‘n hele jaar wag voor ek weer so lekker kan uitflap oor die webblad … Maar, toegegee, ek kan amper nie wag om te sien waaroor ek in my volgende “jaarverslag” sal kan berig nie.
Ter afsluiting - by geleentheid het wyle Lucas Malan my heftig gekritiseer omdat ek verseg om my naam voluit onder aan die Nuuswekkers te plaas, maar vanoggend - as spesiale oogknip na hom - wil ek dit tóg graag doen …
Daarom -
‘n Vreugdevolle dag vir almal toegewens; en skink gerus vanaand (of wanneer ook al) ‘n glasie op die Afrikaanse digkuns. Dit gaan immers goed daarmee, of hoe?
Mooi bly.
Louis Esterhuizen
Inhoudsbestuurder: Versindaba-webblad (en mag die 2de “b” van “webblad” nooit ‘n “k” word nie!)
Na die afgelope Woordfees begin ek so stadigaan weer my kop bo water lig – my oortjies steek net-net uit.
Louis en Marlise het seker al moed opgegee met my omdat ek die afgelope twee maande so stil was. Ek is jammer daaroor, liewe webmeester en webmeesteres.
Ons is besig om die laaste punte vas te knoop na ʼn heerlike Woordfees waarin ons ʼn rekord aantal kaartjies verkoop het. Ons is ook baie dankbaar oor die bywoningsyfer van 70,72%. Verlede jaar, tydens die elfde US Woordfees, wat toe die grootste was in die elf jaar van die fees se bestaan, was dit net onder 70%.
Sonder ons skrywers en digters sou die fees natuurlik nie kon wees nie. Baie van die digters wat aktief is op hierdie webwerf, het opgetree by die Woordfees. Aan gesprekke en lieflike poësie was daar dus nie ʼn tekort nie.
Ek deel graag ʼn paar foto’s van digters wat gaste was by Skemerverse op die laaste (Sondag-)aand van die Woordfees.
Annie Klopper, van wie se verse in Tafelberg se Nuwe Stemme 4 opgeneem is, het die foto’s geneem.
Abel Kraamsaal het gesorg vir die musiek tussen digters se voorlesings. Sy jongste CD, Die afstand tussen tyd, is onlangs uitgereik na ʼn musikale stilte van drie jaar.
Danie Marais was skitterend, soos altyd. ʼn Lekker verrassing was toe hy vir Rustum Kozain as gas daar aanbring. Ek en Danie kon darem vinnig-vinnig nuus uitruil tydens ʼn kort verposing in die Trumpet Tree se rookkamer.
Twee jongmanne aan wie se lippe Skemerverse se gehoor gehang het, was Jasper van Zyl en Loftus Marais. Loftus het, soos almal weet, nou omtrent al elke literêre prys met sy uitstekende debuutbundel, Staan in die algemeen nader aan vensters, ontvang. Ons sien uit na Jasper se debuut wat later vanjaar verskyn.
Louis Esterhuizen en Marlise Joubert is altyd ʼn wenkombinasie by ʼn geleentheid soos Skemerverse. Die ontstemmende rustigheid en liefde wat straal uit hul aanbiedings bevredig ʼn kritiese gehoor. Oor Louis se Wat die water onthou heers daar groot opgewondenheid.
Diana Ferrus was haar formidabele self. Ek het agterna tot om middernag saam met haar gekuier. Ons verstaan mekaar. Diana, ek hoop jou bril en skoene wat jy vergeet het, het jou bereik daar waar ek dit by UWK laat aflewer het.
In navolging van ons Blogfokus vandeesmaand wil ek vanoggend onbeskaamd oor mý gunsteling liefdesvers skryf. Maar wees gerus, dit skakel wel met my boekpraatjie vir elke Vrydag aangesien dit tog op ‘n manier met ‘n boek te make het, naamlik die Israeliese digter Yehuda Amichai se versamelde gedigte wat as “A life of Poetry: 1948 - 1994″ deur Harper Perennial gepuliseer is Net soos dit die geval is met Pablo Neruda - oor wie ek volgende Vrydag wil skryf - word Amichai primêr vir sy liefdesgedigte onthou, ten spyte daarvan dat hy oor ‘n wye verskeidenheid temas gedig het.
Jonathan Wilson het die volgende in The New York Times oor Amichai te sê gehad: “(He) is one of very few contemporary poets to have reached a broad cross-section without compromising his art. He was loved by his readers worldwide…perhaps only as the Russians loved their poets in the early part of the last century. It is not hard to see why. Amichai’s poems are easy on the surface and yet profound: humorous, ironic and yet full of passion, secular but God-engaged, allusive but accessible, charged with metaphor and yet remarkably concrete. Most of all, they are, like the speaking persona in his Letter of Recommendation, full of love: Oh, touch me, touch me, you good woman! / This is not a scar you feel under my shirt. / It is a letter of recommendation, folded, / from my father: / ‘He is still a good boy and full of love.’”
Ook Ted Hughes was ‘n bewonderaar van Amichai en het die volgende in die Times Literary Supplement kwytgeraak na die digter se dood in September 2000: “I’ve become more than ever convinced that Amichai is one of the biggest, most essential, most durable poetic voices of this past century - one of the most intimate, alive and human, wise, humorous, true, loving, inwardly free and resourceful, at home in every human situation. One of the real treasures.”
Nietemin, dit gaan vanoggend oor die liefdespoësie en hiervan was Amichai ‘n meester. In ‘n gestroopte, dikwels humoristiese styl, het hy dié gevaarlike tema (vir ‘n digter) op só ‘n eerlike en nie-sentimentele manier benader dat dit ‘n mens se asem telkens wegslaan by die lees daarvan. Ter illustrasie volg sy bekende “Ballad on the Streets of Buenos Aires” onder aan vanoggend se Nuuswekker, met as toegif, Marlise Joubert se lieflike omdigting wat daarop volg. En dít is mý gunsteling liefdesvers. In enige taal.
Maar eers, die boekbesonderhede. (Let wel: Protea Boekwinkel op Stellenbosch het ook Faber & Faber se “Yehuda Amichai - Selected poems” wat deur Ted Hughes en Daniel Weissbort vertaal is, beskikbaar. Die prys daarvan is R199.50)
TITEL: A Life of Poetry: 1948 - 1994
OUTEUR: Yehuda Amichai
UITGEWER: Harper Perennial / Harper Collins
ISBN: 0 060 92666 X
PRYS: R174.95
FORMAAT: Groot, 474 bladsye
***
Vanoggend kan jy jou verlekker aan Andries Bezuidenhout se ontdekking van die publikasie oor minneliedjies op die DBNL se indeks van historiese tekste. (Mense, daar’s ure se onverdunde plesier weggelê in daardie lysie, glo my. Snuffel net rond.) Terloops, op die gidskolom aan die regterkant, onder “Lees meer” het Marlise ‘n nuwe bladsy vir “Indekse” geskep waar indekse van hierdie aard voortaan bewaar sal word. Laastens is daar ook nog Desmond Painter se nuwe inskrywing waarin hy vertel van ‘n boek wat (hedendaagse) musiekskatte vir hom ontsluit het.
Lekker lees en mag hierdie naweek vir jou ‘n jubilante affêre wees.
Mooi bly.
LE
Ballad on the Streets of Buenos Aires
And a man waits in the street and meets a woman
precise and beautiful as the clock on the wall of her room
and sad and white as the wall that holds it
And she doesn’t show him her teeth
And she doesn’t show him her belly
but she shows him her time, precise and beautiful
And she lives on the ground floor next to the pipes
and the water that rises begins there in her wall
and he has decided on tenderness
And she knows the reasons for weeping
and she knows the reasons for holding back
and he begins to be like her, like her
And his hair will grow long and soft, like her hair
and the hard words of his language dissolve in her mouth
and his eyes will be filled with tears, like her eyes
And the traffic lights are reflected in her face
and she stands there amid the permitted and the forbidden
and he has decided on tenderness
And they walk in the streets that will soon appear in his dreams
and the rain weeps into them silently, as into a pillow,
and impatient time has made them both into prophets
And he will lose her at the red light
and he will lose her at the green and the yellow
and the light is always there to serve every loss
And he won’t be there when soap and lotion run out
and he won’t be there when the clock is set again
and he won’t be there when her dress unravels to threads in the wind
And she will lock his wild letters away in a quiet drawer
and lie down to sleep beside the water in the wall
and she will know the reasons for weeping and for holding back
Ballade vir die minnaars na ʼn voorbeeld van Yehuda Amichai
En ʼn man ontmoet ʼn vrou laat in sy lewe
Gehawend en dor soos die landerye
Weemoedig en wit soos die stiltes van siësta
En sy toon hom meteens haar honger mond
En sy toon hom meteens die skeure in haar hart
En sy gee hom al haar ure, verlate en verwond
En sy woon op die grond van haar skamel besittings
En die reën wat val begin daar in haar oë
En hy besluit om sag te wees
En sy ken die gesprek tussen tafeldoek en eetgerei
En die mes en die vurk van soveel jare
Maar langsaam neem hy die hef in die hand
En sy hare word lank soos verse, en sag, soos hare
En sy woorde ryg oor hare saam met stiltes en verlange
En vind gestalte in die uitroep van haar liggaam
En die vlamme van ʼn vuur flits oor hul gesigte
En hulle staan daar met hul rûe na die strak verlede
En hy besluit om sag te wees
En hulle stap die gloed van somers blindelings binne
En die woorde word meer soos ʼn vallei met vrugte
En die ongeduld van seisoene verander hulle in minnaars
En hy sal haar elke dag daarna by die tafel laat sit
En hy sal haar met nuwe disse en eetgerei verlei
En die ligte van kers met adagio’s en jazz vermeng
En hulle sal nog daar wees as die najaar verkrummel
En hulle sal daar wees as die tyd verlore raak
En hulle sal daar wees as linnedoek hulle skuifelend bedek
En sy sal die versugting van sy verse in die vlees toevou
En die mes en die vurk van jarelange saamwees
En hulle sal die woorde geniet wat brood geword het
Soos brood sal hulle mekaar bly eet en vermeerder
Want hy het besluit om sag te wees
Volgens ‘n berig op Times Online het dit onlangs aan die lig gekom aan Jean-Paul Sartre, een van die belangrikste denkers nóg, op ‘n stadium met meskalien geëksperimenteer het en toe jarelank ernstige hallusinasies met krewe wat hom agtervolg en omring, ervaar het. Dit is volgens ‘n boek, Talking with Sartre, wat binnekort in New York gaan verskyn, waarin gesprekke tussen Sartre en John Gerassi, ‘n jarelange vriend en vertroueling, geboekstaaf word.
“Yeah, after I took mescaline I started seeing crabs around me all the time,” het Sartre volgens Gerassi by geleentheid aan hom erken. “They followed me in the streets, into class … I would wake up in the morning and say, ‘Good morning, my little ones, how did you sleep?’ I would say, ‘Okay guys, we’re going into class now . . . ‘ and they would be there, around my desk, absolutely still, until the bell rang.”
Die eksperimentele gebruik van meskalien was natuurlik nie ongewoon nie. Talle ander intelligentsia, waaronder Aldous Huxley en Hunter SV Thompson, het entoesiasties hieraan meegedoen. Vir Sartre sou dié newe effek egter jare duur; vanaf 1935 tot 1940 toe hy onder behandeling van niemand minder as ‘n jong Jacques Lacan daarin kon slaag om die rooi, skuinslopende gediertes te ignoreer nie. “The crabs stayed with me until the day I simply decided that they bored me and I wouldn’t pay attention to them,” het hy glo gesê.
Vreemd genoeg, tydens sy laaste siekbed in 1980 het die onthou van dié visioene hom met onverbloemde nostalgie oor sy “crabs” laat praat: “We call them crabs because of my [Altona] play,” het hy gesê, “but they were really lobsters. And you know, I’ve never said this before, but sometimes I miss them … I remember how they used to sit there on my leg.”
Nou ja, toe. Soveel dae, soveel dinge. Of wat praat ek alles?
***
Op die webblad is daar gister ‘n besonder interessante artikel geplaas, naamlik dr. Amanda Lourens se lesing oor die voortsetting van die Afrikaanse vroulike tradisie na aanleiding van Marlise Joubert se onlangse digbundel passies en passasies. En dan sien ek op vandag se publikasielys lê daar twee uitsonderlinge vertalings wat wag om geplaas te word: ‘n gedig van Anna Akhmatova (vertaal deur Johann de Lange), asook ‘n gedig deur Wislawa Zsymborska wat deur Henning Pieterse vertaal is. So, lek solank jou ooglede en wees op die uitkyk daarvoor …
Vir jou leesplesier plaas ek vanoggend Sharon Olds se gedig “Crab” hieronder.
Mooi bly.
LE
Crab
When I eat crab, slide the rosy
rubbery claw across my tongue
I think of my mother. She’d drive down
to the edge of the Bay, tiny woman in a
huge car, she’d ask the crab-man to
crack it for her. She’d stand and wait as the
pliers broke those chalky homes, wild-
red and knobby, those cartilage wrists, the
thin orange roof of the back.
I’d come home, and find her at the table
crisply unhousing the parts, laying the
fierce shell on one side, the
soft body on the other. She gave us
lots, because we loved it so much,
so there was always enough, a mound of crab like a
cross between breast-milk and meat. The back
even had the shape of a perfect
ruined breast, upright flakes
white as the flesh of a chrysanthemum, but the
best part was the claw, she’d slide it
out so slowly the tip was unbroken,
scarlet bulb of the feeler-it was such a
kick to easily eat that weapon,
wreck its delicate hooked pulp between
palate and tongue. She loved to feed us
and all she gave us was fresh, she was willing to
grasp shell, membrane, stem, to go
close to dirt and salt to feed us,
the way she had gone near our father himself
to give us life. I look back and
see us dripping at the table, feeding, her
row of pink eaters, the platter of flawless
limp claws, I look back further and
see her in the kitchen, shelling flesh, her
small hands curled-she is like a
fish-hawk, wild, tearing the meat
deftly, living out her life of fear and desire.
Die voortsetting van die Afrikaanse vroulike tradisie:
Marlise Joubert se Passies en passasies (2007)
Dr Amanda Lourens
Amanda Lourens
Amanda Lourenswas deeltydse dosent in die Departement Afrikaans en Nederlands (US) tot sy in 1998 aangestel is as kursusaanbieder en -koördineerder by die destydse Sentum vir Afrikaanse Gebruikskunde aan die US.Sedert 1998 bied sy ook verskeie slypskole oor kommunikasie, skryftegnieke en redigering aan.Sy is tans deeltyds dosent in redigeerteorie, Afrikaanse redigering en Afrikaanse letterkunde in die Departement Afrikaans en Nederlands aan die US.Sy is medeskrywer van Wetenskaplike Skryfvaardighede (Sun Media 2004)/Scientific Writing Skills (ter perse).Sy het ’n doktorsgraad in Afrikaanse letterkunde (UP) en ’n honneursgraad in Sielkunde (US).
passies en passasies
Die spesifiek vroulike aard van Marlise Joubert se Passies en passasies word deur verskeie resensente vooropgestel in die kritiese diskoers rondom die bundel. So byvoorbeeld bestempel Hambidge (2008) dit as ‘n “intens vroulike bundel” nadat Crous (2007) dit reeds as “‘n bundel oor die vrou” beskryf het. Ook Odendaal (2008) wys uit dat dit “‘n spesifiek vroulike ervaring is wat vooropgestel word”. Uit hierdie uitsprake volg dit as’t ware natuurlik dat die leser Passies en passasies in sy verweefdheid met die hele ervaring en gesteldheid van vrouwees sal benader. Die doel van hierdie artikel is om die bundel aan die teoretiese gesprek oor die sogenaamde vroulike literêre tradisie te knoop, ten einde lesers in staat te stel om die bundel binne ‘n groter literêr-teoretiese raamwerk te ervaar en te waardeer.
In hierdie artikel sal geargumenteer word dat Passies en passasies volledig binne die sogenaamde vroulike literêre tradisie staan en aan die kenmerke daarvan gestalte gee. Die konsep van die vroulike literêre tradisie is ‘n opwindende instrument om die werk van vroulike outeurs binne ‘n spesifiek vroulike konteks te bestudeer, en gee daarmee ook erkenning aan literêre produkte wat “intens-vroulik in aanbod” (Hambidge 2008) is, of waarvan die outeur, soos Marlise Joubert dit verwoord, “verkies om uit ‘n vroulike perspektief te skryf” (Joan Hambidge in gesprek … 2008).
‘n Literêre tradisie word deur Viljoen (2009:1), op grond van haar navorsing oor bestaande definisies daarvan, omskryf as “‘n versamelterm vir al die konvensies, vorme, literêre tegnieke en uitdrukkingswyses wat ‘n skrywer erf van die verlede”. ‘n Tradisie impliseer dat daar diachronies, oftewel oor tyd heen, gekyk word. ‘n Individuele skrywer se interaksie met die verlede en ouer skrywers asook sy/haar reaksie op bestaande skrywes kan dus binne die kader van ‘n tradisie ondersoek word. Hiernaas skep die konstruk van ‘n literêre tradisie die ruimte waarbinne ‘n skrywer se verruiming van die bestaande en die vind van ‘n eie plek binne die tradisie beskou kan word.
Dit is veral in die werk van die Anglo-Amerikaanse feministiese kritici wat die konsep van ‘n vroulike literêre tradisie uitgewerk en verfyn is. Van die grondbeginsels waarop hulle werk gegrond is, sluit in die veronderstelling dat die “groot” Westerse tradisie histories ‘n manlik gedomineerde tradisie was en dat vroulike skrywers na vroulike literêre modelle en voorgangers smag - die sogenaamde “literêre moeders”. Kortliks kom die daarstelling van ‘n vroulike literêre tradisie daarop neer dat vroueskrywers en hulle werk op ‘n kontinuum van opvolging geplaas kan word ten einde dinamiese aspekte soos beïnvloeding, voortsetting, aanpassing en (teen)reaksie te kan bestudeer.
Tydens hulle teoretiese besinning oor die konsep van die vroulike literêre tradisie munt die feministiese kritiek die term gynocritics, wat soos volg deur die grondlegger daarvan, Elaine Showalter, beskryf word:
In contrast to [an] angry or loving fixation on male literature, the program of gynocritics is to construct a female framework for the analysis of women’s literature, to develop new models based on the study of female experience, rather than to adapt male models and theories. Gynocritics begins at the point when we free ourselves from the linear absolutes of male literary history, stop trying to fit women between the lines of the male tradition, and focus instead on the newly visible world of female culture. (Showalter 1986, my kursivering)
Die gynocritics streef dus daarna om ‘n eg vroulike teoretiese raamwerk vir die studie van literatuur deur vroue daar te stel, juis deur erkenning te gee aan die feit dat vroulike literatuur tot stand kom binne die unieke ervaringsfeer wat deur ‘n vroulike perspektief moontlik gemaak word. Aspekte soos die geskiedenis, temas, genres en talige kenmerke van literatuur deur vroue is dus die belangrikste ondersoeksterreine vir navorsers wat die gynocritics as vertrekpunt gebruik. Alhoewel die gynocritics met hierdie gedagtes die deur open vir kritiek dat ‘n beperkte en essensialistiese siening van vroulikheid hierdeur voorgehou word, bied dit egter die baie nodige ruimte vir studies oor spesifiek vroue en hulle gemoeidheid met die produksie en resepsie van literatuur.
Studies het reeds gewys op die toenemend belangrike rol wat vroulike digters in die Afrikaanse literêre sisteem speel nadat ‘n manlike tradisie die ouer poësiesisteem oorheers het (vgl. Lourens 1992, Viljoen 2009). Dit is veral sedert die sewentigerjare van die vorige eeu wat vroulike digters sterk na vore begin tree het - onder andere Krog, Spies, Cussons, Stockenström en Hambidge, om maar enkeles te noem. Dit sal uiteraard waardevol wees om byvoorbeeld die verbande tussen die werk van verskillende vroulike digters te ondersoek, maar dit val buite die bestek van hierdie artikel.
Belangrik wel is dat daar met die verskyning van Passies en passasies reeds ‘n vroulike tradisie in Afrikaans bestaan. Om as betekenisvolle vroulike digter gekanoniseer te word, sal dus vereis dat ‘n digter ‘n daadwerklike en unieke bydrae tot die Afrikaanse vroulike poësiesisteem sal maak. Odendaal (2008) se stelling dat Passies en passasies die bydrae van sy voorganger (Lyfsange,2001) versterk en verruim “om ook op ander tematiese terreine iets wesenlik toe te voeg tot die Afrikaanse digkunsskat”, laat die leser natuurlik wonder waarop die resensent hierdie kanoniserende stelling baseer. Op hierdie stadium word die hipotese gestel dat Joubert se poëtiese verwoording van eg vroulike ervarings in ‘n eg vroulike taal daarvoor verantwoordelik is dat verskeie resensente haar sterker toekomstige posisie in die Afrikaanse kanon bepleit,[1] met die voortsetting en uitbouing van die Afrikaanse vroulike tradisie as uitvloeisel.
Ten einde die diachroniese struktuur van die vroulike tradisie beter te begryp, is dit nodig om ‘n bondige uiteensetting te gee van die gynocritics se model van die ontwikkeling van die vroulike literêre tradisie. Volgens Showalter (1986) bestaan enige vroulike literêre tradisie uit drie eiesoortige fases, naamlik: 1.) nabootsing en internalisasie (Showalter se “feminine phase”), 2.) protes en verdediging (”feminist phase”) en 3.) die fase van selfontdekking (”female phase”). Teenoor die eerste fase wat hoofsaaklik behels dat vroue mans se literêre modelle navolg en dit ook hulle eie probeer maak, staan die tweede fase waartydens vroue bewus raak van die manlike dominansie in die literêre sisteem en hulle dan ook daarteen verset. Na hierdie fases - waarin die manlike sisteem deurentyd sigbaar is, hetsy as model vir nabootsing of as simbool van patriargale dominansie waarteen die vrou in opstand kom - volg die fase van selfontdekking waartydens vroulike ervaring as die bron van outonome kuns gesien word. Die Amerikaanse digter Adrienne Rich, byvoorbeeld, verwoord haar ontdekking van vroulike ervaring as ‘n bron van kuns soos volg:
In the late fifties I was able to write, for the first time, directly about experiencing myself as a woman … I had been taught that poetry should be ‘universal’, which meant, of course, nonfemale. (Rich 1972)
Dit lyk dus asof vroulike literatuur in die fase van selfontdekking dié literatuur is wat die vroulike perspektief op gebeure sentraal stel. Naas hulle klem op vroulike ervaring as ‘n legitieme bron van kuns, word die moontlikheid van ‘n eg vroulike taal as ‘n verdere kenmerk van vroulike literatuur deur feministiese teoretici ondersoek, synde ‘n medium om gestalte te gee aan ervarings wat vanuit ‘n vroulike perspektief waargeneem word.
Die konsep van ‘n vroulike taal as uitdrukkingsmedium is veral binne die Franse feministiese tradisie ondersoek. Julie Kristeva onderskei byvoorbeeld tussen die sogenaamde semiotiese en simboliese taal, waar laasgenoemde die diskoers van die patriargie is. Die semiotiese taal - alhoewel nie noodwendig gekoppel aan die vroulike nie - maak die ondermyning van bestaande taalpatrone moontlik en is dus by uitstek ‘n medium wat in die skryf van (vroulike) poësie aangewend kan word (Moi 1985). Hélène Cixous (1989) weer, munt die term écriture féminine, wat inhou dat vroulike skryfwerk uit die vroulike liggaam spruit, nadat die vroulike skrywer die patriargale vervreemding van haar eie liggaam oorbrug het. Later kwalifiseer Cixous egter haar eie standpunt en stel dat vroulike skryfwerk nie noodwendig verbonde is aan die biologiese geslag van die skrywer nie. Veel eerder is dit ‘n kreatiewe proses wat erkenning gee aan die “ander” (hier die teenoorgestelde geslag) wat in die individu se psige teenwoordig is. In essensie is vroulike skryfwerk volgens Cixous dié soort skryfwerk wat gestalte gee aan veelvuldigheid op verskillende vlakke. Ten slotte kan verwys word na Luce Irigaray se term womanspeak. Veelvuldigheid is ook in hierdie geval die onderskeidende eienskap, maar Irigaray slaag daarin om dit konkreet te omskryf as ‘n skryfstyl wat gekenmerk word deur vloeibaarheid, sintuiglikheid en ‘n weerstand teen alle vasgestelde vorme en idees (Irigaray in Ruthven 1984 en Moi 1985).
Na aanleiding van die hipotese, word daar vervolgens aan die hand van die bundelstruktuur asook enkele geselekteerde tekste gekyk na Joubert se omdigting van vroulike ervarings, en ook hoe sy ‘n spesifiek vroulike taal inspan om hierdie doel te dien.
Die digter gebruik die vier afdelings van die bundel as ‘n raamwerk om verskillende perspektiewe op vrouwees aan die leser te bied. So byvoorbeeld bied die eerste afdeling met die veelseggende titel “die omsingelde huis” ‘n blik op verskillende vroulike ruimtes wat deur ‘n verskeidenheid van magte bedreig word, terwyl sy ook ‘n reeks uiteenlopende vrouefigure in hulle gemeenskaplike kwesbaarheid tot ‘n eenheid bind. Joubert stel die leser voor aan die kwesbare vrou in al haar gedaantes: die vrou as slagoffer van die patriargale orde, hetsy binne die private of openbare domein (”Eva” en “vrou in Afganistan”); die vrou wie se lewensmaat haar ontval (”gesprek tussen twee vroue”); die vrou wat rou na ‘n lewensmaat se ontrouheid (”Grietjie”); die vrou in haar liggaamlike kwesbaarheid (”loslating”); die vrou wat vrugteloos soek na vervulling in die liefde (”meisie met die lyf”); maar ook die vrou wat aan vloeibaarheid, ontwapening en eenwording met die geliefde gekoppel word (”waskom”).
Interessant genoeg neem Joubert sommige van haar beelde uit die spesifiek vroulike domein, byvoorbeeld die beeld van ‘n porseleinkoppie (”in die slaap”) wat aan die helende krag van die onderbewuste geskakel word. Die beeld van die huis in die algemeen, soos reeds deur die subtitel aangedui word, speel dan ook ʼn eenheidskeppende rol in die eerste afdeling. Desondanks die gedagte van bedreiging wat deur die subtitel aangedui word, slaag die digter daarin om hierdie bedreigende magte te besweer, onder meer deur die werking van die kuns, sodat die vrou die huis as haar outentieke ruimte kan aanvaar. Alhoewel die huis in baie gevalle inderdaad ‘n “omsingelde” ruimte is, is die suggestie van bevryding deurgaans tussen die reëls te vinde (vergelyk in hierdie verband “as winter brand”, waar uitkoms vir die vroulike hoofkarakter letterlik in die tipografies uitgesonderde reëls voorgehou word). Die huis word egter nie - soos dikwels in die feministiese fase - uitgebeeld as ‘n beklemmende ruimte van eindelose en slopende take nie, maar eerder as ‘n uiteindelik kreatiewe ruimte wat deur ‘n rykdom van positiewe sintuiglike ervarings en introspeksie getipeer word. Dink in hierdie verband byvoorbeeld aan “snitte uit ‘n oggend”, waar die huislike ruimte ontwikkel en ingeklee word deur verskillende musieksnitte en die digter se assosiasies daarmee.
In die tweede afdeling ondersoek die digter ‘n spektrum van die vroulike ervaring van liefde. Daar is gedigte oor geliefde mans in haar lewe, waaronder ‘n oupa (”Tuinplaas”), pa (”ek het vergeet”), jeug- en studenteliefde (”jou een oog was blind”, “poukos”, “kampusliefde”). Naas hierdie liriese en soms nostalgiese verse en die meer eroties-volwasse inslag van ‘n gedig soos “intermezzo”, is daar ‘n sterk vers soos “droogvoets” wat die vrou se ervaring van inperking deur haar huwelik ondersoek. Die narratief van ‘n vrou se keuse om haarself te bevry uit ‘n beklemmende situasie word besonder behendig in digvorm aangebied, onder meer deur die digter se ongewone woordvorming en ‑aanwending in veral die “huis”-metafore (”kil blokkiesvloerbed“, “hulle vir ewig katedraal en dig te hou”, “die allure van ‘n huwelik slegs teen mure uitgeklok” - my kursivering). Ook die struktuurwending na strofe 7, wat saamval met die inhoudelike wending wanneer die vrou kies om beheer oor haar eie lewe te neem (”totdat sy alles herskommel”), ondersteun die verhalende opbou van die gedig.
Die huis-metafoor word veel meer volledig uitgewerk in die twee “hawehuis”-gedigte. In “hawehuis 2″ word die verskillende vertrekke in die huis die ruimtes van spesifieke ervarings van die vroulike spreker. So byvoorbeeld is die sitkamer die ruimte van intieme en betekenisvolle gesprekke met ander vroue waartydens hulle besonderhede van hulle lewens met haar deel (”leer ken ek haar dae se seer verloop”). Die eetkamer weer, is die ruimte van vertroostende samesyn met die geliefde waartydens hulle hoop op ‘n durende geluk bevestig word.
Aan die einde van hierdie afdeling is daar aangrypende liefdesgedigte soos die beeld- en klankryke ”vyftig is nie oud nie” en “fragmente”. In laasgenoemde vers demonstreer Joubert haar vermoë om die vroulike ervaring van intieme samesyn met die geliefde in digte en oorspronklike beelde, gesteun deur sterk klankmatige bindings, om te sit - vergelyk byvoorbeeld die reëls: “die wind vee ons dae / duskant die ruite weg. / patryse verveer in ‘n wingerd”.
Waar die derde afdeling (”winterbriewe e.a.) deur ‘n elegiese klank gekenmerk word, is dit nietemin ‘n viering van ‘n rykdom teksture, geure, smake en klank - kortom, ‘n volkome sintuiglike ervaring wat op ‘n haas intuïtiewe wyse in die taalmedium opgevang word. Joubert se verbluffende vermoë om sintuiglike waarnemings en interpretasies daarvan in taal aan te bied sodat die leser die nuanses van die oorspronklike waarneming aan eie lyf kan ervaar, word raakgelees in reëls soos die volgende uit “metamorfose”:
[...] ek proe die ys van elke spriet
uit die waterlig ontsyfer ek alles weer:
skelet van die doringbos
vlerke van ‘n broodboom gesuspendeer
die kruipslag van ‘n varing wat onder
struike se groen vermomming groei
my hand is die klank van ‘n mossie [...]
Die huis-metafoor word weer eens in hierdie afdeling gevind, maar dan met ‘n elegiese nuanse. In “huis 1″ word die huis aangebied as ‘n intens vroulike ruimte, maar nou een van leegheid na die vertrek van die spreker se dogter. Die spreker verwoord haar hartseer oor die dogter wat haar, as deel van haar eie volwassewording, van die moeder losmaak. Die verlies word konkreet as beelde van aftakeling van die huis self voorgestel: “[...] die mure kaal / letsels ingepleister waar eens die vingerverf / van tekeninge was [...]“. Teen die einde van die gedig trek die spreker dan ook ‘n verband tussen taal en die verlies van die kind wanneer sy skryf:
[...] en wat is die huis nou
so sonder kind
miskien ‘n wond wat heling soek
teen al die mure van ontbloting
asof hier nooit taal en teken
selfs geen tyding was[.]
Hierdie reëls kan geïnterpreteer word as dat selfs taal (en betekenis) aangetas word wanneer die moeder-kind-band verbreek word. Implisiet word moederskap dus sentraal in die vrou se lewe geplaas, en word dit gesien as intiem en noodwendig vervleg met betekenisgewing. Joubert steek egter nie vas in die negatiewe aspekte van die “verlies” van moederskap nie, en wys op die hoop op herstel wat reeds in die trauma self te vinde is (”wond wat heling soek”). Ook deurdat sy haar rol in die dogter se groeiproses beskryf, gee sy erkenning aan die vrou as mediator van groei en selfontdekking:
[...] ek help haar vlerke span
en geruisloos vlam om die horison te haal
verder te gaan as net die donker
poel van slik en waterval [...]
Die vierde en laaste afdeling met die titel “sleursange” se gedigte is intens vroulik van aard. In al die gedigte is daar onmiskenbaar ‘n vrou aan die woord wat die diepste gewaarwordinge van die vroulike psige verwoord. Daar is onder meer ontroerende liefdesgedigte en intieme gesprekke met die geliefde (waaronder “waarskuwings”, “soos al die oggende” en “‘n pryslied vir die bruidegom”), maar daarmee saam ook gedigte wat die vrou in haar uiterste kwesbaarheid in die liefde voorstel, byvoorbeeld “inventaris van goeie en slegte drome om vroue te genees wat verlang na afwesige bemindes”. Deur die herhalings met hulle inkanterende effek, die intuïtiewe assosiasies en bewussyn van kontinuïteit is hierdie gedig by uitstek ‘n voorbeeld van Irigaray se womanspeak. Vergelyk byvoorbeeld die volgende strofe waarin veelvuldigheid en kontinuïteit by wyse van herhaling, assosiasies en ‘n spel met betekenis uitgedruk word:
[...] om te droom dat jy na die maan kyk
dat jy na die eerste dag van die nuwe maan kyk
dat jy na die eerste dag van die sterwende maan kyk
om te droom dat jy na die rook van sterre kyk
dat jy na die maan wat verdwyn agter wolke kyk [...]
In ‘n gedig soos “perde” gee Joubert by uitstek gestalte aan die konsepte van vloeibaarheid, vervormbaarheid en diversiteit, beide op inhoudelike en talige vlak. Parallelle strukture en afwykings, tesame met ryk sintuiglike beskrywings en assosiatiewe klankpatrone, dra by om die veelvuldige interpretasie van die objek (”perde”) deur die waarnemende vroulike subjek weer te gee.
Uit die bespreking is dit duidelik dat vroulike ervarings die temas van die meerderheid van die gedigte in Passies en passasies is. Joubert slaag daarin om telkens die “normale” ervarings van vrouwees om te dig en daarvan poësie te maak wat ook op die vlak van die taalgebruik status bó die alledaagse verkry. Haar werk kan dus beskou word as volledig gesitueer in Showalter se “female phase”, oftewel die fase van outentieke vroulikheid. Alhoewel daar hier en daar spore van verset teen die patriargie sigbaar word, ontaard Joubert verse nooit in ‘n eensydige galbrakery teen enige stelsel nie. Inteendeel, wanneer patriargale onderdrukking ook al ter sprake kom, verskuif die fokus na die vrou se potensiaal om haar situasie te transendeer (vergelyk “droogvoets”). Op hierdie wyse vervul haar poësie (bes moontlik sonder dat die digter juis dié doel voor oë gehad het) ‘n baie spesifieke psigologiese funksie, naamlik om konstruktiewe en outentieke modelle van vroulikheid aan vroue (en mans) voor te hou.
Op die vlak van taalgebruik slaag Joubert daarin om die taal te gebruik as ‘n instrument om vroulike ervarings te verwoord op ‘n wyse wat herkenbaar vroulik is. Ryk sintuiglike beelde, asook die voorkoms van intuïtiewe assosiasies en ‘n deurdagte klankstruktuur is maar enkele van die eienskappe van haar poësie wat dit onderskei van die “gewone” gebruik van taal (die simboliese taal) ten einde die domein van die sogenaamde semiotiese taal te betree.
Passies en passasies behoort vir Joubert ‘n veel sterker posisie in die tradisie van die Afrikaanse vroulike poësie te verseker en kan met reg ‘n rol vervul as “moederteks” vir daaropvolgende vroulike digters.
Bronnelys
Cixous, H. 1989. Sorties: Out and Out: Attacks/Ways out/Forays. In: Belsey, C. & Moore, J. (reds.). The feminist reader: Essays in gender and the politics of literary criticism. Londen: MacMillan. 101-116.
Crous, M. 2007. Twee suksesse uit een aromatiese huis [Intyds].Marlise Joubert. Resensie 1. Beskikbaar: http://ateljee.co.za/gedigte/resensie1.[2009, 4 Desember].
Foster, L. 2008. Passies en passasies neig om die leser te oorweldig [Intyds]. LitNetBoeke.
Hambidge, Joan. 2008. Psige se reis tot individuasie [Intyds]. Marlise Joubert. Resensie 3. Beskikbaar: http://ateljee.co.za/gedigte/resensie3. [2009, 4 Desember].
Lourens, A. 1992. ‘n Kritiese ondersoek van die feministiese literatuurbenadering met verwysing na enkele Afrikaanse digteresse. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Universiteit van Pretoria: Pretoria.
Moi, T. 1985. Sexual/textual politics: feminist literary theory. Londen & New York: Routledge.
Rich, A. 1972. When we dead awaken: Writing as re-vision [Intyds]. Beskikbaar: http://www.jstor.org/pss/375215. [2009, 4 Desember].
Ruthven, K.K. 1984. Feminist literary studies: An introduction. Cambridge: Cambridge University Press.
Showalter, E. 1986. Towards a feminist poetics. In: Showalter, E. (red.). The new feminist criticism. Londen: Virago. 125-143.
Viljoen, L. 2009. Ons ongehoorde soort. Stellenbosch: SUN PReSS.
[1] Hambidge (2008) noem dat Joubert “nie na waarde geskat word nie” en Crous (2007) stel onomwonde: “Ná die lees hiervan besef ek opnuut sy’s beslis ‘n onderskatte digter.”
die ink laat loop.”Dis hoe hulle gewoonlik geskryf het
in die vorige eeu. “Ek het ‘n sirkel daarom
getrek.”
Tyd vloei weg, soos wat iemand op ‘n telefoon
ver van my af, lag en huil:
wat ek ook al hoor, kan ek nie sien nie;
wat ek sien, kan ek nie hoor nie.
Ons was nie versigtig toe ons “Volgende jaar”
gesê het nie, of ook nie: “’n Maand gelede”. Die woorde
is soos skerwe van glas: jy kan jouself daarmee verwond,
selfs ‘n slagaar sny, as
jy dan so wil wees.
Maar jy was mooi soos die kommentaar
op ‘n argaïese teks.
Uit die oorskot van vroue van jou ver land
is jy na my toe gebring, maar
‘n ander wet van gemiddeldes
het jou weer weggeneem.
Om te lewe is om ‘n skip en ‘n hawe
op dieselfde tyd te bou. En om die hawe klaar te maak
lank nadat die skip gesink het.
En om af te sluit: ek onthou slegs
dit was mistig. En as dit só is om te onthou –
wat onthou jy dan?
*
Uit: Somer of sy einde
Jy het die vrugte gewas.
Jy het die bakterie vermoor.
Op die stoel: ‘n horlosie en ‘n rok.
In die bed: ons,
sonder iets hiervan
maar elkeen vir die ander.
En as dit nie was vir ons name nie
sou ons geheel en al nakend gewees het.
Dit was goed, die droom op
die tafel.
Ons het die vrugte vir altyd gelos
tot die volgende dag.
En op een van hierdie aande
sal ek baie kan sê oor alles
wat agtergelaat en binne ons bewaar word.
Na middernag, toe ons woorde
die wêreld begin verander het,
sit ek my hand op jou voorkop:
jou gedagtes was kleiner as die palm van my hand,
maar ek het geweet dis ‘n fout,
soos die fout van die hand wat
die son toemaak.
*
Die reuk van malvas
maak herinnering oop.
In jou, het my vermoeienis
‘n herberg gevind.
Selfs oleander
sal nie duur nie.
Wat was, sal nooit
weer terugkeer nie.
Onbreekbaar soos ‘n eed:
jou belt, jou rok.
Dit wat in die kamer geruis het
sal nie terugkeer nie.
‘n Gefossileerde blaar,
‘n nabootsing van tyd,
op die vensterbank.
Kom ons val die tye in.
Alles het ons toegemaak.
In die lang nag
sal ons woede
ook lig wees.
Glans van sy en mes,
die afstandelike see.
‘n Stoel wat beweeg.
Bedek jou, bedek my!
*
Laastens die hare, om weer droog te word
toe ons reeds ver van die see af was,
toe woorde en sout, wat met ons versmelt,
sugtend skeivan mekaar,
en jou liggaam nie meer letsels wys
van ‘n verskriklike wond nie.
En tevergeefs het ons ‘n paar dinge op die strand vergeet,
soos ‘n verskoning om weer daarna terug te keer.
Ons het nie.
Ek onthou daardie dae
met jou naam daarop, soos die naam op ‘n skip,
en hoe ons deur twee oop deure
‘n peinsende man sien staan het, en hoe ons na die wolke gekyk het
met die oë wat ons van ons vaders geërf het,
wagtend op reën.
Snags as die aarde afkoel,
het jou liggaam die hitte nog lank behou
soos die see.
*
Nee, nee, het jy gesê.
Deur die venster het die lig
mirakelagtig oor jou lyf gespeel,
groter as die mirakels
wat met my in die woestyn gebeur het.
Nee, nee, het jy gesê.
En jy was mooi soos verspeelde tyd.
En op die Negende van Av*, het Jerusalem
voor ons oë in vlamme opgegaan.
En ‘n jaar later,
was dit ons wat brand
voor die oë van die wit stad.
*
Soos die afdruk van ons lywe,
sal daar geen teken wees dat ons hier was nie.
Die wêreld sluit dig agter ons,
die sand is weer gladgestryk.
En reeds is daar datums op kalenders
waarin jy nie meer sal bestaan nie,
reeds ‘n wind wat die wolke bring
wat nie op ons sal reën nie.
En jou naam verskyn op die passasierslyste
van skepe en in die gasteboeke
van hotelle waarvan die einste name
die hart doodmaak.
Die drie tale wat ek ken,
alle kleure wat ek sien en oor droom,
help my nie.
*
Dit was ‘n somer, of sy einde. Ek het
jou voetstappe gehoor van oos na wes
vir die laaste keer. Sakdoeke, boeke, mense
was vergete in die wêreld.
Dit was somer, of sy einde,
daar was middagure,
en jy.
Vir die eerste keer, het jy ‘n doodskleed gedra
en dit nie geweet nie.
Want dit was met blomme borduur.
*
As jy met ‘n bitter mond soet woorde sê
sal die wêreld nie soet word nie
en dit sal nie bitter word nie.
En dis geskryf in die boek dat ons nie sal vrees nie.
En dis geskryf dat ons ook sal verander,
soos die woorde,
in die toekoms en in die verlede,
in meervoud en in eensaamheid.
En binnekort, in die nagte wat kom,
sal ons verskyn, soos dwalende akteurs,
elkeen in die drome van die ander
en in die drome van vreemdelinge
wat ons nooit saam geken het nie.
* Av is die naam van ‘n maand in die Joodse kalender – +/- die ekwivalent van Julie, die 10de maand van die Joodse jaar. - MJ
*
‘n Hond agterna
Nadat jy my gelos het
laat ek ‘n bloedhond snuif
aan my bors en aan my maag.Laat ek hom
met gesperde neusvleuels
jag om jou te vind.
O, ek hoop hy sal jou kry en jou minnaar
se balle aan flarde skeur en sy penis afruk
of dan ten minste
tussen sy tande een van jou sykouse vir my bring.
*
Weervoorspelling
Dit sal bewolk wees. Dit sal reën.
Ons sal lewe en sterwe. Wees bedag daarop.
Daar sal sluimerwinde waai. Ek sal jou
sien in die eerste swaar opwinding.
Jy sal my sien, soos ‘n reën wat stort
oor jou gesig na my opgehef. Dit sal koud wees.
Daar sal hoogtes wees, en laagtes. En met wie
sal ons praat as ons nie meer daar is nie? Daar sal
goeie weer wees vir minnaars op die argaïese heuwel.
Uit al vier rigtings van my lewe, sal die wind aankom.
Dit sal donker wees. Daar sal golwe wees. Dit sal nie matig wees nie.
Daar sal ‘n wolk wees. Daar sal ‘n reënboog in jou lyf hang.
Ons sal nie meer daar wees die dag daarna nie. Dit sal koud wees
in die valleie. Daar sal mis wees. Ons sal uiteenstuif.
*
Sandale
Sandale is die skelet van die skoen,
die skelet, en die enigste stem.
Sandale is die teuels van my voete op galop.
Sandale is die grastoue van ‘n moeë voet, biddend.
Sandale is my eie lappie grond waarop ek loop
oral waar ek gaan, ambassadeurs van my tuiste,
my troue land, die hemelruim
en die klein swerwende kreature van die aarde
en hulle dae van vernietiging wat nog kom.
Sandale is die jeug van die skoen
en ‘n herinnering van togte deur die wildernis.
Ek weet nie wanneer hulle my gaan verloor nie
of wanneer ek hulle sal verloor nie, maar hulle gaan
verlore wees, elkeen in ‘n ander plek:
een sandaal tussen rots en struike
nie ver van my huis af nie, die ander,
sinkende tussen duine naby die Groot See
soos ‘n son wat sak
gepunt in die rigting van ‘n sonsondergang.
*
Ek stap verby ‘n huis waar ek gewoon het
Ek stap verby ‘n huis
waar ek eenmaal gewoon het:
‘n man en ‘n vrou is nog daar
ingefluister bymekaar.
Baie jare het verloop
in ‘n sagte murmeling
van die traplig wat aangaan
en af
en weer aan.
Soos klein letsels is die sleutelholtes
waarvan al die bloed uitgesypel het. En binne,
die mense, bleek soos die dood.
Weer wil ek staan soos eenmaal lank gelede
met ’n geliefde in die arms
die ganse nag in die opening van die deur.
En toe ons met dagbreek vertrek
het die huis uitmekaar geval en sedertdien die stad
en sedertdien die hele wêreld.
Weer wil ek verlange ken
totdat my vel verwond is
met die brandmerke se swart skroei.
Weer wil ek geskryf staan
in die Boek van Lewe, elke liewe dag geskryf word
totdat die skrywende hand daarvan pyn.
*
Ek het baie harig geword
Ek het baie harig geword, oor my hele liggaam.
Ek is bang dat hulle my gaan jag vir my pels.
My veelkleurige hemp is nie ‘n teken van die liefde nie:
dis ‘n lugfoto van ‘n stasie vir treine.
Snags is my liggaam wyd oop en wakker onder die laken
soos oë geblinddoek van iemand wat geskiet gaan word.
Ek leef soos ‘n vlugteling en ‘n rondloper, ek sal doodgaan
vir nog-
en ek wou stil wees, soos ‘n ou stadsmuur
waarvan die stede almal vernietig is,
en vreedsaam,
soos ‘n vol begraafplaas.
Bronne:
1. Yehuda Amichai: A Life of Poetry 1948-1994. Translated from the Hebrew by Benjamin and Barbare Harshav. HarperPerennial, New York,1995
2. The selected poetry of Yehuda Amichai. Newly revised and expanded edition, translated by Chana Bloch and Stephen Mitchell.University of California Press, London, 1992
[Vertaal deur Marlise Joubert uit bg. Engelse vertalings van Amichai se werk.]
*
Noord van San Francisco
Hier raak die sagte heuwel aan die oseaan
asof die een ewigheid aan ‘n ander een raak
en die koeie wat daarop wei ignoreer ons,
soos engele.
Selfs die reuk van ryp waatlemoen in die kelder
is ‘n voorspel tot vrede.
Die donker maak geen oorlog teen die lig nie,
dit dra ons vorentoe
na ‘n ander lig, en die enigste droefnis
is om nie te vertoef nie.
In my land, wat heilig genoem word,
laat hulle nie toe dat ewigheid bly nie:
hulle het dit in klein religieë verdeel,
afgebaken vir die sones van God,
versplinter tot fragmente van geskiedenis,
skerp en verwondbaar tot die dood toe.
En die rustige panorama is verander
in ‘n stuiptrekkende nabyheid, ‘n pynlike hede.
Op die strand by Bolinas, aan die voetenentvan houttrappies,
sien ek enkele meisies wat nakend in die sand bly lê,
hulle koppe gebuig, dronk
van die ewige koninkryk,
hulle siele soos deure
wat toemaak en oopmaak,
toemaak en oopmaak
op die ritme van die branding.
*
Herfs in Connecticut
Blare val van bome af
maar woorde vermenigvuldig op mense.
Klein rooi vrugte lê onder die sneeu en bly rooi.
Die baldadige speletjies van kinders
het huislik geword.
Teen die muur, prente van wenners en verloorders,
jy kan die verskil nie sien nie.
Die ritmiese slae van swemmers
het verdwyn in stophorlosies.
Op die verlate kus, opgevoude strandstoele
geketting aan mekaar, die slawe van somer.
Die songebruinde lewensredder sal bleek word in sy huis
soos ‘n woedende profeet in vredestyd.
Ek skuif deur stemmings
soos die motor se ratte,
van dier tot plant
en dan tot klip.
*
’n Tydlose Venster
Eenmaal in ’n tuin het ek ’n lied
gehoor of ’n ou vergete seëning
En bokant die donker bome
’n venster wat altyd verlig was, ter herinnering
aan die gesig wat daardeur gekyk het
en daardie gesig
was versonke in die herinnering aan ’n ander
verligte venster
*
Jasmyn
Die jasmyn geur oor ons, soos altyd, van veraf,
toe ons dronk en weerloos was.
Die hele aand praat ons oor die pantser van parfuum
wat met pyn deurboor sal word, die koestering
wat soetigheid bied, die afsondering
wat bruin sjokolade gee,
oor ou teleurstellings wat die drome
van jongmense word soos klere wat uit die mode gaan
