Posts Tagged ‘Metafoor’

Marlies Taljard: Hoe vou ʼn mens sy liggaam in die vorms van woorde (Deel 3)

Friday, June 12th, 2015

The hunted – Maureen Quin

ʼn Paar weke gelede, in my tweede blog oor Heilna du Plooy se gedigreeks Die jag, het ek probeer aantoon dat die reeks nie ʼn blote poëtiese beskrywing of ʼn eenvoudige herinterpretasie van Maureen Quin se reeks beeldhouwerke, The hunt, is nie. Sy struktureer die reeks doelbewus met inagneming van Aristoteles se beskrywing van die tragedie en maak selfs van sy terminologie gebruik om haar werkwyse openbaar te maak. In hierdie blog wil ek enkele opmerkings maak oor die mitologiese inhoud van die gedigreeks, asook oor die metaforiese struktuur van die reeks met betrekking tot die beelde wat as inspirasie daarvoor gedien het. Ek beoog nie om ʼn volledige argument te voer of selfs om ʼn omvattende interpretasie te verskaf nie – ek laat dit aan die leser oor en hoop dat iemand deur dié reeks blogs geïnspireer sal word om ʼn artikel oor hierdie interessante reeks gedigte te skryf.

Die jag as mite

In The Grail Legend skryf Emma Jung en Marie-Louise von Franz: “The fascination and vitality of myths and fairy-tales lie precisely in the fact that they depict basic forms of human experience. For this very reason the same motifs are found the world over, not only as the result of migration but also because the human psyche which produces them is everywhere the same” (p.37) (…) Whenever a motif appears in such numerous repetitions or modifications, it indicates, psychologically, that it is not understood in consciousness, and that it will therefore emerge in ever new forms in an effort to gain attention (p.242).

Die meeste bronne is dit eens dat die mite ʼn universele of argetipiese waarheid bevat. Soms is dié waarheid ʼn skeppings- of ontstaansgeskiedenis, soms hou dit verband met abstrakte aspekte van die menslike bestaan. Lees ʼn mens Heilna du Plooy se “Gesprek met die beeldreeks The hunt van Maureen Quin”, Die jag, is dit onmiddellik duidelik dat die dramatiese gegewe wat die gedigte onderlê, mities van aard is.

Die gedigreeks Die jag begin met die gedig Die man wat hoofsaklik beskrywend van aard is en nou aansluit by die beeld Bushman. Die gedig fokus, soos die beeld, op die essensiële eienskappe van die mens: hy is “tot die essensiële been / en spiere afgeskaal”, hy het “ʼn regop rugstring”, spiere, ʼn “uitgestrekte nek” en ʼn “klein kop”. Die gewrigte werk soos ʼn hefboom. Die “regop rugstring” onderskei die mens van die dier. Ofskoon sy kop klein is, is daar reeds tekens van menslikheid in hierdie wese. Dat sy kop so klein is “soos van ʼn hotnotsgod” impliseer ʼn spirituele bewustheid – die hottentotsgod is ʼn mitologiese figuur van die Sangemeenskap. Intelligensie word gesuggereer deur die “instrument” wat die mens gemaak het “wat soos ʼn speer so skerp word / wanneer hy hom verweer.” Eties gesproke is die mens dus toerekeningsvatbaar.

Die volgende gedig, Die jagter, begin met ʼn beredenering, ek wil dit selfs ʼn motivering of ʼn verweer noem waarin dit duidelik gaan oor etiese kwessies:

Dit is normaal, die jag,

want mens en dier moet eet.

Albei staan skuldig en onskuldig –

hulle moor om te oorleef.

Dan volg ʼn beskrywing van die dier na aanleiding van die beeld The hunter: “Hy weet niks van pyn”. Vervolgens word die figuur van die mens beskryf: “Op die dier se kruis sit ʼn klein figuur” (…) “Hy weet dat hy weet van reg en verkeerd.” Die mens hou die dier “streng onder beheer.” Die slot van die gedig lui:

Van trillende neusvleuel tot stertkwas is die een natuur,

die ander dra in homself die toksiese vonk van kultuur.”

In hierdie gedig kom die basiese verskille tussen mens en dier aan bod – verskille wat uiteindelik sal lei tot die uitbuiting van alles wat nie-mens is, deur die mens.

In gedig III, Jag, n.a.v. die beeld Chase I, word verder wegbeweeg van die beeld as sodanig en word die gegewe van die jag geabstraheer tot magsmisbruik as sodanig:

Iets of iemand moet val.

Dis nodig en dis mooi.

En jammer vir die prooi.

.

Weer en weer kom ʼn vyand,

ʼn versoeking van olie of goud.

Almal omhels die geleentheid

want vrede verveel en rus raak oorbodig.

(…)

Die gewete oor noodsaak

en wil eindelik afgelê,

word die spel suiwer stryd.

Beplande konfrontasie voed

die verslawing, die ekstase,

die euforie van mag in die kryt.

In gedig IV, Die prooi (n.a.v. The hunted) verskuif die perspektief van die jagter wat vasgevang is in die euforie van mag, na die gejagde. Die jagluiperd word in die beeldreeks nou met ʼn perd vervang en Du Plooy verreken hierdie verandering deur verwysing na een van die bekendste anti-oorlogkunswerke, namlik Pablo Picasso se Guernica (1937) waaarin die skreeuende perd simbool word van die verskrikking van die Spaanse Burgeroorlog. Die skildery, in skakerings van swart, grys en wit is 3.5 meter breed en 11.8 meter lank en beeld die geweld en vernietiging van die oorlog uit deur te fokus op die swaarkry van mense en diere en die vernietiging van geboue. In du Plooy se gedig, wat die “verskroeiende hitte van die geveg” uitbeeld, klink die slot só:

en in die pandemonium

is dit uiteindelik

die perd wat sy bek

erbarmlik

wyd ooprek

en hartverskeurend skreeu.

Hier het die digter geheel en al wegbeweeg van die beeldgegewe na ʼn interteks wat met dieselfde tematiese materiaal as die Quin-beeld werk.

Gedig V, Naweë, (n.a.v. The kill) bevat, in Aristoteles se terminologie, die peripeteia of ommekeer: die mens raak bewus van sy boosaardigheid en morele ontaarding. Hy “smag … na ouwêreldse woorde / van ʼn kanonieke profeet”. En dan kom die “profeet” aan die woord met verwysing na die beeld Pietà:

Pieta - Maueen Quin

Pieta – Maueen Quin

“Voordat jy omdraai

en wegloop, sal jy

jou slagoffer opneem.

.

Jy sal hom op jou skouer dra

of op jou rug, en waar jy sit,

sal hy lê op jou skoot.

.

“In jou huis sal hy saans

oor jou bene hang,

om jou knieë vou

soos ʼn swaar koue karos,

sy slap en leë lewensvel

jou doodskleed van verwyt.

.

“Jy sal oor hom buig

en treur, jou skouers

krom geknakte vlerke.

Ver vooroor sal jy hang

vanweë jou wonde

en sy pyn sal jy dra.”

In die slotstrofe van die gedig kom die abstrakte verteller weer aan die woord:

Sou jy, in die aanloop,

by die aanhef van die stryd

jouself só kon vooruitsien?

Jy, in hierdie diepste rou?

Jy, wat so goed geweet het wat jy wou?

En kán jy dit wel dra, die smart van ʼn pietà?

Gedig VI, Anagnorisis (wat die beelde Grief, Remorse, Devastation en Supplication betrek), beeld die insig van die mens in sy onbenydenswaardige, hopelose posisie uit. Soos in die vorige gedigte, werk ook hierdie gedig lankal nie meer met die fisiese beelde wat die primêre interteks van die gedigreeks vorm nie. Hier handel dit om argetipiese, abstrakte waarhede:

Was daar in elke geval ooit iemand

eerlik in die lengte en die breedte,

die hoogte en die diepte

van oerwoorde soos berou,

belydenis, boetedoening

en verootmoediging?

Dan kom die profetiese woorde van die orakel/profeet weer tot die mens:

“Teen die grond sal jy huil

omdat jy weerloos is.

Jy sal jou handpalms

oop hou, omgedraai na boontoe

want as jy nog wil lewe,

moet jy versoening soek

oor mense en oor diere.”

Die laaste gedig van die groep, VII Pathos (n.a.v. The ultimate sacrifice) suggereer die laaste deel van Aristoteles se tragedie, naamlik lyding. In hierdie gedig word ʼn reddende wese wat ooreenkoms met die Christus-figuur vertoon, deur ʼn vrou geoffer. Hierdie gedig beskryf, soos die eerste gedig in die reeks, die beeld van Quin redelik getrou. Die implikasie is dat die mens nie self die skade kan goedmaak wat hy aangerig het nie, maar dat hy ʼn (R)redder nodig het, soos dit in die vorige gedig deur die profeet/orakel waargesê word:

The ultimate sacrifice - Maureen Quin

The ultimate sacrifice – Maureen Quin

“Woordeloos sal jy jou skuld

moet toelaat om jou te oorspoel.

Totdat die storm uitgewoed is,

sal jy vergeefs jou arms oopgooi

om die verlorenes vas te hou.

Op jou knieë sal jy vra

dat jy vergewe word.”

Met inagneming van die bostaande beskrywing van die gedigreeks van Heilna du Plooy, is dit insiggewend om te kyk na die beskrywing wat André Jolles in sy boek Einfache Formen (1930) van die mite gee. Daaruit blyk des te meer die sterk mitologiese aard van die gediggegewe.

Dit is veelbetekenend dat die digter die gedigreeks juis ʼn “gesprek” noem – veral as in ag geneem word dat André Jolles die mite basies beskou as ʼn vraag en ʼn antwoord. Jolles beskryf die essensie van die mite soos volg: “Es ist etwas vorangegangen, und dieses Etwas war eine Frage, waren viele Fragen. Und nun geht dem Fragenden eine Antwort zu. Diese Antwort ist so, daß keine weitere Frage gestellt werden kann, so, daß im Augenblicke, da sie gegeben wird, die Frage erlischt; diese Antwort ist entscheidend, sie ist bündig.” (Iets het gebeur, en hierdie iets was ʼn vraag, baie vrae. En nou word aan die vraagsteller ʼn antwoord verskaf. Hierdie antwoord is van so ʼn aard dat geen verdere vrae gestel kan word nie, so dat op die oomblik waarop die antwoord verskaf word, die vraag verdwyn; die antwoord is finaal en bondig.) Die mens is die vraagsteller wat die wêreld waarbinne hy leef, wil verstaan – nie net die tasbare dinge soos die son, maan en sterre nie (vgl. Genesis 1), maar ook metafisiese verskynsels. Die antwoord op hierdie vrae, wat altyd algemeen-menslik, universeel of argetipies van aard is, is die mite. Jung en Franz verwys daarna as “basic forms of human experience”.

Jolles trek verder ʼn interessante verband tussen die mite en die orakel soos dit byvoorbeeld by Herodotus voorkom. Die orakel word geraadpleeg met die veronderstelling dat ʼn antwoord verskaf sal word op ʼn dwingende vraag. Jolles stel dit egter duidelik dat dit, anders as by die orakel, in die mite nie sommer gaan oor enige willekeurige vraag nie, maar oor iets wat vir alle mense en alle tye geld. Die mite en die orakel hoort volgens Jolles tot dieselfde Geistesbeschäftigung of geestesaktiwiteit. Beide is waarsegging (waar-segging; dit sê die waarheid). Ook die woord “openbaring” sou gebruik kon word om die mitiese aktiwiteit te beskryf, maar dan met dié voorbehoud dat dit nie in die teologiese sin gebruik word waarin die wil van God of die gode direk geopenbaar word nie, maar wel in die sin van “oopmaak” van dit wat vir die mens verborge is/was. Hierdie aktiwiteit kom ook in Du Plooy se gedigreeks voor, naamlik in die profetiese woorde van die “kanonieke profeet” wat die lot van die mens, soos dit deur homself en sy immorele optrede bepaal is, uitlê (waar-sê).

ʼn Derde interessante opmerking wat Jolles oor die mite maak, is dat wanneer mense in die hoogste nood verkeer, die moontlikheid bestaan dat ʼn reddende wese mag verskyn om hom ʼn uitweg uit sy lyding te bied. Hierdie wese is “von höherer, besonderer Art” (hoog en besonders van aard) – ʼn nie-geslagtelike wese ʼn tipe androgene god) wat egter die vorm van ʼn maagd of ʼn jongman kan aanneem. So ʼn reddende figuur is byvoorbeeld Johanna van Arkel of, soos Jolles aanvoer, Athena wat die Grieke help in die Trojaanse Oorlog deur spiese van hulle af te wend en hulle krag te gee. Sy/hy veg egter nie self nie. Jesus Christus is ʼn tipiese voorbeeld van so ʼn reddende figuur (soos deur die Quin-beeld en Du Plooy se gedig gesuggereer), asook die goddelike Uschas in die Rigveda wat, net soos Athena, op ʼn strydwa verskyn met oorlogwapens toegerus.

Die mite, soos André Jolles dit verstaan, werk soos volg: “Die Wett der Mythe ist keine Welt in der es heute so und morgen anders zugeht, in der etwas kommen, aber auch ausbleiben kann; sie ist eine Welt, die Befestigung sucht, eine feste Welt.” (Die wêreld van die mite is nie ʼn wêreld waarin dit vandag so en môre anders gaan nie, ʼn wêreld waarin iets net sowel kan gebeur as nie gebeur nie; dit is ʼn wêreld wat soek na standvastigheid, ʼn vaste wêreld.) Dus ʼn wêreld wat deur alle mense verstaan en begryp kan word, ongeag waar hulle hulleself in tyd of ruimte bevind, in hierdie geval ʼn wêreld van die gees waarin die verbod op moord en die opdrag van naasteliefde ʼn universele etiese ingesteldheid is.

Beskou in die lig van hierdie siening van die mite, is dit duidelik dat die gedigreeks Die jag mities van aard is. Die reeks gedigte wil die argetipiese inhoud wat deur die beeldreeks gesuggereer word, deur middel van die poësie verryk, toelig en nuutbedink. Dit is nie ʼn poging om die beeldreeks te beskryf nie, maar – soos in die mite – word ʼn vraag aan die reeks beelde gestel ten opsigte van hulle betekenis, en die antwoord kom in die vorm van argetipiese, algemeen-menslike insigte, profesieë en simbole. Hierdie verhouding word, retories gesproke, ook verteenwoordig deur die metafoor.

Die jag as metafoor

Die mite en die metafoor is inherent verwant aan mekaar. Randall O. Steward skryf: “As we study the ancient myths, we discover we are actually dealing with metaphors – visual and colourful figures of speech used to add depth and meaning to an idea (…) [The Greeks] believed in their myths, but only figuratively, and they were mostly speaking about their own humanity.” In Metaphor and paradox sê Thomas Ross: “The transformational power of language is an opening into myth. Myth, like metaphor, is a way of thinking about one order of things in terms of a different order (…) Myth permits a way of thinking about what we mortals mean in terms of the gods we are not.” Ten opsigte van die ikoniese beeldhouwerke wat deel uitmaak van The hunt, is die gedigreeks Die jag ʼn poging om die beelde te transformeer na ʼn ander medium, naamlik poëtiese taal, om ʼn slag anders te dink oor die beelde, ander sintuie te gebruik in terme van betekenisgewing en om die onsegbare wat in die ikoniese beeldhouwerke skuil, talig te suggereer. ʼn Mens sou kon beweer dat Du Plooy se gedigte in dieselfde verhouding ten opsigte van die beeldreeks staan, as wat ʼn metafoor ten opsigte van ʼn gedig of ʼn stuk prosa of enige ander taaluiting staan. In die woorde van William H. Gass: “We use metaphor when description, explanation and theory fall short. A metaphor moves toward meaning by circling around definition, description and explanation (…) It presents to the mind one thing in order that the mind may seem to have posession of another” (Fiction and figures of life).

Soos by die mite, is die aard van die metafoor ook dat ʼn algemeen-geldende “waarheid” daardeur geïmpliseer word. Ek wil ʼn laaste aanhaling as motivering aanbied. Joseph Campbell (Thou art that, p.91) beskryf die werking van die metafoor soos volg: “These [metaphorical] images must point past themselves to that ultimate truth which must be told: that life does not have any one absolutely fixed meaning. These images must point past all meanings given, beyond all definitions and relationships, to that really ineffable mystery that is just the existence, the being of ourselves and of our world. If we give that mystery an exact meaning we diminish the experience of its real depth. But when a poet carries the mind into a context of meanings and then pitches it past those, one knows that marvelous rapture that comes from going past all categories of definition. Here we sense the function of metaphor that allows us to make a journey we could not otherwise make, past all categories of definition.”

Deur haar gedigte oor die Quin-beelde wil Heilna du Plooy onder andere te kenne gee dat die beelde nie deur middel van letterlike woordbetekenis gerepresenteer kan word nie. Daarom maak sy van ʼn ander kodestelsel, naamlik die mite wat by wyse van ʼn poëtiese teks aangebied word, gebruik om aan te toon dat daar ʼn argetipiese waarheid aan dié beelde kleef, wat nie deur woorde (of beelde) gerepresenteer kan word nie, ʼn waarheid waaroor slegs deur middel van die mite en die metafoor, waarin die essensie ongesê bly, aangeraak kan word.

Pieter Odendaal. “elke slag as jy my lees bly daar iets minder van my oor” – Breyten se nuwe bundel

Tuesday, February 22nd, 2011

weglêbrief vir gedig

Liewe gedig, bly by my.

Moet my nie nou so na aan die einde

In die steek laat nie. Ons kom al baie stories saam

Oor jare en getye, deur lande en landskappe en liefdes

En geheime kamers waar galge getroon het,

Van die een masker na die ander

Apestreek of apostroof of begrafnis.

[…]

Jy is die enigste een wat ek ooit toegelaat het

in die intieme verloorplekke, om sáám met my

en die geliefde onder die laken te lê

met jou voete soos skurwe metafore.

© Breyten Breytenbach

Uit: die beginsel van stof, 2011.

Breytenbach tydens die bekendstelling van sy nuwe bundel.

Breytenbach tydens die bekendstelling van sy nuwe bundel by die Breytenbach Sentrum.

Breytenbach het skielik oud geword: Toe ek hom drie jaar gelede in Protea Boekwinkel gesien het, was sy hande nog nuuskierige konyne op die stoelleunings gewees. Maar Donderdagaand, by die bekendstelling van sy nuwe bundel in Wellington, was sy oë moeg. Moet egter nie dink dat  hy klaargefight is nie: Alhoewel sy nuwe bundel, die beginsel van stof, getuig van ‘n deurleefde doodsbewussyn, bly hy steeds stoutgat vir die leser tussen die versreëls deur knipoog. Hy speel steeds onverpoos met woorde – miskien nou meer as ooit tevore, omdat hy die tyd het om hulle soos kleintydfoto’s langs mekaar te sit en te sien hoe dié een darem baie vet geword het, te onthou hoe dáái een per ongeluk met die verkeerde boetie getrou het, hoe lelik dié een se kinders toe uitgedraai het.

Breytenbach het Donderdagaand dikwels die skemerende lug ingekyk, so asof hy die wind kon sien. Hy’t stil en werfhanerig op ‘n turkoois bank in die agterjaart van die Breytenbach-sentrum gesit met Lousie Viljoen aan sy sy. Sy’t die gesprek gelei en Antoinette Kellerman (haar los pers toppie het golwe in die wind gemaak) het van die nuut-gebundelde verse voorgelees. Haar voorlesings was deurwinter gewees soos goeie whiskey en Schalk Joubert se imrpomptu begeleidings op die elektriese en baskitaar was aandoenlik.

Antoinette Kellerman en Schalk Joubert

Antoinette Kellerman en Schalk Joubert

“Metafore behels die herkenning van die moontlikhede van die onvoltooide,” het Breytenbach tydens sy gesprek met Louise Viljoen bespiegel terwyl die sonlig agter die berge endgekry het, “en hulle is die plofstof van die poësie, die vesels van taal”. Ek wonder of Ricoeur ooit enige van Breyten se Franse vertalings gelees het? Hulle sou lekker om dieselfde vuurtjie kon sit. Hieronder volg enkele van my gunsteling metafore uit die nuwe bundel:

  • “die hond se blaf ‘n donker vlieër / weggewaai in die donkerte” – “‘n voetnoot onder die geskiedenis”, bl. 11.
  • “al wat oorbly van laatsomer se rooi knewels / in die granaatboom is leë dope / soos skulpe sonder see” – “jaarbrief”, bl. 53.
  • “is ons die vel van die aarde / wat met die jare sal plooi / tot verborge patrone van liefde?” – “die hart-stér”, bl. 65.
  • “trek die laken oor die onbetaamlike wit wond / van die droom wat teen jou oë kom klop het / soos ‘n bloederige duif” – “brief (oorgang)”, bl. 77.
  • “ek wou nog vir jou sê / dat ons jou as toe uitgestrooi het / […maar dat] miere nie hoedjies daarvan sal kan maak / vir hulle nagmaaldienste nie” – “die uitstrooiing van die as”, bl. 179.

En oor die dood raak Breyten sedert die ysterkoei moet sweet steeds nie uitgeskryf nie. Hy’t Donderdagaand Waiting for Godot aangehaal om sy bemoeienis met ons onverdringbare sterflikheid te illustreer: “I cannot go on. I must go on.” So tussendeur die verrigtinge het die wind skielik erg opgekom en ‘n stofwarrel het deur die gehoor getrek. Breyten het in die donkerte verdwyn soos die wind die kollig omgewaai het.

die guns

O Here, wanneer jy weer hierlangs verbykom –

dink aan oom Martin, aan Daantjie, aan my ma . . .

Maak hulle wakker sodat hulle nog net één keer

mag sien hoe wonderbaarlik is hierdie wêreld,

nog één keer opgewonde soos perde op stal

die vars oggendlug van oneindigheid mag ruik

Oukei, ek weet, ek weet ons het alles opgefok –

maar o Here, skud die stof uit hulle beendere

sodat hulle nog net één keer mag hoor hoe jubel

die nagtegaal in die kloof, mag sien – nee voel

hoe bloos ons aarde soos ‘n ryperwordende appelkoos

wat wangdraai ooste toe as die nag haar onttrek

Moenie snoep wees nie, o Here – gee, géé

vir oom Martin, vir Daantjie, vir my ma en al die geslagte

dooies één oogknip se onthou in hierdie benoude

ewigheid van verdwyning, opdat ons almal

onder die kors vergetelheid vir ‘n stonde in die tombe

weer die bons van lewe vir jou onthalwe mag deel.

© Breyten Breytenbach

Uit: die beginsel van stof, 2011.

Pieter Odendaal. Metafore as die katalisators van visioenêre versinsels – ‘n finalejaarsopstel

Sunday, January 30th, 2011
Paul Ricoeur

Paul Ricoeur

Ricoeur is een van my gunsteling kontinentale filosowe omdat hy enersyds dié ouens se kenmerkende poëtiese skryfstyl en voorliefde vir allesomvattende teorieë deel en andersyds hul dikwels ongegronde veralgemenings met ‘n analitiese noukeurigheid uitbalanseer.Verlede jaar moes ek ‘n filosofie-opstel vir Dr. Louise du Toit skryf oor Ricoeur se idees oor metafore en dit op ‘n spesifieke gedig toepas. Ek het Breytenbach se onvergeetlike “nagmaal” uit Die ysterkoei moet sweet gekies. Gister kom ek toe weer op die opstel af en as gevolg van my jeugdige waagmoed en ‘n gebrek aan idees vir ‘n nuwe blog het ek besluit om dit hieronder te plaas.

Metafore as die katalisators van visioenêre versinsels: ‘n Ondersoek na Ricoeur se opvatting rakende die hermeneutiese belang van metafore

Hierdie opstel sal poog om te wys waarom metafore as die “katalisators van visioenêre versinsels” herbeskryf kan word deur Ricoeur se opvatting rakende die hermeneutiese belang van metaforiese taalgebruik uiteen te sit. Die onderskeid tussen semantiek en semiotiek sal as ‘n wegspringpunt dien om Ricoeur se taalfilosofie in voëlvlug te behandel waarna die voorregsposisie wat hy aan die gebruik van metafore binne taal toeskryf, ondersoek sal word. Die bespreking sal deurgaans toegelig word met verwysings na Breyten Breytenbach se gedig “nagmaal”.

Volgens The Oxford Companion to Philosophy is semiotiek “[the] general theory of signs” (2005: Sv. ‘semiotics’), terwyl semantiek verstaan word as “the general study of the interpretation of signs, and in particular the interpretation of the sentences and words of languages” (The Oxford Companion to Philosophy 2005: Sv. ‘semantics’). Vir Ricoeur verteenwoordig semiotiek en semantiek twee verskillende benaderings tot taal. Hierdie onderskeie benadering behels die volgende:

Ricoeur definieer semiotiese entiteite as tekeneenhede, as blote “distinctive and oppositive units within specific systems: phonemes within phonological codes, morphemes or sememes within lexical codes, syntactic forms of rules within syntactic systems” (1991: 66). Hierdie tekeneenhede word slegs op grond van hul verskille tot ander elemente in die onderskeie sisteme gedefinieer en hou geen verband met ‘n buite-linguistiese werklikheid nie – hulle funksioneer slegs intralinguisties. Verder beklemtoon Ricoeur dat daar ‘n eindige hoeveelheid tekeneenhede is omdat die onderskeie tekensisteme geslote is en dat die tekeneenhede van spesifieke kombinatoriese reëls gebruik maak om ander tekeneenhede te vorm. So word ‘n handjievol foneme byvoorbeeld ingespan om leksikale eenhede te vorm. Soortgelyke beperkings geld vir die leksikale en sintaktiese semiotiese sisteme (Ricoeur 1991: 66).

Aan die ander kant definieer Ricoeur semantiese eenhede as die betekenisdraers van taal. Die kleinste semantiese eenheid is nie die morfeem of die woord nie, maar die sin (Ricoeur 1978: 135). So lank as wat woorde in woordeboeke skuil, is hulle bloot leksikale entiteite wat deel uitmaak van ‘n semiotiese sisteem. Hulle verkry eers betekenis wanneer hulle as die logiese subjekte of predikate van ‘n proposisie funksioneer (Ricoeur 1991: 69). Hierdie semantiese eenhede vorm dan ook die boublokke van diskoers, waar diskoers verstaan word as unieke en konkrete taalgebeurtenisse wat binne spesifieke kontekste plaasvind. Beide dialogiese situasies en geskrewe tekste word deur Ricoeur as diskoers geklassifiseer, siende dat sinne die boublokke van beide vorm. Voorts identifiseer hy vier eienskappe van diskoers, by name diskoers as gebeurtenis, diskoers as ‘n versameling proposisies, diskoers as handeling en diskoers as betekenisvolle taaluitinge met verwysing (1978: 136-137).

Eerstens is diskoers ‘n gebeurtenis wat, anders as die blywende semiotiese sisteme van taal, verskyn en verdwyn. Diskoers het ‘n vervlietende aard, maar kan terselfdertyd as dieselfde gebeurtenis heridentifiseer word. Tweedens bestaan diskoers uit sinne wat deur ‘n proposisionele struktuur gekenmerk word, naamlik ‘n “inner opposition between a pole of singular identification […] and a pole of general predication” (1978: 136). ‘n Sin uit Breytenbach se gedig sal hierdie eienskap goed illustreer: “jou ribbe dy en trek” (r. 7 – Sien Addendum). Hier is “jou ribbe” die subjek, of die “pole of singular identification”, terwyl “dy en trek” die predikaat, oftewel die “pole of general predication” is. Die aangesprokene se ribbe is ‘n spesifieke entiteit, terwyl die “dy en trek” ‘n aksie is wat ook op ander subjekte van toepassing gemaak kan word en daarom algemeen is. Die derde eienskap van diskoers behels dat dit ‘n handeling is. Diskoers bestaan nie net uit proposisies nie, maar ook uit intensies agter hierdie proposisies. Die spreker van die gedig konstrueer nie net proposisies nie, hy wil ook iets met die proposisies bereik (meer oor die doel van poëtiese tekste later). Laastens word diskoers ook gekenmerk deur betekenis (“sense”) en verwysing (“reference”). Die betekenis van ‘n sin lê vir Ricoeur in die “immanent design of discourse” (dit wat gesê word), terwyl die “verwysing” van ‘n sin die vermoë is om na ‘n ekstralinguistiese werklikheid te verwys (1978: 137).

Uit die bogenoemde bespreking is dit duidelik dat diskoers altyd ‘n kontekstuele gebeurtenis is. Hierdie konteks waarin taaluitinge plaasvind behels vir Ricoeur die volgende: “[It] is not only the linguistic environment of the actual words, but the speaker’s and the hearer’s behaviour, the situation common to both, and finally the horizon of reality surrounding the speech situation” (1991: 70). Ons sal later sien wat hierdie konteks behels as dit by die lees van ‘n gedig kom wat besaai is met metaforiese taalgebruik. Vir nou is dit voldoende om die volgende te besef: Aangesien diskoers gekenmerk word deur die uniekheid van die konteks waarbinne dit plaasvind en die kontekste waarbinne diskoers kan plaasvind volgens Ricoeur onuitputbaar is (1991: 69), kan diskoers as die oneindige gebruik (die semantiese eenhede) van beperkte middele (die semiotiese entiteite) beskryf word (Ricoeur 1991: 65).

Ricoeur verkies ‘n semantiese analise van taal omdat dit hom in staat stel om die belang van metafore te ondersoek. Indien die kleinste semantiese eenheid die sin is, beteken dit dat metafore slegs in die konteks van ‘n sin betekenis verkry en dat ons daarom metafore as deel van diskoers moet klassifiseer. Hierdie klassifikasie roep egter twee belangrike vrae op, naamlik hoe metafore beteken en waarna metafore verwys.

Die eerste vraag is die vraag na die verklaring van metafore. As antwoord hierop beskou Ricoeur verskillende modelle waarvolgens metafore beteken. In die tradisionele retoriek word metafore bloot beskou as proposisies waar sekere woorde met ander vervang is. Volgens hierdie model sal Breytenbach se metafoor “die wimpers [is] die heinings om die geslote kloosters van die kykers” (rr. 2-3) bloot oorgeskryf kan word as “die wimpers is daardie liggaamsdeel wat om die oë voorkom” (of iets in dier voege) sonder enige betekenisverlies. Hierdie retoriese model vereis ook nie dat die basiese eenheid van betekenis die sin is nie, omdat die vervanging van woorde oënskynlik geen verlies aan betekenis tot gevolg het nie. Ricoeur maak sterk beswaar teen hierdie teorie en kontrasteer dit met I.A. Richards se sogenaamde “tension theory”. Op grond van dié teorie is metafore slegs betekenisvol as proposisies (en is hulle betekenis daarom slegs terug te vind in die konteks van die sin as ‘n geheel) en onstaan die metafoor as ‘n eenheid tussen die “tenor” en die “vehicle” (in hierdie geval die “wimpers” en die “heinings om die geslote kloosters van die kykers”). Die metafoor kan dus nie gereduseer word tot ‘n blote vervanging van woorde nie, omdat die metafoor onstaan in die spanning, die wisselwerking tussen die “tenor” en die “vehicle”.

Hierdie spanning tussen die “tenor” en die “vehicle” van die metafoor onstaan as gevolg van afwykende predikasie, dit wil sê ‘n afwyking van die logiese verband tussen die logiese subjek (“vehicle”) en predikaat (“tenor”) van ‘n proposisie wat veroorsaak dat die letterlike betekenis van die proposisie ineenstort (Voetnota 1). Om weer Breytenbach as ‘n voorbeeld te gebruik: Die metafoor van wimpers as die “heinings om die geslote kloosters van die kykers” bied weerstand daarteen om letterlik geïnterpreteer te word. ‘n Mens wil amper vra: “Hoe kan wimpers heinings wees? En hoe is oë kloosters?” Bogenoemde ongemaklikheid wat ontstaan by die verstaan van metafore noem Ricoeur ‘n “violation of the code of pertinence” (Degenaar 1992: 69). Hierdie soort gepastheidsoortreding dwing die leser om óf by die letterlike betekenis van beide logiese subjek en predikaat te hou en sodoende die metafoor onsinnig te verklaar, óf om die logiese absurditeit op te los deur ‘n nuwe betekenis aan die subjek toe te voeg en sodoende die metafoor te verduidelik (Ricoeur 1978: 141). Hier sien ons dus reeds hoe metafore in hul oënskynlike logiese absurditeit as katalisators optree wat ons aanspoor om hul betekenis elders as in die letterlike betekenis van die proposisie na te volg.

Ricoeur voer aan dat Max Black en Beardsley se konsepsie van ‘n “system of associated commonplaces”, oftewel die “range of potential connotations” van woorde, reeds help om die werking van nuwe metafore te verklaar. Breytenbach se metafoor “die ruiker van jou nek” (r. 24) sal as ‘n voorbeeld vir die bespreking dien. Volgens Black en Beardsley se modelle besit die predikaat ‘n “system of associated commonplaces” waaruit die leser ‘n konnotasie kies, waarna sy hierdie konnotasie toevoeg tot die reeds bestaande konnotasies van die subjek. Die konnotasies wat aan die predikaat kleef, dien daarom as ‘n soort kollig: “This implication-system […] does not only select, but brings forward aspects of the principal subject” (Ricoeur 1978: 140). Die betekenis van die metafoor ontstaan dus in die interaksie tussen die predikaat en die subjek. Toegepas op Breytenbach se gedig, werk die proses as volg: die konnotasies van “ruiker” behels, onder andere, om lekker te ruik en om lewendig te wees, en om slegs ‘n kort leeftydperk te hê. Deur hierdie konnotasies toe te voeg tot die konnotasies van die subjek, kan die leser oënskynlik die metafoor verklaar: “die ruiker van jou nek ” beteken dat die aangesprokene se nek lekker ruik en dat die aangesprokene kortstondige sal lewe.

Ricoeur keur hierdie interaksie-teorie van metafore goed omdat dit die informatiewe aard van nuwe metafore erken en sodoende erken dat metafore nie bloot verklaar kan word deur sekere woorde met ander te vervang nie (Ricoeur 1978: 140). Hy het egter steeds ‘n probleem met die feit dat metaforiese taalgebruik op grond van bostaande teorie nie as kreatief beskou word nie aangesien die metafoor geen nuwe betekenis skep nie – die konnotasies van “ruiker” word bloot getransponeer na die konnotasies van “jou nek”.

Ricoeur sou beweer dat ‘n metafoor soos “jy is ‘n vlinder van trillende lig” (r. 13) nie volkome verklaar kan word deur bloot na die reeds-bestaande konnotasies van die predikaat “‘n vlinder van trillende lig” te verwys nie. Volgens hom skep ‘n nuwe metafoor (soos die bogenoemde een) ‘n nuwe semantiese situasie deur ‘n “specially constructed system of implication” te skep (Ricoeur 1991: 78). Die konnotasies van die predikaat word steeds gebruik om hierdie sisteem van implikasie te skep, maar die betrokke sisteem van implikasie word ook ingespan om ‘n nuwe eienskap aan die subjek toe te ken, sodat ‘n nuwe metafoor nie slegs ‘n potensiële konnotasie van die predikaat in die subjek aktualiseer nie (Ricoeur 1991: 79), maar ‘n totaal nuwe betekenis aan die subjek toevoeg: hierdie eienskap van die subjek het tot dusver geen status in taal as sulks gehad nie (1978: 142).

‘n Nuwe metafoor is hierom ‘n ver-sinsel – die voorvoegsel “ver-” beteken voorsien van – omdat die metafoor deur die spanning tussen subjek en predikaat die leser dwing om die subjek van ‘n nuwe “sin” te voorsien. Die metafoor onthul dus nuwe aspekte van die subjek wat tot nou toe geen neerslag in taal gevind het nie: die digter voorsien ‘n sin aan die “jy” wat tot dusver nie bestaan het nie. Hierdie ver-sinsel maak staat op die reeks konnotasies van die predikaat “‘n vlinder van trillende lig”, naamlik broosheid en skoonheid, die gevoel van beweging wat in die woord “trillende” geïmpliseer word en die positiewe konnotasie van “lig” as ‘n noodsaaklike lewensbron. Al hierdie konnotasies werk saam om ‘n nuwe eienskap aan die subjek (die “jy”) toe te ken wat tot nou toe nie in taal bestaan het nie, naamlik die eienskap dat die subjek terseldertyd so lewendig en beeldskoon is dat haar nie-bestaan amper ondenkbaar is, maar dat sy ook, soos alle bewegende dinge, vervlietend is.

In die voorafgaande bespreking sien ons dus hoe die verklaring van nuwe metafore werk deur metafore as versinsels te beskou. Ricoeur beweer verder dat hierdie verklaringsproses as ‘n paradigma kan dien vir die verklaring van tekste in die algemeen. Hy voer die volgende redes aan: Die leser se konstruksie van betekenis word in beide metafore en tekste gereguleer deur sekere leidrade wat in die teks self vervat is (1978: 142). Hierdie konstruksieproses van ‘n teks behels, net soos in die geval van metafore, “the construction of [a] network of interaction which makes of [the] context an actual and unique event” (Ricoeur 1978: 142). ‘n Teks word daarom deur die filtrering van die potensiële konnotasies van die woorde wat daarin vervat is, omskep in ‘n diskursiewe gebeurtenis. Ons sien dus dat Ricoeur se metafoor-teorie van hermeneutiese belang is in so verre dit ons help om tekste in die algemeen die verklaar (om die betekenis van tekste uiteen te sit). Die proses wat betrokke is by die interpretasie van tekste kan ons egter ook help om die interpretasie van metafore van naderby te ondersoek(Voetnota 2).

Die tweede vraag wat ontstaan wanneer ons metafore as onderdele van diskoers beskou, is die vraag na verwysing, wat die vraag na die interpretasie van metafore impliseer. Waarna verwys die “die spieëls” in “die spieëls is blind” in reël 20 van Breytenbach se gedig? Ricoeur beantwoord hierdie vraag deur die problematiek van verwysing in enige teks uit te lig. In dialogiese situasies is verwysing onproblematies omdat die sprekers van ostensiewe verwysing gebruik kan maak om onsekerhede rondom verwysing op te klaar – die sprekers kan eenvoudig met hul vingers aantoon na watter objekte hul proposisies in die dialogiese konteks verwys. In ‘n geskrewe teks word objekte egter bedoel wat nie teenwoordig is nie – die “spieël” is nie teenwoordig in Breytenbach se gedig nie, en tog verstaan ons wat hy bedoel. Ricoeur los hierdie probleem op deur die konsep van ‘n “teks-wêreld” voor te stel.

Hierdie “wêreld” van ‘n teks beskryf hy as “the ensemble of references opened up by texts […]; the nonsituational references […] which […] are offered as possible modes of being, of symbolic dimensions of our being-in-the-world” (1978: 144). Die wêreld van die teks is die ekwivalent van ostensiewe verwysing in dialogiese diskoers, maar anders as in die geval van dialogiese diskoers lê die verwysing van die teks (en van die metafore wat potensieel daarin vervat is) nie agter die teks nie, maar voor die teks (Ricoeur 1978: 144). Die “teks-wêreld” vorm dus die konteks vir die interpretasie van die teks.

Enige teks ontsluit ‘n wêreld wat die leser konstrueer deur die teksgegewens te gebruik. Hierdie ontsluitingsproses is volgens Ricoeur slegs moontlik wanneer die ostensiewe verwysing na die ekstralinguistiese werklikheid opgeskort word (1981: 293). Die wêreld word daarom in hakies geplaas sodat die “teks-wêreld” na vore kan tree. Maar hierdie époche, om ‘n term uit die fenomenologie te gebruik, funksioneer nie as ‘n ontsnaproete uit die wêreld nie – dit bemiddel juis ‘n herbeskrywing van die wêreld as sulks.

So ‘n herbeskrywing vind plaas wanneer die leser haarself in die teks in-lees. Hierdie in-lees behels “making one’s own what was other, foreign” (Ricoeur 1978: 145). Ricoeur bedoel hiermee dat die leser via interpretasie die teks vir haarself toe-eien en daardeur ook haarself interpreteer; die leser maak die teks van toepassing op haar eie lewe deur die verskillende “ways of being” wat die teks ontsluit, te oorweeg as moontlike strategieë waardeur sy op nuwe maniere in die wêreld kan leef. So ‘n verstaan van die “teks-wêreld” wys die visioenêre aard van teks-interpretasie uit, omdat die “teks-wêreld” toekomstige maniere van in-die-wêreld-wees (“being-in-the-world”) uitwys. Die visionêre aard van ‘n teks is veral opsigtelik as dit kom by die gebruik van metafore. Siende dat metafore nuwe betekenisse skep, dien hulle as katalisators vir die ontsluiting van nuwe aspekte in die wêreld. Hulle wys as’t ware nuwe eienskappe in die wêreld uit: die gebruik van metafore is ‘n “deliberate strategy to open up a new way of speaking about the world” (Degenaar 1992: 70).

Toegepas op die Breytenbach-gedig, beteken dit dat die leser se verwysing na haar onmiddelike omgewing opgeskort word wanneer sy “nagmaal” lees, wat haar in staat stel om ‘n “teks-wêreld” te ver-sin waarin ‘n slapende geliefde aangespreek word. Hierdie geliefde word herinner aan haar sterflikheid (“jy leef / ‘n oomblik” (rr. 5-6)) deur die gebruik van verskeie metafore: sy is “‘n kelk van lig” (r. 4), “‘n vlinder van trillende lig” (r. 13), in haar “knabbel [haar] karkas reeds” (r. 14); haar nek is ‘n ruiker (r. 24). Hierdie metafore voorsien nuwe sin aan die aangesprokene en die liefde-situasie deur haar sterflikheid te beklemtoon. Wanneer die leser die teks vir haarself toe-eien, wys die teks ook die moontlikheid aan haar uit om anders in die wêreld te leef, om haar sterflikheid en die tydelikheid van haar verhoudings met ander uit te wys en sodoende haar daarop in te stel om anders teenoor haar geliefdes op te tree(Voetnota 3). Dit is egter belangrik om daarop te let dat die gedig nie volgens hierdie proses van toe-eiening voorskriftelik optree nie. Die gedig hou bloot alternatiewe leef-moontlikhede aan die leser voor.

Ter afsluiting kan ons Ricoeur se teorie rakende metafore opsom deur na metafore as die “katalisators van visioenêre versinsels” te verwys. Metafore kataliseer die skep van nuwe betekenisse deurdat hulle skynbare logiese absurditeite tussen die subjek en die predikaat van ‘n proposisie teweegbring. Die nuwe betekenis wat uit die katalisasieproses ontstaan is ‘n versinsel wat bydra tot die teks-wêreld van ‘n gedig. Hierdie teks-wêreld word deur die leser gekonstrueer tydens die interpretasieproses, wat op sy beurt weer lei tot self-interpretasie aan die kant van die leser deurdat die versameling versinsels waaruit die gedig bestaan dien as ‘n visionêre model vir potensiële wyses van in-die-wêreld-wees. Metafore is om hierdie rede van fundamentele belang aangesien hulle die kreatiewe potensiaal van alternatiewe bestaansmoontlikhede ontsluit.

Addendum

nagmaal

slaap nou, vooroorgebuk intens asof luisterend na ons geheime bed

die wimpers ontspan versluier die gebalde oë, heinings

om die geslote kloosters van die kykers

saamgekolk in een helder tregter van leef, ‘n kelk van lig

die skree van lewe, die pyn van wete, jy leef

‘n oomblik

jou ribbe dy en trek, die riwwe vlees oor jou skedel

die hare wat boor deur bloed en verstomp teen been

dit vyl die sekonde tot ‘n kreet van genot, nou

as dit winde reën by luik en deur

die donker wag:

slaap nou, vooroorgebuk intens asof luisterend na die riemslae

van jou bloed, jy is ‘n vlinder van trillende lig

en in jou knabbel jou karkas reeds

(as ook die bloed sal dik        as ook die bleek sal blou)

(bene deur jou vlees knak      wit kraaie met katoë jou derms pik)

(hulle lomp kuikens voed in die nes van jou maag)

… jou kadawer en my kadawer

die son word klein, daar’s roes in die klawer

die spieëls is blind

die donker bol die ruite

net ons hare kruip langer

dis die groen nag sonder stert

slaap nou, ek druk my neus in die ruiker van jou nek

hoe ryp, hoe bedwelmend die geur, die reuk van lewe

jy leef

jy is ‘n delikate blom van polsende ivoor

jy is diep soos ‘n katjiepiering           stil soos ‘n varkoor

slaap nou, roer, jy breek die lig met jou hande

hoe narkoties is die walms in dieptes van jou hals

vir jou offer ek hierdie hande vol lug, neem

eet       drink               leef

neem ook my hande               en die sap van my lyf

lag nogeens in jou drome       my blom          my vrug

hoor jy nie? hoe kou die nag aan die dak

© Breyten Breytenbach, Ysterkoei-blues (2001: 43-44).

Bibliografie

Breytenbach, B. 2001. Ysterkoei-blues: Versamelde gedigte (1964-1975). Kaapstad: Human & Rousseau.

Degenaar, J.J. 1992. “Imagination and Myth” in South African Journal of Philosophy 11(3): 67-74

Ricoeur, Paul. 1978. “Metaphor and the Main Problem of Hermeneutics” in The Philosophy of Paul Ricoeur: An Anthology of his work (eds.) Charles E. Reagan & David Stewart. Boston: Beacon Press.

Ricoeur, Paul. 1981. Hermeneutics and the Human Sciences (ed.) John Thompson.

Cambridge & New York: Cambridge University Press.

Ricoeur, Paul. 1991. “Word, Polysemy, Metaphor: Creativity in Language” in A Ricoeur

Reader: Reflection and Imagination (ed.) Mario J. Valdes. Toronto and Buffalo: University of Toronto Press.

The Oxford Companion to Philosophy. 2005. Sv. ‘semantics’ & ‘semiotics’. New York:

Oxford University Press.


Voetnotas

1. Aangesien Ricoeur verskillende teorieë beskou (elk met hul eie terminologie), gebruik hy verskillende terme om na diesielfde semantiese verskynsels te verwys. Voorts sal ek slegs die terme “logiese subjek” en “predikaat”, wat na die onderdele van ‘n proposisie te verwys, gebruik om verwarring te voorkom.

2. Die onderskeid tussen verklaring (“explication”) en interpretasie is ‘n belangrike onderskeid in die hermeneutiek. Ricoeur onderskei tussen hierdie twee terme deur die onderskeid tussen betekenis (“sense”) en verwysing (“reference”) te gebruik. Verklaring bemoei sigself met die vraag na die betekenis van tekste terwyl interpretasie saamval met die verwysing van tektste.

3. Die moontlikheid bestaan natuurlik dat hierdie “teks-wêrelde” gendered is, aangesien daar geargumenteer kan word dat die gender van die leser ‘n rol kan speel in sy/haar toe-eiening van die teks. Die bestek van hierdie opstel laat egter nie verdere spekulasie in hierdie rigting toe nie.