Posts Tagged ‘Nadoodse ondersoek’

Nini Bennett. ‘n Digterlike disseksie.

Sunday, January 31st, 2016

rembrandt groter

 

Binne die interdissiplinêre studieveld, die rol van die reg in letterkunde, is daar nog relatief min gedoen in Afrikaanse literêre tekste. Grobler (2014:22) verwys in ’n ongepubliseerde MA-verhandeling na ’n artikel van Melodie Slabbert waarin sekere regsaspekte in Marlene Van Niekerk se roman, Agaat belig word, maar noem dat daar nog heelwat braakveld vir toekomstige literatuurstudie is. Die reg in letterkunde (“law in literature”) is sedert die sewentigerjare ’n gevestigde studieveld in die buiteland, en staan oorkoepelend bekend as die reg en letterkunde (“law and literature”) wat as sambreelterm dien. Die manifestasie van die reg in letterkunde is gemoeid met die wyse waarop regsituasies in literêre tekste voorgestel word: die fokus val op die interaksie tussen die regswetenskap en letterkunde, en die funksies van byvoorbeeld wetgewing, klagstate, howe, verhore, regslui en ondersoekprosedures. Die verhaallyne in romankuns toon sterk ooreenkomste met die narratiewe inherent teenwoordig aan juridiese prosesse. In die VSA word regstudente aangemoedig om letterkunde te bestudeer om hulle te bemagtig om die regsprofessie binne ’n groter sosiaal-wetenskaplike konteks te verstaan en te posisioneer. Omgekeerd kan kennisname van regsbeginsels ’n beter voorstelling van die onderliggende ‘moraliteitsteater’ van literatuur vir die leser bied. Voorbeelde van klassieke tekste binne die kanon: die reg en/in letterkunde is Measure for measure (Shakespeare), The brothers Karamazov (Dostojefski), The trail (Kafka) en Waiting for the barbarians (J.M. Coetzee). In Afrikaanse tekste figureer die reg in die werk van onder meer Etienne van Heerden, John Miles, Louis Leipoldt, C.J. Langenhoven, N.P. van Wyk Louw, André P. Brink, G.A. Watermeyer, Martina Klopper en ander.

Dit gebeur soms dat ’n digter met regsbegrippe flankeer ten einde ’n metafoor te aktiveer of meerduidigheid in die hand te werk, byvoorbeeld die vers “Kodisil” (2014:35) in Clinton V. du Plessis se bundel, Woorde roes in die water. Nadoodse ondersoek van Martina Klopper is op sy beurt ’n volledig deurgekomponeerde bundel waarin die lewering van ’n outopsieverslag die spilpunt van die verse vorm. ’n Outopsie, of ’n geregtelike nadoodse ondersoek word gelas in gevalle van ’n onnatuurlike (of skielike) doodsoorsaak soos misdaad of ander verdagte omstandighede. Forensiese patologie/geregtelike geneeskunde word geïmpliseer, wat op sy beurt weer raakpunte toon met velde soos strafreg en kriminologie. Die veelvoudigheid van betekenis in Nadoodse ondersoek bied interessante leesstrategieë, en in ’n artikel op Versindaba wys Jaco Barnard-Naudé dan ook op die prosesse van aflegging, rou en melankolie, aldus Freud en Derrida (http://versindaba.co.za/2010/08/30/die-digkuns-as-rouproses-martina-klopper-se-nadoodse-ondersoek-2010/).

Nadoodse+ondersoek

Die titel en aanbod van die verse in die bundel kan in die eerste plek as ’n “legal teaser” gesien word, ’n begrip wat Richard Posner beskryf as ’n tipe ‘lokaas’ om die leser te aandag te trek. Die bundelverdeling, naamlik “Misdaadtoneel”, (ná die programgedig “Patologie”), gevolg deur “Eksterne ondersoek”, “Interne ondersoek” en laastens “Verslag” skets die ondersoekprosedure wat gevolg word tydens ’n outopsie. His locus est ubi mors gaudet succurrere vitae is die inleidende motto tot die bundel, en beteken: Dit is die plek waar afgestorwenes juig om die lewendes te help. Dié kennisgewing verskyn dikwels by outopsiepraktyke. Reeds met die programgedig blyk dit die leser word die geïmpliseerde patoloog tydens die leesproses; die digter die reeksmoordenaar (na analogie van die berugte moordenaar, David Berkowitz); en die digter voltrek dan eindelik die forensiese nadoodse verslag as Ars poetikale refleksies in die laaste deel, “Nawoordse ondersoek III”, waartydens die digter self ‘ontbind’.

III Ontbinding

Wurms en maaiers vreet aan haar gesig,

larwes broei uit, word vlieë en vlieg

met die laaste woorde uit haar mond:

digter ontbindend tot gedig.

 

Die gedigte is gestroop en nihilisties en betrek temas soos geweldsmisdaad, aftakeling, verkragting, bloedskande, buite-egtelike verhoudings, morele selfbevlekking en skuld. Deurgaans word die besinnings oor digterskap geprojekteer teen die leefwêreld van patologie. Ontluistering word ‘n ironiese vorm van (self-)terapie; ‘n doelbewuste antidoot teen sentimentaliteit en selfkoesering. Poësie word gedemistifiseer en soos ‘n patoloog stel Klopper vakmanskap voorop: die  minimalistiese aanbod van die verse herinner aan digterlike disseksies. Soms word die boustene van taal gejukstaponeer met die lyflike of anatomiese en word ‘n merk of litteken in meer as een opsig ’n betekenisvolle signans, soos dié gedig getuig:

 

Dikvellig

I

Moesies is letters:

‘n komplekse netwerk,

‘n skema van betekenis

op die vel afgemerk.

 

My pa is ‘n kriptograaf:

die hale op my rug

verbind letters tot ‘n gedig

in ‘n netjiese oktaaf.

II

Elke letsel is ‘n morfeem

en wysig die lyf se taalsisteem:

“weerloos” word “weerwraak”

en “naaktheid” “ongenaak”.

 

Verskeie ‘korpusse’ kom in die bundel voor. Naas kadawers, word daar verwys na vermolmde groente en vrugte, ’n muwwe huis, houtkewers, ’n skedonk, ’n elektriese kragboks en wapens soos ’n handgranaat en geweer – in alle gevalle verse waarin die suggestie van verwording, gevaar of die dood skuil.

Om die dood ekshibisionisties te verbeeld, is niks nuut nie. ‘n Mens dink byvoorbeeld aan die bekende skildery, Die anatomieles van dr Nicolaes Tulp (1632) van Rembrandt van Rijn. Digters soos Charles Baudelaire en Edgar Allan Poe het met sukses oor kadawers gedig. Reeds vóór Nadoodse ondersoek lewer Johann de Lange ’n waardevolle bydrae tot “outopsiegedigte” met sy bundel, Die algebra van nood (2009). En om die kultuurikoon, David Bowie, wat onlangs oorlede is, aan te haal: “Confront a corpse at least once. The absolute absence of life is the most disturbing and challenging confrontation you will ever have”.  Nadoodse ondersoek het egter meer om die lyf as prosesse van aflegging, verlies en selfkonfrontasie.  Deur die kodes van forensiese patologie as lokaas te gebruik skep Klopper ‘n netjies deurgekomponeerde bundel wat as “outopsieverslag” die rol van die reg in letterkunde omlyn – en bevestig dat poësie, en nie net romankuns nie, kan baat by hierdie vinnig ontwikkelende studieveld.

 

Bibliografie

De Lange, J. 2009. Die algebra van nood. Kaapstad: Human & Rousseau.

Du Plessis, C.V. 2014. Woorde roes in die water. Cradock: Ama-coloured Slowguns.

Grobler, S. E. 2014. Letterkunde en die reg: die verhoor as romangegewe in enkele tekste van André P. Brink. Ongepubliseerde MA-verhandeling, Universiteit van Suid-Afrika.

Klopper, M. 2010. Nadoodse ondersoek. Kaapstad: Human & Rousseau.

Slabbert, M.N. 2006. Justice, justification and justifiability in Marlene van Niekerk’s Agaat: a legal-literary exploration. Fundamina 12 (1): 236-250.

Grafika: ‘n voorstelling van Die anatomieles van dr Nicolaes Tulp (1632). Rembrandt van Rijn.

 

Nadoodse ondersoek

Monday, October 11th, 2010

Nadoodse ondersoek. Martina Klopper. Human & Rousseau. ISBN 978-0-7981-5224-2. Prys: R145,00. 64 bladsye. Sagteband.

Omslag

Omslag

Dit is telkens boeiend en uitdagend om ‘n nuwe digterskap in die gestalte van ‘n debuutbundel teë te kom; des te meer as dit, byvoorbeeld op psigologiese en  poësiebeskoulike vlak, om ‘n verwikkelde werk soos Martina Klopper se Nadoodse ondersoek gaan.

Nie verniet nie word aan die einde van die bundel verklaar dat dit voltooi is as ‘n M.A. in Kreatiewe Skryfwerk aan die Universiteit van Kaapstad. Die uitdrukking dat poësie nie vir sissies is nie, kom hier vanpas.

Geen letterlike lykskouings word met die bundeltitel bedoel nie (hoewel Klopper in ‘n onderhoud wat elders op hierdie webwerf verskyn, getuig dat sy wel al so ‘n outopsie bygewoon het).

Dit gaan, eerstens, eerder om die ontrafeling van, en die intellektuele en emosionele beheerneming oor, bepaalde lewenservarings – volgens Jaco Barnard-Naudé in die essayportaal op hierdie selfde wefwerf waarskynlik te sien as ‘n rouproses, na aanleiding van liefdesontnugtering, wat deur middel van die poësie gevoer word. Daar is van verskillende verhoudings met mans sprake in die bundel, waarvan nie die minste nie dié met die vader. ‘n Gedig soos “Nom du père” (= die “naam van die vader”, ‘n verwysing na die Franse psigoanalis Jacques Lacan se konsep van die simboliese vader) suggereer dat die uitbeelding van aspekte van laasgenoemde (selfs bloedskandelike) verhouding nie as van outobiografiese aard gesien hoef word nie.

Nom du père

 

Jy’t jouself in haar panties ingepráát,

jul dogter – ‘n spieëlbeeld van haar ma –

se eerste woorde was “ek’s lief vir Pa”,

daarna het jy ophou praat.

 

In die begin was stilte en stilte was wet

op die reële maat van ‘n squeaking bed.

Nou is haar woordskatte onverstaanbaar

nes die vuil liefdestaal van haar pa.

Onvermydelik hou die betragting van sulke ervarings ook ‘n selfondersoek deur die “ek” (die subjek) in. Dis geen sentimentele of simpatieke selfblik wat gegee word nie. (‘n Blad word nie juis voor die mond gehou aangaande byvoorbeeld selluliet, swangerskap-rekmerke, maandstondes, ensovoorts nie.) Via twee gedigtitels word byvoorbeeld na die “ek” as ‘n “skedonk” verwys. Vergelyk:

Skedonk II

 

Hy is ‘n diesel mechanic [sic],

sy dogter ‘n geroeste kar –

die agterplaas is swart gevlek

van haar onklaar enjin-hart se lek.

 

Sy word elke maand gebloei:

Ma pomp-pomp-hou-die-clutch

terwyl Pa koes vir die olie-spuit

uit sy skedonk se vuil onderbuik.

Dié ondersoeke, soos al gesê, geskied deur middel van – of dan: op die wyse van – die poësie; dis óók, luidens die slotgedigtitel, ‘n “[n]awoordse ondersoek”. Poësiebeskoulike gedigte, waarin sowel die inspirasies en prosesse van (die subjek se) digterskap as die subjek se blootgesteldheid aan die aanskouing deur die leser ter sprake kom, is dus relatief volop in die bundel. Só lui grepe uit die driedelige openingsgedig:

Patologie

 

[…]

Hier is my liggaam

op die praalbed van papier,

dis jóú taak om die oorsaak

van my dood te bepaal.

[…]

 

Gebruik die en masse-tegniek

vir interne disseksie:

weeg elke woord,

sny “hart” en “brein”

in dik stukke fillet [sic],

vind metafore vir “moord”.

 

Hoeveel weeg ‘n gedig?

Jou verslag sal bepaal;

lywig of te lig.

[…]

 

Die digter is ‘n patoloog,

‘n gedig die lykskouingsverslag:

om te skryf is om te soek

na die oorsaak van ‘n woord.

Meer as een maal word die subjek, wat in haar gedigte met haar lewenservarings en -kwessies ‘klaarspeel’, ook as ‘n “reeksmoordenaar” bestempel. Meer spesifiek word die New Yorkse reeksmoordenaar “Seun van Sam” (skuilnaam van David Berkowitz) as metafoor in hierdie verband uitgesonder.

Die toonaard in die bundel kan dus kwalik anders as ontluisterend, disillusionêr wees. Koel-afstandelik, stropend, bytend (self-)satiries, grimmig en grillig is terme wat by ‘n mens opkom as beskrywers hiervan. In meer as een gedig tree die motief van grimeringverwydering na vore.

Klopper se oog vir die abjekte laat ‘n mens plek-plek dink aan dié van iemand soos Breyten Breytenbach:

Kwatryn

 

Woorde krioel in jou mond

soos maaiers uit ‘n wond,

dikgevreet aan jou leuen

se versadigende gangreen.

Skending, vernieling, verval, siekte en dood is uitstaande motiewe in die bundel, en word meestal in verband met lewe gebruik. Selfs die liefde is “‘n pes /  wat binnetoe vrot”. Die dood is daarom die verkiesliker toestand, bied suiwering. Soos aan die slot van die gedig “Dialise” uitgedruk: “om te sterf is om te leef […] lewe lewer leefste dood.”

Dis in hierdie verband dat die bundelmotto, “Hic locus est ubi mors gaudet succurere vitae”, al verstaan kan word. (Funksioneel só in die ‘dooie’ Latyns aangehaal, met die betekenis: “Dit is die plek waar afgestorwenes juig om die lewendes te help”).

Maar dit slaan in hierdie bundel ook op die “[m]isdaadtoneel” van die digkuns (soos die eerste bundelafdeling, met sy sterk poësiebeskoulike fokus, heet). Die subjektiewe lewenservarings van die digter as vrou word tot literêre objektiwiteit ‘vermoor’ via byvoorbeeld die beelding en die stilistiese en vormgewingsvernuf in die bundel: “digter ontbindend tot gedig”, soos die slotreël in die bundel dit wil hê. Eers híéruit, soos in die einste slotgedig geïmpliseer, is iets van ‘n herlewing moontlik:

[…] die lyk bloos

[…]

Spier-outolise het reeds ingetree

haar ledemate is buigbaar –

die aanvang en verloop, dus,

van rigor mortis onpeilbaar.  

Die lewenservarings en -kwessies ter sprake is die onderwerp van die middelste, twee langste afdelings in Nadoodse ondersoek. Afdeling 2, “Eksterne ondersoek”, behels ‘n fokus op die subjek se eintlik deurgaans skeefgeloopte en mislukte verhoudingslewe, byvoorbeeld gekenmerk deur mishandeling en molestering, leuenagtigheid, egskeiding, (buite-egtelike) seksuele vergrype en haatlikheid (as afloop).

In “Interne ondersoek”, die derde afdeling, word die loep oor innerlike sake gehou: liefdes- en wraakgevoelens; emosionele felheid teenoor kilheid; (vroulike) seksdrange en swangerskap; kwesbaarheidsgevoelens; siektetoestande (nierversaking en migraine). Motiewe uit (veral die jonger) Elisabeth Eybers se werk, ook in soverre dit die spanning tussen “hart” en “hoof” betref (vergelyk die driedelige “Vishudda”), weerklink hier op soms grimmige wyse.

Pa

 

Jy het jou in haar volbring

en so ‘n nageslag begin,

van jou het sy ryp geword

en uit haar het ‘n vrug gestort.

 

My lyf is ‘n oorryp papaja

in die helfte deurgesny,

uit my peul jou wilde hart

pit vir pit en pikswart.

Die digterlike ‘vernuf’ in die bundel word nogal opvallend gemaak: kragtige metaforiek, klank- en woordspel, kompakte versvormgewing. Terselfdertyd gee dit selde aanleiding tot volgehoue reëlmaat of vormgeyktheid. Eindrymgevalle kom byvoorbeeld sporadies voor, en dan liefs op die paarpatroon, veral in die gedigslotposisie. Meer dikwels word die patrone daarvan egter onderbreek, word dit afgeswak tot halfryme. Kwatryne en sonnetvorme duik op, maar sonder die geykte metrum- en rympatrone.   

Myns insiens kan hierdie min of meer weifelende stellingname tussen stilistiese en vormlike beheer/vastheid en onvolkomenheid as na twee kante toe funksioneel gesien word. Dit kan ‘n versvergestalting wees van die rasionele greep op die emosionele ontwrigting wat (slegs deels suksesvol) nagestreef (kan) word; én dit kan as ‘n uitdrukking gesien word van dit wat die digkuns in die traumaverwerkingsproses soos uitgebeeld in die bundel sélf verteenwoordig: objektiverende ‘geweld’ op subjektiewe inhoude.

Die digter is ‘n “eksorsis’ (bladsy 16); die digkuns as ‘n “monster” (bladsy 18).

Die merke wat hy laat

sal later rowe maak.

‘n Gedig is die litteken

van afgekrapte woorde,

staan daar in “Monster”.

Hier en daar het ek op ‘oneffenhede’ afgekom wat myns insiens nie bevredigend tuisgebring kan word onder sulke sieninge aangaande styl en vorm in die bundel nie:

  • ‘n paar twyfelagtige woordkeuses (“besete / met bose beelde”; “trek […] ‘n […] gewaagde lae hals aan”; “tussen die lyne / vou dit toe in snawel en rug” [pleks van “tot”?]; “My hart is ‘n ou kragboks: / swaar gelaaide drade / peul daaruit”);
  • enkele eindryme wat van dwang getuig (“kaal wortels droom van tak-wees / van weer groen en hand-wees“; “tot vlesige blare by my vel uitpeul – / my eie hart in dorings verseël“);
  • metafore wat nie oral haaks voeg nie (uit “Die brein is ‘n aartappel”: “hy eet jou saam met bangers op / uit jou mond peul jou mashed-up kop“); of wat ‘n bietjie verstandelik geforseerd uit die outopsiewêreld betrek is; of wat (miskien as gevolg van laasgenoemde) ‘verduidelik’ (moet) word. Deel II (reeds deels aangehaal) van “Nawoordse ondersoek” kan as voorbeeld dien (die vindingryke, klinkende momente daarin ten spyt):

Rigor mortis

 

Beelde is soepel:

as die liggaam suurstof verloor

en die proteïene in spiere

onnatuurlik verbind

soos geheue met die leuen

verstyf beeld tot metafoor.

 

Wanneer is sy dood?

En was dit moord?

Spier-outolise het reeds ingetree

haar ledemate is buigbaar –

die aanvang en verloop, dus,

van rigor mortis onpeilbaar.

Maar Nadoodse ondersoek bevat baie meer wat dubbel en dwars vergoed vir sulke onafhede. Dit beïndruk as bundelgeheel en munt uit in bepaalde besonderhede, soos uit heelparty van bostaande aanhalings behoort te blyk.

Ek was bevoorreg om, as eksterne eksaminator van Klopper se M.A.-verhandeling, haar bundel in ‘n vroeër stadium van ontwikkeling onder oë te gehad het. Ek meld dit omdat daar in die afgelope week in ander portale op die Versindaba-webwerf geskryf is oor die werkinge en (vermeende) uitwerkinge van slypskole en die begeleiding van kreatiewe skryfwerk. Ja, ek meen dat ek sweme van die eie digpraktyke van Klopper se studieleier (Joan Hambidge) kan verneem – maar dit is beperk genoeg om onnoemenswaardig te wees. Wat wél werd is om te noem is dat die verdere ontwikkeling/slyping van die bundel ‘n steeds meer afgewerkte produk opgelewer het, een waarin die eie stem van Klopper duideliker en sekerder spreek.

As dít die resultaat van skryfleiding is, wil ek sê: Maak gerus weer so.  

Bernard Odendaal, departement Afrikaans en Nederlands, Duits en Frans, Universiteit van die Vrystaat

Digstring: Martina Klopper. Kwatryn

Thursday, August 19th, 2010

Digstring

 

Kwatryn

Woorde krioel in jou mond

soos maaiers uit ‘n wond,

dikgevreet aan jou leuen

se versadigende gangreen.

 

© Martina Klopper (Uit: Nadoodse ondersoek, 2010: Human & Rousseau)

 

Wanneer het jy dié gedig geskryf, Martina? Hoe het dit ontstaan?

Januarie 2007. Die eerste weergawe van hierdie gedig was die resultaat van ‘n skryfopdrag om ‘n haikoe te skryf en het as volg daarna uitgesien:

Dikgevreet aan jou:

woorde wriemel in jou mond,

maaiers uit ‘n wond.

Kon jy dié bepaalde gedig vinnig tot in sy finale vorm afrond, of het dit deur verskeie weergawes na sy finale vorm ontwikkel?

Daar is vier weergawes van hierdie gedig. Die grootste verandering van die eerste tot die finale weergawe was my besluit om eerder die kwatrynvorm te gebruik. Die beeld was te sterk vir die delikaatheid van die haikoe. Daarna was dit skaaf en soek na sinonieme en rymwoorde ensovoorts. Die woord “leuen” het hom in hierdie fase aangedoen as rymwoord vir “gangreen”. Dit het natuurlik die betekenis van die gedig gewysig.

Hoeveel van dié vers is aan jou “gegee” en hoeveel daarvan was die resultaat van wroeg en sweet?

Dis altyd ‘n kombinasie van beide vir my. Die ratio verskil wel van gedig tot gedig. In hierdie gedig sou ek sê die “gegee : wroeg/sweet” ratio was 2 : 3.

In welke mate het die vers sy finale vorm bereik? Het jy byvoorbeeld die een of ander ordeningsbeginsel toegepas?

Soos reeds verduidelik, het die kwatrynvorm meer sin gemaak. Die vereistes van die nuwe vorm het die inhoud van hierdie gedig laat wegbeweeg van die oorspronlike impuls.

Het jy die vers gedurende sy vormingsproses aan iemand gewys en of mee bespreek? Is daar iemand (of instansie) wat jy as klankbord gebruik terwyl jy aan ‘n vers werk?

Die gedig was bespreek in prof. Joan Hambidge se skryfskool. Haar kommentaar het daartoe bygedra dat ek die vorm verander het.

Hoe lank na die vers voltooi is, het jy dit laat publiseer? Waar het die betrokke vers die eerste keer verskyn?

Dit verskyn in my debuutbundel, Nadoodse ondersoek (2010), drie jaar nadat ek dit voltooi het.

Kan jy ietsie sê oor die kwessie van “feit” en “fiksie” in dié vers?

Altyd ‘n moeilike vraag om te beantwoord, want in die skryfproses self word soveel van die oorspronklike impuls van ‘n gedig getransformeer. Die inspirasie vir hierdie gedig was ‘n baie welsprekende persoon wat heeltemal te veel gepraat het volgens my. Die gedig is egter heeltemal getransformeer/vervreem van hierdie “feit”.

In hierdie verband kan die gedig ook saam met ‘n gedeelte uit die laaste gedig, “Nawoordse ondersoek“, in die bundel gelees word:

Beelde is soepel:

as die liggaam suurstof verloor

en die proteïene in spiere

onnatuurlik verbind

soos geheue met die leuen

verstyf beeld to metafoor.

Die skryfproses vermeng feit met fiksie. Tot so ‘n mate dat die integriteit van ‘n gedig heeltemal afhanklik word van hierdie samekoms/ontmoeting.

Kan jy kortliks sê waaroor die vers, volgens jou, handel?

Die leuen as konsep en dat dit ‘n mens kan verswelg/vernietig.

Was daar dalk iets (boek/musiek/film/skildery) wat ‘n bepaalde invloed op die tot standkoming van dié betrokke vers gelei het?

Nee.

Het jy ‘n bepaalde leser, of gehoor, in gedagte wanneer jy aan ‘n vers werk?

Meestal nie.

In welke mate verskil hierdie vers van jou ander gedigte?

Ek dink hierdie vers is redelik verteenwoordigend van my styl.

Is daar iets in dié vers wat jy as tipies “Suid-Afrikaans” sal beskou?

Nee.

Kon jy dié vers tot ‘n bevredigende punt afhandel, of het jy dit maar ten einde laas “versaak”?

Ja, ek kon. Ek is ‘n perfeksionis wanneer dit kom by die afhandel van ‘n gedig. Soms is die digter nie reg/gereed vir ‘n gedig nie, of andersom. Ek vind beide frustrasie en bevrediging in die uitdaging om die regte tyd te vind vir die regte gedig. As hierdie oomblik my ontwyk, wag ek tot die tyd reg is, of ek gooi die gedig weg.

Was jy tevrede met die lesers se reaksie na die skryf (of publikasie) daarvan?

Dis baie onlangs gepubliseer, so ons sal maar moet sien.

‘n Laaste vraag, ter wille van die interessantheid: Kan jy nog die eerste vers wat jy ooit geskryf het, onthou? Indien wel, vertel ons ietsie daarvan?

Ek onthou wanneer ek dit geskryf het (1997) en hoekom (onbeantwoorde liefde), maar ek het nie meer ‘n kopie daarvan nie; dit was in elk geval nie ‘n gedig nie. Dit was hoofsaaklik ‘n klomp lomp sinne in versreëls afgekap. Beslis nie my diepste uur nie.

Martina Klopper

Martina Klopper

Martina Klopper is in 1976 gebore en het grootgeword op  Reitz in die Vrystaat. Sy matrikuleer aan die Bethlehem Voortrekker Hoerskool.  Sy het haar B.Mus-graad in 1999 behaal by die Universiteit van Pretoria. Sy voltooi in 2008 ‘n M.A.-graad in kreatiewe skryfwerk aan die Universiteit van Kaapstad. Sy  het begin werk as rekenaarprogrammeerder vir sowat vyf jaar lank,  hoofsaaklik databasis-ontwerp. Sy werk tans as ‘n besigheidsanalis in die finansiële dienste-sektor en woon in Kaapstad.

Erkenning: Die konsep van Digstring is ingegee deur Brian Brodeur se benadering op sy weblog

How a poem happens“.

Onderhoud met Martina Klopper

Tuesday, August 10th, 2010

Die digter as patoloog     

Louis Esterhuizen in gesprek met Martina Klopper

 

Martina Klopper

Martina Klopper

Martina Klopper is in 1976 gebore en het grootgeword op  Reitz in die Oos-Vrystaat. Sy matrikuleer aan die Bethlehem Voortrekker Hoërskool.  Sy het haar B.Mus-graad in 1999 behaal by die Universiteit van Pretoria. Sy voltooi in 2008 ʼn M.A.-graad in kreatiewe skryfwerk aan die Universiteit van Kaapstad. Sy  het begin werk as rekenaarprogrammeerder vir sowat vyf jaar lank,  hoofsaaklik databasis-ontwerp. Sy werk tans as ʼn besigheidsanalis in die finansiële dienste-sektor en woon in Kaapstad. 

 

Martina, vertel ons ietsie omtrent jou agtergrond, by wyse van bekendstelling?

Ek het grootgeword in Reitz in die Vrystaat en gematrikuleer in Bethlehem. Daarna het ek musiek studeer by Tukkies en ‘n paar jaar later kreatiewe skryfwerk aan die Universiteit van Kaapstad. Ek woon in Woodstock en werk tans ek as ‘n besigheids-/data-analis in die IT-bedryf.

Hoe het dit gebeur dat jy ʼn passie vir die digkuns en meer spesifiek die maak van gedigte ontwikkel het?

Op skool het ek baie min gelees, nou en dan ‘n storie, nooit poësie nie. Dit was altyd net die klavier. Op universiteit ook. Toe raak ek verlief op ‘n ingenieur wat wou dig en ek trek saam met ‘n vriendin in wat Afrikaans studeer. Die ingenieur het my bekendgestel aan die skryfkuns en my vriendin aan die Afrikaanse letterkunde en haar verligte vriendekring. Ek het op 21 my eerste gedig geskryf omdat die ingenieur meer in my vriendin belanggestel het as in my. Hulle is nou gelukkig getroud en ek skryf gedigte.

Volgens jou biografiese besonderhede het jy ʼn M.A.-graad in Kreatiewe Skryfwerk onder leiding van prof. Joan Hambidge voltooi. Hoe sinvol was dié gestruktureerde leiding en – blootstelling vir jou gewees?

Ek het verskriklik baie by Joan en my medestudente geleer. Dissipline was die eerste les; hoe beter jy jou tyd kan bestuur, hoe beter die verse. Behalwe vir die feit dat die skryfskool baie gehelp het met die tegniese aspekte van die digkuns, het Joan se mentorskap en fyn aanvoeling vir die student se emosionele energie asook die vermoë om dit te gelei en begelei by wyse van opdragte en raad en toewyding, die grootste bydrae gelewer. Ek kan dit aanbeveel vir enige jong digter.

Die titel van jou debuut het nogal ʼn baie spesifieke (emosionele) impak. Hoe ontgin jy die verskillende (emotiewe) implikasies van ʼn titel soos Nadoodse ondersoek in die bundel? Met ander woorde, wat beteken dié titel vir jóú?

Die titel is sinoniem met “outopsie” wat beteken “om self te sien”. Die bundel open met die Latynse frase “Hic locus est ubi mors gaudet succurrere vitae” wat beteken “Dit is die plek waar afgestorwenes juig om die lewendes te help”. Dit verskyn dikwels as ‘n kennisgewing by outopsiepraktyke. Ons is almal vertroud met die bydrae wat die resultate van lykskouings vir die mediese asook die forensiese professie beteken het en steeds beteken. Die titel aktiveer dus die idee dat die skryf van poësie ‘n manier van sien is; ‘n verkenning, ‘n ondersoek. Dit impliseer ook dat die skryf van poësie ‘n aflegging van die digter verg. In ‘n forensiese outopsie wat ek bygewoon het, was ek baie geïnspireer deur die eerlikheid van ‘n lyk. Jou lyf kan al jou geheime en leuens verklap. Soos poësie.

In die bundel ontwikkel hierdie idee aan die hand van die volgende metafore:

 Die leser as patoloog: Die aflegging wat die digter maak deur te publiseer maak van die leser ‘n patoloog. Die leser kan die gedigte/digter dissekteer soos hy wil. En elke leser sal ‘n eie opinie/verslag lewer. Die feit dat die digter geen aandeel daarin kan hê nie, maak van die leser ‘n objektiewe waarnemer. ‘n Patoloog.

Die digter as moordenaar: Ek stel die bogenoemde aflegging in die skryfproses gelyk aan moord. ‘n Lykskouing kan tog net op ‘n afgestorwene uitgevoer word. Om te skryf is dus ‘n “gewelddadige” aksie waarin die digter afstand doen van sekere emosionele ladings. Ek gebruik die reeksmoordenaar-beeld juis omdat die skryf van poësie ‘n bewuste aksie/keuse of selfs onkeerbare impuls is, wat herhaaldelik uitgevoer word. ‘n Tipe verslawing. Hiervoor gebruik ek die reeksmoordenaar, David Berkowitz wat ook bekend staan as die “Son of Sam”, as metafoor. Hy was aktief in New York tussen 1976 en 1977 en het misleidende briewe aan die polisie en pers gerig. Nadat hy in hegtenis geneem is, het hy onder andere aangevoer dat sy buurman se hond deur ‘n demoon besete was en hom aangesê het om te moor. Om enige suiwer waarheid of emosie of gedagte onder woorde te probeer bring, impliseer altyd ‘n verlies want woorde is slegs simbole. Net soos wat die reeksmoordenaar se aksies altyd ‘n verlies aan lewe bring.

Die digter as patoloog: Jan Hendrik Leopold se term “dromende denke” het betrekking. T.T. Cloete brei breedvoerig hieroor uit in ‘n artikel wat in Kaneel (1970) opgeneem is. “Dromende denke” verwys na die unieke manier waarop die digter se denke vorm aanneem in die gedig en die skryfproses. Ander digters, in hul besinning oor die kreatiewe proses, het al met soortgelyke terme vorendag gekom. Baudelaire lig die digter se besondere denkwyse uit as ‘n goed ontwikkelde sin vir struktuur en vorm. Coleridge verwys as volg daarna: “The power of reducing multitude into unity of effect, and modifying a series of thoughts by some one predominant thought or feeling.” Sommige digters konsentreer meer op die eienaardige aard van die digterlike denke in hul beskrywing van die kreatiewe proses. Hambidge verwys daarna as ” ‘n toestand van hipnose of beswyming” (LitNet). Shelley as “harmonious madness” en Van Wyk Louw as die “digterlike skeppende waansin”. Wat Cloete hieruit aflei is dat die digter se dromende denke in ‘n vorm “dink” en dat die vorm “onvermoed en onverhoeds verrassend skeppend is”. Dit maak van die digter ‘n toeskouer van sy eie gedig. Die digter as patoloog. Die skryfproses die ondersoek.

Die bundel handel egter glad nie oor die dood of lykskouings nie. Die titel is vir my slegs ‘n metafoor wat die fisiese skryfdaad en alles wat daarmee gepaardgaan – die ondersoek, die bevindinge en veral verrassende ontdekkings, die optekening daarvan asook die finale publikasie daarvan – saamsnoer.

Die indeling van jou bundel met afdelingtitels soos “Misdaadtoneel“, “Eksterne ondersoek“, “Interne ondersoek” en “Verslag” laat ʼn mens ʼn bundel wat volgens bepaalde ordeningsbeginsels gestruktureer is, vermoed. Kan jy dalk vir ons ʼn kykie gee na hoe jy die afdelings rondom dié titels gegroepeer het?

Aan die hand van die reeksmoordenaar-metafoor heet die eerste afdeling in the bundel “Misdaadtoneel”. In hierdie afdeling groepeer ek ars poëtiese verse wat konsentreer/kommentaar lewer op die skryfdaad. Gedigte in hierdie afdeling handel hoofsaaklik oor die impuls om te skryf en kom tot die konklusie dat dit ‘n resultaat is van skending, hetsy fisies of emosioneel. Die digter as moordenaar asook vermoorde/verminkte is aan die woord. Die skryfproses word as ‘n pynlike ervaring gekarteer.

‘n Lykskouing bestaan hoofsaaklik uit ‘n eksterne en interne ondersoek. In die eksterne ondersoek word alle eksterne elemente soos die vel, hare, naels, oogkleur, gewig, ouderdom, geslag, asook merke, wonde, letsels, geboortevlekke en tatoeëermerke ondersoek. In die interne ondersoek word die hart, die brein en alle ander organe ondersoek. Beelde in hierdie bundel is hoofsaaklik lyflik. Merke en letsels op die vel vind gereeld neerslag asook die hart-brein jukstaposisie om spanning tussen emosie en die intellek te vergestalt. Die middelste twee afdelings heet “Eksterne ondersoek” en “Interne ondersoek” en beslaan die grootste gedeelte van die bundel. Gedigte word hoofsaaklik ingedeel aan die hand van die beelde/metafore wat aangewend word. In die eerste gedig in die “Eksterne ondersoek”-afdeling, getiteld “Uitslag”, word ‘n veluitslag byvoorbeeld as metafoor vir die digterlike kondisie aangewend. In talle van die gedigte in “Interne ondersoek” word die hart en die brein as beelde/metafore aangewend vir ‘n verskeidenheid temas.

Die resultaat van ‘n lykskouing is ‘n formele verslag wat deel word van die afgestorwene se permanente mediese rekord. Die laaste afdeling heet “Verslag” en bevat een lang gedig getiteld “Nawoordse ondersoek”. Sekere aspekte van nadoodse veranderings in die liggaam soos hipostase, rigor mortis en outolise word as metafore aangewend om die bundel en die skryfproses soos geaktiveer deur die bundeltitel self, te ondersoek en op te teken. Behalwe vir die programgedig is dit die enigste ander gedig in die bundel wat spesifiek die lykskouing-gegewe opneem. Dit kan ook as ‘n ars poëtiese vers geklassifiseer word maar op kleiner skaal; meer spesifiek van toepassing op die bundel as ‘n eenheid, die samestelling daarvan en die rede daarvoor.

Die afdelingtitels dien dus as verdere uitbreiding op die bundeltitel en die temas wat deur die “Nadoodse ondersoek”-gegewe geaktiveer word.

Heelwat van die gedigte in Nadoodse ondersoek het direk betrekking op die digterskap en die maak van gedigte … Is jy ʼn “selfbewuste” digter wat deurentyd bewus is van die “ambag” waarmee jy besig is?

Ek dig nie maklik nie en kan ‘n gedig tot vervelens toe oor en oor skryf. Ek is deurentyd bewus van die skryfdaad en die oneindige slaggate waarin die jong digter kan trap. Ek het wel in die skryfskool besef dat die skryf van gedigte baie soortgelyk is vir my aan die oplos van ‘n wiskundige probleem. Om ‘n beeld/metafoor kongruent te ontwikkel is vir my ‘n spel. Dirk Opperman was ‘n meester daarmee en sy werk het my baie in hierdie verband geleer.

Ritme en vorm is die ander elemente van die digkuns wat my fassineer en dis veral hierdie aspekte wat maak dat ek ‘n gedig twintig keer of meer kan oorskryf. Dit was ‘n ongelooflike frustrerende en langsame proses om te besef dat wanneer jy begin om byvoorbeeld ‘n sonnet te skryf, die gedig nie noodwendig ‘n sonnet wil wees nie en vice versa. Daarmee saam het die besef gekom dat die emosionele impuls en lading van ‘n gedig ook redelik onvoorspelbaar, uitgeslape selfs, kan wees. Soms moet jy maar net skryf en kyk waar dit jou uitbring. Die skaaf en regmaak moet eers wag. Ander kere is die proses omgekeerd. Die konsep van die “dromende denke” is weer relevant. Voor die gedig nie 100% af is nie, kan die onbewuste ‘n paar truuks op jou trek net soos wat ‘n ontdekking in die laaste stap van ‘n forensiese lykskouing alle reeds bekende bevindinge/aannames kan weerlê. So, om jou vraag te beantwoord: ek is ‘n baie selfbewuste digter, ja. Soms is dit baie frustrerend maar meestal ‘n bevredigende proses. Dit was baie belangrik om dit van my eie kreatiewe proses te verstaan.

Die konsep van ʼn nadoodse ondersoek word eintlik op die bundel as geheel toegepas met temas soos geweld, pyn, bloedskande, en self-straf wat uitgewerk word. Is hierdie – dikwels  ontstellende temas – vir jou iets wat van belang is op ʼn persoonlike vlak (terapeuties, selfs) of probeer jy eerder om deur middel van jou skryfwerk ʼn bepaalde “sosiale boodskap” oor te dra?

Daar is geen bedoelde sosiale boodskap in my werk nie, nee. Auden het gesê: “For poetry makes nothing happen”. Ek skryf nie vir enige gehoor nie. Om te skryf is vir my ‘n meganisme om die onbewuste te betree, dit te ondersoek en betekenis daaraan te gee. Daar is natuurlik al baie en breedvoerig hieroor geskryf. Ek wil nie nou in die psigoanalise gaan delf nie, maar wil tog ‘n treffende analogie wat Frederick Clarke Prescott tussen poëtiese visie/denke en drome in The poetic mind (1922) getrek het, noem. Hy baseer sy studie op Freud se teorie dat onvervulde begeertes in die onbewuste onderdruk word en in drome en fantasieë uitdrukking vind. Volgens hom is poëtiese visie – soos drome en fantasieë – ‘n spontane, moeitelose funksie van die verstand. Die produk van hierdie funksie is konkrete beelde wat met moeite in woorde uitgedruk kan word. Die digter, soos die dromer wat in ‘n bewuste staat sy droom moet “wysig” om dit in woorde te kan uitdruk, se visie word ook verander in die bewuste skeppingsproses. My eie kreatiewe proses is baie soortgelyk. Dis soos om te droom en ek kon tot op hede nog nie vir iemand anders droom nie.

ʼn Kenmerk van jou gedigte is die gestrooptheid daarvan ten opsigte van sentiment en selfvertroeteling. Het jy ʼn bepaalde digter as voorbeeld ten opsigte van hierdie werkwyse in gedagte gehad toe jy aan dié verse gewerk het?

Ek glo dat as jy iets in twee woorde kan sê is dit oorbodig om selfs net drie woorde daarvoor te gebruik. Digters soos byvoorbeeld DJ Opperman, NP Van Wyk Louw, TT Cloete, Johann de Lange en Petra Müller wat daarin slaag om die suiwerste segging in ‘n gedig te vind, het nog altyd as inspirasie en leermeesters gedien. 

Ter illustrasie van bogenoemde haal ek graag die vers “Skedonk II” volledig aan. Kan jy ons iets omtrent dié vers en sy ontstaansgeskiedenis vertel?

 

Hy is ʼn diesel mechanic,

sy dogter ‘n geroeste kar –

die agterplaas is swart gevlek

van haar onklaar enjin-hart se lek.

 

Sy word elke maand gebloei:

Ma pomp-pomp-hou-die-clutch

terwyl Pa koes vir die olie-spuit

uit sy skedonk se vuil onderbuik.

 

Die gedig het ontstaan rondom die idee dat skoenmakers se kinders nooit skoene dra nie. Die mechanic-beeld het hom eerste aangedoen. In ‘n soektog vir woorde en idees wat kon bydra tot die idee van die gedig en die kongruensie van die beeld, het “bloei” hom voorgedoen. Behalwe dat dit letterlik verwys na die wyse waarop ‘n enjin se olie getap word, aktiveer dit natuurlik die menstruele siklus van die dogter in hierdie gedig. En dit was dit. Met hierdie twee beelde in plek kon die res van die gedig in plek val.

Ten slotte – dankie vir die onderhoud, Martina, en ons wens jou alle voorspoed toe met dié eerste publikasie van jou. Sal jy so vriendelik wees om een van jou persoonlike gunstelinge uit Nadoodse ondersoek hieronder te kopieer vir die lesers?

Hierdie is die laaste kwatryn in die bundel:

            III  Ontbinding

 

Wurms en maaiers vreet aan haar gesig,
larwes broei uit, word vlieë en vlieg
met die laaste woorde uit haar mond:
digter ontbindend tot gedig.

 

(c) Martina Klopper (Uit: Nadoodse ondersoek, 2010: Human & Rousseau)