Posts Tagged ‘Onderhoud deur Rene Bohnen’

Onderhoud met Jolyn Phillips (radbraak)

Thursday, July 13th, 2017

Jolyn Phillips gesels oor haar

debuutbundel radbraak met René Bohnen

 

Jolyn, baie geluk met die verskyning van jou eerste digbundel, radbraak. Dit volg kort op die hakke van jou versameling kortverhale, Tjieng Tjang Tjerries & other stories, wat op die kortlys is vir die 2017 UJ-debuutprys. Het die kortverhale en die gedigte saam-saam ontstaan, of was dit twee aparte prosesse?  Wat is volgens jou die verskil tussen prosa en poësie in die skryfproses?

Ek dink Tjieng Tjang Tjierries & other stories en radbraak het parallel gehardloop eerder as saam-saam.  Tjieng Tjang Tjerries and other stories moes onstaan om ruimte te maak vir radbraak. Na Tjieng Tjang Tjerries and other stories het ek begin sin maak met die woorde wat oor/agtergebly het. Die taal wat ek vir Tjieng Tjang Tjerries and other stories geskep het, het my tong verander. Ek het besef ek praat nie meer dieselfde nie. Ek het gesit met ‘n klomp ongewerwelde woorde sonder skulpe. Ek wou oopbreek/breuk uit my bestaande woorde vir ‘n begin al was dit gebreekte/breukte woorde.

Ten opsigte van die skryfproses was die prosa en poësie proses anders. Ek het  by prosa veral by die skryf van kortstories geleer dat mens soms deur ‘n duisend woorde gaan vir die bevredigendste sin of vignette. Ek het agter die ritme en die beeld aan geskryf en alhoewel ek ook dieselfde in my poësie doen, was die redigeringsproses anders. Dit was amper makliker om ‘n woord uit te haal in die kortstorie proses en ‘n ander by te sit. Die uithaal van ‘n sin hier of woord daar het by tye helderheid aan my denke gegee, maar nie in my poësie se geval nie. Die enigste manier hoe ek tot dusver hierdie digproses kan verduidelik was deur middel van my analise van ‘n ortopediese chirurg: elke nou en dan maak sy nie net bene gesond nie, maar sy moet ook bene breek en amputeer. Bygesê, met die amputeringsproses is daar ook partykeer tye waar ‘n mens ledemate of bene moet heg. Dit raak al moeiliker …  Hoe vermink jy die vertroue van jou pasiënt/dig-taal om die pasiënt se lewe (gedig) te red en watter waarborg het jy as die gebreekte been of ledemaat “reg” gelas is, dat die liggaam( gedig) dit nie sal verwerp nie? Dit is poësie vir my in ‘n skulpdop.

 

Dit het my opgeval dat jou gedigte ook eintlik klein kortverhale is – beide in die narratiewe element en in die tekening van karakters. Jy het in ‘n onderhoud genoem dat die karakters in Tjieng Tjang Tjerries daarop aangedring het om kortverhale te wees. Wat was die verskil toe jy die gedigte geskryf het? Is daar oorvleueling van karakters in die twee boeke?

My herkoms is ook oraal, dus sal daar seker altyd ‘n narratiewe element in my werk voorkom – dis ‘n element wat ek nog verder mee wil kennis maak. Dié vorm is vir my soos water, kan haarself in enige vorm vermom en ek is bly ek kon hier eksperimenteer daarmee om stem te gee aan karakters in sommige van die gedigte. Soms wil stories hulself vertel en wie is ek om in hulle pad te staan? In Tjieng Tjang Tjerries and other stories het karakters ‘n manier gevind om tyd te oorskry, tussen twee wêrelde te hardloop, alhoewel dit metafories gesproke moeilik was om die storie uit hulle te kry. Ek moes op landskap, taal en by tye herinnering staatmaak om die storie te skryf. Die komponering van radbraak het my forseer om deur al die tale (letterlik en poëties) wat vir my gegee is, deur te ploeg tot ‘n poëtiese helderheid, al was die af-enting daarvan vir my nogal moeilik.

Jolyn, jy kom van Gansbaai en jy weet ook hoe dit is om in Kaapstad te woon. Watter elemente vanuit die kortverhale vind neerslag in die gedigte en hoe het jy outobiografie van fiksie geskei in die gedigte?

Ek sou argumenteer dat as mens outobiografie en fiksie langs mekaar plaas, dit as ‘n oksimoron beskou kan word. Sprekers in geskrewe tekste is egter heeltemal te onbetroubaar vir die doeleindes van ‘n outobiografie, omdat hulle meer as een waarheid of lewe besit. Die konsep van outobiografie fassineer my. Wat noem ‘n mens ‘n spreker of karakter in ’n teks wat haar eie lewe vertel? ‘n Outobiografie, ‘n gedig, ‘n ironie,’n metafisiese gedig, of dit alles saam?  Dink aan Krotoa’s Story deur Karen Press en Anne Carson se Autobiography of Red. Albei ontsnap en oorskry fiksionele en poëtiese tendense vir die doeleindes van ‘n transendentale taal. Ek sou graag my eie skryfwerk tot sulke doeleindes wil benader. My woorde is egter dalk nog te nat agter die ore! Radbraak was ‘n manier om myself aan my eie tong voor te stel en terselfdertyd my tong te breek en sodoende weer daarvan te ontsnap.

 

Tydens die lees van radbraak het ek dikwels die woordeboek nader getrek. Hoe heerlik is jou spel met taal nie! Dit knetter behoorlik van moontlikhede en lewe. Die titel suggereer ‘n taamlike pynlike proses. My 1982 woordeboek sê: “radbraak, ge-, iem. martel deur die ledemate te breek; skend, verknoei, vermink (taal)”¹ Die woord “tong” of “tonge” kom ongeveer 23 keer in die bundel voor (as ek nie woorde soos “biltong” bytel nie) Die woord “taal” kom ongeveer 19 keer voor (as ek woorde soos “betaal” nie tel nie) Op bladsy 36 lees ons dan ook van die spreker se “toiing-tong”. Vertel bietjie meer van jou fassinasie met woorde en met taal.

radbraak ondersoek verskillende dinge: die taal en oorblyfsels waarmee ek grootgeword het, die taal en oorblyfsels wat ek op Genadendal geleer het, asook die geskiedenis van sekere woorde waarmee as leser, digter en student gekonfronteer word. Ek bevraagteken die woorde wat vir my gevoer word. Ek bevraagteken spreekwoorde en hulle praktyke. Die idee van ‘n cliché – dat ‘n woord so oorgebruik word dat die betekenis uitgewas word, is dus wonderlik vir my om woorde soms as net verbrokkelend en mak te sien. In terme van die verminking en marteling wil ek sê dat mens nie moet vergeet nie dat intensie agter marteling nog altyd was: die verkryging van informasie. Taal is mak of selfs onopvallend totdat dit geradbraak word en die volle potensiaal en menswees uitstort.  Dit het my laat besef dat elke woord ‘n geskiedenis het en radbraak se geskiedenis is ‘n fisiese vermink, verknoeing, skending van die ledemate soos wat jou 1982 woodeboek sê maar ook ‘n metaforiese en metafisiese een.

Jolyn, jy spreek onder meer sosiale onreg, verslawing en huishoudelike geweld aan in jou gedigte. Op daardie manier word die ánder betekenis van “radbraak” geaktiveer, naamlik liggamlike leed. Die dopstelsel kom meer as een keer voor, tik word as ‘n skim geteken, bendegeweld word uitgebeeld en jy skram van geen euwel weg nie. Nogtans word die taal nooit banaal nie. Jou beelde het my dikwels tot stilstand geskok in hulle direktheid en in hulle varsheid. ‘n Gedig wat na my mening al hierdie elemente ten toon stel en heerlik met klank tekere gaan, is “Peer se seer”, wat ek hier volledig plaas. Daardie eerste reël is manjifiek vir my. Kan jy asseblief meer sê, of op my stellings uitbrei, dalk selfs van my verskil?

 

Peer se seer

 

Peer loop met Noag se ark in sy keel kraai kan

hy beter as ’n haan tjank kan hy beter as ’n brandsiek brak

Peer koer sy ballade meer getrou as die posduif

wat met oom Fritz se fluit huis toe vlieg Peer

wat in elke hand drie Spar-sakkies vir die anties dra

dis net Peer wat dankiedankiedankie vir ’n rand

 

die kinders kan hom maar terg hy sal knor en blaf

maar later sal hy saam met die kinders broem-broemnê-

nuh-nê wiele reverse wiele skuur

die ma’s vermaan die kinders: Peer is ’n groot man! oppas!

Peer is nie julle speelmaat!

 

Peer tjank deesdae baie en loop met sy stert

tussen sy bene die ma’s wil nie hê die kinders moet

saam met Peer speel nie die oom met die vêr bles

op die heuwel gee vir Peer tjoklitlekkers en geld

om soos wat die kinders koggelvra: Peer waar sit jou seer?

sy broek af te trek en hulle in die rondte te jag met sy tolleman

 

Ek dink Peer is ‘n versameling wesens en omstandighede. Ek glo elke landskap het sy eie Peer. Met “Peer se seer” observeer die spreker dat sy lied sy albatros is.  Ek wou die gevangenis van sy gedagtes illustreer, hoe iemand wat in besit is van “Noag se Ark in sy keel”, nie kon sê hoe die mensdom hom vermink het nie.

Jolyn, jy spreek ‘n wye register van emosies aan en wat my veral getref het, is die uitbeelding van gemengde gevoelens binne ‘n situasie. Ek het hierdie verweefdheid onlangs weer self ervaar toe ek heel onverwags ‘n taamlike klein ruimte met perlemoenstropers gedeel het. Jou waarneming en verwoording is so akkuraat – bereik jy so iets deur lang introspeksie, of hoe ontgin jy so ‘n vaardigheid? Kom die formulering vir jou maklik?

Ek dink die dubbelsinnigheid van verwyt was vir my ‘n interessante observasie as iemand wat teenaan so ’n gemeenskap grootgeword het. Ek is seker baie mense sal nie met die spreker saamstem nie, eintlik sal ek ook nie, maar sy deel haar gedagtes soos sy dit sien en ek gee haar ’n plek om dit te sê en beskerm haar. Haar verwyt is ’n onsekere verwyt. Sy is nie seker of sy die perlemoen of die perlemoenstroper of die perlemoenstroperhelpers verwyt nie. Sy kan ook nie kant kies nie omdat sy aan alle kante behoort. Ek weet nie of ek die vraag beantwoord nie maar hierdie karakter probeer ‘n moeilike situasie verwoord, selfs al bly hoe sy voel en wie sy is, net ‘n gedagte.

Musiek speel ‘n belangrike rol in die gedigte. Verbasend is dit ook nie net hedendaagse popmusiek nie, maar goue oues, soos “The Last Waltz” van Engelbert Humperdinck. Jy het ook ‘n gedig oor die jazz-sangeres Sathima Bea Benjamin ingesluit, wat my dadelik gedwing het om ‘n hele album van haar en Dollar Brand te luister. (Die gretige lesers sal hopelik dieselfde doen!) Jy is as skrywer ook aangetrokke tot kinderdeuntjies en volksliedjies. Soms is hierdie liedjies tradisioneel, maar soms self uitgedink, met ‘n sterk ritmiese bewustheid. Kan jy bietjie meer hieroor vertel?

Musiek speel ‘n baie belangrike rol in my lewe omdat ek ‘n sangeres en musikant is. ‘n Digter het aan my genoem dat sy eintlik ritmies dink voordat die gedig manifesteer op papier wat dus ‘n ritme van sy eie het. Ek het met musiek grootgeword, en ek het bietjie musiek studeer en die teorie het my nog altyd baie gefassineer. Snaaks genoeg het die teorie van musiek my beter help skryf.  Ek dink enige kunssoort kweek dissipline aan en ek probeer baie hard om dit in my skryfwerk aan te kweek. Ek het ook by musiek die krag van ‘n stilte geleer, dat ‘n pouse ook ‘n noot is. By Jazz het ek geleer dat alles wat soms so stukkend en afgetakel in my ore resoneer ‘n produk van georganiseerde estetika is – wat ek hierby bedoel is dat mens eers die vorm goed moet verstaan om dit te kan manipuleer. Ek moet bieg dat ek van die gedigte getoonset het en dat ek by ander interessante maniere van taalgebruik uitgekom het. By die toonset van die gedigte het ek die die ritme ingespan om by die mening te pas en anders om.  Musiek het ‘n bestaande taal en teorie en het reeds vir my soveel toegang gegee om die musiek van elke lettergreep wat ek in die bundel gebruik het, te kon hoor.

Jy kom van ‘n kusdorp, Jolyn, en die see, visse, skippers, die hele maritieme atmosfeer het duidelik neerslag gevind in jou skryfwerk. Hierdie feit alleen, sorg al vir ‘n bindende struktuur in die bundel, al neig dit tematies na die tekening van gebrokenheid. Hoe voel jy oor die idee van ‘n bloudruk op digters, afkomstig van hulle geboorteplek of grootwordplek? Is elke omgewing ewe ryk aan materiaal, dink jy? Was jou eie omgewing vir jou voor die hand liggend inspirerend?

Die idee van ‘n bloudruk uit jou omgewing geld nie net vir digters nie, maar vir enige mens. Jou geboorteplek of grootwordplek gee vir jou ‘n taal om taalsgewys te navigeer deur ‘n plek om ‘n bestemming tot jou eie taalplek te vind, die poësie lê in hoe jy jou taal gebruik as ‘n kompas tot nuwe bestemmings. Ek is altyd opsoek na tale, die heeltyd besig om te soek na die woord wat die naaste kom aan die onbeskryflike…

 

Dankie, Jolyn, vir heerlike antwoorde. Daar is nog soveel wat ek eintlik in hierdie baie opwindende bundel van jou kan bespreek, dit bied ryke stof vir ontleding; byvoorbeeld jou besondere gebruik van selfstandige naamwoorde as werkwoorde. Ek volstaan egter met die opmerking dat jy ‘n wonderlike woord en ‘n wonderlike reël onuitwisbaar in my gemoed getatoeër het, naamlik die “breekwiel” van taal en dat die spreker “bakstene aan … dra…vir ‘n nuwe babel”. Ek plaas daardie gedigte nie hier nie, ek hoop die lesers koop een en elk jou baie prikkelende bundel. Ek vra egter dat jy self, ten slotte, ‘n gedig kies om hier te plaas. Mag radbraak groot hoogtes bereik!

Ek los hierdie gedig ten slotte: “tong trilogie”. Ek dink ek wou ‘n biografie vir my taal, my menswees en denke skryf. Ek het die hele tyd gesit met die idee dat alles wat my taal nou is maar net parte van my taal verteenwoordig. Ek kies die woord ‘part’ eerder as ‘deel’ want vir my is elke gedeelte vir my ledemate wat saam liggaam. Die verskillende ekkes wat in elke part voorkom is altyd op soek om uit ‘n taal te ontsnap, maar terselfdetyd ook vervreemd deur en teen die tale wat haar deel rond- en ontwentel en dan boonop nog ‘n taal aanbid wat haar nie kan verstaan nie (“my liggaam keer om te bid langs die speldekussing-/kompakter se stingels ek wil hoor wat die heelal/ elke dag vir die fynbos fluister”).

Ek dink uiteindelik is die spreker op soek na ‘n simbiotiese taal, ‘n taal wat saampraat, nie die taal wat die heeltyd rondom haar breek nie. Die digter wil vryword van die radbraak in ’n heeltaal.

tong-trilogie

 

part 1

 

die storie van my woord begin toe ek vir die eerste keer

saam met Pa en sy familie Pêreberg toe gaan

die woorde proe sierangs nie vis nie

 

die dennehoutbome-dag onthou Pêreberg

toe my tong dennehoutbolle word

net op Pêreberg proe ek na dennepitte

 

as ’n kind het my geloof buitekant rondgeloop

tussen die bietoubos woorde wil nie

psalmsgesange in die Anglikaanse kerk lof

 

ek fluister vir die speldekussing

as ek die woord in die are

van die adamsvy soek

 

ons besoek Pêreberg net vir begrafnisse

ons besoek die papsak-siek grafte sonder kruise

geeste het nie tonge maar ek verstaan hulle

 

in my gedagtes klim ek op ’n bakkie ek sit skaaphond

met my anties ooms die wind waai sand klap

houe teen my gesig

 

my niggies en nefies sit styf teen mekaar

hulle buig vooroor hulle hande skulp hul ore maar nie ek nie

ek wil later die wind oor-speel by die ghellieblik

 

ek kan nie genoeg kry van die wind se geskinner nie

ek het nog gevra is die see en die wind susterskinders?

my pa se mense lag my nog altyd tot ’n stilte

 

 

part 2

 

uit my liggaam wil ’n ander alfabet simfonie

ek is meer as net ’n vel-taal my liggaam onttaal

die kronieke tong my tale is baie letters

 

wat uitmond my mond proe

na karring-tale ek is toegesluit

in die aswoensdag van my geboorte

 

ek weet my woord het ’n ander stam ander woorde

is vir my gevoer geleer ek belowe ek fluister my

woorde in die grond maar ek kan nie ’n sewejaartjie lospraat nie

 

die speldekussing-kompakter buig

hul koppe binnetoe wat wil jy

speldekussing-kompakter vir my sê?

 

my woorde wil somtyds die als op my lyf pak my woorde wil soms kruie

brousel in ’n skottel ek wil voor dit buig

’n doek oor my kop gooi die kruie van die spelde-

 

kussingwoorde inasem

uitpraat

ek moet vinger op die lip

 

my liggaam keer om te bid langs die speldekussingkompakter

se stingels ek wil hoor wat die heelal

elke dag vir die fynbos fluister

 

 

part 3

 

die biologie van my woord is ’n verbrokkelende fraktuur

hierdie is g’n woordbegrafnis nie hierdie gedig grawe

my woordeskatkiste op                        daar waar hulle spook

 

in die stuyvesant-sitkamer waar hulle dreig by

die siersteen-vensterbank wat elke Saterdag waarskuwings

van die dood los die see herinner my vel van my ekseem

 

my jolliejieks-

allergie verloën my

patattrapper-afkoms

 

ek praat al my tonge gelyk

Ma sê dis gevaarlik as mense

in tonge praat   niemand kan

 

’n prooi-tong vertaal nie slinks is die ekkes

in my besig om bakstene aan te dra

vir ’n nuwe babel          

 

*

  1. van Schaik se Verklarende Afrikaanse Woordeboek. Kritzinger, Labuschagne. 7de uitgawe. 1982

 

 

Onderhoud met Juanita Louw (in die grot van die sibille)

Monday, July 18th, 2016

Juanita Louw. RBohnen

Juanita Louw gesels oor haar debuutbundel

‘In die grot van die sibille’ met René Bohnen

.

Juanita, baie geluk met hierdie mooi debuut. Op die laaste bladsye lees ons dat dit grootliks gespruit het uit ʼn M.A. studie in kreatiewe skryfkuns wat jy aan die Universiteit van Kaapstad voltooi het. Ter inleiding wil ek jou dus vra om ʼn bietjie meer oor die aanloop tot die debuut te sê.

Wanneer en hoe het jy begin skryf? Kan jy jou eerste gedig onthou?

Baie dankie, René. Net voor my twaalfde verjaarsdag is twee klasmaats, tesame met die een se familie, in ʼn motorongeluk oorlede op die langpad see toe. Die familie-begrafnis, wat ons as klas bygewoon het, het my geruk: die kinderkiste bo-op die ouers s’n laat sak. Later daardie dag het ek probeer om met woorde te voel. Dit het die deur oopgemaak vir skryf as manier om te probeer sin maak. Om die leemte te transformeer tot iets anders. Die bladsy het my geheime plek geword.

In die bundel kom die leser baie name teë, soos Manderley van Daphne du Maurier, asook verwysings na en aanhalings uit Brel, Bachelard, Kopland, Susan Mitchell en Sylvia Plath, onder andere. Wat is a) jou gunsteling leesstof en b) wie is jou gunsteling digters?

My kinsmen of the shelf is velerlei. Ek hou van ʼn verskeidenheid en lees gewoonlik meer as een boek op ʼn slag. Boeke praat met mekaar, soms uit vreemde oorde. Ek is gaande oor tweedehandse boekwinkels waar mens nie altyd vind wat jy soek nie, maar soms deur boeke gevind word op presies die regte tydstip.

My gunsteling digters verander gedurig, maar altyd iewers op die lys is Cussons en Cloete, Petra Müller, Tswetajewa en Dickinson, Margaret Atwood, Seamus Heaney, D. H. Lawrence. Die laaste ruk is ek verslaaf aan John Burnside en Michael Donaghy.

Uit hierdie debuut blyk dit dat jy gefassineer en waarskynlik beïnvloed is deur die Russiese digter Marina Tswetajewa. Hoe en wanneer het jy van haar bewus geword en hoe het sy neerslag gevind in jou eie werk? Voorsien jy dat dit ʼn langdurige agtergrondstem vir jou sal wees, of is dít ʼn onregverdige, ope vraag?

Ek het op Tswetajewa afgekom tydens my navorsing vir die verhandeling wat ek geskryf het as deel van die meestersgraad onder Joan Hambidge. Deur na Tswetajewa se gedigte in Russies te luister het ek meer bewus geword van klank en ritme, van die beweging en energie van taal. Aangaande my pad met Tswetajewa: dit strek voor my uit…

Die bundeltitel kom uit die gedig “Fantoom” op bladsye 87 en 88. Die gedig is geskryf na ʼn foto van ʼn skilder voor ʼn skilderdoek – afbeelding van afbeelding van afbeelding, as’t ware. Dit wil voorkom of die profetiese stem as muse of inspirasie uitgebeeld word. Watter ars poëtiese prosesse vind in hierdie gedig plaas?

Die skilder voor die wit doek, die beeldhouer voor die klipblok, die digter voor die leë bladsy: soms moet mens luister na wat reeds daar is. Die onsigbare sigbaar maak. Michaelangelo wat die beeld uit die marmer vrylaat, Nabokov se woorde wat onsienlik reeds wemel op die blad. Tswetajewa sê jou lyf is die grot van jou stem. Om die sibille van die self te vra, en te luister vir die antwoord—dít is die profetiese stem.

Ons kan na verdere ars poëtiese fasette kyk in die gedigte “Ars poetica I” op bladsy 37, “Ars poetica II” op bladsy 56, asook waarskynlik “Orpheus” op bladsy 49 en “Wat die rivier gee” op bladsy 90. Veral in “Orpheus” kom die digter as liminale figuur sterk na vore – dié een wat tussen wêrelde beweeg, maar aan geeneen behoort nie. Wil jy meer hieroor vertel? Ons vind ook besoeke oor en weer tussen lewendes en dooies, soos in “Die dooies” op bladsy 57 en “Die verraad van beelde” op bladsy 60, waar ons lees die siel van die dooies / besoek snags hul besittings. Wat kan die digter hoop om terug te bring uit onderskeie besoeke?

Orfeus is die argitipiese digter, wat teenstrydighede versoen: lewe en dood, vleeslike en onstoflike, verganklikheid en die durende. Om te skryf is ʼn Orfiese reis: ons sak af in die onderwêreld van ons binneste en bring die gedig terug, asook ʼn nuwe blik op die wêreld. Ons herskep onsself. Deur taal versoen ons ons eie teenstrydighede, asook die binne- en buite-ruimte, self en wêreld. Die katábasis as metafoor vir die beweging tussen die sigbare en onsigbare…

ʼn Deel van skryf is om te onthou. Om te onthou is ook ʼn Orfiese reis. Ons kan nie die dooies terugbring nie, maar deur te onthou (die Engelse woord wys dit goed: re-member) herskep ons hulle in ons geheue, gee aan hulle vorm.

Ons vind die sirkelmotief weer en weer in die verse. Ek haal graag die eerste gedig volledig aan:

. 

Berk en been

ʼn Fabel

 

In die holte van ʼn berk

vind ek ʼn ring: band van been,

maanwit juweel uit hout gekerf.

 

Ek glip dit aan my vinger:

die beenband omvorm tot mondkring,

juweel tot oogalbaster.

 

Ek voel dit begin by my oorskulp:

arms word takke; bene, wortels.

In die mik hang ʼn blink vrug.

 

Wyer en wyer rek my kake:

my verhemelte is die nagkoepel,

tande verander in gesternte.

 

Ek sluk die maanvrug in:

my maag swel en swel, maak ʼn dop

en breek oop: in die holte vind ek ʼn ring.

. 

Verder in die bundel vind ons die wiel, ouroboros, sirkel, band, kringweb, seintuur en wentelvlug. Myns insiens word die sirkelgang ook versterk en ondersteun deur jou gebruik van die rondeau, die villanelle en selfs ʼn ‘verdraaide villanelle’. Watter tematiese rol speel die kringe in die bundel? Ek wonder ook oor die argetipiese vorm van ʼn grot. Kan jy meer daaroor sê?

Nóú sien ek die sirkels orals, maar ek het nie die sirkelmotief doelbewus gekies nie.  Ek het wel opsetlik ʼn sirkelgang gekies in die uitleg van die bundel, deur “Metamorfose” as die laaste gedig te plaas om terug te lei na die programgedig. As ʼn sydelingse antwoord op jou vraag, ʼn reël uit die gedig “Sirkel”: “die sirkel [is] my laaste sinjatuur.”

Die argetipiese vorm van die grot behels o.a. insluiting, omsluiting, verberging. Dit is simbool van die mitiese onderwêreld. Dis ook aardskoot. In mites en feëverhale die skuilplek van drake, bergplek van skatte. Dis ʼn geheime plek, waarvan die ingang dikwels versteek is deur ʼn doolhof of bewaak word deur ʼn monster. Dit is ook die kopgrot, die hartgrot, en Tswetajewa se lyfgrot. Dis die plek van die Sibille, wat nie net waarsegster is nie, maar ook die een wat die lewende Aeneas begelei het na Hades om die skadu van sy vader te besoek.

Aansluitend by die vorige vraag, kom die proses van soek-en-vind ook as tema voor. Maskers, kamoeflerings en goëltoertjies maak oral hul verskyning. Die draak in Eden (bladsye 36 en 44) kom ook as iguanas en verkleurmannetjies voor, net soos besweerders, hipnotiseurs, voedoe en figure soos Raspoetin verskyn. Hoe vorm die verskeidenheid ʼn geheel?

Dit klink soos ʼn ou-wêreldse karnaval! Dié goed bekoor my van kleins af—ek het selfs drome gehad van ʼn sirkusbestaan as koordloper of sweefstokarties. Oor reptiele: Ek het ʼn sagte plek vir salamanders, draakagtiges. Van die piepklein dwergverkleurmannetjie van Madagaskar tot die Fantastiese (of Sataniese) blaarstert geitjie. Die see-iguanas op die Galapagos-eilande (Darwin het nie saamgestem nie en het hulle die “imps of darkness” genoem!) en die Tuatara wag nog vir my in ʼn gedig.

In Marlies Taljard se artikel “Ons is die mitemakers” (Versindaba, 27 Junie 2016, http://versindaba.co.za/2016/06/27/marlies-taljard-ons-is-die-mitemakers/) lees ons kom ʼn funksie van die mite aan die orde wat deur Eliade beskryf word, naamlik die mite as openbaarmakende verhaal, as die manifestasie van syn. Mitemaking (en mite-ontknoping) staan sentraal tot jou bundel. Watter keuses moes jy uitoefen om invalshoeke te distilleer en kernbetekenis te ontgin?

Dit was ʼn organiese proses en het merendeels groepering behels. Deur die gedigte om my uit te pak, het ek skryftemas raakgesien. Invalshoeke het ontwikkel deur die gedigte saam te gooi en rond te skuif totdat hulle hul lê gekry het.

Die eerste motto in die bundel is ʼn vertaling van Tswetajewa en lui: Die digter se taak – om die verborge te ontbloot / Elke gedig is ʼn uiting van die sibille. Dink jy dat verskillende digters verskillende take het en meen jy dat ʼn digter se taak deurgaans morf of verander? Het die digter ʼn maatskaplike plig? Hoe sien jy jou spesifieke taak?

Ek dink wel so, nes elke mens ʼn verskillende taak het. Die taak mag verander soos ons verander, maar die essensie bly gewoonlik dieselfde. En ʼn sosiale taak, reken ek, in die sin dat die digter, soos elke mens, sy eie waarheid moet vind en dan die moed moet hê om daarvolgens te lewe.

As “jong” digter, voel ek my grootste taak is om my eie stem te ontgin, my eie woordpad te vind, en om te leer hoe om die onsigbare te verwoord.

Die laaste afdeling van die bundel tree op die mees direkte manier met Tswetajewa in gesprek en aan die hand daarvan, ook met selfdood en verskillende psigologiese toestande, hetsy patologies of nie. Tswetajewa se blik op die Orpheus-mite, die digter as anderwêreldse besoeker en die ek-spreker se onmoontlikheid van my oogmerk kom aan die bod. Die afdeling begin met ʼn Plath aanhaling as motto: By the roots of my hair some god got hold of me./ I sizzled in the blue volts like a desert prophet. Kan die digter “escape hell”, of is daar vensters in die grot, wonder ek op metaforiese (of mitiese!) vlak. Ek dink hier byvoorbeeld aan die bundelomslag, waar geskeurde papier, dalk ʼn bladsy, loerplek verskaf (Jy kan gerus iets oor die omslag sê). Is die soeke na Tswetajewa, asook die problematiek van vertalings uiteindelik ook mitologisering van die digterskap, metafoor vir die ars poëtiese soeke? Ek haal die gedig gedeeltelik aan:

Jy is die skaduwee van Euridike,

in die onderwêreld kom ek jou haal.

 

Ek hardloop in die voetspore van jou verse,

volg die naat van jou gedagtestreep.

Ek soek jou in die spasies     

tussen die punte op ʼn stippellyn,

wag in geel notaboeke en rooi ink,

tussen my elmboë

op die blad van my lessenaar.

 

Ek staar na jou

deur die doringdraad van jou taal.

Daar is nie vensters in die grot nie. Ons moet die duisternis laat weerklink—in Heaney se woorde, “set the darkness ringing”.

Die mooi voorblad is te danke aan die span by Quellerie. Ek en Carolyn Meads, my redakteur, het albei gehou van die afbeelding van die Antro della Sibilla in Cumae, die antieke Griekse nedersetting naby vandag se Napels. Dit was die beginpunt. Die geskeurde papier wat die donker grot blootlê is die eindresultaat van die ontwerperspan se insig en verbeelding. “Om te dig is om te vertaal”, sê Tswetajewa. “Geen taal is die moedertaal nie.”  Miskien ook translātĭo: ʼn oordrag, ʼn ruimtelike transportering.  Op soek na Tswetajewa is op soek na myself is op soek na die gedig.

Juanita, dankie vir die interessante onderhoud, baie sterkte met hierdie bundel. Watter gedig wil jy volledig plaas om die lesers verder te prikkel?

Dankie, René, vir die noulettende lees en diepgaande vrae.

.

Die dooies

At night the dead come down to the river to drink.

Susan Mitchell

.

Die dooies kom saans

na die rivier om te drink,

hul kele droog en hees

van heeldag fluister in ons ore.

Hulle lawe hul voete, vuil en seer

van ons agternaloop.

Die dooies gooi hul geheime op die wind,

ons hoor hul stories in die bloekomboomlanings.

Die dooies neem wraak op hul verraderlike mans.

Sommiges leer nooit om te vergeef nie.

Hulle gee nie meer om vir foto’s in koekblikke gebêre

of die porselein-teestel in kartonbokse gestoor nie.

Die dooies loop en neurie alewig Jacques Brel.

Ons kinders stap rond met die dooies se oë.

Die dooies het geen tasse om te pak nie,

hulle het ons reeds verlaat.

Onderhoud met Christine Barkhuizen le Roux (Skynskadu)

Friday, July 3rd, 2015

Christine Barkhuizen le Roux gesels oor haar

jongste digbundel skynskadu met René Bohnen.

 

1) Christine, baie geluk met hierdie geskakeerde bundel wat die leser op interessante paadjies lei. Die eerste twee reëls van die motto-gedig deur Rilke, lui

 

“Jij donkerte waaruit ik stam,

’k hou meer van jou dan van de vlam “,

 

dan volg die motto vir afdeling 1, wat lees

“Where there is no shadow, there is no light.”  (‘n aanhaling van Wally Lamb)

en uit die programgedig, wat die enigste gedig in afdeling 1 is, haal ek ‘n gedeelte uit jou  agtste versreël:

 

“die skadu dien die lig”

 

Binne die eerste drie bladsye reeds, is ʼn kernmotief stewig gevestig. Lees ek reg as ek meen dat afdeling een dien as rigtingwyser vir die leser en selfs beskryf kan word as ʼn programafdeling?

Ek het nooit bedoel om ‘n versameling gedigte met ‘n spesifieke tema aan te bied nie. Ek skryf nie so nie. Söteman praat van impure en pure dichters. Laasgenoemde skryf uit die hart, uit die taal, nie uit die aktuele gebeurtenisse van die dag nie. Ek dink dat my gedigte deur jare heen ‘n sekere strekking het, maar dit sien ek eers wanneer ek na ‘n lang tyd die skryfsels langs mekaar sit. Dus, daar is nie vooraf ‘n “program” nie – eerder die resultaat van ‘n stuk lewe wat geleef is, en waaroor daar agterna besin is.

2) Caravaggio is ‘n skilder en ‘n interessante figuur van geweld en skoonheid, van intrige, misdaad en geniale talent. Ook die verhouding tussen hom en sy beskermheer was verwikkeld – iets wat jy van toepassing maak op die verhouding tussen digter en resensent asook digter en leser. Hoekom het jy hom bo alle skilders gekies om die programgedig te bewoon?

Ek het by ‘n grammatika-kursus in Nederlands in Utrecht intens te doen gekry met die werk van Caravaggio. Die spel tussen lig en donker, die kontras tussen goed en kwaad, die helderheid te midde van die duister het my aangegryp soos geen ander skilder in die geskiedenis tevore nie. By hom, soos by Judith Herzberg, die Joods-Nederlandse digteres, oor wie ek my meestersgraad in Afrikaans en Nederlands gedoen het, staan dié gedagte sentraal: die lewe is nie dít OF dát nie. Alles staan langsmekaar.

3) Chairoscuro is (oorvereenvoudig gestel) sterk kontraste tussen lig en donker – effekte wat natuurlik in film en fotografie ook benut word, veral om dimensie te skep. Kenmerkend van Caravaggio se werk is die intensiewe gebruik van chiaroscuro, met die grafiek veral swaarder aan die somber kant. Hoe stem jou verse in toonaard ooreen hiermee of verskil dit hiervan?  Is die programgedig ook ʼn ars poetica?

Ek sou beslis nie sê dat somberheid noodwendig die toonaard is van die bundel nie. MAAR ek dink dat ‘n mens in die algemeen die donker misken. Terwyl duisternis/skaduwee juis die lig beklemtoon. Dit is ook die lyn wat deurloop in die gedigte. Dat jy wanneer jy terugkyk, dalk hierdie belangrike skakel, kan sien: “hoe deerlik git die geel vlam verf”. En ja, ek sou sê eintlik is die bundel in geheel ‘n ars poetica.

4) Die bundel bestaan uit agt afdelings, elkeen met sy eie motto. Afdeling twee handel ondermeer oor kommunikasie en die disintegrasie daarvan. In die gedig Baoji lees ons:

 

“om te

in ’n wêreld sonder lees
letters om te begryp

bestaan minus weet in klank
sonder te weet van woord
wat sin is

in Chinees
om té”

 

Hoe sluit dit aan by die motto, ʼn aanhaling van Jean Cocteau: “With whom else should I converse?” en wat kan jy ons meer van hierdie afdeling vertel?

Ek dink die digter – die méns – het in wese ‘n behoefte om begryp te word. Toe ek ‘n klompie jare gelede by my dogter in China was, was dit asof ek sonder taal, sonder uitdrukking, sonder myself was. Skriftekens teen mure, winkelingange, klanke wat ek nie kon verstaan nie.

Maar dit het my ook gebring by my lewe in my eie land: Met wie ander kon ek regtig praat? Daar is min geesgenote wat op dieselfde golflengte is, en dit bedoel ek hoegenaamd nie as ‘n intellektuele uitspraak nie – dit is gewoon so, dat ‘n mens, of jy skryf, of motors heelmaak of in ‘n winkel werk, of diervelle smous, met baie min ander mense regtig kan práát – en boonop begryp word.

My ondervinding in China het my by uitstek hierop attent gemaak.

5) Jy maak op ʼn besondere manier van ironie gebruik en veral afdeling drie is tekenend. Die afdeling het as motto die laaste reël van Uys Krige se gedig plaashek. Teenoor die ietwat idilliese landelike nostalgie in die Krige-vers, vind die leser in jou gedigte ironiese kontraste met reëls soos:

’n oes is af die dam is leeg
die nuwe droogte is in sig

en ʼn heel ander plaasomgewing kom na vore, soos ook wrang uitgebeeld in jou gedig “lysie vir die dorp”. Die plaaslewe en die lewens van vrouens op plase is aan jou bekend. Watter verskuiwings wil jy in hierdie bundel veral verbeeld, watter spesifieke aspekte dalk belig?

Ek leef in ‘n boerderyomgewing. En ek kry dikwels te doen met mense wat die liewe plaaslewe romantiseer. (Ek het die huis waarin my man groot geword het, in ‘n gastehuis omskep.) Die lewe op ‘n plaas is nie soos mense van buite – en ook die regering – dink nie. Dit is afwagting vir reën, dit is die uitstaan van hael en droogte. Dit is ook die saamleef met die werkers/ werksters wat afhanklik is van die boer. Want hoe kry hulle dít wat hulle benodig van die dorp af?  Dis ‘n simbiotiese bestaan wat nie altyd verstaanbaar is vir die buitewêreld nie. En die boervrou begryp meesal – al kan sy nie daaraan verander nie – die versugting na ‘n groter “New Freedom”, soos in die gedig lysie vir die dorp.

My gevoel rondom die plaaslewe, die boerdery, maar ook in die groter geheel van Suid-Afrika en ook die res van wêreld, is dat elkeen, élkeen op sy eie werf, in sy eie omgewing nood moet help verlig.

6) Christine, jy skram nie weg van moeilike onderwerpe en skrynende oomblikke nie. Die tema van skuld, skuldgevoelens en aandadigheid deur medewete word genuanseerd onder die loep geneem. Ek dink bv aan oupa, ouma, die kerk en die lyflike; selfs die onskuldige wat skuldig voel. Soos Caravaggio neem jy ook die donkerte van godsdiens en die kerk in oënskou. Oortreding en gewydheid word saamgevoeg om intense kontras te bewerkstellig. Veral afdelings vier en vyf bevat verse van maatskaplike kritiek. Hoe het jy hierdie afdelings saamgestel en hoekom het jy die spesifieke motto’s daarvoor gekies?

Weer eens: ek skryf nie om maatskaplike kritiek aan die bod te bring nie. Ek skryf soos wat ek die lewe om my beleef. Die kinderjare-gedigte kom vir ‘n groot deel uit my agtergrond. ‘n Lewe wat op ‘n sekere manier gestalte gekry het en wat woorde en bestaansreg gekry het in ‘n gedig. Die aanwesige, maar afwesige ma-figuur. Die hunkering van ‘n kind wat op ‘n ma se skoot wou sit.

Toe ek deur die verbye  jare afkom op die aanhaling van Herbert Gold: “He carried his childhood like a hurt warm bird held to his middle-aged breast”, het dit soos ‘n lem deur my hart gesny. Iets om vas te hou, maar iets wat dieper sny as enigiets in die volwasse wêreld.

Die verse in die volgende afdeling het te doen met gebeure wat my in my grootmenslewe tussen die oë geslaan het. Die inkongruensie van dinge wat net nie klop nie. Oumense, skuifelend in ‘n ouetehuis, op pad na die dood, ‘n tsoenami wat onverwags op mense toeslaan, ‘n getraumatiseerde vrou wat by die hospitaalkafeteria sit en ‘n verpleegsuster se relaas aanhoor.

7) Afdeling sewe beweeg na die sfeer van onderrig en vriendskap of kameraadskap. Dit staan onder die motto: “A good teacher is like a candle – it consumes itself to light the way for others.” ʼn aanhaling van Mustafa Kemal Atatürk, die eerste president van Turkye. Hy het hom onder andere beywer vir die bou van skole en die daarstel van opvoeding vir almal. Hierdie afdeling bevat verse wat opgedra is aan individuele tannies, digters, prosaïste en skilders. Beskou jy al hierdie mense as mentors vir jou? Waar lê jou invloede? En watter digters of skrywers lees jy graag?

Daar is baie skrywers en digters wat ‘n invloed op my pad gehad het. NIE soseer op die manier waarop ek skryf nie, maar wel dit wat hulle in lewe vergestalt het en waarop hulle my attent gemaak het. Hulle is mentors. Leermeester. Leefmeesters en –meesteresse.  Ek het laat in my lewe begin skryf, so ek het nie soos dikwels die geval is ‘n spesifieke dosent, professor, nageskryf nie. Wel het ek die werke gelees, maar dit het alles in my besink, sodat ek later ‘n eie styl ontwikkel het.

My gunsteling Afrikaanse digteres  bly egter Olga Kirsch.

8) In afdeling agt, veral, slaag jy daarin om, soos Caravaggio, die leser medereisiger te maak in die gedigte wat op spesifieke plekke afspeel, maar waarvan die emosionele gewaarwordings universeel is. Hierdie afdeling se motto fokus dan ook tereg die aandag op die nuwe manier van sien eerder as die nuwe bestemming. Reis jy dikwels en hoe versmelt jy jou “ou oë” met jou “nuwe oë” in digvorm?

Kyk, ek bly mos op ‘n plaas, nie ‘n landgoed nie, ‘n regte egte boereplaas. Hier by ons is dit meesal droog; jy kyk die reën uit die wolke uit, en dan kom daar net ‘n buurmansreën.

Maar dis in die spanning tussen hierdie lap grond en die groter wêreld wat die skryfwerk gebeur.  Dis om dit wat jy weet van jou eie wêreld te amalgameer met ‘n nuwe omgewing. Om te beleef: hoe anders is ons – en hoe dieselfde is ons nie! En dan sien jy jou eie plek, dorp, plaas, met nuwe oë – kry jy nuwe beelde om die ou vertroude dinge mee te beskyf. Dan sien jy die man buite die Primada Katedraal in Toledo as iemand anders as die bedelaar voor die OK in jou eie dorp.

9) Die bundel eindig met ʼn vers van ʼn Egiptiese groet en in woorde wat aan die meeste Afrikaanse lesers onbekend sal wees –  ʼn aspek wat weer teruggryp na die kommunikasieverval in afdeling twee. Nogtans is hierdie groet een van verwelkoming en insluiting by ʼn familie van die een of ander aard. Ook begin en eindig die gedig met dieselfde woorde, soos ʼn refrein, of ‘n inkantasie. Word daar hiermee ʼn verhouding tussen die buitekring en die binnekring van verskillende groepe mense geaktiveer? (Ek merk hier byvoorbeeld die “verkapte” Chagall, drie verskillende perspektiewe op Amsterdam en wrang getekende oomblikke in Antwerpen.)   

Inderdaad dui die Egiptiese groet op ‘n (hopelike /idilliese dalk?) insluit van die vreemdeling – dié een wat uit die “donker” (wie hy ookal mag wees) kom en wat sorg nodig het.

In die bundel word verwys na godsdiens/geloof/ongeloof/verwardheid en of onverskilligheid ten opsigte van ‘n hoër gesag/moontheid. Die wrang getekende oomblik in Antwerpen is nie ‘n sanksie van geloof, nóg ‘n afrekening met ongelowiges as sulks, maar ‘n tekening van die werklikheid op ‘n gegewe moment.

10) Christine, ek het aantekeninge gemaak oor die sinestesie verskynsels in jou bundel, byvoorbeeld die pragtige wyse waarop Pissarro die stiltes en die klokgelui verf. Jy is self ʼn veelsydige kunstenaar – een wat skryf én skilder. Nou word hierdie bundel van jou vergesel deur ‘n CD met toonsettings. Was dit ʼn nuwe reis vir jou en hoe het jy die proses ervaar? Het kleur vir jou klank geword?

Ek skryf visueel – ten minste, dis soos wat resensente sê. Sowel as in prosa as in die poësie. Ek dink nooit daaroor na nie, maar wanneer mense my gedigte lees, merk hulle op dat daar baie kleur- en  natuurbeelde in die gedigte is. Met hierdie bundel – waar vyf van die gedigte deur Olga en Trudie Leonard en Babette Viljoen getoonset en op CD oorgedra is, het die gedigte vir my ook weer nuwe inhoud gekry. Van die gedigte word ook deur my gelees, maar die musiek en sang van hierdie span is vir my betowerend.

 

11) Ietsie oor die voorblad: dubbelsinnig soos die titel, wil dit lig werp terwyl dit die kyker ook verkul met wat dit uitbeeld.  Is dit skaduwees wat wyk voor lig of is dit lig wat in pieksels en blokkies opbreek voor die mag van die donkertes, wonder die leser. Hoe het jy op hierdie voorblad besluit?

Ek en Johan Koortzen, grafiese ontwerper by Naledi, het ‘n gesprek gehad, en toe ek hom vertel oor my liefde vir Caravaggio het hy vorendag gekom met hierdie skildery – van ‘n leerling van Caravaggio – wat hy toe verwerk het vir die voorblad van “skynskadu”. Dit is die beeld-essensie van wat in die bundel woorde kry – die skadu dien die lig.

 

12) Die bundel bevat ook hospitaal-, teater, siekte- en sterfgedigte, Christine, ek kan nog baie vrae vra; oor ouderdom en verlating, oor die ongewone gebruik van leestekens, oor neologismes en testamente. Watter gedig wil jy egter uitsonder om volledig hier te plaas, as lusmaker en laaste gedagte vir die lesers wat jou bundel gaan aanskaf?

René: “laaste wil” is die gedig wat ek by die leser sou wou laat.

laaste wil

draai my in ’n groen jurk
en lê my op ’n baar

wanneer die reëntyd oor is
die wolke druppelloos

skuif my in die smal hoogoond
sodat ek skoon en wit kan brand
nie wag op wurms ondergrond
bolangse krans of Sondag se besoek

neem die potkleikruik met as

breek dit tot skerwe skud my vry
oor waboom tolbos en bergriet
teen die Langeberg se hoogste spits

neurie deuntjies vry van verdriet

hoor hoe die jong hoep-hoepies roep
die swart toktokkies sein en klop
die ou-ou kode tussen my en jou

wanneer die reën en groei weer kom
blare hand uitsteek na die son
kom soek my tussen heuningbos

waar ek knalgeel tussen die kwartsklip blom