Posts Tagged ‘Onderhoud met Christo van der Westhuizen’

Onderhoud met Christo van der Westhuizen (Chrisalis)

Monday, August 19th, 2019

 

Christo van der Westhuizen

gesels met Marlies Taljard oor sy digbundel, Chrisalis

Ek het `n afspraak om 1-uur vir koffie met Christo van der Westhuizen. In die luukse Boardwalk-kantoorkompleks wag ek in die raadsaal van BRAND et al, waarvan Christo die besturende direkteur is. Wanneer hy inkom, kyk ek na die boeke op die rakke – baie letterkunde en teorie. “Dié waarvoor daar nie by die huis plek is nie,” glimlag hy. Op `n vertoonrakkie staan Chrisalis, sy debuutbundel wat pas by Naledi verskyn het met die pragtige, kleurvolle vlinder-voorblad. Ons stap die paar treë na een van die restaurante wat reg langs die Boardwalkmeer geleë is. Op pad vertel Christo reeds dat skryf `n integrale deel van sy lewe is – hy is immer aan die skryf: in die vyf minute tussen vergaderings, op pad werk toe, saans tot 3-uur in sy tuin langs `n vuurtjie. Hy het verskeie plekke in die tuin waar hy kan vuurmaak, en hy steek die een vuur na die ander aan soos hy van een plek na die ander verskuif.

Skryf is vir hom nie `n esoteriese of eteriese proses nie. Hy wag nie vir die muse nie, maar skryf getrou (altyd “iPad byderhand” – p.43) soos `n pianis sy daaglikse vingeroefeninge doen. Skryf is `n honger wat gestil moet word; dit word sowel `n roetine as `n dissipline. Soms kom die gedig weliswaar byna in sy finale vorm aan, maar as perfeksionis werk hy sy gedigte fyn af. Oor die jare heen het hy twee kritiese lesers gehad, albei bekende digters en hy lúister nou nog na hulle. In hierdie stadium, sê hy bykans verlig, begin hy stadig maar seker self besef of ‘n gedig werk of nie. “Dit het my lank geneem om by die punt uit te kom, en daarvoor is ek veral Johann de Lange innig dankbaar vir sy mentorskap. Ek glo elke digter moet `n mentor of kritiese leser hê … sy oog help jou as ‘t ware om jou stem te vind. In die meeste gevalle word digters wat mentors gehad het, later self mentors vir ander digters.”

Vorm is vir hom belangrik – die insigte van die Formaliste maak vir hom sin, soos blyk uit die gedigte “fabula en sujet”, “Literariteit, `n psalm van Šklovskij” en “Die reïnkarnasie van Petrograd”.

Die grootste uitdaging vir hom is om gedigte te skryf wat deur die deursneeleser verstaan kan word, hoewel hy nie wegskram van die meer abstrakte vers nie. Geen gedig mag egter slordig gekomponeer word nie. Poësie gaan immers nie net oor wát jy sê nie, maar ook oor hóé. Vertikale en horisontale klankkontinuering speel dikwels `n belangrike rol, en metafore, simbole en woordspelings moet wérk – dit neem tyd, soms jare om `n gedig behoorlik af te werk.

“Wie is jy?” vra ek later toe ons koffie voor ons staan. Hoewel hy `n suksesvolle sakeman is, kom Christo uit `n eenvoudige agtergrond en het hy aanvanklik nie eens daaraan gedink om te gaan studeer nie, bloot omdat daar nie geld was nie. Nadat hy eers ondergronds in `n myn gewerk het, het hy aan die UOVS gaan studeer en behaal hy uiteindelik `n D Litt et Phil aan Unisa. Vroëer jare het hy gereeld – tóé as PC van der Westhuizen – boekresensies geskryf, “in die dae toe Elfra Erasmus nog boekeredakteur by Beeld was”.

Hy was sowat elf jaar lank `n dosent in onderskeidelik Media Studies en Literatuurwetenskap. “Hoekom die akademie?” vra ek. Met `n vonkel in die oog sê hy: “Omdat ek ook soos my een Afrikaansprofessor sabbaticals wou neem en in my kamerjas en pantoffels by die huis lê en artikels skryf.”

Hy verlaat die akademie om kopieskrywer vir die radio te word waar hy vir bepaalde stemme kon skryf. Dit is juis die klankkwaliteit van die digkuns wat steeds sterk tot hom spreek. Uiteindelik is dit is egter die konseptuele aspek van Bemarking wat hom so gefassineer het dat dit steeds sy beroep is. Hy noem homself `n brand strategist, oftewel `n handelsmerkstrateeg – `n woord wat nie naastenby so glad van die tong vloei soos sy Engelse sinoniem nie. Handelsmerkontwikkeling, benadruk hy, kan nie met die skryf van reklametekste gelykgestel word nie. Soos die letterkunde, werk dit met metafore en simbole. Dit is `n kreatiewe proses wat nie bloot aangeleerde vaardighede behels nie, maar is – soos die skryf van gedigte – `n uiters kreatiewe proses. Hy verduidelik op sy LinkedIn-profiel: “In an era in which the rapid semantic evolution of the term ‘brand’ signifies the direct correlation between marketing success and continued business relevance, I cannot imagine anything more satisfying than playing a part in engineering and/or (re)positioning brands – as products, as organisations, as people.” En ja, sy werk en sy digaktiwiteit is nie van mekaar te skei nie; beide vereis `n kreatiewe aanleg en ingesteldheid. Daarom is hy die ideale persoon om die Avbob-gedigprojek wat nou in sy derde seisoen is, te dryf.

En, tong-in-die-kies, tipeer die volgende vers `n aspek van Christo as digter:

Aapplous

die klein digter is met afsondering behep

dog heimlik afgunstig op die groot seleb-

akteur, -sanger, -liriek- en -romanskrywer

wat hom met flou kuns vir applous beywer

(Ongepubliseerde gedig)

Gegewe die feit dat hy baie vroeg begin het om gedigte te skryf – die gogga het gebyt toe hy as eerstejaarstudent weekliks Daniel Hugo se skrywerswerkwinkel bygewoon het – waarom publiseer hy nou vir die eerste keer? Daar is nie `n kort antwoord op dié vraag nie. Dalk omdat die gedigte volgens sy mening nie behoorlik afgewerk was nie, dalk omdat hy nie seker was van die kwaliteit nie. Dit was egter Johann de Lange wat hom aangemoedig het om sy werk te publiseer. Uiteindelik is `n klompie van die gedigte wat jare al “in die laai lê” afgestof en in Chrisalis gepubliseer; die meeste is egter nuwe verse.

Gevra of gedigteskryf vir hom `n stokperdjie, `n weerligafleier of terapie is, antwoord hy sonder aarseling: “Aldrie!” Gedigte skryf is vir Christo soos om asem te haal: “Ek is nie `n groepsmens nie en het net `n handvol spesiale vriende en kollegas, maar ek is nooit eensaam nie.” Hy slaap min, skryf voortdurend, werk af, herbedink, beplan in sy kop terwyl hy ry – die lang pad roep gereeld, dan moet iets úít. Soms is `n enkele woord vir hom die sneller, soms `n gebeurtenis, álles is prikkels, soos die handgeskrewe advertensie wat hy `n jaar of wat gelede iewers in Johannesburg opgelet het teen `n straatpaal, met die woorde: “Abortion: quick, cheap & pain-free.”

Uitkopie

`n ongenotlike quicky sit Rosie op die paal

en nou lê sy oopgeskil voor die kil kwak

met sy ystertang en langsteelknyper

laat hy haar na haar asem snak

.

sonder om blom of botsel te verdoof

knak hy haar stingel soos beloof

die vonnis op die straatpaal

bly deur haar kop maal

.

abortion:

quick, cheap & pain-free

soos die woord sê, come to me

die skrif is aan die muur

.

klein Ongewens klou en skop vergeefs

sy hart stuipend, gekneus

`n verwerpte psalm word apokrief

uitgeskeur

.

Hy verwys dikwels na TT Cloete wie se werk `n groot indruk op hom gemaak het. Die iPad kom uit, hy wys `n semi-afgehandelde gedig wat ek met sy toestemming hier mag wys:

Leëser

met soveel lus ontkorrel jy die stingel

en pars my woorde tros vir tros

ook die vrottes oftewel die skynrosyne

word uit die wingerd verlos

.

ek raak opeens besitlik

op my uitgelekte woordeskat

met jou wat so onlesbaar sluk

is my voorland ‘n leë klinkervat

.

Ek vra oor die belang van `n aantal gedigte oor skilder. `n Skilder is wat Christo in sy hart die graagste sou wou wees: die fantasie van die ateljee bekoor hom, die absolute stilte, die afsondering en die totale afwesigheid van administratiewe pligte!

So tussen die vrae wat ek voorberei het deur, kom ons elke keer terug na `n gedeelde belangstelling: die literêre teorie. Die bundel lê oop op p.44:

Literariteit, ‘n psalm van Šklovskij

al dig ek ook in die skadu van skyndood

ek sal geen beeldspraak vrees nie

sinekdogee en metonimia verkwik my

en die metafoor vertroos my

my pyn het ek vir kunsgrepe verruil

nou blink my wonde in rym

in die raaisel van die poësie

sal ek met behae

tot in lengte van dae

tussen die lyne skryf

Christo vertel van die dosente wat hom `n liefde vir die literêre teorie gegee het: Ina Gräbe, Marisa Keuris, Marianne de Jong. Ons praat oor die Russiese Formaliste en die belangrikheid van vorm in die poësie – eintlik in alle kuns. Verstegnies móét `n vers werk. Dit is waar die meeste afronding ingaan, erken hy. Hy bewonder digters wat dié kuns vervolmaak het. Sy gunsteling eietydse digters sluit – onder meer – in Johann de Lange, Johan Myburg en Daniel Hugo. Hulle skryf verse wat gestroop is van kwaksalwers, en is hoogs leesbaar. Vir hom is die omsetting van fabula na sujet belangrik, om die blote feite in `n artistieke produk om te sit:

met die swaar bewyslas op my skouers

pak ek elke sonde, netjies geëtiketteer

op die koffietafel langs my uit en formuleer

my onryme verweer (…)

(p.43)

Christo erken dat hy eintlik ten dele steeds akademikus is, en daarvan getuig baie gedigte in Chrisalis, veral die gedigte in Afdeling III (“Die kuns afvra”) waarin die metatekstuele nadenke oor tekskonstruksie belig word. Dit is ‘n afdeling waarin dikwels vergelyking met die praktyk van ander digters voorkom. Die gedig “Kunsgreep” (p.32) is vir my `n kerngedig wat prakties demonstreer hoe die kunsgreep ingespan word om die feite na kuns om te skakel:

eers op vyftig

ontsyfer ek onvlytig

dié stokou geheim:

.

elke onware rym

is klinkklaar ‘n guns-

tige kans vir ware kuns

Met `n tweede koppie koffie voor ons debatteer ons die aard van die kunsgreep en vervreemding – kernkonsepte van die Russiese Formaliste. Ons kom ooreen dat die vervreemdingsbeginsel waarskynlik, op `n ironiese wyse, `n kiem vir postmodernistiese kuns was en dat die postmoderne “opstuur”-beginsel en die disintegrasie van die sujet (literêre teks) die uiterste vorm daarvan is. Christo bieg dat hy in sy hart baie waarde heg aan ouer kritici soos die New Critics, hoewel hy as teoretikus merendeels op die poststrukturalisme gekonsentreer het.

Self probeer hy dinge al meer eenvoudig hou. Roman Jakobson se kommunikasiemodel is vir hom `n belangrike riglyn: “Ek glo die boodskap wat die sender uitstuur moet sonder te veel geraas by die ontvanger uitkom.” Sy beginsel is: “Dis maklik om buite die boks te dink; dis moeiliker om binne die boks te dig.” Volgens hom kan die esoteriese en/of abstrakte gedig `n maklike uitweg raak as mens nie pasop nie – as tien ervare lesers dieselfde gedig lees en by tien uiteenlopende interpretasies uitkom, is die kans goed dat interpretasie – en nié die gedig nie – die eintlike kuns word. “Natuurlik lees lesers verskillend, en natuurlik word elk se ervaring van die teks bepaal deur sy/haar unieke agtergrond, maar ek vermoed te veel gedigte word Rorschach-grappies. En dan wonder mense hoekom so min mense poësie lees, dalk omdat daar `n naïewe onderliggende idee is dat slim mense komplekse gedigte skryf.”

Sy motto is om so duidelik as moontlik te weet wat jy wil sê wanneer jy skryf. As brand strategist moet jy `n strategie hê, `n plot, `n punt – wat dit ook al mag wees, anders koop die kliënt dit nie / lees die leser dit nie. Dit is hoe gedigte ook werk. Hier haal hy die filosoofvriend Keith Dowling aan: “Any philosophy you can’t use, is bullshit.” (En ja, gaan kyk maar hoe eenvoudig dog vernuftig die digter woorde gebruik. Hierdie bundel bewys vir my – MT – as leser weer eens die waarde van beplanning, ‘n duidelike betoog en goedgekose kunsgrepe vir `n suksesvolle digpraktyk.)

Die gedig “Oop plek” (p.41) lewer kommentaar op die “nuttigheid” al dan nie van poësie en eindig met die stelling: “ … al wat die poësie regtig het / is die alomteenwoordige nieleser”. Christo se kommentaar op dié stelling is dat indien iemand jou sou vra of jy van musiek hou, sou jy waarskynlik sê “Ja”, al hou jy dalk net van `n sekere soort musiek, al luister jy nooit Bach of Beethoven nie. Insgelyks lees ons nie almal “swaar” poësie nie, maar is daar tog gedigte wat vir ons “mooi” is, al is dit dan gedigte wat ons destyds op skool moes lees of iets wat ons op Facebook gesien het. Die meeste van ons hou dus wél van poësie!

Ons kuiertjie staan einde se kant toe. “Hoe sou jy jou eie styl beskryf?” vra ek. “Verspreking, soos `n goeie digtersvriend eens uitgewys het,” kom die antwoord sonder om lank te dink – die soeke na betekenis, peuter met woorde, kompulsief skryf, vernuf, strategie. Strategie is die bymekaarsit van alledaagse dinge, konsepte, gedagtes en stories in ‘n nuwe geheel om iets te sê, om `n spesifieke punt te maak. Dit is ook die kernbeginsel van branding. Die iPad kom weer uit, hy wys my nog `n gedig-in-wording:

Wou die ondersoekbeampte weet

ek het my vanoggend as vermis gaan aangee

waar is jou kop? wil my vrou al jare weet

jy is beslis nie hier nie

.

hoe sou u die vermiste beskryf?

kop van lyf geskei, so `n stuk oor vyftig

`n introvert wat baie praat, asof dit sou help

.

ek vind myself in `n benarde posisie

hoe verduidelik ek aan hom

ek is self oor die verskynsel verstom

.

waar begin mens soek?

in die bietjie wat oor is

of die baie wat weg is?

.

alles dui daarop

dink ek hardop

u sal my spoor in my verse kry

.

outobiografies

en allermins metafories

dis alles daar, annekdoties

.

let veral op dié leidraad

dáár waar ek klinkend rym

versteek ek uit gewoonte elke geheim

.

só word die spoor stelselmatig

in gedig na gedig

verdig

.

maar of julle my ooit weer sal kry

is `n ope vraag

ek het in eenvoud vervaag

.

Ten slotte wil ek weet wat Christo se gunstelinggedig in Chrisalis is. Hy blaai na p.57. Dis `n liefdesgedig. Ek het voorheen gesê ek is bly dat hy homself weerhou het van die tranerige, afgesaagde liefdesgedig. Maar hierdie gedig handel oor sy seun wat hy eers op 49-jarige leeftyd gekry het:

Wonderwerk

(Vir Christian James)

.

met elke sonsak is ek `n dag ouer

en slyt ons tyd saam al gouer

.

só stap ons in mekaar se skoene voort:

.

jy word by die dag vinniger groot

en Pappa kom al nader aan die dood

.

maar, Boeta, dit is presies soos dit hoort:

.

knoop jou veters intussen styf vas

my twaalfs sal jou weldra perfek pas

 

 

.

.