Posts Tagged ‘oop sirkel De Waal Venter’

Digstring: Die wetenskaplike en die fee (De Waal Venter)

Wednesday, October 4th, 2017

Digstring

Enkele vrae oor die rugstring van ’n gedig

—————————————————–

Die wetenskaplike en die fee

.

Voëls gaan tekere

in die bome van die agtertuin

waar die sosioloog

met ’n vergrootglas

’n paar sandaaltjies bestudeer

so groot soos druiwepitte.

’n Fee skiet deur ’n streep sonlig

en land op die tafel

naby die man se kneukel.

Haar vlerkies glinster

en verdwyn dan amper heeltemal

toe die lig verander.

Sy dra jeans

oop op die knieë,

’n neusring amper te klein om te sien

en ’n skilpadraambril.

Die fee stap nader

en leun teen die sosioloog se duim,

arms gevou. Sy is kaalvoet.

Hy staar net, bang om te roer.

Jy’t my sandale, sê die fee.

Die sosioloog knik sy kop versigtig,

terwyl die fee plat gaan sit

en haar sandale aantrek.

Wat’s jou gevolgtrekking? vra die fee

en vryf haar neus met effens opgetrekte bolip.

Die sosioloog skraap senuweeagtig sy keel:

jy bestaan nie.

Jou voet man!

antwoord die fee vrolik.

Sy klap die man se duim

soos sy ’n ryperd se boud sou klap

en vlieg die sonlig in,

skielik soos ’n skrikgemaakte vlieg.

(Uit “Oop sirkel” Naledi,  p. 80)

 

  1. Wanneer het jy dié gedig geskryf. Hoe het dit ontstaan?

Die gedig is ongeveer twee jaar gelede geskryf, ek kan nie onthou presies wanneer nie. Wel in die oggend. In die nag slaap ek.

Wanneer dit kom by die ontstaan van die gedig, is daar vir my veral twee begrippe ter sake: die rol van die onbewuste en die poëson.

Die “poëson” is ’n woord wat ek geskep het om die basiese element van ’n gedig te beskryf. Dit is nie maklik om te verduidelik nie, maar mens kan daaraan dink as ’n denkpatroon wat deur die gedig loop en die onderdele daarvan verbind. Daar is meer as een poëson in ’n gedig en hulle verbind ook met mekaar om die digte betekenisstruktuur van ’n gedig te help skep.

Wanneer ek skryf, is die poëson in my geval nie ’n bewuste vonds nie, maar tree te voorskyn uit my onbewuste en ontplooi oënskynlik spontaan. Ek weet byoorbeeld nooit hoe ’n gedig presies gaan eindig wanneer ek skryf nie.

Die gedig word wel gevorm deur bewuste denke, maar op die lees van die onbewuste opdoeming van die poësons.

 

  1. Kon jy dié bepaalde gedig vinnig tot in sy finale vorm afrond, of het dit deur verskeie weergawes na sy finale vorm ontwikkel?

My gedigte ontstaan in een aaneenlopende proses wat gewoonlik nie baie lank duur nie. Die begrip van “verskeie weergawes” is vir my vreemd. Net soos daar nie verskeie weergawes van een mens kan wees nie, kan daar ook nie van (my) gedig verskeie weergawes wees nie. Dit is ’n organiese geheel.

Ek skaaf wel aan ’n gedig waar nodig. Maar dit is minimaal. Ek skryf die gedig met die hand en dan tik ek dit in op my woordverwerker. Dit is wanneer ek hier en daar ’n woord verander en taalfoute of feitefoute regmaak. Dit gebeur ook soms dat iemand my wys op ’n swakheid in ’n gedig en dan verander ek dit as ek iets beters kan kry.

 

  1. Hoeveel van dié vers is aan jou “gegee” en hoeveel daarvan was die resultaat van wroeg en sweet?

Ek kan nie ’n gedig “uitdink” nie. Die gedig ontstaan in my onbewuste en wanneer dit “na vore kom” skryf ek dit neer. Ek het ’n vaste roetine en die meeste van my gedigte word vroeg in die oggend geskryf. Ek stel my daarop in om ontvanklik te wees – dit is ’n gemoedstoestand wat nogal herinner aan ’n meditasie-proses.

In ’n onlangse radio-onderhoud (Vers en klank op RSG) het ek skertsend verwys na my muse, Yanni Euterpe. Sy stap by my in en begin dikteer. Dan moet ek net skryf om by te bly!

Omtrent enigiets kan as kern dien vir die gedig-idee. Rondom die kern groei die gedig dan op ’n soort organiese manier. Hierdie kern kan iets wees wat ek gelees, gehoor gesien, ervaar of geruik het. Dit kan selfs iets wees wat iemand gesê het.

In ’n gesprek ’n ruk gelede het iemand byvoorbeeld gepraat van die Spaanse woord “cariño”. Dit het daarop uitgeloop dat ek ’n Afrikaanse gedig geskryf het met hierdie woord daarin. Dit is ’n woord van vertedering, iets soos “liefie” of “dierbare ding”.

 

  1. In welke mate het die vers sy finale vorm bereik? Het jy byvoorbeeld die een of ander ordeningsbeginsel toegepas?

Ek gebruik nie vaste rympatrone of formele ordeningsbeginsels nie. Elke gedig het sy eie orde en struktuur wat deur sy poësons geskep word. Elkeen is anders. Soms is hierdie eiesoortige struktuur nie sterk genoeg nie en dan slaag die gedig nie, kom nie volledig tot poësie nie en bly eintlik net ’n stuk prosa.

Dit is een van my moeilikste take om daardie gedigte te eien wanneer ek ’n versameling aanbied. En dit is waar ’n keurder met insig soveel vir enige digter kan beteken. Louis Esterhuizen het my byvoorbeeld gehelp om ’n handjievol sulke gedigte uit die gepubliseerde “Oop sirkel” te hou.

 

  1. Het jy die vers gedurende sy vormingsproses aan iemand gewys en of mee bespreek? Is daar iemand (of instansie) wat jy as klankbord gebruik terwyl jy aan ’n vers werk?

Wanneer ek skryf is dit net ek en Yanni Euterpe wat werk. Niemand anders nie.

 

  1. Hoe lank na die vers voltooi is, het jy dit laat publiseer? Waar het die betrokke vers die eerste keer verskyn?

Ek bedryf ’n poësie-blog, “Poetry en poësie” (ek skryf ook Engelse gedigte), waarop ek gewoonlik my gedig dadelik plaas sodra dit geskryf is. Hierdie “fee-gedig” is vir die eerste keer daar gepubliseer.

 

  1. Kan jy ietsie sê oor die kwessie van “feit” en “fiksie” in dié vers?

Ek het ’n gedig gekies met ’n ligter aanslag om hier te bespreek. Ek wou nie te diepsinnig en dus moeilik leesbaar wees nie. Tog dink ek die gedig bied die leser iets om oor na te dink.

Is daar ’n enkele “feit” in die gedig? Op die oog af, nie. Alles fiksie.

Maar, lewer dit nie dalk kommentaar op die mens se geneigdheid om in vaste denkpatrone vasgekeer te raak nie? Galileo, jy is gek as jy dink die aarde draai om die son! Die mens stam nie van ape af nie, Darwin! Aardverwarming? Bog man!

Hier sit die wetenskaplike en sien met sy eie oë ’n fee. Sy praat met hom en hy antwoord. Wat is nou die werklikheid? Bestaan die fee of nie? As hy dit ontken moet hy sy eie ervaring en bewustheid ontken.

 

  1. Kan jy kortliks sê waaroor die vers, volgens jou, handel?

Bo en behalwe wat ek hierbo sê, kan ek byvoeg dat ek ’n hekel het aan manlike chauvinisme. Die soort man wat dink dat hy meerderwaardig is teenoor ’n vrou, net omdat hy ’n man is, maak my knorrig. Hierdie gedig wys speels daarop hoe ’n vrou speel-speel ’n man kan koudlei, al is hy twintig keer groter as sy!

 

  1. Was daar dalk iets (boek/musiek/film/skildery) wat ’n bepaalde invloed op die totstandkoming van dié betrokke vers gelei het?

Die Grimm-broers en my kleindogters.

 

  1. Het jy ’n bepaalde leser, of gehoor, in gedagte wanneer jy aan ’n vers werk?

Nee. Dit is baie selde dat ek ’n gedig vir ’n bepaalde persoon skryf. My gedigte word vir alle lesers beskikbaar gestel. Ek weet party lees vinnig en oppervlakkig, party met begrip, ander met onbegrip, party met waardering, ander met verveling. Almal is welkom, lees maar er staat niet wat er staat.

 

  1. In welke mate verskil hierdie vers van jou ander gedigte?

Hierdie vers pas in die soort waar ek humor en ironie toepas. Ek probeer altyd om die humor só in te span dat daar wel iets beduidend gesê word. Ek skryf ook in ’n paar ander style en benaderings, maar wil dit nou nie hier opnoem nie.

 

  1. Is daar iets in dié vers wat jy as tipies “Suid-Afrikaans” sal beskou?

Nee. Die gedig kon net so wel in Europa of Amerika of elders geskryf gewees het. Dit put uit ons groot Europese erfenis.

 

  1. Kon jy dié vers tot ’n bevredigende punt afhandel, of het jy dit maar ten einde laas “versaak”?

Soos ek voorheen gesê het, is die skryfproses by my aaneenlopend en taamlik vinnig. Ek “versaak” nooit ’n gedig nie. Maar natuurlik beteken dit nie dat al my gedigte geslaagd is nie.

 

  1. Was jy tevrede met die lesers se reaksie na die skryf (of publikasie) daarvan?

Ek het goeie reaksie ontvang van ’n klein kring kennisse en familie. Ek dink die humor in die gedig het reggekry om dit te help oordra wat ek wou kommunikeer.

 

  1. ʼn Laaste vraag, ter wille van die interessantheid: Kan jy nog die eerste vers wat jy ooit geskryf het, onthou? Indien wel, vertel ons ietsie daarvan?

In September 1962 was ek ’n twintigjarige mediese student aan Tukkies. Een van my eerste gedigte wat ek kon opspoor is “Lied in die lente”. (Ek gaan nie verskoning vra vir die gedig nie, ons moet almal êrens begin).

.

Die sipresboom

is ’n lang

smal skeur

wat roer

in die duifgrys

nag.

Die ou,

gevlekte maan

wieg in

die fyn

nag.

Die sipresboom

is dig

en stowwerig

van die verdriet

van menslike

dinge.

Die bly blomme

is orals

met onsigbare kleure

en lag onhoorbaar geluidloos

van ongedoende

dinge.

***

Erkenning: Die konsep van Digstring is ingegee deur Brian Brodeur se benadering op sy weblog “How a poem happens

Resensie: oop sirkel (De Waal Venter)

Tuesday, September 26th, 2017

 

Resensie : oop sirkel, deur De Waal Venter. (Naledi, 2017, ISBN: 978-0-928316-73-5, Formaat: Sagteband, 121pp.)

Resensent: Bernard Odendaal (ATKV-Skryfskool van die Noordwes-Universiteit)

 

In die vier dekades sedert De Waal Venter laas van hom laat hoor het as digter, het sy naam in hierdie verband slegs ietwat terloops voortgeleef as skepper van liefdesverse en as mederedakteur van die vrysinnige “little magazine” Wurm. Meer bekend was sy bydraes as kinder- en jeugverhaalskrywer, as dramaturg van hoorspele en toneelstukke, en as kortverhaalkunstenaar.

In oop sirkel kom hy vorendag met ’n versameling gedigte wat sterker in die Afrikaanse literêre geheue behoort voort te leef as sy vroeëre Kiem, Pols en Klawer (laasgenoemde met D.P.M. Botes en Menno Stenvert as mede-outeurs).

Die buitebladontwerp van die jongste bundel, wat ook as voorplatontwerp dien, suggereer iets soos ’n stellêre gravitasiekolk. Assosiasies wat dáármee saamhang, en op die verse in oop sirkel betrekking blyk te hê, is die gebeurlikheid dat (oënskynlike of veronderstelde) teenstellings soos ondergang en ontstaan, identiteit en nivellering, werklikheid en onvoorstelbaarheid kan ineenskuif, tesame kan bestaan – al is dit momenteel. Redelikheid, emosionaliteit en sintuiglikheid as fasette van, uiteindelik, dieselfde menslike belewing; wetenskap, filosofie en kunsbeoefening – dié instrumente of vermoëns word uitgebeeld as ewe openbarend van die wonderlike en dikwels onvoorspelbare bestaansdimensies wat vanuit die alledaagse te beleef is. Die belangrikste voorwaardes blyk ’n beskoulike en belewingsoopgesteldheid, en ’n wil tot (self-)ontdekking te wees. So lui dit byvoorbeeld in die prosagedig “Die naakte filosoof, die kaal wetenskaplike, die ongeklede digter” in die slotafdeling van die bundel:

[….] Die wetenskaplike digter is ’n wetenskaplike soos alle ander wetenskaplikes wat glo wat hy ontdek het om te glo; hy eksperimenteer in sy gedagtes en hy neem waar met fanatiese akkuraatheid om die patrone te ontdek wat hy verkies. Hierdie filosofiese wetenskaplike wat ook ’n self-geleerde digter is, trek die werklikheid aan as ’n T-hemp met die slagspreuk: hieronder is ’n naakte man.

Die “[p]oësie as ’n organisme” funksioneer – aldus die gelyknamige gedig in afdeling VII – as één wyse van belewing van die verskynsels en stelsels in die skepping. Dit het sy eie soort “lewenskrag” of “poëson”, funksioneer op ’n manier soos

die pragtige liggaam

van ’n naakte atleet

wat ons vertel

van dinge

waaraan ons nooit voorheen gedink het nie.

Ook ander beelde word in daardie afdeling benut om die ontstaan en funksie van die digkuns te vergestalt, waaronder die van die “verwantsjagter” (assosiatiewe verbandlegger), van die “industriële proses”, van die “maaltyd”, van ’n lemoen, ’n oopgebreekte vy en selfs ’n trop skape. In “Die ongetemde gemoed” (ook die titel van die betrokke afdeling) hekel Venter die stelligheid waarmee ’n verskeidenheid poësieopvattings gehuldig word. Tog blyk dat dit die resultaat van verrassing en/of treffendheid aangaande wat ontdek of blootgelê word, is wat Venter meestal as poëtiese funksie op die voorgrond stel. Soos hy dit aan die slot van “Kies versigtig” verwoord:

[…] daardie van hulle wat byt,

die stil woorde wat hulle oë knip in die lig –

net met hulle, net in ooreenstemming met hulle

kan jy ’n digter wees.

Wat op poëtiese of ander wyses ontdek of beleef word, bly egter oombliklik en vlugtig van aard. Die “sirkel” bly “oop”; geopenbaarde essensies of identiteite, ook die artistieke, emosionele of rasioneel-wetenskaplike vasstelbaarheid of vaslegbaarheid daarvan, is voorlopig. Vergelyk:

Tyd neergeskryf

Die stukkie papier

word in die straat afgeskop,

onvoorspelbaar

deur die onsigbare wind

wat pluk aan die lokke

van ’n klein wilg,

die oorblyfsels van ’n spinnerak

aan die palisade [sic] laat fladder,

’n uitdagende wimpel na ’n nederlaag.

Om daardie papiertjie te vang

moet ek die hek oopmaak,

verby die wilg hardloop

in die straat af,

skrum teen die wind

se spottende skouer.

Waar is dit?

Ek wil sien wat ek daarop geskryf het:

die tyd en posisie van hierdie oomblik.

Die gevoelige intellektueel, die kunssinnige wetenskaplike – dít is beskrywers wat by my opkom aangaande die digterspersona wat uit hierdie bundel uit die verf tree. Daar staan herinneringsgedigte in afdeling I (“Die twintigste eeu sal nooit verbygaan nie”); en (soms eroties getinte) liefdesverse in afdeling II (“Liefde se geure”). Dit is egter die hoofsaaklik beskoulik-beeldende digkuns in die daaropvolgende vier afdelings (en die reeds vermelde poëtikaal beskoulike sewende bundelafdeling) wat myns insiens die meeste boei.

In ooreenstemming met die sirkel-motief wat deur die bundeltitel ingegee word, is daar kwalik duidelike tematiese skeidingslyne te trek tussen waaroor dit in afdeling III tot VI gaan. Breedweg gesien, lyk dit of nuut sien of opnuut kyk in “III En sien die wêreld” die meeste kalklig kry; verbeeldingryke, assosiatiewe voortskepping op die reeds geskapene weer in “IV Voortgesette skepping” (juis ook om te verhoed dat dit tot niksbeduidendheid verval);  die spel (en dikwelse interafhanklikheid) tussen verbeelding/verwondering en wetenskaplike/logiese denke kom aan die beurt in “V Die res is net seëlversameling”; en ’n speels- én tragies-ironiese blik op rasionaliteit oorheers in “VI Noukeurig dink”. Die tien prosagedigte van die ongenommerde slotafdeling belig verdere aspekte van die genoemde tematiekterreine.

’n Soort strewe na onbevangenheid van blikhoek, na afgekoelde werklikheid- en lewensbetrokkenheid, na ’n half-naïewe perspektief op wat is of sou kon wees; veronderstellings waartydens niks beslis hoef te word nie , en humorvolheid dus gemaklik te pas kom – dít alles spreek vir my uit hierdie boeiende bundel. Waarskynlik vandaar dat van die aandringende sosiopolitieke kwessies van die vorige en huidige Suid-Afrikaanse bestelle feitlik geen spoor in die bundel te vinde is nie. En dat veral die benutting van verwysingsgoed en beeldspraakmateriaal uit die natuurwetenskaplike veld, in die besonder wat die fisika betref, so funksioneel aandoen.

Retories gesproke, is derhalwe weinig van die affekwendinge te bemerk; is die dikwels aantreklike beeldspraak ten spyt, ’n sekere ondergestileerdheid en ’n losser versstruktuur dominant. Nie verniet nie sluit die bundel met die vermelde prosagedigte. Selfs ’n strofe waarin die spreker dit het oor sekere vaste versvorme (slotstrofe van “Die gedig as ’n trop skape”), stu op losse verstrant voort:

Veertien in hierdie groep –

vier, vier, drie, drie,

’n sonnet;

vyf en sewe en vyf,

’n haikoe;

nog ’n groep … ses en twintig

wat in los groepe draf –

’n vry gedig, hierdie een,

wat ongeërg

betekenisse uitblêr.

Soms versand van die verse ietwat in ’n enkelgelaagdheid van betekenisstrekking; is daar gedigte wat myns insiens nogal teleurstellend afloop (“Kragtige swak krag”,  “Klanke en stem”, “Ek glo dit is nodig”, “Aantekeningboek van ’n digter”, enkele van die prosagedigte).  Daarby is heelparty tekortkomings aan te stip wat teksredigering betref. Dit is alles ’n jammerte.

Tog ondergrawe dit nie die waardering wat ek vir dié laat-digwerk van De Waal Venter het, alte ernstig nie.

 

 

Onderhoud met De Waal Venter (oop sirkel)

Friday, September 1st, 2017

Onderhoud tussen De Waal Venter en Louis Esterhuizen,

oor Venter se nuwe bundel Oop sirkel wat onlangs by Naledi verskyn het.

 

De Waal, van harte geluk met hierdie publikasie. Jy het egter reeds in 1963 met Kiem gedebuteer en daarna het Pols (1975) verskyn. In 2010 het daar ʼn Engelse bundel, Entangling states of mind, verskyn. Ek weet dat jy reeds vyf dekades lank aktief betrokke is by die digkuns in haar vele gedaantes: maar hoekom hierdie lang tye tussen publikasies?

Daar is hoofsaaklik twee redes. Eerstens het ek verskeie ander boeke oor die jare gepubliseer: jeugromans, kinderverhale, radiodramas, kortverhale asook die bundel Engelse verse. Ek het ook musieklirieke geskryf. Die tyd was ʼn bietjie beperk.

Ek het wel ʼn paar keer manuskripte aan tradisionele uitgewers voorgelê, maar het dit telkens ongelukkig getref deurdat die keurders blykbaar nie die kloutjie by die oortjie kon bring wat my gedigte betref nie. Marlise Joubert het ʼn tydperk lank by my aangedring om te publiseer en my uiteindelik so ver gekry om Naledi te nader. Gelukkig het Naledi toe ʼn keurder aangestel met die insig en kennis wat die meriete van ʼn groep van my gedigte kon raaksien.

Die vroeë 1960’s was inderdaad opwindende tye in ons letterkunde. So was jy byvoorbeeld saam met digters soos D.P.M. Botes, Phil du Plessis, Marié Blomerus, Wilma Stockenström e.a., betrokke by die invloedryke tydskrif Wurm. Vertel ons by wyse van oriëntasie meer omtrent dié tydperk en meer spesifiek die aktiwiteite rondom Wurm?

Louis, die tydskrif het seker ʼn rol gespeel in die verloop en rigting van die Afrikaanse letterkunde. Met die stigting van “Wurm” was ek ʼn baie jong man en digter. Ek was bevriend met D.P.M. Botes wat destyds pas teruggekeer het van ʼn verblyf in Europa. David Botes was die eintlike aanstigter van die idee om ʼn avant-garde tydskrif op die been te bring. Ek het met ʼn paar van my vriende gesels (jy noem van hulle in jou vraag) en ons het ingetrippel waar engele sou huiwer om op hulle tone te loop – en die eerste uitgawe van die tydskrif opgestel en gepubliseer.

Ons wou nie ʼn “mooi” naam hê vir die tydskrif nie, want ons wou die establishment die stryd aansê. Ek het “Wurm” voorgestel aangesien ons wou werk soos die wurm in die grond wat die plant (van selftevrede en versandsuikerde establishment) wou afknaag sodat ons nuut kon begin. Die voorstel is aanvaar en die res is (ongeskrewe) geskiedenis.

Daar is wel ʼn deeglike verhandeling oor die tydskrif geskryf wat baie insigte bring. Die skrywer is Philip John van die Nelson Mandela Metropolitaanse Universiteit. Ek haal kortliks daaruit aan:

“Dit is waarskynlik dat Venter se voorstel vir ʼn ongekwalifiseerde oopheid gesien moet word as ʼn reaksie op ʼn siening van die (Suid-) Afrikaanse kultuur- en literêre wêreld as vasgevang in ʼn soortgelyke stasis as dié van die hoofstroom Europese kultuur aan die begin van die twintigste eeu – waarop die belangrikste avant-gardistiese bewegings gereageer het.”

Jy is ook die afgelope jare veral aktief op die internet. So bedryf jy byvoorbeeld ʼn eie webblad waar jy veral vertalings publiseer. Ook is jy baie aktief op Versindaba e.a. webtuistes. Watter moontlikhede bied die sosiale media en internet vir jou aan die hand van hierdie aktiwiteite?

Louis, die internet bied wonderlike geleenthede vir ʼn skrywer. My webblad, wat jy hierbo noem, gee my die vermoë om my eie gedigte en vertaalde gedigte te publiseer net wanneer ek wil. Ek bedryf dit nou al ʼn paar jaar en die mense wat gereeld die gedigte lees, het toegeneem. Ek plaas ook ʼn skakel op Facebook wanneer ek ʼn gedig plaas sodat FB lesers net daarop hoef te klik en dan kry hulle die gedig op hulle skerm. Daar is bykans 2 000 mense wat ek op hierdie manier daagliks bereik. Verder het ek ʼn aparte webblad waar my hele oeuvre taamlik volledig uiteengesit word. Dan is daar nog ʼn webblad waar mens gedigte kan lees wat ek uit Europese tale vertaal het. En ʼn belangrike aspek van sosiale media is dat lesers direk met die skrywer kan kommunikeer. Dit is ʼn groot voorreg en bate vir ʼn skrywer.

Voor ons meer spesifiek oor Oop sirkel begin gesels, wil ek tog oor jou vertalings vra. Hoekom is hierdie aktiwiteit vir jou so belangrik en op welke mate beïnvloed dit jou eie digkuns? Jy vertaal byvoorbeeld uitsluitlik Spaanse en Sweedse gedigte; is jy dié tale magtig en waarom spesifiek ikoniese digters soos o.a. Pablo Neruda en Tomas Tranströmer?

Eerstens die belangrike vraag of ek die tale magtig is. Ek kan die tale lees, maar nie praat nie. Verder gebruik ek die baie hulpmiddele wat deesdae beskikbaar is vir ʼn vertaler. Behalwe goeie woordeboeke is daar masjienvertaling-geriewe wat mens kan help om ʼn basiese begrip te kry van ʼn gedig. Verder is daar die geleentheid om my eie vertaling te vergelyk met Engelse, Duitse en Hollandse vertalings, tale wat ek taamlik goed ken. En dan is daar vir sommige gedigte kommentare en kritiek deur literatore wat mens ook as hulpmiddels kan gebruik.

Ek vertaal graag Tomas Tranströmer se werk uit Sweeds en Pablo Neruda uit Spaans. Ek het ook gedigte van twee ander Spaanssprekende Suid-Amerikaanse digters vertaal: Antonio Gamoneda en Octavio Paz, asook die melancholiese Europeër Cesar Vallejo. Terloops, ek vertaal nie uitsluitlik uit Spaans en Sweeds nie. Ek het van Fernando Pessoa, die “heteronieme” Portugese digter, se werk vertaal, en gedigte van die Franse matematikus-digter, en Oulipo-lid, Jacques Roubaud. Ek het ook van die jongere Spaanse digters vertaal soos David Huerta, Tamara Kamenszein en Claude Esteban.

Vertaling is vir my belangrik om ʼn paar redes. Eerstens vergroot dit my kennis van poësie in die algemeen aangesien ʼn vertaler ʼn gedig baie goed moet ken om dit te herskep in ʼn ander taal. Algaande leert men: jy sien werkswyses en benaderings raak  van ander digters wat jy self later kan gebruik. Verder bou jy kennis op van die taal waaruit jy vertaal. Dan dink ek ʼn goeie vertaling in Afrikaans kan ons eie literatuur verryk en meer lesers bemagtig om belangrike digters in ander tel te leer ken.

Die rede waarom ek ikoniese digters vertaal, is voor die hand liggend. Hulle werk is ryk aan inhoud, bring nuwe insigte, het interessante werkwyses en open deure na ander kulture en letterkundes. Ek het ʼn webblad opgestel waar baie van hierdie gedigte gelees kan word.

Vervolgens wil ek meer spesifiek oor jou nuwe digbundel, Oop sirkel, gesels. Kontekstualiseer vir ons die titel? Dit sal ook gaaf wees indien jy die treffende omslag by jou antwoord kan betrek.

Daar word baie gesê in die bundel oor ontstaan, skepping, begin – en dan ook verloop en einde, ʼn sirkelgang. In die gedig “En sien die wêreld” is alles leweloos totdat die baba sy oë oopmaak en alles tot stand bring. “Tel tot tien en terug” eindig so:

Die son is so rond

soos ʼn nul,

die heelal begin hier

en eindig hier.

Die tema van die sirkel en rondheid kom dikwels voor. Maar dit is nie ʼn geslote sirkel nie. Die leser kan op enige plek die bundel “binnegaan” deur enige gedig te lees, en sal nie gevolglik “verlore” wees soos wanneer jy in die middel van ʼn roman begin lees en die begin van die verhaal en die ontwikkeling van die karakters misloop nie. ʼn Sirkel bestaan uit ʼn oneindige reeks punte, daar is geen enkele “beginpunt” nie.

Die omslagontwerp, bestaande uit klein sirkels wat so georganiseer is dat dit ʼn groot sirkel suggereer, lei die oog tot ʼn oënskynlike diepte wat die kyker intrek, baie soos ʼn swart ster (black hole) wat alles rondom intrek, maar dan weer uitstrooi, in ʼn ander dimensie, miskien.

Die bundel is onderverdeel in agt afdelings. Waarvolgens het jy op dié strukturele binding besluit? Skakel die afdelings (en gedigte) byvoorbeeld onderling met mekaar?

Die afdelings bevat verskillende style wat wissel van outobiografiese gedigte, liefdesgedigte, humor en ironie tot filosofies-besinnend en surrealisties. Tog is daar ʼn bindende faktor in die sin dat die sirkelgang van die bundel begin met die digter se jeug en dan deur verskeie stadia van die lewe beweeg met talle eindes wat weer by die begin aangesluit kan word.

Afdeling een bevat dus outobiografiese materiaal, afdeling twee liefdesgedigte, drie bevat gedigte oor geboorte en skepping, vier sit die tema voort met ʼn ondertoon van humor en ironie, vyf bekyk die lewe deur die lens van die wetenskap en tegnologie, in afdeling ses tree humor sterker op die voorgrond, in sewe word die digter se ars poetica uitgelê en in agt is daar tien prosagedigte.

Volgens my is een van die treffendste gedigte in hierdie versameling “Droom geregisseer” (p.4) wat beskryf hoe die persona se vader by ʼn paduitgrawing stilhou om ʼn foto saam met ʼn vriend te kan neem. Die gedig eindig met die volgende reëls:

Ek sal later terugkom hiernatoe

wanneer die kar weg is,

en kyk na die spore

in die grondpad,

ver na agtertoe

en wat vorentoe verdwyn.

Ek sal teruggesny word

in die bed,

en wakker word in ʼn vorentoe flits.

Hier registreer ek iets van ʼn volgehoue spanning tussen die voltooide en nooit-voltooibare; veral weens die dubbelbetekenis van die slotwoord “flits”.  Lees ek reg, want hiervolgens het ons inderdaad met ʼn oop sirkel te make.

Ja, Louis, ek dink hier gee jy ʼn knap ontleding van die gedig. ʼn Mens kom in hierdie gedig te staan voor die begrip van tyd wat nie noodwendig net vorentoe beweeg nie – “The arrow of time”. Daar word tans ernstig deur sekere wetenskaplikes beweer dat tyd “agteruit kan beweeg” onder sekere omstandighede.

Die titel van die gedig “Droom geregisseer” dui onder andere daarop dat die droomwerklikheid in der daad “geregisseer” word en dat gebeure in die verhaal met “terugflits” en “vorentoe flits” hanteer word.

Nog ʼn aangrypende gedig is “Liefde se geure” (p.16) wat nié ʼn vergelyking met D.J. Opperman se bekende “Sproeireën” onwaardig is nie. Die slotreëls lees soos volg:

Tiemie praat Sanskrit,

dit praat in Urdu, in die tale

van die nomade, middeleeuse Spaans;

dit ruik na Mediterreense lug,

ʼn valk wat hang

en dan soos ʼn mes op sy prooi neerduik.

Jou hande ruik soos vars uie,

jou asem is appelkose,

jou liggaam geur van die aarde,

die heel aarde.

Die verwysing na “die heel aarde” in die slotreël is veelseggend, want ek vermoed dat dit ook heel letterlik bedoel word? Kan jy dalk ietsie meer hieromtrent vertel?

Die gedig besing ʼn reeks heerlike geure wat uiteindelik metafories is van die liefde. Dit is ʼn verheerliking van die liefde, en per slot van sake, van die geliefde. Die “heel” dui op die volkomenheid en die ongeskondenheid van die liefde wat versinnebeeld word deur al die lieflike eienskappe van die aarde.

De Waal, jy is ʼn persoon met ʼn enorme wye belangstellingsveld; insluitend letterkunde, natuurkunde, sport, politiek, taalwetenskap en biologiese en ander vertakkinge van die wetenskap en tegnologie. En jy gebruik dit alles ter voeding van jou digkuns. Dit is veral die manier wat jy fisika en die grondbeginsels daarvan by jou gedigte betrek wat my fassineer. Ek glo dat dit betreklik uniek is in ons digkuns. Kan jy hierop uitbrei? Het jy byvoorbeeld fisika (of enige ander wetenskap) bestudeer? Watter temas vanuit die sfeer van die wetenskap betrek jy direk by jou gedigte?

Ek het net eenjaar-kursusse in Fisika, Fisiologie en Chemie gevolg. Maar ek het gedurig verder gelees in die verskeie vertakkinge van die wetenskappe. Toe ek jonk was het die meeste mense nog Einstein se mening oor spukhafte fernwirkung gedeel en het nie besef dat hulle genome het nie. Ek kan waarskynlik as ʼn outodidak beskryf word.

Ek dink baie mense plaas die “harde” wetenskappe verkeerdelik in ʼn kategorie wat heeltemal anders is as die geesteswetenskappe of die kunste. Ek dink alle kennis, alles wat die mens kan ervaar is legitieme materiaal vir die digter en die kunstenaar. Fisika is nie iets esoteries, ver weg van menslike ervaring nie, dit is deel van ons daaglikse lewe. In die tyd van Theocritos was die boer die fisikus. Hy het gewerk met grond, klippe, water, plante en diere. Vandag se wetenskaplikes doen dieselfde, hulle weet net héélwat meer as Theocritos se mense. Maar as Theocritos nie sy atoomteorie verkondig het nie, sou ons vandag dalk nie so ver gewees het as wat ons nou is nie.

Uit die fisika kry ek idees soos die ontstaan van materie, d.w.s. van die heelal. Na die oerknal (as daar wel een was) was daar eers net eenvoudige helium en waterstofatome. Geleidelik het atome begin verdig tot ingewikkelder kombinasies tot die stowwe wat ons vandag ken. In die gedig “Beskildering van ʼn wit doek” lees ʼn mens van die totstandkoming van die heelal, die ontstaan van lewe en van die mens, die ontstaan van tale en die radio-aktiwiteit van elemente (half-lewens).

In “Poësie as ʼn organisme” word daar weer sterk staatgemaak op begrippe uit die biologiese wetenskappe: selle, weefsel, organisme.

Net so vervul die visuele kunste ʼn belangrike funksie in jou gedigte. So is daar talle verwysings na die skilderkuns en ook fotografie. Trouens, ten spyte van ʼn anekdotiese aanslag, is die sterk visuele ingesteldheid van jou verse dit wat die leser telkens ontroer. Is jy – afgesien van jou literêre aktiwiteite – ook by die visuele kunste betrokke?

Ja, Louis, ek is by die visuele kunste betrokke in die sin dat ek ʼn geesdriftige amateur-fotograaf is en ook graag grafiese kunswerke maak, hoofsaaklik om as illustrasiemateriaal te dien by die gedigte wat ek op my webblad plaas. Dikwels verwerk ek ʼn foto elektronies om sekere effekte te kry. Ek het ʼn term geskep vir hierdie bedrywigheid. Ek noem dit “fotografika”.

Die gedig hierbo genoem, “Beskildering van ʼn wit doek”, totstandkoming ex nihil uit die wit, is ʼn gedig wat sterk visuele temas bevat. “Om ʼn vrou te fotografeer wat nie daar is nie” besin weer onder andere oor die skeppende werkwyse van die fotograaf. Dit is nie die kamera wat die foto neem nie, maar die fotograaf se siening.

De Waal, hierdie bundel bevat talle onvergeetlike gedigte. Nogmaals geluk daarmee. En mag hierdie publikasie alles wees wat jy (en die uitgewer daarvan!) op hoop. Sal jy dalk so vriendelik wees om by wyse van groet ʼn spesifieke gedig uit die bundel wat vir jou persoonlik spesiaal is, hieronder te plaas? Miskien kan jy dan ook sommer verduidelik hoekom jy juis op dié gedig besluit het?

Die volgende gedig het ook heelwat te doen met die wetenskap. Maar hier is ʼn sterk humoristiese inslag en ook ʼn skeut surrealisme. Dit gee voor dat Einstein en Dr. Seuss, die beroemde kinderboekskrywer en tekenaar, oor kwantumfisika en ander konsepte sit en gesels. Ek hou van die speelsheid wat ʼn bietjie spot met gewigtige begrippe. Ironies genoeg, verstaan Einstein nie dat hy met die werklike outeur gesels, en nie met ʼn “fiksionele karakter” nie.

Einstein en Seuss hou nie van die lyn-teorie nie

Doktor Seuss en professor Einstein

drink bier

in ʼn ersatz Switserse kroeg

in ʼn Los Angeles

wat voortdurend opgedateer word.

Einstein skommel ingedagte ʼn paar dobbelsteentjies in sy hand:

“God speel nie hiermee nie,”

sê hy koppig.

“Tyd is ʼn pretzel,”

antwoord doktor Seuss,

tel een op en hap daaraan.

“Eienaardig dat ek sit en gesels

met ʼn fiksionele karakter,” mymer Einstein.

“Nie so vreemd as die werklikheid nie,” glimlag Seuss

en vat ʼn teug van sy bier.

“Nou watse hoed is dit daardie van jou?”

vra Einstein.

“Ons hou daarvan om verskillendes te dra,

ek en my neef.”

“Neef?”

“Ja, hy’s ʼn bietjie van sy kop af, ʼn hoedemaker.”

Einstein dink ʼn bietjie. En dan: “Watter hoed

dra jy nou?”

“Die een waarin die heelal ʼn ballon is,”

verduidelik Seus en vee sy bolip af.

“Die een sonder vaste lyne.”

Einstein se snor glimlag.

© De Waal Venter (Uit: Oop sirkel, 2017: Naledi)

 

Nuwe publikasie: oop sirkel (De Waal Venter)

Thursday, August 31st, 2017

Omslag

Oop sirkel

De Waal Venter

Oop sirkel deur De Waal Venter bevat opwindende gedigte met ongewone benaderings wat op mekaar inspeel in nie minder as agt afdelings nie. Dit sluit ook ‘n groepie prosagedigte in. Die titel “Oop sirkel” is gemotiveer deur verskeie aspekte van die gedigte in die bundel. ’n Hele paar gedigte het te doen met geboorte, groei en kindertyd. Dit is die begin van ’n lewensiklus waarvan verskillende stadia in ander gedigte beskryf word. En hierdie siklus of “kring” is “oop” in die sin dat die leser op enige punt daarvan toegang kan kry. ’n Sirkel het geen punt wat as “voor” of “agter” beskryf kan word nie. Enige punt op ’n sirkel het presies dieselfde status as enige ander punt.

In die gedig “Ontwyking van die voorskrifte van mens se ouers” word daar gepraat van hoe die ontstaan van die spreker in die gedig “beplan” word. Die gedig dui dus op ’n tyd nog voor die spreker gebore is.

“Oor die volgende ses dae

is daar heelwat modelle oorweeg,

almal vroom, sterk, slim en deugdelik;

op die sewende dag het hulle nie beplan nie –

dit was sabbat.”

Biografiese inligting:

De Waal Venter het benewens poësie, ook jeugboeke, kinderboeke, radiodramas, ’n film-draaiboek, kortverhale, verhoogstukke en TV-reekse geskryf, asook musiek-lirieke. Vorige publikasies: Kiem; Pols en Klawer (saam met DPM Botes en Menno Stenvert). Hy vertaal gereeld gedigte van o.a. die Nobelpryswenner Tomas Tranströmer uit Sweeds en van Pablo Neruda uit Spaans. Hy vind vertaling verrykend en bevrugtend vir sy eie werk. Hy is ook ‘n essayis wat maandeliks literêre essays op Versindaba plaas. Venter het ‘n wye belangstelling wat letterkunde, natuurkunde, sport, politiek, taalwetenskap en biologiese en ander vertakkinge van die wetenskap en tegnologie insluit. Venter het verskeie beroepe in sy lang loopbaan beoefen: joernalis, reklameskrywer, radio-aanbieder en stadsraadslid. Hy skryf tans voltyds en woon aan die Wes-Rand.  [Naledi, 2017. R 175.00 Sagteband • 112 p, ISBN: 978-0-928316-73-5]

.