Posts Tagged ‘Paul Celan’

Paul Celan – Vertaling in Afrikaans

Thursday, January 25th, 2018

Paul Celan – gedigte vertaal deur Helize van Vuuren

.

A. Laatwerk-vertalings

 

Singbare res – die buitelyn

daarvan, wat klankloos

deur die sekelskrif heen breek,

eenkant, by die sneeuplek.

 

Werwelend

onder komete-

vuur

die ligmassa, waarop

die verduisterde klein

hartslaaf aandryf

met die

verjaagde vonke.

 

– Ontvoogde lippe, noem dan

dat iets gebeur, nog altyd,

digby jou.

 

  • Paul Celan “Singbarer Rest” (uit Atemwende 1967; vert. H.van Vuuren 22 Januarie 2018)

 

*

 

Singbarer Rest – der Umriß

dessen, der durch

die Sichelschrift lautlos hindurchbrach,

abseits, am Schneeort.

 

Quirlend

unter Kometen-

brauen

die Blickmasse, auf

die der verfinsterte winzige

Herztrabant zutreibt

mit dem

draußen erjagten Funken.

 

Entmündigte Lippe, melde,

daß etwas geschieht, noch immer,

unweit von dir.

 

  • Paul Celan “Singbarer Rest”. Uit Atemwende 1967.

___________________________________________________________

 

Lippe, swelweefsel van die jy-nag

 

Asimptotiese gestaar beklim,

vorm die verbinding,

naai sig hier vas -;

Toevaartsverbod, swart-tolgeld.

 

Daar hoort nog vuurvliegies te wees

 

  • Paul Celan (Uit Fadensonnen Vert. H van Vuuren 31 Julie 2017)

 

*

 

Lippen, Schwellgewebe der Du-Nacht:

 

Steilkurvenblicke kommen geklettert,

machen die Kommissur aus,

nähn sich hier fest -;

Zufahrtsverbote, Schwarzmaut.

 

Es müßte noch Leuchtkäfer geben.

 

 

Paul Celan. Uit Fadensonnen 1968.

 

___________________________________________________________

.

B. Vroeër werk-vertaling

 

Tuiskoms

 

Sneeuval, digter en digter,

duifkleurig, netsoos gister,

sneeuval, asóf jy steeds slaap.

 

Wydverspreid die lae wit.

Daaromheen, eindeloos,

die sleepspoor van die verlorene.

 

Daaronder, geborge,

stulp boontoe

dit wat die oë so seermaak,

heuwel na heuwel,

onsigbaar.

 

Op elkeen,

behuis in sy hede

’n in-stomheid-verglyde ek:

houterig, ’n paaltjie.

 

Daar: ’n gevoel

aangewaai deur ’n yswind,

wat sy duif-, sy sneeu-

kleurige vaandel vasbind.

.

Paul Celan. Uit Sprachgitter 1959. (Vert. H. van Vuuren 15 Mei 2017)

*

Nuuswekker. Potgooi oor Paul Celan se “Corona”

Thursday, January 5th, 2017
paul-celan

Foto: Romanian Cultural Institute, London

Die webblad Jacket 2 is sekerlik een van die kuberruim se mees indrukwekkende tuistes vir die digkuns. Nie net is die verskeidenheid van hul aanbod indrukwekkend nie, maar so ook die gehalte van hul plasings. So is een van hul inisiatiewe Poem Talk, ‘n reeks potgooie van gesprekke deur ‘n groep kenners oor ‘n bepaalde gedig. Onlangs is Poem Talk # 107 geplaas en watter fassinerende gesprek is dit nie oor Paul Celan se beroemde gedig “Corona” nie.

Pierre Joris, Anna Strong en Ariel Resnikoff vorm die paneel terwyl Al Filreis as gespreksleier optree.

Wat my van die gesprek opgeval het, is die vraag of “Corona” uitsluitlik as liefdesvers gelees moet word, al dan nie. Vry algemeen word die gedig as liefdesvers beskou en dit was dan ook die mening van Pierre Joris. Sy beskouing baseer hy grootliks op die verhouding wat Celan met Ingeborg Bachman gehad het.

Daar is egter ook ‘n ánder interpretasie moontlik: “Or is it a poem about the dream of finally speaking out the truth, from a casement, to a gathering of the Austrian public, about hate’s annihilating effects?” Anna Strong en Ariel Resnikoff was die ondersteuners van hierdie beskouing.

Jy kan hier na die potgooi luister. Die regisseur daarvan is Zach Carduner.

Hieronder volg die gedig.

pt-celan-anna-strong-ariel-resnikoff-pierre-joris

Anna Strong, Pierre Joris en Ariel Resnikoff

*

Corona

Autumn is eating a leaf from my hand: we are friends.
We are picking time out of a nut, we teach it to run:
and time rushes back to its shell.

In the mirror it’s Sunday.
in dreams people sleep,
the mouth tells the truth.

My eye descends to the sex of my loved one,
we gaze at each other,
we whisper our darkness,
we love one another like poppies and memory,
we sleep like wine in a sea-shell,
like the sea in the moon’s bloody rays.

Embracing we stand in the window, they look up at us from the street:
it is time that they knew!
It is time that the stone grew accustomed to blooming,
that unrest formed a heart.
It is time it was time.

It is time.

 

© Paul Celan

Vertaal deur Jerome Rothenberg, 1959

 

Andries Bezuidenhout. Sy oë is blou

Wednesday, April 13th, 2011

1

In David Macey se biografie van Frantz Fanon, word vertel van ʼn keer in Frankryk toe ʼn dogtertjie vir Fanon in die straat sien en die volgende aan haar ma sê: “Kyk, ʼn neger… Kyk na die neger Ma, ek’s bang!” (p. 63) Later in die boek skryf Macey: “The gaze of the white man creates the black slave and forces him to recognise that he is a slave. Fanon remarks in Peau noire [sy boek Black Skin, White Masks] that ‘the negro is afraid of blue eyes’ and, speaking of his encounter with the child and mother, he writes: ‘All this whiteness burns me to ashes’.” (p. 167)

2

TODESFUGE

Schwarze Milch der Frühe wir trinken sie abends
wir trinken sie mittags und morgens wir trinken sie nachts
wir trinken und trinken
wir schaufeln ein Grab in den Lüften da liegt man nicht eng
Ein Mann wohnt im Haus der spielt mit den Schlangen der schreibt
der schreibt wenn es dunkelt nach Deutschland dein goldenes Haar Margarete
er schreibt es und tritt vor das Haus und es blitzen die Sterne er pfeift seine Rüden herbei
er pfeift seine Juden hervor läßt schaufeln ein Grab in der Erde
er befiehlt uns spielt auf nun zum Tanz

Schwarze Milch der Frühe wir trinken dich nachts
wir trinken dich morgens und mittags wir trinken dich abends
wir trinken und trinken
Ein Mann wohnt im Haus der spielt mit den Schlangen der schreibt
der schreibt wenn es dunkelt nach Deutschland dein goldenes Haar Margarete
Dein aschenes Haar Sulamith wir schaufeln ein Grab in den Lüften da liegt man nicht eng

Er ruft stecht tiefer ins Erdreich ihr einen ihr andern singet und spielt
er greift nach dem Eisen im Gurt er schwingts seine Augen sind blau
stecht tiefer die Spaten ihr einen ihr andern spielt weiter zum Tanz auf

Schwarze Milch der Frühe wir trinken dich nachts
wir trinken dich mittags und morgens wir trinken dich abends
wir trinken und trinken
ein Mann wohnt im Haus dein goldenes Haar Margarete
dein aschenes Haar Sulamith er spielt mit den Schlangen
Er ruft spielt süßer den Tod der Tod ist ein Meister aus Deutschland
er ruft streicht dunkler die Geigen dann steigt ihr als Rauch in die Luft
dann habt ihr ein Grab in den Wolken da liegt man nicht eng

Schwarze Milch der Frühe wir trinken dich nachts
wir trinken dich mittags der Tod ist ein Meister aus Deutschland
wir trinken dich abends und morgens wir trinken und trinken
der Tod ist ein Meister aus Deutschland sein Auge ist blau
er trifft dich mit bleierner Kugel er trifft dich genau
ein Mann wohnt im Haus dein goldenes Haar Margarete
er hetzt seine Rüden auf uns er schenkt uns ein Grab in der Luft
er spielt mit den Schlangen und träumet der Tod ist ein Meister aus Deutschland

dein goldenes Haar Margarete
dein aschenes Haar Sulamith

3

“Om gedigte na Auschwitz te skryf is barbaars,” het Theodor Adorno in 1951 gesê. Kort daarna, in 1952, is Paul Celan se “Todesfuge” in die bundel Mohn und Gedächtnis gepubliseer – ʼn gedig oor die Holocaust, in Duits. Soos J.M. Coetzee opmerk, het Adorno sy stelling in 1966 teruggetrek, “perhaps as concession to ‘Death Fugue’.” Dis seker een van die mees aangrypende moderne gedigte. Beide Celan se ouers het in kampe in Ukraine omgekom – sy pa aan tering, sy ma is geskiet. Celan self het in ʼn kamp gewerk en het homself na die Oorlog in Frankryk gevestig.

Celan was soms onthuts oor hoe die gedig in Duitsland ontvang is. Coetzee haal byvoorbeeld ʼn prominente Duitse kritikus aan wat van mening was dat die gedig wys dat Celan se digkuns bo die geskiedenis uitstyg, iets wat die digter self gevoel het ʼn wanvoorstelling van die gedig was. Ook die feit dat in Duitse klaskamers eerder op die musikale vorm van die gedig gekonsentreer is as die inhoud, het Celan nie beïndruk nie.

Dis vreemd hoe ʼn gedig – een wat jare gelede geskryf is – weer en weer kan opduik. Daar is byvoorbeeld verwysings daarna in Marlene van Niekerk se “Die verkorte raklewe van Anastasia W”, wat pas weer by die Klein Karoo Nasionale Kunstefees opgevoer is.

4

Verlede naweek loop ek John Felstiner se vertalings van Celan in die Boekehuis in Johannesburg raak. Ek onthou dat Coetzee dit bespreek het in een van sy essaybundels. Hy het Felstiner se vertaling van “Todesfuge” as een van die meer suksesvolle pogings beskryf. Ek hou van die manier hoe Felstiner die oorspronklike Duits behou – dit forseer die Engelse leser om die feit dat die oorspronklike gedig in Duits geskryf is, te onthou. Die refrein – “dein goldenes Haar Margarete/
dein aschenes Haar Shulamith” –
aan die einde, word heeltemal in Duits weergegee. Teen hierdie tyd het die Engelse leser wat nie Duits magtig is nie, reeds gesnap waaroor dit gaan.

5

DEATH FUGUE

Black milk of daybreak we drink it at evening
we drink it at midday and morning we drink it at night
we drink and we drink
we shovel a grave in the air there you won’t lie too cramped
A man lives in the house he plays with his vipers he writes
he writes when it grows dark to Deutschland your golden hair Margareta
he writes it and steps out of doors and the stars are all sparkling, he whistles his hounds to come close
he whistles his Jews into rows has them shovel a grave in the ground
he commands us to play up for the dance.

Black milk of daybreak we drink you at night
we drink you at morning and midday we drink you at evening
we drink and we drink
A man lives in the house he plays with his vipers he writes
he writes when it grows dark to Deutschland your golden hair Margareta
Your ashen hair Shulamith we shovel a grave in the air there you won’t lie too cramped

He shouts jab the earth deeper you lot there you others sing up and play
he grabs for the rod in his belt he swings it his eyes are so blue
jab your spades deeper you lot there you others play on for the dancing

Black milk of daybreak we drink you at night
we drink you at midday and morning we drink you at evening
we drink and we drink
a man lives in the house your goldenes Haar Margareta
your aschenes Haar Shulamith he plays his vipers
He shouts play death more sweetly this Death is a master from Deutschland
he shouts scrape your strings darker you’ll rise then as smoke to the sky
you’ll have a grave then in the clouds there you won’t lie too cramped

Black milk of daybreak we drink you at night
we drink you at midday Death is a master aus Deutschland
we drink you at evening and morning we drink and we drink
this Death is ein Meister aus Deutschland his eye it is blue
he shoots you with shot made of lead shoots you level and true
a man lives in the house your goldenes Haar Margarete
he looses his hounds on us grants us a grave in the air
he plays with his vipers and daydreams der Tod ist ein Meister aus Deutschland

dein goldenes Haar Margarete
dein aschenes Haar Sulamith

6

Margarete verwys heel waarskynlik na die karakter uit Goethe se Faust. ʼn Duitse vrou met blonde hare – Margarete, of Gretchen. Sulamith, of Shulamith, is ʼn redelik algemene Joodse vrouenaam. Dit word soms verkort tot Shula. Maar volgens Felstiner verwys dit ook na ʼn vrou uit Koning Salomo se “Hooglied”. Ek gaan soek dit op – kry drie weergawes:

Nederlandse weergawe uit 1898:

Ou Afrikaanse vertaling:

Manahaim beteken letterlik “twee kampe” in Hebreeus.

Nuwe Afrikaanse vertaling:

Sover ek kan vasstel, was die Sulamitiese vrou van Hooglied se vel swart, deur kleur van bokhaartente. Sy was verlief op ʼn skaapwagter, nie die koning nie. Sy het die koning verlaat om na die skaapwagter terug te keer. Hoekom dans sy voor soldate, by twee kampe? Het Celan dit in gedagte gehad toe hy die gedig geskryf het?

7

My oupa het Duits as vak op Universiteit gehad, in die 1930s. Hy het altyd vir ons uit Goethe aangehaal – uit sy kop uit. Een van sy gunstelinggedigte was “Erlkönig”. Weens my oupa se invloed het ek ook Duits as vak op skool geneem. Ek is dankbaar dat ek “Todesfuge” in Duits kan lees. Ek wonder of my oupa ooit Celan gelees het: “… der Tod ist ein Meister aus Deutschland sein Auge ist blau.”

Frantz Fanon

Verwysings:

J.M. Coetzee. “Paul Celan and his translators.” Uit: Inner Workings: Literary Essays 2000-2005 (Vintage, 2008).

John Felstiner (vertaler). Selected Poems and Prose of Paul Celan (W.W. Norton, 2001).

David Macey. Frantz Fanon: A Life (Granta, 2000).

My ontnugtering tot die poësie

Thursday, December 3rd, 2009

Antjie Krog     

 

(‘n Pleidooi met vrye vertalings van gedigte uit Nederlands, Duits en Zulu, gelewer tydens Versindaba 2009)

 

Antjie Krog lewer haar praatjie oor die digkuns

Antjie Krog tydens Versindaba 2009

 

Ek neem die volle wapenrusting van die gedig op, sodat ek staande kan bly teen die liste van vervlakking en dwaasheid in hierdie dae van weeklagery en onheil.

Ek staan dan vas, my lendene met metrum omgord, met die borswapen van beeldspraak. En as skoene aan my voete die bereidheid van die versreël met sy grenskuiwende enjambement. Behalwe dit alles neem ek die skild van gefokuswees op waarmee ek al die vurige pyle van die te-lui-om-te-dinkers sal kan blus. Ek laat sak die helm van klank oor my kop en neem in my regterhand die swaard van die metafoor.

 

 

 

(lucebert)

ek trag op poëtiese wyse

dit wil sê

eenvoud se verligte waters

die ruimte van die volledige lewe

tot uitdrukking te bring

 

was ek geen mens gewees nie

soos baie ander mense

dan was ek wat ek was

klippe of vloeibare engel

geboorte en ontbinding het my dan nie aangeraak nie

of die weg van verlatenheid na gemeenskap

die klippe klippe diere diere voëls voëls pad

sou nie so bevuil gewees het

soos hulle nou in my gedigte is nie

die momentopname van die pad

 

in hierdie tyd het wat mense altyd genoem het

skoonheid skoonheid het haar gesig verbrand

sy troos nie meer die mense

sy troos die larwes die reptiele die rotte

maar die mens verskrik sy

en tref hom met die besef

‘n broodkrummel te wees op die rok van die universum

 

nie meer alleen die kwade

of die doodsteek maak ons opstandig of deemoedig nie

maar ook die goeie

die omarming laat ons wanhopig aan die ruimte

morrel

 

ek het daarom die taal

in haar skoonheid opgesoek

hoor daar dat sy niks meer mensliks het

as die spraakgebreke van die skadu

as die van die oorverdowende sonlig

 

Hoe meer ‘n mens daaroor dink, hoe minder kan jy jou ‘n vyand van die poësie voorstel. Valse vriende ja, verraaiers, misbruikers, uitbuiters miskien, maar iemand wat poësie aanval as ‘n vyand wat uit die weg geruim moet word? Om ‘n saak uit te maak vir poësie, is soos om my ruggraat te verdedig, dink ek, maar ouderdom is besig om my ruggraat aan te val; dis soos om suurstof te verdedig, dink ek, maar besoedeling is besig om suurstof aan te val. Dit is soos om ‘n Godheid te verdedig, maar nouja, alle godhede het fanatiese vyande. Dus is poësie daardie unieke entiteit, op ‘n bepaalde manier selfs unieker as die persepsie van God. Omdat niemand haar kan meet of bepaal nie, kan niemand ‘n slagorde teen haar opstel nie. Ideoloë vryf hulle hande, politici lek hulle lippe, sentimentaliste oefen hulle traankliere, maar voordat jy kan sê rymelary, het poësie haar hieruit losgewriemel en skud sy haar hare vry in die wind.

 

(C.T. Msimang)

ek sal opstaan met die Môrester

en ‘n liefdesdrank meng

ek sal katdoring en palmwyn inroer

totdat jy vir my ja sê

ek sal uitgaan as die son sy eerste blink blink

wanneer die dag die dou breek

en ek sien hoe jy uitgelei word

deur die geur van die oggend

ek sal vir jou wag by die fontein

en vir jou wag en wag en aanhou wag, ek sal op jou wag

 

jou siel sal ek sien

as dit verrys saam met die digte oggendmis

wanneer die seekoeie kom lê

my hoop sal saam daarmee rys

as ek sien dat jy die bierpot dra

donker en rond

op die sierlike ronding van jou kop

die rondings van jou wenkbroue

laat my duisel

sodat ek jou aanhou pla

jou aanhou pla totdat jy my van jou water laat drink

 

geduldig sal ek die bult op loop

sorgvuldig die skuinste uit sny

en met my zuluviool die tradisionele lied van verwagting sing

langs die berge loop ek en sing

die berge bring my dig by jou

my lied hoor jy in die tydelike skuiling langs die tuine waar jy werk

dit hamer teen jou bors

maak oop sodat ek kan ingaan

 

jy wat bokant die wolke is

my siel sal uitbars in bloeisels

my siel sal vlerke groei soos ‘n arend

sodat ek vinnig oor die uitspansel wiek

sodat ek die golwe van die wind sny

my siel sal ek span soos vlot

jy wat my lewe is

laat my van jou water drink

                              

Poësie gebruik die prag van taalspanning om iets te sê. Poësie gebruik estetika as etiese bril. Hoe skerper en skoner die estetiese lens, hoe skerper en skoner die lem. En omdat poësie inhoud en medium so intiem omvat, lê die vertwyfeling oor wat presies die betekenis van poësie in jou lewe is of behoort te wees, ook dikwels in jouself. Soms staan jy op die kruispad: jou verweefdheid met poësie word deursny met jou geweefdheid as mens binne taal en tyd. Soms kan jy gewoon induik, soms is daar ‘n tyd wat aandring dat jy nie langer vanuit die integriteit van die stamelende voornaam ‘ek’ kan praat nie, maar die ‘ons’ moet word van die gemarginaliseerdes. 

 

(Hugo Claus)

Ek sou vir jou ‘n lied in die landskap van woede wil sing

Livia, wat jou sou indring, jou bereik deur al nege jou openinge

Blond en rekbaar, en hard

 

Dit sou ‘n vrugteboordlied wees en ‘n gesing van die vlakte

‘n eenmanskoor van skande

Asof my stembande my losbind, ontspring en jou roep

Asof

In die landskap wat my verneder, in die verblyf wat my skaad

(waarin ek op vier voete dwaal) ons nie meer ongelyk verskyn

En ons stemme sluit nie.

Nader my wat nie te naby is nie

Wees nie vreemd vir my soos die aarde nie

 

Vlug nie vir my nie (al die mankes)

Ontmoet my, voel my

Plooi, breek, breek

 

Ons is die weerwind, die reën van dae

Sê my wolkloos

Vloei oop woordeloos, word water

 

Ag die lig is koud en druk sy horingrige hande

In ons gesig wat haper en op en oopvou

 

Ek sou ‘n vrugteboordlied wou sing Livia

Maar die nag word voleind en gevul

 

My vlakte steeds digterend aan die dig – jou bereik kan ek

Maar nooit onvervuld nie

Want die keel van die manlike herte groei tot by die daeraad.

 

In Wes-Afrika ontmoet ek ‘n digter uit die Saharah. ‘n Berber. Hy dra sy gedigte voor en dis asof jy die geluide van wind en kamele daarin kan hoor. In my kultuur, sê ek, word ‘n digter gemeet aan hoe nuut hy dinge kan sê. In my kultuur sê die Berber word ‘n digter gemeet aan hoe jy dinge kan bewaar. Poësie is ons liriese siel, jy leer wie jy is en waar jy vandaan kom uit ons oral poësie. En jy mag dit nie verander nie want dan verskeur jy die geskiedenis van die siel.

 

Dit is aand op die rand van die woestyn. Die hoof van Tuareg gemeenskap druk sy vuis tussen die swaar plompe sterre in en roep uit oor die mikrofoon:

 

‘Selfs al breek hulle my pen, my woorde vat vlam;

selfs al vernietig hulle my perde en kamele,

my tande hang van hulle gewrigte.

Selfs al roof hulle my laaste asem, skroei ek in hulle nek.

Ek is die rewolusie.

Die woestyn maak my vry.

 

Die Egiptiese digter sê:

 

Jy slaap in die tent, nie ‘n enkele roos nie, maar jou geopende hart

en sy beloftes.

Ek buig oor om jou toe te maak met geur

en vind hom daar tussen ons met sy swart tulband.

Hy deel ons kussing. Ek sien hom op die rand van ons slaapmat.

Hy het tone.’

 

Hier veg jy nie vir poësie nie. Hier veg poësie saam met jou. Hier help die oeroue onverwoesbaarheid van poësie jou om te oorleef in plekke waar water, honger en ‘n gewelddadige dood die grootste vyande is. Hier kom lê ‘n gedig soos die skoon snit van ‘n duin in jou keel. Jy kan nêrens so diep asemhaal as in ‘n gedig nie.

 

Ek dink nie, ek sing. Ek is die digter van stilte,

 

Ek slenter met die woord saam. Ek is die swerwer van die woord.

Ek swendel met die stilte van woorde want ek leef daarin.

Dit is my tent en my watergat. Ek hoort in die woord.’

 

Bambara: ‘Poësie het altyd te make met lig.

Poësie gloei vanuit die binnekant.

Poësie is die ritueel om klank oor lig te span.

Sodat jy geopend kan leef.

Sodat jou siel sigbaar geskrynwerk word

 

Anders as Amerika, of God, of Islam, benodig poësie nie dat mense vir haar veg nie.  In daardie opsig is poësie magtiger as God omdat sy niemand benodig om haar te verdedig nie. Sy verwag nie dat iemand haar blindelings dien nie. Dié wat haar liefhet doen so uit eie lyf en onmiddellik maak sy jou vry.

 

Poësie is die groot Ongekontamineerde. Dit is seëvierend anderkant oppermagtig omdat dit die mens in ‘n verhoogde staat van bewussyn plaas altyd met verhelderende gevolge. Dis asof jy vir ‘n moment deur ‘n spieël  tot ‘n raaisel breek. Asof jy op die drumpel van asem staan. Asof jy suurstof uit koel bome kry en skielik vorentoe gaan. Dis waarom digters skryf, om te kan lewe. Dis waarom lesers lees, om te kan lewe. Verhelderend. Om iets van die sterflike lewe te ontruk. En daar is niks magtigs genoeg wat poësie hiervan kan beroof nie.

 

(NP Van Wyk Louw)

Kom, aand. Kom, nag. Dan is ek weer alleen.

Ek eers in jou, my half-silwer aand:

half van die wereld, ek, en half van jou;

iets soos April: lente en hongerig, want

 

ervaring van oop-maak, van die groot-

en blinker-word in die kastanjeboom,

en half nog: trug-van-hunkering,

in Desember en die donker en die sneeu.

 

En dan: my nag, my nag: vervulling

volmaakter as die wereld wat ek weet:

kinderlose, vreugdelose en ondroewige

getyelose maat van my, my nag.   

 

Mense kan stry oor of poësie relevant of persoonlik moet wees, of praisepoetry, rap en poetry-slam werklik poësie is. Daar is digters wie se werk geweldig gewild was, selfs die Nobel prys gekry het maar kort na hulle dood vergete is, daar is ander wat onbekend in hulle leeftyd was, maar wie se werk ewig bekend sal wees. Daar is aangrypende werk wat in ander tale gedoen word, daar is gedigte wat vir vyf minute iemand in die allergrootste nood of verdriet gehelp het, daar is lang indrukwekkende gedigte wat deur niemand gelees word nie,  daar is gedigte wat net deur musiek onthou word, daar is geskiedenisse wat net in gedigte bewaar gebly het, daar is gedigte wat onder orale tonge of in lessenaar-laaie lê en nooit gepubliseer gaan word nie maar gesorg het dat die vingers om die digter se keel hulle greep vir ‘n moment verslap het. Hieroor kan ‘n mens debateer en wonder, maar die suurstofgewende eienskap van poësie kan nooit van haar weg geneem word nie. Want poësie is fundamenteel ‘n selfverhelderende vindingrykheid, iets wat met louter vreugde taal gebruik om iets onbegrypliks van die wêreld vas te vang.

 

Poësie verwissel nog altyd triomfantlik van gedaante na gelang van getye, modes en node, maar sy is onvernietigbaar. Lank nadat ek en u verby gegaan het, lank nadat die beskawings en tale waaraan ons deel was tot niet gegaan het, sal poësie voortgaan. Want die woord wat in die begin was, was natuurlik die skeppende woord, die woord van oorlewing.

 

Poësie is die eerste aankondiger dat ‘n kreoolse mengsel ‘n waaragtige taal aan’t word is. Mens sou dus kon aflei dat indien die digkuns verdwyn in ‘n taal, dan sterf daardie taal. ‘n Mens is dus bly vir elke gedig in Afrikaans, maar moet ook waak om ‘n tuisnywerheid letterkunde te kweek waar anything goes terwyl die ou bekende weer eens opgedis word maar nou met kitsmagarine en foproom. ‘n Taal moet ‘n slagaar hê en poësie moet kan skreeu uit haar gut.

 

(Paul Celan)

Naby is ons, Here

naby en grypbaar.

 

Reeds gegryp Here

inmekaar in verklou, asof

elk van ons liggame

jou liggaam is, Here

 

Bid Here

Bid tot ons

Ons is naby

 

Windskeef slinger ons vorentoe

slinger ons vorentoe, ons buk

oor krater en massagraf

 

Om te drink gaan ons Here

 

Daar was bloed, dit is

wat jy gegiet het, Here

 

Dit glans.

 

So groei jou beeld in ons oë, Here.

Oë en mond staan so oop en leeg Heer.

Ons het gedrink, Heer

Die bloed en die beeld wat in die bloed was, Heer.

 

Bid Here

ons is naby

 

 

(Paul Celan)

Tel die amandels

tel, wat bitter was en jou wakkerhou

tel my daarby

 

Ek soek jou oog, toe jy uitgekyk het en niemand jou oog gesien het nie

ek span die geheime garing

wat jy verbind het met die dou toe dit waaraan jy gedink het

teruggeglip het in die kruike

vergesel van spraak wat niemand se hart kon aantref nie

 

Eers daar tree jy die naam binne wat jy is

met vaste tred stap jy na jouself toe

swaai jy die hamer vry in die kloktoring van stiltes

styg die afgeluisterde na jou toe op

daar lê die dode nou sy arm ook om jou

en julle drie stap deur die aand

 

Maak my bitter, tel my

Tel my saam met die amandels   

 

 (C) Antjie Krog

Vredesdigter in tye van konflik

Wednesday, August 12th, 2009

 

Mahmoud Darwish

Mahmoud Darwish

Waar die Oos-Europese digkunste sowat ‘n dekade gelede ongekende blootstelling en erkenning geniet het, het die fokus die afgelope jare nogals ietwat verskuif met veral die Midde-Oosterse digters wat al hoe meer aan internasionale aansien begin wen. Met digters soos Adonis, Mahmoud Darwish, Yehuda Amichai, Dan Pagis en Dahlia Ravikovitch in hul geledere is dit ook geen verrassing nie. Tragies genoeg was dit Sondag, 9 Augustus, presies ‘n jaar gelede dat een van hul mees begaafde digters, Mahmoud Darwish, weens komplikasies na hart-chirurgie in Houston, Texas, gesterf het. Hy was 67 jaar oud.

Gebore in Al Birweh, Palestina, moes Darwish se ouers met hul gesin na Labanon vlug tydens die vestiging van die Israelse staat in 1948. Na vele omswerwinge het hy in 1996 na Israel teruggekeer en hom by Ramallah aan die Wes-Oewer gevestig. Meer as dertig bundels het na sy debuut in 1964 verskyn en hy was ongetwyfeld die mees prominente Palestynse digter; danksy die groot getal bundels wat na Engels vertaal is. Hieronder tel die volgende: Unfortunately, It Was Paradise: Selected Poems (2003), Stage of Siege (2002), The Adam of Two Edens (2001), Mural (2000), Bed of the Stranger (1999), Psalms (1995), Why Did You Leave the Horse Alone? (1994), en The Music of Human Flesh (1980). Die mees onlangse, The Butterfly’s Burden (Copper Canyon Press, 2006) is skitterend vertaal deur Fady Joudah en is sonder twyfel ‘n móét vir enige ernstige poësie-liefhebber. (Terloops, dié lywige bloemlesing van 326 bladsye se verkoopprys is ‘n skaflike R250.00 …)

Oor Mahmoud Darwish se werk het Naomi Shihab Nye die volgende te sê gehad: “Mahmoud Darwish is the Essential Breath of the Palestinian people, the eloquent witness of exile and belonging, exquisitely tuned singer of images that invoke, link, and shine a brilliant light into the world’s whole heart. What he speaks has been embraced by readers around the world-his is an utterly necessary voice, unforgettable once discovered.” Amen. Ek kan ten volle hiermee akkoord gaan. So, snuffel gerus op die internet rond en lees meer oor dié formidabele digter wat ons ‘n jaar gelede ontval het. Gaan kyk veral na Darwish se buurman, Raja Shehade, se ontroerende stuk wat hier te lese is.

Meteens besef ek hoeveel van die vernaamste digters in wêreldpoësie hul werk juis te midde van ontheemding en verbanning gelewer het (of steeds lewer): Adonis, Bei Dao, César Vallejo, Pablo Neruda, Faiz Ahmed Faiz, Josph Brodsky, Osip Mandelstam en Paul Celan. Om natuurlik ook nie van Breyten Breytenbach te vergeet nie! Miskien het dit te make met iets wat Luigi Pirandello by monde van ‘n karakter in een van sy drama’s gesê het: “For never is man so introspective as when he suffers.”

Maar wag, nou begin ek babbel. Hieronder is ‘n vers van Mahmoud Darwish uit The Stranger’s bed (1998), soos vertaal deur Fady Joudah.

En bly tog uit die greep van die struikrowers vandag.

Mooi bly.

LE

 

SONNET V

 

I touch you as a lonely violin touches the suburbs of the faraway place

patiently the river asks for its share of the drizzle

and, bit by bit, a tomorrow passing in poems approaches

so I carry faraway’s land and it carries me on travel’s road.

 

On a mare made of your virtues, my soul weaves

a natural sky made of your shadows, one chrysalis at a time.

I am the son of what you do in the earth, son of my wounds

that have lit up the pomegranate blossoms in your closed-up gardens.

 

Out of jasmine the night’s blood streams white. Your perfume,

my weakness and your secret, follows me like a snakebite. And your hair

is a tent of wind autumn in color. I walk along with speech

to the last of the words a bedouin told a pair of doves.

 

I palpate you as a violin palpates the silk of the faraway time

and around me and you sprouts the grass of an ancient place-anew.

 

© Mahmoud Darwish (vertaling: Fady Joudah)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Johann Lodewyk Marais. Martin Heidegger sterf

Monday, July 27th, 2009

Iemand het gegiggel en die dosent het geskok verstyf. Geklee in sy universiteitsbaadjie het hy voor die groot eerstejaarsklas in die Aardrykskundesaal van die Universiteit van Pretoria gestaan. Dit was Vrydagmiddag, 28 Mei 1976.

 

“Waarom is dit snaaks?” het hy vererg gevra.

 

Kort tevore het hy die lesing waarmee hy pas begin het onderbreek en na die studente in die rye banke voor hom gekyk.

 

“Julle het seker gehoor dat Martin Heidegger eergister oorlede is?”

 

Vir baie van die studente het die naam “Martin Heidegger” duidelik niks beteken nie. Veral nie vir dié wat nie gereeld in die klas was nie.

 

Marinus Schoeman, die jong Wysbegeertedosent, het ’n “Sistematiese inleiding tot die Wysbegeerte” aangebied. Ek was pas uit die skool en dit was my eerste kennismaking met die vak. Aangesien teologiestudente daardie jare almal Wysbegeerte geneem het, het die klasse volgepak gesit.

 

Schoeman se “Inleiding” het talle verwysings na Sokrates, een van die groot figure van die vroeë Westerse denke, bevat, sowel as na kontinentale filosowe soos Edmund Husserl, Maurice Merleau-Ponty, Jean-Paul Sartre, Karl Jaspers en Gabriel Marcel. Die volgende woorde van Merleau-Ponty was soos musiek op my ore:

 

“Die mens is geen krag nie, maar ’n swakheid in die hart van die dingagtigheid van die natuur. Hy is geen kosmologiese faktor nie, maar die plek waar alle kosmologiese faktore van betekenis verander en geskiedenis word.”

 

Maar dit was veral die vraende Duitse filosoof Martin Heidegger se naam, eiesoortige wyse van formulering en radikale denke oor die allesomvattende Syn wat telkens opgeduik het. Na net meer as drie maande was ek ’n Heidegger-leser, wat ek nog steeds is. (Oor Heidegger se invloed op denke in Suid-Afrika moet ’n keer nog geskryf word.) Heidegger was immers die grootste filosoof van die twintigste eeu, en dit ten spyte van sy omstredenheid as gevolg van veral sy kortstondige aanhang van die Nasionaal-Sosialisme gedurende die 1930’s (waaroor hy nooit om verskoning gevra het nie). Oor hom het Hannah Arendt die volgende gesê:

 

“Die storm wat deur die denke van Heidegger trek, stam nie uit ons eeu nie, net so min as dié een wat ons na duisende jare nog uit die werk van Plato tegemoet waai. Hy kom uit die oeroue en wat hy agterlaat, is iets onoortroffe wat, soos alles wat onoortroffe is, in die oeroue terugval.”

 

In heelparty opmerkings het Schoeman ook Heidegger se waardering vir die poësie onder ons aandag gebring. In Heidegger se Holzwege (of “Woudpaaie”) van 1950 sou ek lees dat die poësie se openbarende werking selfs as ’t ware al die ander kunste voorafgaan. Volgens Heidegger is kuns “waarheid wat homself in werking stel”. Vir die werk van digters soos Friedrich Hölderlin, Rainer Maria Rilke en Paul Celan (en talle kunstenaars) het Heidegger groot waardering gehad.

 

Jare later het ek Heidegger se graf buite sy Suid-Duitse geboortestad Meβkirch besoek waar hy op die middag van 28 Mei 1976 begrawe is. Onder die kastaiingbome by die betreklik eenvoudige granietkopstuk met die eenvoudige ster op het ek die verrykende ervaring wat Heidegger se lewe en werk vir my sedert 1976 was, denkend en dankend intens belewe. In daardie najaar het daar iets baie radikaals met my gebeur.

Dinsdag, 16 Junie 2009

Tuesday, June 16th, 2009

 

Paul Celan

Paul Celan

Vanoggend, ‘n Nuuswekker spesiaal vir diegene wat glo dat die digter en die filosoof niks vir mekaar te sê het nie … In De Trouw se uitgawe verlede Vrydag lees ek toevallig ’n besonder interessante blog-inskrywing deur Rob Schouten oor Paul Celan se besoek in 1967 aan die Duitse flosoof Martin Heidegger se berghut te Todtnauberg. Paul Celan, wat ’n groot bewonderaar van die filosoof was, het naamlik dié pelgrimstog onderneem in die hoop dat hy ’n mate van berou by Heidegger sou bespeur ten opsigte van laasgenoemde se berokkenheid en lojaliteit jeens Hitler se Nazi-bewind. Veral aangesien hy (Celan) persoonlik ten diepste deur die gewraakte konsentrasiekampe geaffekteer is. Dog, Heidegger kon nié aan Celan se verwagting voldoen nie; in sy eie kommentaar op Celan se besoek het Heidegger gesê dat hulle mekaar “doodgeswyg” het (zugeschwiegen). Van ’n gesprek tussen hierdie twee reuse van die intellektuele wêreld was daar helaas géén sprake nie. Ontnugter na dié besoek, het Celan sy beroemde gedig Todtnauberg geskryf wat in Lichtzwang (1970) – die jaar van sy selfmoord – verskyn het. Die Franse filosoof Jacques Derrida het in latere jare Heidegger se gedrag probeer regverdig met die opmerking dat daar inderwaarheid nie oor iets met die omvang van die holocast of naziïsme in ’n terloopse gesprek gepraat kan word nie; volgens hom was Heidegger se stilswye rééds ’n antwoord. En Paul Celan se selfmoord? Sekerlik óók. (Lees veral die kommentare onder aan Rob Schoutens se blog-inskrwying!)

 

Nietemin, ek voeg spesiaal vir al die letterspeurders die gedig hieronder by.

 
Geniet die kopkrap! (En indien jy opgee – ‘n bespreking van die gedig kan hier gelees word.)
 

 

Lekker rus vandag. 

 

LE

 

Todtnauberg

 

 

 

Arnika, Augentrost, der                           Arnica, eyebright, the

Trunk aus dem Brunnen mit dem              draft from the well with the

Sternwürfel drauf,                                    star-die on top,

 

in der                                                                    in the

Hütte,                                                                   Hütte,

 

die in das Buch                                                      written in the book

– wessen Namen nahms auf                     – whose name did it record

vor dem meinen? –                                  before mine – ?

die in dies Buch                                                     in this book

geschriebene Zeile von                                           the line about

einer Hoffnung, heute,                                             a hope, today,

auf eines Denkenden                                              for a thinker’s

kommendes                                                          word

Wort                                                                                    to come,

im Herzen,                                                                            in the heart,

 

Waldwasen, uneingeebnet,                      forest sward, unleveled,

Orchis und Orchis, einzeln,                     orchis and orchis, singly,

 

Krudes, später, im Fahren                       crudeness, later, while driving,

deutlich,                                                                clearly,

 

der uns fährt, der Mensch,                       he who drives us, the man,

der’s mit anhört,                                                     he who also hears it,

 

die halb-                                                                the half-

beschrittenen Knüppel-                                           trod log-

pfade im Hochmoor,                                trails on the highmoor,

 

Feuchtes,                                                              humidity,

viel.                                                                                      much.

 

Jetzt, da die Betschemel brennen,           Now that the hassocks are burning

eβ ich das Buch                                     I eat the book

mit allen                                                with all its

Insignien.                                              insignia

 

 

(c) Paul Celan (soos vertaal deur Pierre Joris)