Posts Tagged ‘Ramsy Nasr’

Carina van der Walt. Nasr reageer: ‘n Pleidooi vir die kuns

Thursday, July 1st, 2010

‘n Pleidooi vir die kuns op Oerol (12-06-10)

 

Aflewering 2

Oerol

Oerol

Oerol is ‘n Nederlandse ekwivalent van kunstefeeste soos die KKNK en Aardklop in Suid-Afrika. Dit vind elke somer gedurende Junie plaas. Tien dae lank trek die teaterwêreld na Terschelling. Dit is een van die Wadden-eilanden. Die uitsonderlike natuur word betrek in landskapskuns, beeldende kuns, installasies, musiek en straatteater. Verlede jaar het Stellenboscher Strijdom van der Merwe se landskapskuns op die strand van Terschelling gepryk.

 

Strijdom van der Merwe. Oerol

Strijdom van der Merwe. Oerol

Met die onlangse landwye verkiesings is bevestig wat alle kunstenaars al vir ‘n ruk lank gevrees het gaan gebeur. Vanweë intensiewe besparingsmaatreëls vanaf die owerheid se kant, kom kuns en kultuur in Nederland onder druk te staan. Dit is die eerste sektor waarop besnoei sal moet word. In die verlede (en nou nog) word baie kuns ondersteun deur subsidies vanaf al die plaaslike stadsrade, die verskillende provinsiale rade tot op die groter, landswye rade en stigtings. Nou moet daar gespaar word.

Daarom het die artistieke direkteur van Oerol, Joop Mulder, besluit dat dit “noodsaaklik is om te veg vir kuns en kultuur.” Volgens hom is die krag van Oerol as een van die grootste teater- en musiekfeeste van Nederland sterker as die kragte uit Den Haag. Om dit te ondersteun is ‘n waarskuwing aan die regering gerig in die vorm van ‘n manifes: die Manifes van Terschelling. Die publiek kan op die webwerf van Kunsten ’92 hierdie manifes onderteken.

Ramsey Nasr

Ramsey Nasr

Daarby het Ramsey Nasr sy poëtiese pleidooi gelewer aan ‘n lid van die Tweede Kamer. Die musiek van Kiteman het die woorde van Nasr begelei in sy gedig: Uit nutteloze noodzaak. Volgens Mulder is Nasr uitgenodig om die gesprek oor kuns nie te laat gaan oor geld nie, maar oor die waarde van kuns en kultuur, want “kuns maak ‘n wesentlike onderdeel uit van ons beskawing”.

Selfs die openingstuk op Oerol het die onafhanklike stem van die kunstenaar beklemtoon. Dit was De Meester en Margarita van die Russiese skrywer Michail Boelgakov, opgevoer op die strand van Terschelling. 

Nasr en Kiteman het die jonger geslag kunstenaars op Oerol verteenwoordig. Die voorsitter van die Tweede Kamer, Gerdi Verbeet, het na Nasr se gedig verwys as ‘n “stewige gedig”. Sy hoop dat dit aanleiding sal gee tot ‘n stewige aanpak en positiewe beslissings ten gunste van kuns in Nederland. Hieronder volg die gedig van Rasmey Nasr:

 

Uit nuttelose noodsaak

 

laat ons eerlik wees

as dier het ons totaal misluk

ek sien my nog daar staan

op ‘n savanne sonder wegkomkans

in die volle lig van die wild

‘n mond vol tande

baie modern, baie selfbewus

 

vandag

regeer ons wireless

in ‘n land gebou onder water

met menseregte, koffiemasjiene

en die natuur in mooi diererieme

voel ek nog steeds dieselfde angs

niks het verander

wyds en eindeloos gaap die grasveld

 

welkom in my kop

dit is ‘n boks vol swart gate

alles wat mens uitdink

suig daarin vas: zeppelins, vakansies

selfveragting, wit fosfor, dildo’s, anorexia

sjokoladevla, dwangneuroses, shalali shalala

of die pret met ‘n gemartelde perd

ook dit wat niemand wil uitdink nie

is daarin: sommerso, vir besit

ek dra my kop as ‘n stremming

swellend, kolkend, heeltyd swellend

altyd hoogwater, nooit weer laagwater nie

 

geen vyand het vir my oorgebly nie

leeu, griep, pes, slang

selfs die dood slaap aan ‘n leiband

 

maar diep binne-in

my grabbelsak

daar het ek nog één gekry

splinternuut, self uitgedink

skarrel ‘n vyand

op die bodem van my vrye tyd

sinloos in die rondte

ek noem hom: Ewigheid

 

suiwer die geleentheid

om daaroor na te dink

het volstaan om hom te skep

 

gevange soos ‘n rot sit ek

in my stokperdjie, dag en nag

en ek is bang

ek was van plan om ‘n pryslied te skryf

oor die belang van kuns

die groot nut daarvan

maar my bladsy het indrukwekkend stil gebly

en alle muse het gewyk

 

die waarheid is

dit is nutteloos

kuns is maar ‘n byproduk

mens het dit nie nodig vir

eet, seks en asemhaal nie

 

maar een ding kán kuns

veg waar ek vlug

my red van die ewigheid

en met één giftige tand

al is dit vir ‘n kort oomblik

dié verlammende gat verlam

 

by ‘n vyand sonder handvatsel

help net die nuttelose

dan help dit om te kerwe in ‘n been

om bokke te teken in ‘n grot

dan help Die Nagwag

en om te sing by ‘n dooie

 

uit nuttelose noodsaak

het kuns die mens geskep

 

en as ek verstyf op my savanne

bedreig deur vrye tyd

as ek myself vervloek

oor hierdie uitsig sonder einde

as my kop breek van die lig

dan huil ek nie, dan skreeu ek nie

ek hang myself nie op nie

maar vat ‘n pen

en skryf hierdie gedig vir u

 

(Bostaande gedig het verskyn op p.7 in die NRC-Handelsblad van 12/13 Mei 2010.

Die oorspronklike Nederlandse gedig kan op Ramsey Nasr se amptelike webblad gelees word.)

 

 

 

© Carina van der Walt

 

Charl-Pierre Naudé. ‘n Geloer oor die voetligte

Saturday, June 27th, 2009

Die grootste oomblik vir my op my huidige Europese besoek was om saam met Breyten Breytenbach en Gert Vlok Nel in die Nederlandse stad Hengelo op die verhoog te verskyn ter herdenking van die sewentigste verjaardag van Breyten later vanjaar.

     Hieroor gaan ek nie skryf nie, Rapport se Boekebylae gaan twee groot artikels oor hierdie heugelike gebeurtenis eersdaags dra. Hou die Augustus- en September-weergawes van die Boekebylae dop.

    Vanaf Vrydag 19 Junie tot Maandag 22 Junie het die jaarlikse Internationales Literaturfestival Bremen, ook bekend as Poetry On The Road, plaasgevind.

   Dit was ryke ervaring om saam met digters soos Michael Kruger, Hans Magnus Enzensberger en die wonderlike prosagedigskrywer, Michael Augustin, op ’n verhoog te kan verskyn. Al drie hierdie digters is van Duitsland. Enzensberger is ’n legende, en die grand old man van die Duitse digkuns. Hy tree lankal nie meer op die verhoog op nie, maar het vanjaar, uit die bloute, ingestem om by Poetry On The Road voor te lees. Hy is ’n lang man met ’n seunsgesig, selfs nog op tagtig, en met ’n skugter uitstraling ondanks die kragtige, baie “manlike“ aard van sy reëls.

   Ek volg nie eintlik Duits nie, wel so ’n bietjie, so ek moes maar raap en skraap wat ek kon wat betref Engelse vertalings op die internet en andersins. Hier en daar het ek my maar aan die stroom klanke oorgegee, soos ’n witwaterwipplankryer.

   Daar Ramsy Nasr, die Nederlandse Dichter des Vaderlands, wat my geweldig beïndruk het met sy begeesterde lewerings. Nasr staan effens vooroor gebuk terwyl hy lees, asof hy probeer byhou by sy woorde, agter hulle aanhardloop, agter die ’n stortvloed van beeld en klank aan wat sputterend en wapperend vooruit beur, met die arme digter op sleeptou, agterna.

     Op een stadium het hy vir my gelyk soos ’n marionette wat aan onsigbare toutjies genadeloos deur sy woorde rondgepluk word, sy ledemate soos papiere wat in ’n vuur brand.

    Baie van die anderstalige digters, soos Nasr en Nora Iuga wat in Roemeens skryf, het hul werk in Duitse vertaling voorgelees. In Nasr se geval het hy darem ’n paar Nederlandse weergawes naas die Duits gelees, so ek was nie heeltemal verlore in my stoel nie.

     In my eie geval het ek in Afrikaans voorgelees, gedigte uit my bundel In die geheim van die dag en ’n paar nuwes, met agter my op ’n skerm die Duitse vertalings deur Ulrike Draesner geprojekteer. 

     Nasr is gedeeltelik van Palestynse agtergrond en die Palestynse lewe en kultuur – ook die oënskynlike sistematiese volksmoord van daardie nasie – speel ’n rol in sy werk en dinkwêreld. Hy is akteur van beroep en sy gedigte put ryklik hieruit.

     Poetry On The Road, waaroor die digter Danie Marais ook ’n vers geskryf het, is ’n top fees in Europa.  Dis ‘n vooreg om daar te kon voorlees. Die saal was elke aand volgepak.

     Die hoogtepunt van die fees vir my was die verskyning van Ernesto Cardenal op die laaste aand van die fees, die vuriglik anti-kapitalistiese priester-digter van Nicaragua. Sy vroeër verse het ’n blywende indruk op wêreldpoësie gelaat, en dis veel meer as bloot aktivistiese gedigte. Sy onlangse gedigte toon ’n insinking. Ondanks die heldeverering vir die man – Bremen is ’n stad wat histories met linkse politieke simpatieë verbind word – was daar fluisterings van „tyd om af te tree“ en „liewers nooit as te laat“. 

     Maar Cardenal is 85 jaar oud! Die konsert was ’n uur en half lank, nee, langer! Daarna het hy nog energie genoeg gehad om ’n wyntjie of wat te gaan geniet. Klaarblyklik ’n man wat gewoond is aan „die gemeente“ sowel as die Nagmaal. Ek het hom dopgehou, hoe hy die druif proe-proe, asof dit ’n soort heilige water is. Wat dit natuurlik is. 

    Maar ja, die Duitse gehoor was nie bang om kritiek te lewer nie, selfs op ’n ikoon as dit moes. Cardenal het met sy eie band opgetree, meestal Suid-Amerikaanse uitgewekens veral uit Chile afkomstig. Baie Chilene het hul ná die staatsgreep van Pinochet in 1973 in Bremen kom vestig.

   ’n Groot deel van die belangstelling vir Cardenal het te doen met sy oënskynlik teenstrydige lewe. Sy lewensdilemma val in dieselfde kader van enigma as dié van Breyten Breytenbach of Majakofski of Lorca, maar natuurlik om heel ander redes as hierdie uiteenlopende digters.

     Cardenal is ’n Katolieke priester wat verruklike uitinge kon maak oor sy liefde vir die mensdom. Hy straal daardie liefde uit. Dis voelbaar. Maar hy was ook op sy dag guerrillavegter wat die wapen opgeneem het vir die sosialistiese Sandinistas en die bewind van Nicaragua help omverwerp het. Hy is later ontnugter en het hom van die Sandinista-bewind gedistansieer.

   Die voormalige Pous, die een uit Pole, het Cardenal op ’n keer in die openbaar geroskam, met laasgenoemde op sy knieë voor hom oor die priester se steun vir Bevrydingsteologie. Die gebeurtenis is op film vasgelê.

   Cardenal is een van die wêreldwye ikone van die Bevrydingsteologie. Sowel as van die sosialisme.

   Hy het in Spaans voorgelees, daarna sou ’n Duitse vertaling deur iemand anders gelees word, en dan sou die orkes lostrek, om die beurt.   

       Dit was ’n uiters memorabele gebeurtenis om mee te maak, veral vir iemand uit Suid-Afrika. Ek het die aand bygewoon met my ou skoolvriend Uwe Hummel, vandag ’n teoloog in Wuppertal, in sy geboorteland Duitsland. Uwe en sy vrou, pas getroud, en ook teoloog, kon in die tagtigerjare nie terugkeer na Suid-Afrika waar Uwe sy grootwordjare geslyt het en waar hy op universiteit ’n anti-apartheid aktivis was. Hy het Duitsland toe gegaan op ouderdom 22 om sy M-graad te doen. En tot onlangs het ek hom meer as 25 jaar gelede laas gesien. Sy vrou is Fillipyns, en onder apartheid het dit beteken “nie-blank“.

   Dit was vir my opvallend hoe nuuskierig die ou man (Ernesto Cardinal) is! Hy het van tyd tot tyd homself in sy stoel opgepluk om oor die voetligte van die verhoog te kan loer (die ouderdom het hom maar kort gelaat), die oë op skrefies, na die mense in die voorste rye. Hy het ons een vir een gefynkam. Hy het so bietjie soos my knorrige ou houtwerk-onderwyser gelyk. Ek sou nie sommer van hom verskil, as ek kon verhelp, oor die aard van die sonde nie …

     Wié is hulle? Wáár kom hulle vandaan? Waarheen gaan hulle? Hierdie was van die vrae leesbaar op die ou bebaarde gesig.

   En miskien was dit van so teen die voetligte inkyk, ek weet nie. Miskien omdat dit laat geword het. Maar ondanks ’n sekere onwrikbaarheid was daar soms trane in sy oë.

 

Onderhoud: Antjie Krog

Saturday, May 23rd, 2009

‘n Sterk letterkunde bestaan nie in fluff nie

Antjie Krog in gesprek met Louis Esterhuizen 

 

Antjie Krog

Antjie Krog

Antjie Krog is digter, joernalis en Buitengewone Professor aan die Universiteit van Wes-Kaapland. Sy het elf Afrikaanse digbundels en twee bundels kinderverse gepubliseer. Haar twee nie-fiksie-werke, Country of my skull (1998) en A change of tongue (2003), verskyn in Engels.

Vir haar poësie het Krog onder andere die volgende pryse gewen: die Eugene Marais-prys (1973); die Rapport-prys (1987); die Hertzogprys (1990); die FNB Award (2000) en die RAU-prys (2000). Vir haar vertaling van gedigte uit die inheemse tale, Met woorde soos met kerse (2002), ontvang Krog in 2003 sowel die Toekenning vir Voortreflike Vertaling van Poësie as die Toekenning vir Beste Vertaler van die Suid-Afrikaanse Vertalersinstituut (SAVI) in 2003.

Gedigte van Krog is in Nederlands, Frans, Spaans, Duits en Italiaans vertaal.

In 2009 verskyn ‘n keur uit haar werk, Digter wordende , by Human & Rousseau.

 

 

 

Antjie, jy is onlangs gekies as digter vir die Vlaams-Nederlandse Gedichtendagbundel 2009 wat op 29 Januarie vanjaar verskyn het. Dit is uiteraard ’n groot eer vir ’n Suid-Afrikaanse digter en ’n pluimpie vir jou eie digkuns. Vertel ons ietsie meer hieromtrent?

 

ʼn Mens word eenvoudig verstom deur die effektiewe geesdrif van Nederlanders jeens hul letterkunde en veral die poësie. Elke jaar word 29 Januarie as Gedigtedag gevier. Poetry International is die dryfkrag daaragter, maar die hele land neem op verskeie vlakke daaraan deel. Daar is ‘n groot literêre prys vir die beste digbundel. ‘n Paar maande voor die tyd word die kortlys aangekondig en dan word geweldig aandag aan hierdie bundels en digters gegee. Die idee is dat elke winkel ‘n plakkaat met ‘n gedig op sal hê, elke koerant moet ‘n gedig plaas, die radio en televisie    selfs die nuus    fokus op gedigte en digters. As “Digter van die dag” moes ek spesiaal tien gedigte skryf wat dan in ‘n standaard dun boekie gedruk en vir twee euro verkoop word by elke till. Oral in die winkels het ek gesien waar mense dit vir hulleself en mekaar koop. Die parlement moes ook dié dag met een van my gedigte open. Vyftienduisend kopieë is verkoop. Vir die gedigtedag moes ek verskeie televisie– en radio-onderhoude voer, asook voorlesings doen. Bitter vroeg die oggend moes ek in Utrecht op die stasie begin waar ‘n paar digters voorgelees het. Daar was ‘n kleinerige verhogie, maar ons gedigte is op enorme vaandels aangebring wat van die dak af gehang het. Soos die mense heen en weer verbystroom, het hulle vir ‘n minuut of wat stilgestaan en luister. Elke vierde jaar word die Dichter des Vaderlands gekies en vanjaar het van die jonges besluit om vir hulself ‘n kampanje te maak. Daar is toe intensief voorgedra, nuwe goed geskryf, briewe vir koerante gestuur, profiele opgebou, bekgevegte gehou in die sin van ook ʼn bietjie uit te wys waar die ander tekortskiet. Dit het gemaak dat daar ‘n rekord getal mense gestem het vir die digter per selfoon of op die internet. Die aand vóór gedigtedag is daar ‘n reuse geleentheid gehou waar die pryswennende digter aangekondig is uit die kortlys, en uiteindelik is die nuwe vaderlandsdigter aangekondig. Dit was naamlik Ramsy Nasr, wie se pa ‘n Palestyn en ma ‘n Hollander is. Sy hele Palestynse familie was daar en Ramsy se ma het haar hande etlike kere in die lug gegooi sodat Ramsy agterna vir my moes sê: “Uiteindelik het my ma haar soos ‘n egte Palestynse vrou gedra.”  Al die aspirant-vaderlandsdigters moes ‘n gedig skryf waarin die land gepeil word en ek moet sê, Ramsy s’n was ongelooflik: dapper en skerp. Hy bly tans in Antwerp waar hy die stadsdigter is. En dit is ‘n ander ding: stede stel elkeen ‘n stadsdigter aan vir drie jaar. Daardie digter moet dan gereeld optree, literêre geleenthede reël, projekte uitdink wat poësie bevorder en ook oor gebeure in die stad skryf. Toe daar arm mense verskuif is in Antwerp, het Ramsy ‘n stuk daaroor geskryf. Die koerante staan tot my verbystering ongelooflik baie plek aan so iets af. Wat ek nog interessanter vind, is dat daar altyd gesê is dat ʼn digter net in Afrika ‘n sosiale en politieke funksie het, in “real literature” is dit kuns om die kuns. Nou blyk dit dat die Hollanders aan hul digters ‘n uiters belangrike funksie toeken ten opsigte van sosiale betrokkenheid. Want ons het nog nie eers gekom by die rol van die Dichter des Vaderlands nie …

 

Sjoe, Antjie. ʼn Mens staan omtrent stomgeslaan ten aanhore van sóveel aktiwiteit en inisiatiewe … Dit is natuurlik wat moontlik is wanneer jy jou in ʼn enkeltalige kultuur bevind met die staat wat sulke projekte daadwerklik kan steun. In Suid-Afrika, met sy meertalige samelewing, is só iets helaas nie moontlik nie. Individue (en geïnteresseerde instansies) moet maar sélf skouer aan die wiel sit om die gedigte-wa deur die drif te kry. Met hierdie as uitgangspunt – kon jy enige projekte en/of inisiatiewe identifiseer wat jy voel dalk met sukses by ons toegepas kan word? Meer voorlesings, dalk? Media-dekking?

 

Nederland is miskien op hierdie stadium homogeen, maar hy word oorstroom deur mense van ander tale, kulture en godsdienste. Ook is Nederlands maar ʼn klein taaltjie wat veg vir oorlewing in Europa. Vertaling en meertaligheid is hierin sy grootste wapens. Ons as Afrikaanssprekendes is op ʼn manier bederf omdat die staat na die taal gekyk het. Hoe onregverdig ook al, die taal is op alle vlakke in stand gehou. Nou moet ons self daarna omsien en waarop dit dikwels neerkom, is dat ons op Nasboek of Stellenbosch Universiteit skel omdat hulle nie Afrikaans in stand wil hou soos dit met die vorige bedeling die geval was nie. Ons koop nie Afrikaanse boeke nie, Afrikaanse bruin – en wit kerke, skole en universiteite smelt nie saam nie; daar is nie ʼn Afrikaanse oorlewings- en uitbreidingsplan op die tafel wat almal betrek nie. In terme van die poësie is daar baie te doen. Waarom het ons byvoorbeeld nie ʼn poësiedag nie? Waarom word sekere aksies nie vir daardie dag geteiken nie? ʼn Spesiale gedig as poskaart, motorsticker, plakkaat, koerant, twee spesiale digbundels wat in elk geval sou verskyn het, die poësieprys, gedigte vertaal uit ander tale in Afrikaans: byvoorbeeld Neruda en Mqhayi. Ons vra die nuus om te open met ʼn gedig, die radio, skole moet gedigte opplak. In Nederland kry jy die mooiste kussingslope met liefdesgedigte, voorskote met kosgedigte, pennesakkies, koffiebekers met jong digters se verse daarop afgedruk. Indien dit goed werk, volg die ander tale ʼn mens dalk na en kan jy uiteindelik ʼn veeltalige gedigtedag hê. Ek het dit op UWK gedoen. Vanaf die hekke waar die studente inry, of afklim, is pamflette met poësie uitgedeel. Oor die hele kampus was gedigte in Afrikaans, Xhosa en Engels opgeplak. Die hoofgedig was van Ingrid Jonker in drie tale. Studente kon hul eie gedigte by die biblioteek opplak en daar was pryse. Tydens middagete was daar ʼn uurlange poësie-voorlesing van nasionale –, internasionale – en studente-digters. Ek onthou dat selfs die skoonmakers dit bygewoon het.

                 

Pas het daar Digter wordende, ’n keur uit jou verse en deur jou saamgestel, verskyn. Wat was die aanloop hiertoe en hoekom het jy op die spesifieke indeling van afdelings besluit; ’n struktuur wat ek self uiters opwindend beskou, bygesê.

 

Human & Rousseau is tans in die proses om van ‘n paar van hulle digters ‘n soort bloemlesing uit te gee. Hulle sou dit doen vir my 50ste verjaarsdag, maar almal was te besig met ander goed en so moes ek toe inspring sodat hulle dit nie doen vir my sestigste verjaarsdag nie. Om te kan kies moet jy leidrade hê, en temas is die maklikste. Dit was egter ‘n wins dat my gedigte oor die jare heen dieselfde temas aangespreek het; elke tema toon dus op sigself ‘n ontwikkeling van jeug na ouderdom. 

 

In ’n onderhoud wat ek met Alfred Schaffer gevoer het oor die teenwoordigheid van die Afrikaanse digkuns in Nederland, het hy genoem dat jóú prominensie en verkope groter en meer is as selfs van die vernaamste Nederlandse digters. Waaraan sal jy hierdie sukses van jou toeskryf?

 

Ek het nie ʼn benul nie. Aanvanklik het ek gedink dit is maar Suid-Afrikaners wat daar woon en heimwee het, maar dit blyk toe nie so te wees nie. Toe het ek gedink hulle beskou my eintlik as ʼn soort van wit barbaar: lyk soos hulle, klink amper-amper soos hulle, maar swaai poësie soos ʼn byl of ʼn hellebaard en dis vir hulle opwindend, maar nie noodwendig in die kader van wat hulle as goeie poësie sou reken nie. Toe begin die resensies inkom (en die gehalte van nuansering van die resensies is ʼn gesprek in eie reg) en dit is so goed dat die uitgewers nou hierdie opmerkings as blurps begin gebruik. Ek dink dit is eintlik ʼn mengsel van al hierdie dinge, want ek bly ʼn randfiguur. Jy moet hiermee ook onthou hoe ongelooflik baie die Nederlanders lees en veral met watter oorgawe hulle nuwe boeke verken. Terloops, die Nederlandse vertalers, Robert Dorsman en Jan van der Haar, het my onlangs gevra waarom ek dink hulle so heerlik vertaal het aan die Nederlandse weergawes van my gedigte vir die Gedichtendag-bundel, so asof die hart van die gedig ‘nederlands’ is. Ek glo dat dit is omdat ek die gedigte in Berlyn geskryf het tydens ’n navorsings-fellowship en die poësie van Paul Celan intensief saam met ʼn ander fellow en leraar bestudeer het; dat die Germaanse kern van Duits my Afrikaans geweldig beïnvloed het – ’n mens besef nie aldag hoe geangliseerd ons Afrikaans met verloop van jare geword het nie.

 

En ander tale? Jou gedigte is immers al in Engels vertaal; deur jouself, sowel as ander. Hoe werk dié proses vir jou? Is selfvertaling byvoorbeeld vir jou ’n integrale deel hiervan?

 

Teen die einde van die 1980’s, na ses digbundels en vyftien jaar van skryf in Afrikaans, is ek vir die eerste keer in Engels vertaal. (Dis nou afgesien van die gedig My Mooi Land wat Ronnie Kasrils – so het hy my vertel – in Engels vertaal het om te gebruik in Sechaba, die ANC se mondstuk van daardie jare). Die vertalings is óf deur joernaliste self gedoen wat onderhoude kom voer het, óf  deur ʼn literêre (selfs politieke) fees. Die Afrikaner was aan bewind en wat Afrikaners en hulle dissidente gedoen en gedink het, was van belang (Die Engelse joernaliste het byvoorbeeld ook gereeld die Afrikaanse koerante gelees om op die hoogte te bly van wat die politici dink en doen.) Nietemin, aanvanklik was dit interessant om die vertalings te lees, maar ek het mettertyd al hoe ongemakliker geraak met wat vertaal word: meestal politiek en selde komplekse politiek. Dit het begin voel of ek wanstaltig in Engels bestaan. Dus het ek begin om die liefdes-, gesins- en vroue- gedigte te vertaal wat verskyn het as Down to my last skin. Aan die begin was dit opwindend vir my; as die gedig nie lekker wil werk in Engels nie, het ek dit verander en ʼn tweede kreatiewe proses het begin. My lojaliteit was dus nie soseer om getrou te bly aan die Afrikaans nie, maar om ʼn ‘goeie’ gedig in Engels te lewer. In die laaste klompie jare het ek egter baie versoeke uit Engelse oorde begin kry om gedigte te lewer en ek het mettertyd ʼn ongesonde werkswyse begin opbou: ek skryf die gedig in Afrikaans (dis die enigste taal waarin my poëtiese orgaan werk), maar aangesien die tyd dikwels ontbreek om dit rustig af te rond en later na Engels te vertaal, word die finale proses wat die gedig voltooi, nou in Engels gedoen; die gevolg is dat die Engelse gedig dan meer ‘klaar’ en ‘beter’ is as die Afrikaanse ekwivalent. Soms probeer ek wel om dit terug te vertaal, maar dan werk dit met tye glad nie in Afrikaans nie, en dan moet ek dit wéér verander. Op die oomblik is daar etlike gedigte wat in verskillende weergawes bestaan; iets wat tot gevolg het dat wanneer ek byvoorbeeld in Frankryk of Italië moet gaan voorlees, ek die Afrikaanse gedig lees, terwyl die Italiaanse vertaling vanaf die Engelse weergawe gedoen is. Gewoonlik is daar dan iemand in die gehoor wat Afrikaans kan praat en dan agterna geskok kom vertel hoe swak die Italiaanse vertaling is omdat dit hééltemal van die Afrikaanse gedig verskil.

 

Is die oplossing dan nie om maar gewoon die vers in Engels voor te lees nie? Of skep dit vir jou ’n probleem ten opsigte van taal-identiteit?

 

Ek lees ook wél in Engels voor, maar vind dat ek slegs die gedigte wat ek sélf vertaal het, kan voorlees; die gedigte wat deur ander vertaal is, het hulle Afrikaanse grondritme verloor en ek kan glad nie daarby aanpas nie. Dit voel asof iemand anders die gedigte geskryf het. Die ongelukkige gevolg hiervan, met die prosa in Engels en net sommige gedigte in Afrikaans, is dat ek nie in een van die twee tale volledig bestaan nie. Deels hier en deels daar. Ek het ernstig oor hierdie saak besin verlede jaar (tydens die reedsgenoemde navorsings-fellowship in Berlyn), toe die Vertalingsburo my genooi het om deel te neem aan hul simposium oor Selfvertaling. Baie skrywers doen dit, of hét dit gedoen, ontdek ek toe; bekendes soos Brodsky, Beckett, Hannah Arendt, ens. Uitstekende lesings is gelewer oor die “waarom”, die “hoe” en al die meegaande verskille. Ek het egter toe besef dat dit ʼn geweldige vermorsing van tyd is. Waar ander digters nuwe gedigte skryf, of hul oues al hoe meer afrond, vertaal ek meestal, of skryf net halfnuwes. Ek het besluit om op te hou om my eie gedigte in Engels te vertaal. Die Engelse weergawe van die gedigte vir die gedigtedag is toe pragtig deur Karen Press vir Poetry International se webtuiste vertaal; in dié mate dat, toe ek verlede maand deur Adrienne Rich genooi is om ʼn voorlesing saam met haar by Columbia te lewer, ek besluit het om dié Engelse weergawes voor te lees. Vier reëls in die eerste gedig in, besef ek meteens: alle conviction is weg; ek lees die gedig asof dit iets vreemds is, ek bind op geen manier met die teks nie. Dus is ek terug by die vraag: sal ek tóg maar my eie vertaling van die gedigte maak?! Ek weet nog steeds nie.

 

Antjie, jy is ’n persoon wat vir vele jare oor ’n wye terrein betrokke is by die bevordering van digkuns in vele fasette. Hoe sien jy die situasie in die Suid-Afrikaanse verskuns tans? En hiermee bedoel ek nie net die Afrikaanse digkuns nie, maar ook die digkunste van ons ander landstale.

 

Dit gaan baie beter met die poësie as ‘n paar jaar gelede en dit is inderdaad danksy die volgehoue werk (en baklei) wat mense soos jy en Marlise Joubert doen, asook uitgewers wat aanhou om bundels uit te gee teen hul ekonomiese beterwete in. Maar daar is verskeie dinge wat problematies is. In terme van Afrikaans is dit waarskynlik die beperkte ruimte wat bestaan vir omvattende resensies. Dit beteken dat daar nie ‘n stewige tradisie van evaluering opgebou word nie. Dit voel vir my die wind waai sus en dan só, en dis nie die mense wat resenseer se skuld nie, dit is gewoon dat daar ‘n verlies aan outoriteit ontstaan wanneer iemand byvoorbeeld ‘n bundel in net drie paragrawe moet bespreek; óf wanneer daar nie ‘n konsekwente ruimte is vir die resensent waar hy of sy op gereelde basis kan resensies plaas ten einde op dié manier ‘n mate van standaard te vestig nie. Alles word net so bolangs aangeraak. Ek sou byvoorbeeld graag ‘n intelligente en kragtige vergelyking wou lees van die twee bundels wat gesamentlik die Eugene Marais-prys ontvang het. En daarvan gepraat: wanneer bekyk iemand daadwerklik wat presies in die akademie vir kuns en wetenskap aangaan wat sulke groot besluite oor ons letterkunde neem? Ook kry ʼn mens die gevoel dat lesers nie meer die kanon ken nie. Daar is hard baklei om die kanon te verander, maar noudat dit verander is, leer niemand dit meer nie. Ek sou graag wou hê dat ‘n mens moet kan sê dat indien iemand Afrikaans Eerste Taal neem en matrikuleer, hy of sy ten minste die vernaamste digters kén. Daar was ʼn bietjie stof oor die Groot Verseboek, maar geen volgehoue polemiek of argument van “Ja, dit is ons beste gedigte en ons wíl dit kén” nie. ‘n Sterk letterkunde kan nie bestaan binne-in fluff nie. Landswyd is daar dieselfde probleem: belangrike werk word uitgegee en met ligte watertjies in die koerante begelei. Die Engelse faksie is egter so sterk, ook wêreldwyd, dat die meeste Engelse skrywers intensief bespreek word. Dit bring ʼn mens by die kwessie van vertaling. Ek pleit deurlopend dat ons ‘n voortgesette aksie moet hê waarvolgens alles wat goed is in Afrikaans vanselfsprekend ook na Engels vertaal moet word. Indien ons dit nie doen nie, sal al hoe meer skrywers uitwyk Engels toe soos dit reeds die geval is met ander  inheemse tale, omdat ons almal graag deel wil vorm van die breër Suid-Afrikaanse stem. Om in Afrikaans te skryf, durf nie te beteken dat jy jou in ‘n etniese doodloopstraat bevind nie. Breyten Breytenbach is Afrikaans s’n, maar hy behoort dit gestand te kan doen deur middel van vertaling en nie noodwendig deur om spesiaal in Engels te skryf nie. Die feit dat Marlene van Niekerk se vertaalde werk die ander Engelse skrywers so uitgestof het, wys dat ons ‘n kragtige letterkunde het. Maar jy wil nie dat jou skrywers hulle tyd moet verkwansel met vertaling nie.

 

Ek vermoed dat jy jou vinger hier op ʼn hele aantal teer punte plaas, Antjie. Ten opsigte van die eerste gedeelte van jou antwoord hierbo, is die een ding wat my al vir ’n geruime tyd pla, die akkreditasie-ingesteldheid onder ons akademici. Uiteraard het ’n mens begrip hiervoor; dit verskaf ten minste inkomste aan die betrokke departement en akademikus. Die nadeel is egter dat uiters belangrike navorsing en kommentare net in vaktydskrifte verskyn waartoe die breë publiek dikwels nie toegang het nie. Ons literatore het immers nie nét die taak om tekste te “ontsluit” nie, maar ook om die lesers te begelei ten opsigte van verfynde leesstrategieë by bepaalde tekste, is dit nie? Sien jy hierdie ook as ’n wesenlike probleem of is ek nou onbillik jeens ons akademici met hierdie opmerking?

 

Ja, dit is tragies dat akademici skielik afgesluit word van ʼn publiek omdat van hulle verwag word om in hierdie akademiese joernale wat deur fokken niemand gelees word nie, te publiseer; in plaas daarvan om organies binne in hul gemeenskappe werksaam te wees. ʼn Mens haal jou hoed af vir iemand soos Joan (Hambidge) en ander, wat bo en behalwe hul akademiese werk nog vir koerante skryf ook. Maar dis tog asof almal se gekonsentreerde energie elders doenig is. Nogtans sou ʼn mens graag wou sien dat hierdie akademiese verhandelinge en essays omgeskakel word na gewone taal vir ons ander om te lees. Veral ook dié wat by oorsese universiteite geskryf word.

 

Enkele jare gelede was jy en Alfred Schaffer betrokke by die samestelling van Nuwe Stemme 3, ’n publikasie wat heelwat nuwe stemme suksesvol na vore gebring het … Was dit vir jou ’n gelukkige ervaring en voel jy dat sodanige projekte lewensvatbaar is, of skep dit gewoon verwagtings waaraan só dikwels nie voldoen kan word nie?

 

Dit was een van die wonderlikste projekte vir my, aangesien dit ‘n uitstekende manier is om nuwe stemme aan te spoor en ‘n hupstoot te gee. Dit is veral opwindend om te sien hoe baie van hulle uitskiet en dan is daar boonop nog ander wat hopelik binnekort tot publikasie sal kom. Alle krediet aan Nasboek dat hulle hiermee volhard.

 

Is jy dalk bereid om name te noem, Antjie? Watter van die digters wat in Nuwe Stemme 3 opgeneem is, behoort na jou mening nog in die nabye toekoms te kan debuteer?

 

Ek kan, maar ek wil nie. ʼn Mens word geskroei tot poësie skryf. Altans, die poësie waarvan ek hou, het ʼn gedrewenheid daaragter. Sommige mense het talent, maar niks gebeur wat hulle daartoe dryf nie. ʼn Versigtige digter wat skryf sodat ander hom of haar moet goedkeur, het probleme. Ek hou daarvan om Johann de Lange aan te haal: “Om ʼn bundel te publiseer moet wees soos om by ʼn waterval af te spring …” Jy moet glad nie weet of jy jou te pletter gaan val of wonderbaarlik in ʼn sjampanjepoel gaan opduik nie.

 

In die persberig oor Waar ik jou word, die Gedichtendagbundel wat in Nederland verskyn het, word genoem dat dit uit tien nuwe verse bestaan. Is jy tans besig om aan ’n nuwe bundel te werk en wanneer kan ons dié vreugde te wagte wees?

 

Jong, ek word oud. Ek moet genoeg vrye tyd en stilte hê om te kan gedigte skryf. Voor elke digbundel moet ek dus eers iets skryf wat op ‘n manier geld inbring sodat ek kan ophou werk ten einde op die gedigte te kan konsentreer. Op die oomblik is ek besig met ‘n derde nie-fiksie boek wat Country en Tongue sal afsluit. Ek oortree naamlik op my oudag die belangrikste reël wat ek vir myself gemaak het toe ek jonk was: hou jou by jou lees. Jy is ‘n digter. Moenie ander goed skryf nie, dit versplinter net wat jy wil sê. Sekere dinge sê jy in prosa of in skilderkuns (soos Cussons) en ander sê jy in poësie. Indien jy alles kan kanaliseer, verryk dit jou poësie. Ek sou byvoorbeeld nooit Lady Anne, óf Jerusalemgangers, geskryf het indien ek geweet het dat ek prosa kan skryf nie. Dit sou gewoon makliker gewees het om daarvan prosa, of ‘n nie-fiksie boek, te maak as ‘n epiese gedig. Aan die ander kant geniet ek nogal hierdie vele maniere van “wees” en hou ek nou veral daarvan om deesdae te probeer leer hoe om “akademies” te skryf. Waar poësie vir my ‘n absolute private daad is, ‘n skrywe wat te make het met wat ek in my kop hoor, is prosa en akademiese werk vir ‘n spesifieke gehoor.

 

ʼn Laaste vraag. Ek onthou toe ek eenkeer by jou en John aan’t huis was in Kroonstad hoe jy en Gerrit Olivier vir mekaar gesit en gedigte voorlees het; die besonderse manier wat ek later jare so goed leer ken het: asof jy eers die woorde in jou mond “proe” voor jy dit asem gee. Dit maak jou voorlesings ʼn onvergeetlike ervaring: intens, gevoelvol en genuanseerd. Beskou jy die voorlees van verse as ʼn belangrike funksie wat ʼn digter óók moet vervul? (Ek stel dié vraag omrede baie mense van mening is dat poësie nié op ʼn verhoog hoort nie; dat die voordrag afbreek doen aan die poëtiese inhoud van die vers.  )

 

Die kern van poësie is klank. Dis hoe poësie ontstaan het, as gesê-de klank. Die skryf het later gekom. Dis wat van iemand ʼn digter maak: hy hoor wat hy skryf. Ek is obsessioneel oor die geluid van gedigte; ek kan iemand letterlik te lyf gaan as hy of sy kak voorlees. Asof daar nie ʼn verskil is tussen ʼn “d” of “t” of ʼn “v” en “w” is nie. Die voordra, of voorlees, van ʼn gedig is egter iets anders as die gedig op papier. Op papier moet dit as sulks werk; jy kan tog nie sê: “dit werk nie op papier nie”, maar dan is dit tóg op papier gedruk nie! Ek verander dus maklik my werk wanneer ek voorlees. Die voordrag word bepaal deur die gehoor, die tyd wat ek tot my beskikking het, hoeveelste ek lees, hoe die persoon voor my gelees het en in watter gemoedstoestand wil ek die gehoor agterna hê. Indien jy nie ʼn gehoor respekteer nie, en niks by die papier wil voeg nie, moet jy nie voorlees nie. Dan moet jy sê: “Ek’s op my beste op papier en dis waar my lesers my moet kry.” By Tom Lanoye het ek nog die volgende geleer: hy sê ʼn mens skryf ʼn boek in afsondering, dit word verkoop om in afsondering gelees te word, maar omdat hy wil help om die boek te verkoop, gaan hy soos ʼn rock band te werk. Hy maak naamlik ’n CD (in sy geval ‘n voordragprogram gebaseer op die nuwe boek) en gaan daarna op toer sodat die mense die boek moet koop.

 

Baie dankie vir die gesprek, Antjie. Sal jy so vriendelik wees om dalk een van die gedigte wat in die Gedichtendagbundel opgeneem is, hieronder vir ons lesers weer te gee?

 

3.

 

sterre tongblind en sterwend in gravitasie

jy kom hartbevlek en opwaarts

kom jy

jou asem van kristal

en die mondnabye geluid van voëls

 

sterre tongblind

sterre sterwend

sterre adembenemend as digsbysyndste galaktiese sig

 

onverworwe moet ek word

losgeknip

en sterstapelend van gewrig

 

© Antjie Krog