Posts Tagged ‘resensies deur Bernard Odendaal’

Resensie: oop sirkel (De Waal Venter)

Tuesday, September 26th, 2017

 

Resensie : oop sirkel, deur De Waal Venter. (Naledi, 2017, ISBN: 978-0-928316-73-5, Formaat: Sagteband, 121pp.)

Resensent: Bernard Odendaal (ATKV-Skryfskool van die Noordwes-Universiteit)

 

In die vier dekades sedert De Waal Venter laas van hom laat hoor het as digter, het sy naam in hierdie verband slegs ietwat terloops voortgeleef as skepper van liefdesverse en as mederedakteur van die vrysinnige “little magazine” Wurm. Meer bekend was sy bydraes as kinder- en jeugverhaalskrywer, as dramaturg van hoorspele en toneelstukke, en as kortverhaalkunstenaar.

In oop sirkel kom hy vorendag met ’n versameling gedigte wat sterker in die Afrikaanse literêre geheue behoort voort te leef as sy vroeëre Kiem, Pols en Klawer (laasgenoemde met D.P.M. Botes en Menno Stenvert as mede-outeurs).

Die buitebladontwerp van die jongste bundel, wat ook as voorplatontwerp dien, suggereer iets soos ’n stellêre gravitasiekolk. Assosiasies wat dáármee saamhang, en op die verse in oop sirkel betrekking blyk te hê, is die gebeurlikheid dat (oënskynlike of veronderstelde) teenstellings soos ondergang en ontstaan, identiteit en nivellering, werklikheid en onvoorstelbaarheid kan ineenskuif, tesame kan bestaan – al is dit momenteel. Redelikheid, emosionaliteit en sintuiglikheid as fasette van, uiteindelik, dieselfde menslike belewing; wetenskap, filosofie en kunsbeoefening – dié instrumente of vermoëns word uitgebeeld as ewe openbarend van die wonderlike en dikwels onvoorspelbare bestaansdimensies wat vanuit die alledaagse te beleef is. Die belangrikste voorwaardes blyk ’n beskoulike en belewingsoopgesteldheid, en ’n wil tot (self-)ontdekking te wees. So lui dit byvoorbeeld in die prosagedig “Die naakte filosoof, die kaal wetenskaplike, die ongeklede digter” in die slotafdeling van die bundel:

[….] Die wetenskaplike digter is ’n wetenskaplike soos alle ander wetenskaplikes wat glo wat hy ontdek het om te glo; hy eksperimenteer in sy gedagtes en hy neem waar met fanatiese akkuraatheid om die patrone te ontdek wat hy verkies. Hierdie filosofiese wetenskaplike wat ook ’n self-geleerde digter is, trek die werklikheid aan as ’n T-hemp met die slagspreuk: hieronder is ’n naakte man.

Die “[p]oësie as ’n organisme” funksioneer – aldus die gelyknamige gedig in afdeling VII – as één wyse van belewing van die verskynsels en stelsels in die skepping. Dit het sy eie soort “lewenskrag” of “poëson”, funksioneer op ’n manier soos

die pragtige liggaam

van ’n naakte atleet

wat ons vertel

van dinge

waaraan ons nooit voorheen gedink het nie.

Ook ander beelde word in daardie afdeling benut om die ontstaan en funksie van die digkuns te vergestalt, waaronder die van die “verwantsjagter” (assosiatiewe verbandlegger), van die “industriële proses”, van die “maaltyd”, van ’n lemoen, ’n oopgebreekte vy en selfs ’n trop skape. In “Die ongetemde gemoed” (ook die titel van die betrokke afdeling) hekel Venter die stelligheid waarmee ’n verskeidenheid poësieopvattings gehuldig word. Tog blyk dat dit die resultaat van verrassing en/of treffendheid aangaande wat ontdek of blootgelê word, is wat Venter meestal as poëtiese funksie op die voorgrond stel. Soos hy dit aan die slot van “Kies versigtig” verwoord:

[…] daardie van hulle wat byt,

die stil woorde wat hulle oë knip in die lig –

net met hulle, net in ooreenstemming met hulle

kan jy ’n digter wees.

Wat op poëtiese of ander wyses ontdek of beleef word, bly egter oombliklik en vlugtig van aard. Die “sirkel” bly “oop”; geopenbaarde essensies of identiteite, ook die artistieke, emosionele of rasioneel-wetenskaplike vasstelbaarheid of vaslegbaarheid daarvan, is voorlopig. Vergelyk:

Tyd neergeskryf

Die stukkie papier

word in die straat afgeskop,

onvoorspelbaar

deur die onsigbare wind

wat pluk aan die lokke

van ’n klein wilg,

die oorblyfsels van ’n spinnerak

aan die palisade [sic] laat fladder,

’n uitdagende wimpel na ’n nederlaag.

Om daardie papiertjie te vang

moet ek die hek oopmaak,

verby die wilg hardloop

in die straat af,

skrum teen die wind

se spottende skouer.

Waar is dit?

Ek wil sien wat ek daarop geskryf het:

die tyd en posisie van hierdie oomblik.

Die gevoelige intellektueel, die kunssinnige wetenskaplike – dít is beskrywers wat by my opkom aangaande die digterspersona wat uit hierdie bundel uit die verf tree. Daar staan herinneringsgedigte in afdeling I (“Die twintigste eeu sal nooit verbygaan nie”); en (soms eroties getinte) liefdesverse in afdeling II (“Liefde se geure”). Dit is egter die hoofsaaklik beskoulik-beeldende digkuns in die daaropvolgende vier afdelings (en die reeds vermelde poëtikaal beskoulike sewende bundelafdeling) wat myns insiens die meeste boei.

In ooreenstemming met die sirkel-motief wat deur die bundeltitel ingegee word, is daar kwalik duidelike tematiese skeidingslyne te trek tussen waaroor dit in afdeling III tot VI gaan. Breedweg gesien, lyk dit of nuut sien of opnuut kyk in “III En sien die wêreld” die meeste kalklig kry; verbeeldingryke, assosiatiewe voortskepping op die reeds geskapene weer in “IV Voortgesette skepping” (juis ook om te verhoed dat dit tot niksbeduidendheid verval);  die spel (en dikwelse interafhanklikheid) tussen verbeelding/verwondering en wetenskaplike/logiese denke kom aan die beurt in “V Die res is net seëlversameling”; en ’n speels- én tragies-ironiese blik op rasionaliteit oorheers in “VI Noukeurig dink”. Die tien prosagedigte van die ongenommerde slotafdeling belig verdere aspekte van die genoemde tematiekterreine.

’n Soort strewe na onbevangenheid van blikhoek, na afgekoelde werklikheid- en lewensbetrokkenheid, na ’n half-naïewe perspektief op wat is of sou kon wees; veronderstellings waartydens niks beslis hoef te word nie , en humorvolheid dus gemaklik te pas kom – dít alles spreek vir my uit hierdie boeiende bundel. Waarskynlik vandaar dat van die aandringende sosiopolitieke kwessies van die vorige en huidige Suid-Afrikaanse bestelle feitlik geen spoor in die bundel te vinde is nie. En dat veral die benutting van verwysingsgoed en beeldspraakmateriaal uit die natuurwetenskaplike veld, in die besonder wat die fisika betref, so funksioneel aandoen.

Retories gesproke, is derhalwe weinig van die affekwendinge te bemerk; is die dikwels aantreklike beeldspraak ten spyt, ’n sekere ondergestileerdheid en ’n losser versstruktuur dominant. Nie verniet nie sluit die bundel met die vermelde prosagedigte. Selfs ’n strofe waarin die spreker dit het oor sekere vaste versvorme (slotstrofe van “Die gedig as ’n trop skape”), stu op losse verstrant voort:

Veertien in hierdie groep –

vier, vier, drie, drie,

’n sonnet;

vyf en sewe en vyf,

’n haikoe;

nog ’n groep … ses en twintig

wat in los groepe draf –

’n vry gedig, hierdie een,

wat ongeërg

betekenisse uitblêr.

Soms versand van die verse ietwat in ’n enkelgelaagdheid van betekenisstrekking; is daar gedigte wat myns insiens nogal teleurstellend afloop (“Kragtige swak krag”,  “Klanke en stem”, “Ek glo dit is nodig”, “Aantekeningboek van ’n digter”, enkele van die prosagedigte).  Daarby is heelparty tekortkomings aan te stip wat teksredigering betref. Dit is alles ’n jammerte.

Tog ondergrawe dit nie die waardering wat ek vir dié laat-digwerk van De Waal Venter het, alte ernstig nie.

 

 

Resensie: vry- (Gilbert Gibson)

Tuesday, August 18th, 2015

vry.  Gilbert Gibson. (Human & Rousseau. ISBN 978-0-7981-7053-6.)

Resensent: Bernard Odendaal (ATKV-Skryfskool van die NWU)

Bundelomslag

Met sy vier vorige bundels, veral die laaste drie (Kaplyn, 2007; oogensiklopedie, 2009; en [vii], 2013), het Gilbert Gibson hom as ’n belangrike eietydse verteenwoordiger van die meer “hermetiese”, oftewel geslote of moeilik toeganklike soort verskuns in Afrikaans gevestig. Hierin is hy al as erfgenaam van ouer digters soos D.J. Opperman, Wilma Stockenström en Breyten Breytenbach bestempel (Andries Visagie, in ’n 2009-onderhoud elders op hierdie webwerf gepubliseer).

Gibson se benutting van saamgedronge beeldgebruik, uitgebreide verwysingsvelde en intertekstualiteit, innoverende strukturering en woordspel is as kenmerke in hierdie verband uitgesonder (deur Louise Viljoen, in ’n 2011-artikel in Current Writing). Hierby moet die ontglippende aard van sy siening van sake en van sy segging gereken word. Om woorde uit sekere gedigte in sy vorige bundels in te span: Daar is ’n “skeel kyk” en ’n “wegskramsê” in sy digkuns te bespeur. Die onseker, betwiste gebied van woorde as tekens en van ons weet / nie-weet word deur hom op die voorgrond gestel. Postmodernistiese literêre kenmerke deurspek dus sy bundels: betekenisfragmentering en -onsekerheid; die gevolglike aktiewe rol van die leser in die (re-)konstruksie van die teks; die problematisering en radikale relativering van werklikheidsbelewing; die vooropstelling van intertekstualiteit en van vasgevangenheid in taal.

[V]ry- is, as bundeltitel, een van die sogenaamd peritekstuele tekens wat verskaf word om toegang vir die leser tot hierdie bundel te bemiddel. ’n Ander is die feit dat die gedigte eintlik titelloos is (die begindeel of die geheel van die aanvangsreël dien telkens as gedigtitel). Voorts dat die bundel (luidens die PDF-weergawe wat ek onder oë gehad het) nie ’n inhoudsopgawe bevat nie, maar dat die verse daarin in drie genommerde afdelings gegroepeer is.

Om by die bundelstruktuur te begin: Die eerste bundelafdeling, wat volg op ’n alleenstaande bundelopeningsvers (waaroor later meer), kan as herinneringsverse bestempel word. Ervarings uit veral die jeugjare word vertolk: opwindend bevrydende (maar ten slotte ook ontgogelende) reise na byvoorbeeld vakansieplekke; maatskaplike rigiditeite en opstandigheidsgevoelens daarteen; ’n familielid uitgebeeld as ’n gevangene van sy omstandighede; ensovoorts. Ook word ’n gedig oor die beperkings van die geheue hier ingesluit (“oud geword u geheue”, met ’n betekenisvolle toespeling op ’n beroemde gedig van William Carlos Williams).

Breedweg gestel, staan dood, vergetelheid en verydeling voorop in die tweede groepering – die eintlik onafwendbare vordering “in die rigting van so min as moontlik”, na “rigting weg”, soos dit in die gedig op bladsy 45 lui. ’n Toespeling op Jan F.E. Celliers se bekende “Dis al” in die gedig direk daarop versterk ’n interpretasie soos hierdie.

In die derde deel lyk dit of die intieme verhoudingslewe binne huweliks- en gesinsverband min of meer sentraal staan as onderwerpsmateriaal. Hoe dié verhoudings egter deur eksterne gebeure en verwikkelinge (die dood van ’n vader; die bedreigings van ’n gewelddadige samelewing; ensovoorts) geraak word, dit wil sê versterkend óf kompliserend, is ewe sterk ter sprake. Besinnings oor digterskap en poësie gaan ook hiermee gepaard.

Die tematiese indeling is egter geensins waterdig nie, en deurlopende motiewe dra by om die eenheid van die driedeling te beklemtoon. Want die bundeltitelwoord vry- sinjaleer, met sy afkappingsteken, dadelik voorwaardelikheid, onvoldongenheid. Dit is kennelik ’n woorddeel wat eers “voltooi” word in verband of in samehang met iets anders. Dis sowel ’n teken van oorgang as van beletseling – soos ’n horison.

In die gedigte word “vry-” ’n hele aantal kere, waar dit aan versreëleindes geplaas is, gevolg deur die woorddeel “staat” aan die begin van die volgende reël – beide in sterk beklemtoningsposisies dus. So word eerstens ’n heenwysing gemaak na die Vrystaatse ruimte waarbinne die gedigte meestal geplaas is (byvoorbeeld Bloemfontein, waar Gibson woon en werk, maar ook sy landelike grootword wêreld wat deur die vermelde herinnerings opgeroep word). In bepaalde gedigte word dié gewestelike heenwysings eksplisiet gemaak.

“Horison”, tesame met woorde soos “end” en “einde”, is ’n goeie handvol kere of meer in die bundel raak te lees. ’n Mens sou kon redeneer dat die afkappingsteken (of dan – teengesteld in funksie – koppelteken), soos ’n soort horison funksioneer – ómdat dit op die grens (of “kaplyn” – dié woord duik ook in die bundel op) tussen die hier en die anderkant funksioneer. By uitbreiding gaan dit ook oor die moeilike houdbaarheid van onderskeidinge tussen die waarneembare / beleefbare / begrypbare / beheerbare en die onwaarneembare / onbeleefbare / onbegrypbare / onbeheerbare.

Die twee openingsgedigte is sleutelgedigte in hierdie verband. Hulle vertoon enkele ooreenkomste, maar ook belangrike verskille wat die bewoording betref. Die eerste, wat soos ’n (ongetitelde) motto- of voorspel-gedig deur wit bladsye voorafgegaan en gevolg word sodat dit alleenstaande is, en wat talle belangrike bundelmotiewe bevat, staan in die geheel deurgehaal afgedruk – as ’t ware deur ’n horison uitgevee. Dit lýk of dit ’n meer tradisionele digvorm aanneem. Ook deur dié soort verskuns word dus by implikasie ’n streep getrek.

die vrystaat het ’n horison voor eendag weer ’n see

en alhoeminder aarde wat ouer word in die geheue van

water/ wat voor die rant fonteine bedoel/ en tot stof

jou voete vergader// waar leë parke die slaap

van biblioteke namaak/ tot anderkant die wilgerbome

by die spruit/ waar die hart bedaar en skeibare vulkane tot

niks versaak// die horison lê bedags soos woede voor die deur

soos honde uitgestrek in die tuin/ ’n anderheilige soek na

iets wat water/ onder formele tegniek bedek// die brein

is ’n gedaante wat aspirasies faal/ wat in die styl

van vlakte nie lig in jou oë verbeel nie/ en dus snags

jou slaafsbemin/ die horison van binne af, in

Dan volg die openingsgedig van die vermelde eerste (ongetitelde) bundelafdeling. Dié keer is daar wel ’n gedigtitel: ’n herhaling van die openingsreël van die gedig. Maar die versbou is opmerklik vryer as die teenhanger wat dit voorafgaan.

die vry-

die vry-

staat het ’n horison

waarvoor ek oor die stoep kan kyk

die horison is ’n verknoopte skoenveter

wat ’n mens deursny met ’n rooi knipmes

die horison is jou tong

die horison staan in die lug voor ’n fluitspeler,

maak jou vir slange bang

die horison is subtiel soos ’n sweempie

stof op ’n baadjie se skouer

dit herroep die droogskoonmaker

die horison lê soos ’n gevalle mas

wanneer die anker lig

lê bedaard soos ’n galg

en jy is die dood

’n Hang of drang na vryheid of beweeglikheid, maar wat dan terselfdertyd fataal ingeperk staan, word gesuggereer. Nie verniet nie is plek-plek toespelings op Opperman se bekende gedig oor digterskap, naamlik “Digter”, raak te lees in dié gedig.

“Staat” in die kombinasie “vry-staat” slaan dus duidelik op veel meer as benoeming van ’n geografies-politieke gebied of ’n belewenisruimte; dit betrek ook die betekenis stasis/staties, waar laasgenoemde dan paradoksaal staan teenoor (of langs) “vry”. Sekerheid, moontlikheid en vastigheid word dus, as ’t ware onlosmaaklik, met swewendheid of beweeglikheid of veranderlikheid of selfs verval verbind.

Dié spanninge word verder opvallend gemaak deur verskillende binêre motiewepare op verskeie plekke dwarsdeur die bundel teenoor mekaar op te stel (soos reeds in die deurstreepte bundelopeningsgedig): reën en water teenoor droogte, wind en stof, byvoorbeeld; of liefde, intimiteit en rus teenoor verhoudingspanninge, woede, gesuggereerde gevaar of geweld, en slapeloosheid.

Wat ’n beskrywing van ’n liefdestoneel sou kon wees, word byvoorbeeld in die slotgedig van die bundel as ’n geweldgeteisterde, byna voëlvrye toestand uitgebeeld.

ek droom van jou ’n laaste keer

ek droom van jou ’n laaste keer in die naklank van primitiewe

voëlgeluide en jy is hier jou bruin lyf soos die kalf in die put jou

voete op gekweekte gras kaal en onaangeraak

op jou gesig glim jou sweet insekte voor lig jou hande lê gestut

jou skouers gespan asof permanent gebukkend om in tente in

te stap. jou oë is opgeneem in skadu

elke tree wat jy in die gang af gee ’n nagmars jy bly my soldaat

jy klim in my bed soos ’n verspieder klim na die rand van die berg

al wanneer jy kniel is as ’n patroon op die grond val die geelkoper

gee aanstoot in stof en dit is hier waar my slaap

in verwarring kleiner krimp die soet tatoeëring op jou arms

bevestig die treurige aard van die droom, en hoe

oorloë die droom omsoom

voor jou lê die stof van die kaplyn soos die

beloofde land daar is bloed om jou tandvleis

daar’s bloed aan jou deur

Onderskeidinge, grense en betekenisse bly moeilik te trek. ’n Bestreping, of “horisonskepping”, wat op ’n ander wyse (verstegnies) die spanning tussen vastigheid of gevormdheid en die relativering daarvan aktiveer, is die benutting van die enkele of dubbele vorentoe-skuinstreep soos dit in die deurhaalde bundelopeningsgedig en ’n hele aantal ander gedigte in vry- voorkom. Konvensioneel word sodanige gebruik van die skuinsstreep benut om, wanneer gediggedeeltes in ’n prosaparagraaf aangehaal word, versreël- en strofesnitte aan te dui. Hier word dit egter ín ’n digteks aangewend. ’n Effek van onsekerheid oor, of van die onvastheid van versreël- en strofeverdelings in die betrokke gedigte word sodoende in die hand gewerk.

Trouens, die verskunstradisie self word met agterdog bejeën – soos ook die taal as betekenisskeppende of –draende medium. Iewers in ’n gedig word, op sprekende wyse, gepraat van “’n sonnet met sinkende reputasie / twyfelagtige notas woordspelings wat min verduidelik” en wat die spreker op die “laaibak” van sy “bakkie” karwei. En luidens die gedig op bladsy 79: “die lig is nie ’n funksie van sintaksis nie / lewe is onduidelik”.

Stilisties en verstegnies sorg Gibson derhalwe dat die leser hierdie onsekerhede en ontwrigtings eerstehands ervaar. Ellipsering en sintaktiese onvoltooidhede en ineenvloeiings deurspek die gedigte, soos ook die benutting van a-logiese beeldspraak, paradokse, dubbelsinnighede en selfs opsetlike teenstellings (oksimorons). Vergelyk die volgende gedig (waarin “gewrigte”, waarskynlik bedoeld, op “gedigte” wil klink):

’n formele tegniek in jou gewrigte

’n formele tegniek in jou gewrigte kom jou kort

maar jou bene buig konsekwent

jou enkel onderhou die kleiner

soos die hak die hele gedeelte.

as jy stilstaan ontstaan ’n verhouding onder

die lig wat op jou skouer spil, leun jy terug

met die statiese onsekerheid van hare oor jou nek

en die nek buig plegtig in wording tot ineen-

storting, jou rug oor die rand waar drake

die arms as jy wakker word in die son se verskriklike

lig jou voete van voor af aan die aarde laat raak

Dikwels maak die gedigte ’n indruk dat hulle weergawes van (assosiatiewe) gedagtespraak kan wees, sy dit uit die mond van ’n ín-kennige (na binne toe), ingehoue spreker wat meermale eerder minimaal of deels verswygend kommunikeer. Hiervan is die versweë of slegs deur middel van voorlettergebruik aangeduide skrywersbronne van interteks-eggo’s (byvoorbeeld “PB” of “vWL”) al ’n teken.  Die leser moet meermaal eers uit die intertekste wat in so ’n gedig weerklink, aflei dat, byvoorbeeld, Peter Blum of N.P. Van Wyk Louw bedoel word.

Gibson beoefen ’n digkunssoort wat eers intense intellektuele betrokkenheid van die leser verg, voordat die emosionele betekenislading in die leeshandeling oordraagbaar word. Dié digterlike werkswyse word tot taamlike uiterstes gevoer in gedigte met punktuasie wat soos selfstandig betekenende elemente (soos “woorde”) ingespan word – ’n skryfstyl wat herinner aan tekengebruik in die digitale omgewing, en wat sowel aaneenskakeling as (onder-)skeiding sinjaleer. Die gedig op bladsy 40 is ’n sprekende voorbeeld:

dit.[neem:/’n.tydomtot.verhaal.te]kom

:die.reg.tot/ter.sprake\\die.bekende’.patroon

…[van.dinge.wat verander].die.tweede\\na(tuur-die verdiende loon)

{ek.sal.alles doen…is.die.[[…verhaal

++.die.pad.van.genesing/die.res.kommettyd.\\

::ons.pas.in.buigsaamheid,/.vul.

die.beste.jare.in.kinders.se.lewens\|

terwyl+ek.=.werk.aan.’n.finale..komplot

::wat-so.die.einde.[[…bepaal

’n Resultaat (risiko?) is dat die leser, selfs na herhaalde lees van die bundel, eerder die geheel van die tematiese aanpak, ook soos dit onderskraagd staan deur bogenoemde stilistiese en verstegniese elemente, onthou – en nie enkelgedigte of selfs gedigdele nie.

Geslote of ontglippend is ál die gedigte in die bundel egter nié. Veral in die slotafdeling is verse te vind wat onmiddellik tref op emosionele vlak. ’n Gedig soos die volgende is selfs “mooi”, sodat dit kers vashou by die soort liefdespoësie wat ’n mens geleer het om uit die pen van ’n Breyten Breytenbach te verwag (en aan wie erkenning gegee word in die subtitel van die gedig).

’n ruk na spreekure

(BB)

’n ruk na spreekure lei

jy my aan die hand huis

toe al met die oewer van bloemspruit langs

om die verbeende bleek van rûe kom

die skemer wind om ons hare die klere

wat ons aanhet, oor die brug en die

ongesnoeide bome hulle takke krimp

in die lig wat kwyn soos ’n verbode

blom geboue verflou voor die vrae

van herfs hoe hul vensters een-een

toemaak oor die waai van jou.

en ons sal trappe klim na ons kamer

en onder die groute van beurtkrag na me-

kaar staar en peusel aan gebakte

hoender, gemengde groente, rys; en

met die nag anderkant stilstaande gordyne

sal jy jou bloes oor jou skouers skil

die res sonder versoek (want jy is verslaaf

aan my) jy dring jouself in my

mond, word stil in die

slaap wat soos ’n akkedis

uit die bed klim en opreis

van die vloer, deur die toe ruit,

op tot in die blink laning bome,

en dan die maan

Na my mening sal die bundel beslis ter bekragtiging dien van Gibson se status as (tweemaal bekroonde) verteenwoordiger van die meer (“hermeties-”) geslote digkuns – een van die interessante tendense in die Afrikaanse digkuns sedert die millenniumwending.

© Bernard Odendaal / 2015

Resensie: Woorde roes in die water (Clinton du Plessis)

Tuesday, October 7th, 2014

Woorde roes in die water – Clinton V. du Plessis. Ama-coloured Slowguns (Posbus 547, Cradock 5880; amacolouredslowguns@gmail.com). ISBN 978-0-620-61892-2. 206 bladsye. Sagteband.    

Resensent: Bernard Odendaal (ATKV-Skryfskool van die Noordwes-Universiteit)

Omslag

Woorde roes in die water is Clinton V. du Plessis se tweede “omvangryke bundel” (soos die digter self op die agterplat verklaar) in netsoveel jaar. Rangeer uit 2013 het 142 bladsye beslaan – in teenstelling tot die bundel “twitter-gedigte” uit 2012, Flitse, se 34 bladsye.

Die publikasie van lywige solobundels blyk tans ’n opvallende verskynsel in die Afrikaanse poësiewêreld te wees. In hierdie verband bevind Du Plessis hom, wat poëtiese gehalte betref, in gewigtige geselskap: T.T. Cloete, Breyten Breytenbach, Marlene van Niekerk, Charl-Pierre Naudé, ensovoorts. Telkens word ’n omvangryke tematiese worp nagestreef, soms ook wat stilistiese en verstegniese verskeidenheid betref.

Blykens die titel van Du Plessis se bundel word die (digterlike) woord vooropgestel. Ook die titels van al tien die bundelafdelings stel talige uiting of bemiddeling as gegewe in die sentrum: “Geloofsbriewe”, “Memoranda”, “Aantekeninge”, “Notas”, ensovoorts. Telkens gaan so ’n titel vergesel van ’n aanhaling uit een van die gedigte in daardie afdeling, naamlik as motto om die betrokke tematiese fokus nader te omskryf.

Die eerste afdeling (die vermelde “Geloofsbriewe”) bevat byvoorbeeld hoofsaaklik liefdesgedigte – ook soos gemanifesteer in gesinsverband, of betreffende verhoudingverbrokkelings, of die gemis aan ’n geliefde. Ook ’n aantal verse waarin ’n verganklikheidsbewustheid oorheers, kom egter voor. “Tel saam met my ons laaste onvas treë / voordat die tyd ons, soos blare, kom wegvee” is die aanhaling-as-motto wat beide tematiese velde moet aandui.

Tog is die verbande tussen veral die liefdesverse aan die losser kant; die leser word byvoorbeeld onseker gelaat oor die identiteite van die “ek” en “jy” in die verskillende gedigte. In “Truspieël” val die liefde- en sterflikheidsgegewens egter saam; dis ’n gedig oor ’n tesame-oud-geworde paar, gereduseer tot ’n “in-en-uit-die-padbestaan” (sic). Die gedig mond uit in die volgende onthoubare slot:

Ons is nou nietig:

voetnote in fynskrif,

slordige setfoute in die kabaretteks van die lewe.

In “Memoranda”, die tweede afdeling, met “Hierdie stad word nimmer donker / selfoontorings skakel seine deur ruite aanmekaar” (sic) as motto, is dit ’n maatskaplike gevoeligheid – oor misbruiktes, randfigure en verskoptes van die stad – wat onder woorde gebring word. ’n “Praatvers”-kwaliteit, wat reeds in ’n onderhoud deur Alfred Schaffer met Du Plessis na aanleiding van die verskyning van Rangeer te berde gebring is, kenmerk op opvallende wyse die dikwels skets- of anekdote-agtige gedigte in hierdie afdeling. Vergelyk die volgende gedeelte uit die gedig “Insomnia” (waaruit die aangehaalde afdelingmotto geneem is):

In woonstelle slenter vroue met pantoffels

na die kombuis,

maak ’n yskas oop,

peusel, onnadenkend:

’n korrel druif,

’n snysel kaas, wag op mans

met afsprake

en vol dagboeke

en humeure,

slof dan na die kamer,

loer na kinders

wat onrustig slaap,

blaai deur ’n tydskrif,

dieselfde stories oor en oor en oor,

oor Oscar en Reeva,

Joost en Amor, en

skakel weer die lig af.

Hierdie stad word nimmer donker

selfoontorings skakel seine deur ruite aanmekaar[,]

teen mure maak die desperate handsakke

van vroue op nagskof groteske skaduwees,

in die klubs pols ligte, bly almal wakker.

Hierdie stad rol op sy rug rond,

gespanne op agterpote,

soos ’n gekettingde hond.

As die slaap maar net,

katvoet soos ’n dief,

deur my venster wil kruip.

Daar is ’n mededelende trant, relatief arm aan beelding, woord- en klankspel en dergelike poëtiese middele. Waar beelding wel voorkom, is dit ietwat troebel en geyk. ’n Mens sou kon redeneer dat styl en die uitgebeelde werklikheid sodoende by mekaar uitkom. Swaarder weeg egter die indruk dat die getekende situasie of aktualiteit self nie verbygestreef word tot iets meer wesenliks nie; dat die verwoording nie tot woordkuns omgestook word nie.

Ongelukkig is laasgenoemde waar van baie gedigte in ook die ander bundelafdelings.

Soms kry Du Plessis dit egter reg dat so ’n skets of anekdote algaande aan suggestiewe krag en betekenisimplikasie wen. ’n Voorbeeld is die gedig “Morning live”, wat die leser tref – moontlike beskrywingsoordaad, punktuasie-inkonsekwenthede en bevraagtekenbare voorsetselgebruik hier en daar ten spyt. Dis ’n gedig uit die afdeling “Fragmente”. Die afdelingtitel wys reeds heen na die versplinterdheid van die werklikhede wat daaronder verwoord staan.

Morning live

Vanoggend was die radio nie aan nie,

daar was nie nuus op RSG nie,

sy het die lig aangeskakel, opgestaan

en na die ketel in die kombuis gegaan,

om vir hulle koffie te maak,

die gordyne in die voorkamer

effe oopgetrek, toe teruggeskuifel slaapkamer

toe, dit was vir haar snaaks, dat hy nie

die radio aangeskakel het nie,

RSG, elke oggend, klokslag halfses

sy het saggies aan sy arm gevat,

maar hy het net só bly lê.

Hy, met sy frokkie

in die somer op die stoep,

soms, agter die stuur van hul ou karretjie,

hy wat die toere so kon opjaag

asof sy voet vassit aan die pedaal,

die ratte wat hy so kon laat knars

soms lank in eerste rat gery,

vergeet om oor te skakel.

Teen die hemel het ’n halfgevrete maan gehang,

sy het in die oop deur gestaan

die helder ligte agter haar

die grys hare netjies gekam,

gestut op die kierie,

die man het die wa in trurat in die oprit ingery

die agterflap oopgemaak.

In die kombuis het die ketel, vergete,

gekook, en afgeskakel.

Die slotstrofe van bostaande gedig dien dan ook as motto van die betrokke afdeling.

Du Plessis se deernis met die wat ’n randbestaan voer, iets wat dikwels kenmerkend van die sterkste gedigte uit sy oeuvre is, spreek onder meer uit “Morning live”. Soos dit in die (nadruklik eindrymende) slot van die gedig “Verwysingsraamwerke” lui:

’n Gedig gebou op die wankelende (sic) rand

van bestaan

staan

my veel meer aan[.]

Laasgenoemde gedig kom uit die afdeling “Witskrifte”, die voorlaaste van die bundel en een waarin die poësie self, en aspekte van digterskap, oorheers wat die tematiek betref. As groep is die gedigte in “Witskrifte” (“Fix my met ’n vers / red my met die woord”, lui die motto) myns insiens die sterkste en die boeiendste in die bundel. Veral die groter vindingrykheid wat betref beelding, ’n poëtiese skeppingsmiddel wat Du Plessis ook in van sy vorige bundels treffend benut het, is instrumenteel om die trefkrag van hierdie verse te versterk – al kan dit soms in troebelheid vasval, soos in die openingstrofe van “Skakels”:

Die woorde kom sit op my,

swawels op telefoondrade

langs karkasse

van agterpaaie vol slaggate[.]

Dit het my trouens meer as een maal tydens die lees van die bundel opgeval dat sterker verse byna onmiddellik gevolg word deur verse wat lomp of troebel aandoen. Direk na die hierbo aangehaalde “Morning live” volg “Countdown”, ’n gedig wat dit eers het oor ’n “hul” wat “130 kanale” bied, sodat die leser kan/moet aanvaar dat “hul” na ’n televisiesendersgroep verwys. In die volgende twee strofes word egter gewag gemaak van ’n “haar”, ’n “hul” en “hul 12-jarige seun”, sodat die leser moet aflei dat dit eerder gaan oor ’n bepaalde gesin en hul preokkupasies. In die vierde strofe duik ook nog ’n “6-jarige” én ’n “stil, swygende sussie” (van onvermelde ouderdom) op – maar dan fokus die res van dié strofe en die slotstrofe van die gedig op die onderwyseres van die laasgenoemde sussie. Waaroor, en oor wie, gáán “Countdown”, moet die leser ten slotte wonder.

In die slot van ’n ander gedig uit die poësie-oor-die-poësie-afdeling “Witskrif”, naamlik “My verweer teen die woord”, verklaar die spreker: “Oor die Afrikaanse poësie / kan jy hoogstens, net, onaf gedigte skryf.” As leser aanvaar ek dat, gegewe die bepaalde uitspraak én die afwykende gebruik van die kommas in die slotreël, die dubbelsinnigheid wat rondom “net” ontstaan, bedoeld is.

Sintaktiese, punktuasie-, beeldgebruik- en selfs vertelperspektief-lomphede of -troebelhede, ook spel- en tikfoute, kom egter so dikwels in Woorde roes in die water voordat ’n mens kwalik anders kan as om ten minste te twyfel dat ’n dubbelsinnigheid soos hierbo intensioneel is – juis omdat van sy vorige bundels ook mank gegaan het aan sulke redigeringsleemtes. Selfs al word die bundeltitel gesien as ’n moontlike vooruitwysing, as sinjaal van (ook) die talige en verstegniese “verval” wat in die gedigte manifesteer, bly ’n mens derhalwe twyfel oor die intensionaliteit daarvan.

’n Jammerte is dit. Want die bundel bevat ’n tematiese rykdom met treffende momente. Naas die afdelingstematiek wat reeds vermeld is, kom ook groepe gedigte voor oor belewenisse van verganklikheid en aftakeling (“Aantekeninge”), oor nuusgebeure en -behepthede (“Vlugskrifte”), kommersiële en sosiale vervlakking (“Notas”), reise en plekke (“Inskrywings”) en die haglikhede van besit (“Transportaktes”). Die slotafdeling, “Grafskrifte”, behels huldigings en herinneringe aan gestorwenes (dikwels medekunstenaars).

Vanweë die redigeringsgebreke beduiwel Du Plessis egter die geleentheid om hom as ’n werklik gerekende stem in die eietydse Afrikaanse poësiesisteem te vestig – ’n sisteem wat hy, blykens talle verwysings na en herkenbare toespelings op ander literêre werke en figure, deeglik ken. Derhalwe in geïnteresseerd blyk te wees.

Ook mee identifiseer?

Al spreek hy sy afkerigheid daaraan uit in die genoemde “My verweer teen die woord” – soos hy herhaaldelik in die verlede al gedoen het?

Resensie: Die stilte opgeskort (Heilna du Plooy)

Monday, August 11th, 2014

Die stilte opgeskort deur Heilna du Plooy

(ISBN 978-1-4853-0130-1 [gedrukte boek]; ISBN 978-1-4853-0131-8 [e-boek]; R150.00; Sagteband, 128 pp; Protea Boekhuis, 2014)

Resensent: Bernard Odendaal

Omslag

Die titel van hierdie derde digbundel deur Heilna du Plooy is gehaal uit die voorlaaste reël van die slotgedig daarin. Wat uit die opskorting van die swye volg, luidens die daaropvolgende slotreël, (moet) getuig “van somergroei wat in die winter vrugte word”.

Inderdaad word digkuns gebied wat van belesenheid en ervaring, volgehoue intellektuele diepgang en verfynde sensitiwiteit getuig. Dit was ook die geval met Du Plooy se vorige twee bundels, Die donker is nooit leeg nie (1997) en In die landskap ingelyf (2003).

Uiteindes en aflope, dikwels na die verlieskant toe, is in talle gedigte in hierdie jongste bundel ter sprake, of word geïmpliseer: pogings om identiteite of drome tot duursaamheid te verwesenlik (’n kerk, ’n universiteit, ’n volk, ’n land, ’n huis, ’n gesin); politieke of artistieke beheer; selfhandhawing; “die pornografie van oordaad”, soos een van die gedigreekse uit die bundel heet; die lewe self. Daar word egter ook uitweë, bevrydings- en nuwe groeimoontlikhede vermoed en verwoord. In meer as een gedig word motiewe soos lug, lig, wind, oopte en reis in verband met laasgenoemde moontlikhede gebring; ook stroping tot eenvoud toe. Die voorkeur daarvoor is uitgesproke, naamlik as alternatief vir die gebondene, omstredene en verstarrende wat in motiewe soos grond, besit, plek, (toegewese) identiteit, selfs huis en kamer vergestalting vind. Aan die slot van die gedig “Identiteit” kom dit selfs voor of die vryheidsdrang die vorm van strewing verby hierdie lewe aanneem:

 

Sy staan voor die venster. Binne die ruit

bly worstel ’n klein vaal mot wanhopig

gevang in die kantgordyn. Sy duik

deur die glas na ’n streek sonder lyne.

 

Saam met bont vlinders wil sy

roekeloos stoei tussen rose:

op ’n teug wind, in ’n flits son

uiteindelik lustig omkom.  

 

’n Hiernamaalse aankoms in die hemel word in “Belydenis ná die maal” te berde gebring – op verfrissend lugtige wyse.

Meer as een maal in die bundel, byvoorbeeld in “Aanwesige afwesigheid / Afwesige aanwesigheid” en die drieluik “Grond en lug”, dien die boom as beeld van die ervaarde menslike kondisie: dat ons wel gebonde is aan die “swaar verhale / van grond en bloed”, maar wesenlik (en gedyend) geneig is tot “die grensloos omhelsende insluitende / en liefkosende streke van wind en van lug” (aanhalings uit laasgenoemde drieluik). 

Soos die openingsgedig voorspel, word die spanning tussen behoudende of bewarende strewes enersyds en eroderende of vernietigende kragte andersyds dus dwarsdeur die bundel in balans gehou:

 

Ewewig

Die vlakte drink die afstromende lig

en kaats dit in die glinsterende grassaad terug.

Die rivier stoot sy loop waar die landskap vou

oop sodat bedding en oewers die water vashou.

 

Is ek iets verskuldig of is iets verskuldig aan my

as die vloed beddings oopkerf en oewers oorskry,

met die gras aan die brand en die rooi en die rook

wat uitsig en insig verwoed teen mekaar opstook?

 

Die punt van die pen

lê swaar op die blad

om in die opstuwende lyn

 

die las te versprei

tussen my

en die grein.

 

Dikwels word die teenstrewendheid van sulke kragte binne indiwiduele gedigte uitgespeel. Voorbeelde vind ’n mens in die verse vanaf bladsy 48 tot bladsy 60, wat blykens die inhoudsopgawe ’n bundelafdeling of gedigtegroep vorm: ambisie versus ontluistering in “Santjie se droom”; die prekêrheid van lewensbeheer in “Leerskool”; verbeelding se verweer teenoor vrees se weerloosstelling in “Die donker binne en die donker buite”; verwondering versus beheerafdwinging in “Nanagvers”; die “besit” van ’n kind wat vanweë die volwassewordingsproses onafwendbaar op sy beuring “weg van die huis” moet uitloop (“Droomballade”); die afstomping wat die eksesse van ons tyd teweegbring versus die helende, heilsame effekte van ’n lewe van eenvoud en aardsheid (die reeks “Die pornografie van oordaad”).

Ander kere staan gedigte met min of meer teenstellende strekkings  langs mekaar in die bundel, byvoorbeeld “Dag” teenoor “Nag”, “Segetog I” teenoor “Segetog II”, “Millennium I” teenoor “Millennium II”, “Gemerk” teenoor “Gesigloos”  en “Lemoene I” teenoor “Lemoene II”.

Die aangehaalde “Ewewig” hierbo, ’n Italiaanse sonnet waarvan veral die sestet in belangrike mate afwyk van die bekende konvensies betreffende ritmiese reëlmaat en rympatroonvorming, is illustratief van hoe die spanning tussen vastighede en vryhede ook vormlik beslag kry dwarsdeur die bundel. ’n Handvol (doelbewus onvolmaakte) sonnette kom byvoorbeeld voor. Daar ís gedigte waarin vers- en strofebou en eindrympatrone reëlmatig gehou word; daar kom egter veel meer voor waarin die reëlmaat deurbreek word, en toevallige eindryme en halfryme eerder opduik. Enkele verse (“Vervreemding”, “Dodelike uitsig”, “Die prooi”) neem plek-plek die aanskoulike effekte van konkrete gedigte aan.

Besonders aangaande die bundelopbou is dat die inhoudsopgawe, agterin die boek geplaas, via kleiner en groter spasiërings tussen die gelyste gedigtitels aandui dat die gedigte as behorende tot bepaalde groeperings, oftewel ongenommerde én (oorwegend) ongetitelde bundelafdelings, gesien kan of moet word – maar dat in die bundel self geen tekens gegee word, deur middel van blanko bladsye of andersins, van waar een groepering eindig of waar ’n volgende begin nie. Tematiese eenheid binne veelheid word sodoende gesinjaleer.

Drie poëtikale gedigte open die bundel, met die aankondiging van die tematiek wat die bundel sal oorheers: die (soeke na) ewewig tussen uiteenlopende kragte in die lewe en die kuns, en die voortreflikheid van eenvoud in die proses. Daarna volg ’n tiental gedigte waarin die reisgegewe en die spannings tussen vervreemding en tuiskoms (met toespelings op die Suid-Afrikaanse bedeling) voorop staan, en waarby die kom tot woorde ná stilte ingereken moet word.

Die vermelde “Segetog”-tweeluik dien as oorgangsgroepering tot gedigte waarin die wellus én die (self-)ontluistering van magsug en geweld sentraal staan as tematiek. Een van die twee bundelafdelings wat wel ’n titel het, naamlik “Die jag”, volg hierop. Laasgenoemde behels ’n reeks gedigte wat, luidens die afdeling-subtitel, in “[g]esprek” tree “met die beeldereeks The hunt van Maureen Quin”. Die natuurlikheid van jag in die aardse ekologiese sisteem word uitgebeeld as groeiend tot ’n eksistensiële krisis by die mens, aangesien “die grens tussen noodsaak / en wil steeds meer gering” word. Die geweldpleging raak selfs tot “spel vervolmaak”, en gerig teen die eie spesie. “[O]nherbergsaamheid” en, daarop volgend, (mede-)lye, berou en verslaentheid is die noodwendige gevolge. Die “toegif” van selfopoffering, versinnebeeld in ’n Christus-agtige figuur, word as moontlike uitkoms uit die dilemma gesuggereer in die slotgedig (“Pathos”). Dis ’n boeiende reeks gedigte. Slegs die slotvers funksioneer as beskrywende beeldgedig; in die res word interpretatief vryer omgegaan met die gegewe van die beeldhouwerke waarop hulle gebaseer is.

Die eweneens vermelde tweeluik “Millennium I & II”, waarin die “troebel droesem” van die geskiedenis gejukstaponeer staan met die “vonke van aanvang” in ’n indiwiduele lewe, is die brugafdeling wat lei na die reeds bespreekte afdeling gedigte waarin telkens teenstrewende kragte vertolk staan. Identiteit, en die be- en omstredenheid daarvan in veral die Suid-Afrikaanse verband, is die gedeelde tematiese gegewe van die afdeling van sewe gedigte wat met “Gemerk” begin en met “Identiteit” sluit. In laasgenoemde gedig is dit meer spesifiek die vroulike identiteit wat onder die loep kom, maar sonder om haar as slagofferfiguur te teken, soos ook in Du Plooy se vorige bundels die geval was.

“Ouhoutfluit” is ’n alleenstaande gedig wat die sorgsame kultuurarbeid van mense, waaruit die skone en metafisiese kan voortkom, verwoord. Dit word opgevolg deur ’n enkelgedig en ’n gedigreeks wat huldigings of gedenkings bevat van afgestorwe of siek geliefdes (die literator-vriendin Elize Botha, ouers en skoonouers). Hoewel nie as sodanig in die bundel self aangedui nie, staan dié lykdig-agtige verse in die inhoudsopgawe onder die titel “Twee elegiese verse” gegroepeer.

Die alleenstaande “Aangaande die naam van die roos” is ’n viering van taal, spesifiek ook van Afrikaans, as medium tot belewing van die skeppingsdinge – al sou verskynsels soos die “witpapierbaskanniedood”, “purperwinde”, “varkensknol en duinetee” self vergaan. Die bundel eindig met die voorheen genoemde “Lemoene”-tweeluik; daarin word die deugde van eenvoud en aardsheid bevestig.

Du Plooy se verse maak, al sedert haar debuut, ’n indruk van sterk intellektuele beheer, maar met (ver-)beeldingskrag vermeng. Onthoubare formulerings wat meermaals aforisties aandoen, is een resultaat. Vergelyk: “in die leegtes setel verweer / en vryheid delikaat onder beheer”; “Elke tuiste teister sy bewoners, / wys hulle onherbergsaam af”; “Ná die oorlog word die tafel vir die vredesmaal / altyd weer met skerpgemaakte eetgerei gedek”; ensovoorts. Net soms gee die intellektuele inslag myns insiens aanleiding daartoe dat redenering suggestie begin verdring, soos in die “Segetog”-tweeluik en in die “Die jag”- en “Die pornografie van oordaad”-reekse. 

’n Teenwig vir laasgenoemde is die sintuiglike, veral visuele elemente wat in verreweg die meerderheid gedigte die botoon voer in die argumentvergestaltings. Du Plooy is ook aktief as skilder, en verwysings na die skildersaktiwiteit en die skildersvisie val meermaals op in die gedigte, soos ook in haar vorige bundels.

Die Frederike Stokhuyzen-kunswerk wat die voor- en agterplat van Die stilte opgeskort versier, naamlik van voëls opwaarts vliegend deur die rame wat deur kaal boomtakke op die voorgrond gesuggereer word, is reeds tekenend hiervan. Spirituele vryheid te midde van aardse beperkings word gesuggereer. Die titel van die Stokhuyzen-skildery, “Sacred Ibis”, verwysend na die voëlsoort ter sprake, is bykomend suggestief in hierdie verband.

’n Mooi bundel!



Resensie: Klawerjas (Adam Small)

Monday, October 21st, 2013

 

 

 

Klawerjas. Gedigte. Deur Adam Small. 2013. Tafelberg. ISBN 978-0-624-06545-6.

 

Resensie deur Bernard Odendaal.

 

Die verbreking van ’n veertig jaar lange digterlike swye deur Adam Small met die lywige Klawerjas het alreeds geblyk groot nuus te wees. In verskeie media is oor die bekendstelling van die bundel op Wellington enkele weke gelede berig.

 

Die luukse formaat waarin dit uitgegee is (hardeband met glansomslag), is deesdae eintlik net versamelwerke en keure uit die werk van die sterkste gekanoniseerde Afrikaanse digters beskore. Ook die uitgewery van dié bundel is dus kennelik onder die indruk van die belang van die gebeurtenis – ’n gebeurtenis waarvan Small self in die gedig “My woorde kom weer” sê: “Kyk, / die magie van my hand het nie verval nie.”

 

Dit alles moet ook beoordeel word teen die agtergrond van die Hertzogprys-toekenning aan Small verlede jaar, naamlik vir sy lewensbydrae as dramaturg. Daarby die huldigingsbundel Vi’ Adam Small wat ongeveer dieselfde tyd die lig gesien het (vergesel van ’n laserskyf met opnames van, onder meer, sy voordrag van eie gedigte, asook deur verskeie ander digters van die verse wat hulle op uitnodiging ter huldiging van Small geskryf het).

 

’n Beswaar dat die SA Akademie nie gehou het by sy eie toekenningsreëls nie, het met die bekendmaking van die Hertzogprystoekenning gepaard gegaan. En nou gaan ook die verskyning van Klawerjas vergesel van kontroversie, naamlik rondom sekere verwyte deur die onlangse digdebutant van die Kaapse Vlakte, Nathan Trantraal (in ’n mindere mate ook deur dié se broer, André, en eggenote, Ronelda Kamfer). Small is naamlik op die brood gesmeer dat hy, soos ook byvoorbeeld Peter Snyders, van Kaaps iets min of meer vermaakliks binne die Afrikaanse poësiesisteem gemaak het – iets wat nie met dringende onmiddellikheid die nood van die (destyds en steeds) gemarginaliseerde sprekers van Kaaps vertolk nie. ’n Hele paar polemici (hierdie resensent inkluis) het Trantraal oor die vingers getik weens sy misvattings in hierdie verband.

 

In bepaalde uitlatings van Trantraal sedert die bekendstelling van Klawerjas blyk egter dat hy eintlik meen dat Small – in die lig van die versoening wat binne Afrikaanse geledere in die breë gesoek word – só sterk in die hart van die sisteem opgeneem is dat hy kwalik meer as vertolker van die gemarginaliseerdes se situasie (kan) optree. Let op, dring Trantraal aan: Kaaps is nie Small se leeftaal nie; en Klawerjas is, op een gedig na (“Ons is op soek”), volledig in Standaardafrikaans geskryf.

 

Oor sy vroeëre gebruik van Kaaps as digmedium laat Small hom self soos volg uit (in die gedig “My woorde kom weer”):

 

               

 

[…] My Kaaps is goeie geskiedenis –

 

die stemme, soos ek dit verbeeld het, van die

 

stemloses. Maar dan kom ’n keer wanneer

 

’n digter ook aan sy eie belang sal dink,

 

homself as individu op die verhoog moet

 

bring. Daar’s immers werklikhede, van die

 

digkuns onder meer, ewe dringend tog

 

as dié van die ertappeleters van Van Gogh.

 

 

 

En ook, my Kaaps leef voort in die musiek van

 

hierdie nuwe verse, die paring van en speel

 

van binne- en buiteryme. Só bly die

 

Krismisbands en -kore, van tye her en nou,

 

in hierdie nuwe werk se landskap sing,

 

sing, sing en stap.       

 

 

 

Alles besonder interessant, veral gesien in terme van die dinamika van die Afrikaanse poësiewêreld in sy geheel. En tog eintlik net sydelings van belang in die beoordeling van die kwaliteite van die bepaalde teks wat die resenseertaak primêr vereis.

 

Klawerjas is ’n bundel wat ’n sterk belydend-bespiegelende indruk maak. Dit het dikwels ’n pront outobiografiese inslag (’n duidelik herkenbare “ek” is prominent). Vergelyk:

 

               

 

As digter hoop ek om langs hierdie pad nóg

 

’n werk te skryf soos Kanna: strak, presies,

 

gestroop tot op die been. Met versugting

 

dink ek seker dis nie meer moontlik nie.

 

Nou wend ek my, beskeie maar,

 

tot hierdie verse.

 

(“Op reis”)

 

 

 

’n Indruk van selfkoestering is plek-plek nie deur die leser te ignoreer nie; ’n paar keer, byvoorbeeld, word eie vorige werk as “groot” waardeer. Sweme van sentimentaliteit ontbreek ook nie – soos in “Nou vou ek jou toe”, wat ’n liefdestweegesprek tussen die digter en sy vrou, Rosalie, behels. Stilistiese naklanke van die Dertigers se belydeniskuns duik op (“skriklik”, “enkele groot dinge”); ook daardie geslag se Romantiese opvattings oor die geheime, bowepersoonlike poësieskeppingsproses (vergelyk gedigte soos “’n Soort chemiese proses”, “In die diep nag” en “Nihil ex Nihilo”).

 

Selfs van nogals gemoedelike lering word nie teruggeskrik nie:

 

 

 

Nou bring ek aan jou ’n woord van dank

 

vir die vriendskap wat jy Rosalie betoon het

 

in jul werk saam aan die UWK.

 

Want dis altyd nodig om in die werkplek

 

nie net kundigheid uit te ruil nie maar,

 

belangriker selfs,

 

ook medemenslikheid.

 

(“Juliana”)

 

 

 

Uitsegging, eerder as beelding en suggestie, oorheers. Hiervan spreek alreeds afdelingtitels soos “Wat is poësie?”, “Liefde”, “Herinneringe” en “Versoenings- en vredesgebede”. Wanneer wel van beelding gebruik gemaak word, gaan dit gepaard met betekenisuitlegging:

 

 

 

Ek word weer en weer gevra

 

hoe ’n gedig ontstaan.

 

Ek het verskeie beelde al van dié

 

gebeurtenis probeer gee – hier’s

 

nog een: om iets te teken, dan te

 

bou. Iets soos

 

Gerard Moerdyk se werk, elke

 

lang uur, lyn vir lyn, streep vir

 

streep [ensovoorts]…

 

(“Moerdyk – Van Wouw”)

 

 

 

Wanneer daarin geslaag word om te stuur in die rigting van die verhaal- of sketsmatige, na suggestiewe beelding toe, word die treffendste werk in die bundel opgelewer. Soos in “Wat is liefde?” (die gesellig kletserige openingstrofe nie in berekening gebring nie), waar die tekening van ’n sonsondergang- en ’n onweerstoneel evokatief van die intense liefdesbelewenis word, sodat die slotreëls ’n gemotiveerde en treffende abstrahering verteenwoordig:

 

 

 

                Ondanks die angs in dit alles ingebou, bly ek

 

                jou liefhê. Die ontstellende vreugde is myne.

 

 

 

Tesame met die neiging na langer, veelvuldig saamgestelde en herhaaldelik geparentetiseerde sinskonstruksies, asook die grootliks spanninglose versifikasie (met toevallige ryme hier en daar), werk die dikwels redenerende en mededelende inslag van die verse ’n prosa-agtige trant in die hand. 

 

Dié indruk word versterk deurdat baie van die gedigte in Klawerjas redelik deurspek is van retoriese uitroepe, vrae en aansprekings, asook nogals verslete uitdrukkings (“wonderlikste uitsigte”, “enorme stuk gronderosie”, “magtige Coloradorivier”, “asemrowende skakerings van kleur”, “falende lig” – almal uit ’n enkele gedig, naamlik “Grand Canyon”).

 

Op ’n manier aansluitend by laasgenoemde is die wyse waarop Small, op hoofsaaklik bevestigende, dit wil sê nie-kompliserende wyse, gebruik maak van aanhalings uit ander skrywers se werk. ’n Onbedoelde effek hiervan is dat die klinkendheid van die aangehaalde tekste die eie woorde van Small hoofsaaklik in die skadu stel. “Beluistering” is ’n voorbeeld. Vergelyk die openingstrofe:

 

 

 

As digter wéét ek: woorde is magies

 

word hul met styl gepraat en beluister.

 

Met die geduldige beluistering

 

van woorde begin, ondanks alle verskille

 

tussen mense, wysheid en vrede.

 

Die digter Jana Beranova is reg as sy,

 

gróóts, opmerk dat

 

“als niemand

 

luistert

 

naar niemand

 

vallen er doden

 

in plaats van

 

woorden”.

 

 

 

Na my wete moet die Tjeggies-gebore Nederlandse digteres se van met ’n geaksentueerde slotvokaal geskryf word – só: Beranová. Ek vermeld dié besonderheid, aangesien dit saamgesien kan word met die agtelosigheid dat die volgende aangehaalde Nederlandse woorde uit die tweede strofe van bogenoemde gedig verkeerd gespel is: “schuilplaatzen” en “gedaghten”. 

 

Klawerjas verteenwoordig op sy beste die rustige bespiegelings en mymerings van ’n “geduldige beluisteraar” van woordeskat wat sowel individueel- as maatskaplik-etiese, maar ook religieuse en filosofiese insigte vertolk. Myns insiens is dit ’n “versoenende” bundel in die huidige Suid-Afrikaanse konteks. Via die benutting van Standaardafrikaans, die waarderende sitering van die woorde en gedagtes van wit Afrikaanse digters soos Leipoldt, Opperman, Van Wyk Louw en Breytenbach, selfs via die benutting van ikoniese Afrikaner-gedenkbouwerke soos die Voortrekker- en Vrouemonumente as beeldingsmateriaal – trouens, die ryklike omgaan met ’n hele Europees-Westerse kultuurtradisie as verwysingsraam – is daar ’n bewuste (mede-)identifikasie met wat baiekeer as nie-Afrikagemeengoed uitgemaak word. Aan sowel Nelson Mandela as F.W. de Klerk word versoeningsgebede gewy, terwyl ook “’n Nuwejaarsgebed vir demokrasie” opklink in een van die latere afdelings van die bundel. Uit dit alles tree die beeld na vore van:

 

 

 

deur die lewe goddank uitgewan

 

’n ouer en wyser man.

 

(Slotwoorde van die slotafdeling, “Gegroet wees die leser”)

 

 

 

Maar of die verrassende, groot troef van die digterlike woord (waarop die bundeltitel onder meer slaan, blykens die gelyknamige gedig) genoegsaam in die proses meespeel om duursame resultate uit dié nadink en onthou op te tower? Myns insiens alte selde.

  • Bernard Odendaal (ATKV-Skryfskool van die Noordwes-Universiteit, Potchefstroomkampus)

 

                                          Resensie geborg deur

 

 

Diorama

Monday, October 18th, 2010

Diorama. Deur Johann Lodewyk Marais. Protea Boekhuis. ISBN 978-1-86919-356-2. Prys: R140. 87 bladsye. Sagteband.

 

Diorama

Diorama

 

Met Diorama lewer Marais ‘n waardige voortbouing op sy vorige digwerk.

Temas en vormlike en stilistiese fasette bekend uit veral die vorige drie bundels van Marais, oorheers. Veral sy reputasie as voorste natuur- en omgewingsbesorgde digter in Afrikaans word versterk.

Soos ook in die uitgewersbrief aangedui, brei Marais met die fauna- en floraverse in hierdie sewende bundel van hom veral uit op sy “voëlboek” uit 2002, Aves – hoewel sulke gedigte ook in sy ander bundels ‘n belangrike rol gespeel het. ‘n Soort versmuseum van spesies word algaande opgebou. Of, lewendiger gesien, en soos dit in deel III van die openingsgedig lui:

 

 

 

Ek wil in my gedig ‘n wildtuin skep

en jou uitnooi om besoek te kom bring

aan sy goed ingerigte boskampe

en wildernisgebiede langs waters

en by koeltebome waar daar rus is.

Gedigte oor soogdiere is in afdeling II van die bundel versamel, voëlgedigte in afdeling III en gedigte oor inheemse plante in afdeling IV. 

Maar dit gaan nie net oor die diere en plante self nie. Dis ook, en miskien veral, die mens se verhouding en bedreigende omgaan met hierdie dinge wat dioramies belig word. (Luidens die HAT is ‘n diorama “‘n visuele voorstelling waardeur ‘n skildering deur deurvallende lig lewendig na vore kom”.)

Die genoemde sentrale bundelafdelings II-IV word byvoorbeeld voorafgegaan deur ‘n soort natuurbewaringskundige én digterlike oriëntering in afdeling I. ‘n Mens kan jou verbeel dat dit dié twee, die digter en die natuurbewaringskundige, is wat in “Die spore van Laetoli” saam die res van die bundel in stap:

Ons twee, die aasmense, is die eerstes

wat in die skaduwee van Sadiman

se aswolk tussen die fluitdorings deur

na die opkomende son toe kan stap

met ons twee rye spore weggesak

op die pad na dié wat voor ons wegkoes:

haas, tarentaal, olifant en giraf.

Soms word die (lots-)verbondenheid tussen die mens en die ander skeppingsdinge sterk aangevoel. Één voorbeeld:

Rooijakkals

Canis mesomelas

 

‘n Wilde, ongetemde roep

sny skerp deur die klowe

en sterf weg in die nag.

Iets tintel teen my rug

asof daar hare op my groei

en regop sou moes staan.

          Na Alda Orton

Ook sê sulke verse dikwels meer van die mens as van die natuurdinge wat uitgebeeld word. Dringend word die verhulde aanklag deur die vormgewing in die volgende gedig:

Wildehond

Lycaon pictus

 

Die wildehond gee nie sy woord nie.

 

Die wildehond toon nie berou nie.

 

Die wildehond het nie skaamte nie.

 

Die wildehond kan nie verstaan nie.

 

Die wildehond ken nie sy plek nie.

 

Die wildehond sal jou nie groet nie.

 

Die wildehond is nie ‘n vriend nie.

Ander kere staan die mens as (beskaamde) vyand van dier en plant geteken:

Ratel

Mellivora capensis

 

Ná al sy gromgeluide en draaie

was die doodmaak van die rateltaaie

regtig nie te moeilik nie – ek skaam my

daarvoor tussen hierdie boek se blaaie.

Soos tevore in Marais se oeuvre, neem hy sorg om sy uitbeeldings met wetenskaplike kennis te laat klop. Onderaan die volksname vir die fauna en flora in die gedigtitels, verskyn telkens ook die wetenskaplike name. Die digter wil ‘n optekenaar en bewaarder wees soos die natuurkundige.

Of is hy soms ook maar net ‘n soort trofeejagter?

Rooiduiker

Cephalophus natalensis

 

Nóg ‘n dier moet vrekgemaak word

en in my vers in die stof byt,

met wyd oopgesperde kake

die laaste asem uitroggel,

dalk jammerlik ‘n bietjie bloed

by sy neusgate laat uitloop

en met dowwe oё bly lê.

Kyk, dié keer het ‘n sku ooitjie

in die waai van die Lebombo

mooitjies in my vangstrik getrap!

In afdeling V word gefokus op “[g]rondsake” – om die titel van een van die gedigte daarin te leen – met ‘n oog vir veral die sosio-politieke spoke van grondbesit. (In meer as een gedig hier kom dwalende geeste voor.) Plaasaanvalle is ‘n verdere manifestasie van dié kwessie waaroor gedig word. Let op hoe suggesties in hierdie verband met die minimum aan middele opgeroep word in:

Afrikaanse haikoes

 

I

Toe die duif opvlieg,

was dit vir hom ‘n teken

om die deur te sluit.

 

II

Dis nag en die maan

se perdehoef trap ligweg

op die vensterbank.

 

III

Ná hulle weg is,

het die bloed op die kosyn

‘n bruin swam geword.

Afdelings VI behels potretterings, wat meestal ook huldigings word, van figure wat deur hulle natuurstudie en -optekenings uitgemunt het (François le Vaillant, Phillip V. Tobias, Thomas Baines, Richard E. Leaky, en derglike); of wat dit as hulle “taak” sien of gesien het “om ‘n vinger te verroer / om soos Atlas die aarde te kan dra” (“Friedrich Dürrenmatt”).  Ten slotte volg ‘n afdeling met drie gedigte waarin die digter se verhouding met die natuur en met “hierdie stof” waartoe hy sal “terugkeer” (“RIV”, die bundelslotgedig), uitgedruk word.

In die verband van dié bundel en van sy raakpunte met Marais se voriges, verkry die indiwiduele gedigte bykomende waarde, vorm hulle onderling-na-mekaar-toe kaatsende onderdele van ‘n groter geheel – skyn daar ook op hierdie vlak ‘n soort lig deur hulle ter verlewendiging van enkelverse wat andersins weinigseggend sou kon wees.

Vergelyk hoe die volgende enkele, haas metonimiese duiding van Jane Goodall se reddingswerk met sjimpansees sterker resoneer teen die agtergrond van die talle “groen” gedigte in Marais se oeuvre – d.w.s. bý die versterkende werking van die verwysing na die bekende Michelangelo-skildery in die eerste strofe van die gedig:

Jane Goodall

 

In die begin het God

met sy wysvinger

Adam s’n

liggies aangeraak.

 

Lank daarna het ‘n vrou

ook só deur tralies

‘n sjimpansee se vinger

liggies aangeraak.

Daar is ‘n gevaar dat sommige gedigte van Marais op sigself yl kan aandoen, in kwalik meer as mededeling of beskrywing kan vassteek; dat hulle naderhand té min bevat om poëties/esteties te boei – júís ook vanweë Marais se kenmerkend onderbeklemtonende, weinig demonstratiewe styl. Dit is inderdaad asof hy in hierdie bundel (veral in die afdelings met die diere- en plant-“portrette”) nog vollediger gehoor gee as voorheen aan die “sy” se raad in “Ex unguine leonem”, naamlik om as subjek te “leer terugtree uit die lig”.

Kortom, ek vrees dat die voortgesette aanpak van dieselfde soort onderwerp met dieselfde gestrooptheid op die duur eenselwigheid in die hand werk.

Gelukkig bring die digter op verskeie wyses variasie in hierdie gedigte teweeg, byvoorbeeld deurdat sommige gedigte beskrywend of sketsagtig geaard is, ander bespiegelend of besinnend; of deurdat in sommige die in die titel aangekondigde onderwerp die hele gedig oorheers, terwyl die benoemde dier of plant in ander eintlik net sydelings ter sprake is.

Ook: soms word spesies kennelik bewonder; ander kere gaan dit om menslike aantastings van dié spesies (se leefwêreld), of om die verhouding tussen mens en natuurding, soos aangetoon. En gedigte soos “Okapi” (‘n eenwoordgedig: “Aha!”) en “Rietduiker” bring welkome stilistiese en tipografiese afwisseling.

         

Rietduiker

Phalacrocorax africanus

 

Hy het uit die kabbelende water

geglip

en op ‘n seepgladde klip

langs die rivier tussen die mopanies

gewip

e n  h o m  m e t  u i t g e s p r e i d e  v l e r k e

in die wit son

droog gedrup en gedrup.

 

Bernard Odendaal, departement Afrikaans en Nederlands, Duits en Frans, Universiteit van die Vrystaat

Watermerke

Friday, December 18th, 2009

Watermerke. Deur Lucie Möller. Protea Boekhuis. ISBN 978-1-86919-312-6.

 

Watermerke. Lucie Möller
Watermerke. Lucie Möller

Lucie Möller is ‘n Suider-Afrikaanse naamkundige met talle vakpublikasies op haar naam.

Sy is kennelik, en waarskynlik vanweë haar wetenskaplike belangstellingsveld, ook ‘n liefhebber van die landskappe en natuurlewe van Suid-Afrika en Namibië.

In die Waterberge (‘n naam wat in die klanke van die bundeltitel eggo) besit sy ‘n stukkie Bosveldplaas. Ook daardie wêreld vorm ‘n belangrike inspirasiebron van die gedigte in hierdie debuutbundel.

‘n Mens lees van Liefdood, Kombersbrand, Khowas, Beenderebaai, die Swartebbehoutvlakte en nog baie ander plekke wat waarskynlik aan min Afrikaanse poësielesers bekend is. En met onmiskenbare genot en gehegtheid word natuurdinge soos sôu-sôu-gras, abiekwabome, graafwatersgate, oumansbaarde, swerwermammoetbome en pylvlekkatlagters genoem en uitgebeeld. Dit behels ‘n natuurliefde wat met taalliefde gepaard gaan, met raaksê en lekkersê, meestal soos dit uit die volksmond kom.

Hierby sluit ‘n simpatieke betragting van tradisionele (en dikwels bedreigde) volksleefwyses aan. In Watermerke is dit veral die leefwêreld van die Boesman wat ter sprake kom (afdeling II), hoewel ook ‘n vlugtige besoek aan die kontrei van ‘n Amerikaanse Indianestam gebring word (“Sequoyah”).

Sodoende voeg Möller toe tot ‘n tematiese terrein wat alreeds ryklik ontgin is in die Afrikaanse poësie, deur voorgangers soos, om maar ‘n paar te noem, Eugène N. Marais, C. Louis Leipoldt, N.P. van Wyk Louw, Boerneef, George Weideman, Johann Lodewyk Marais, T.T. Cloete en Carina Stander.

Möller word aangegryp deur sowel die dorrer streke van ons kontinent (afdeling II, “Aan voetsole”) as die ruier omgewings (afdeling III, “Die oerbos in”). Dis trouens duidelik dat haar fassinasie uitgaan na skaars-bevolkte lands- en wêrelddele, waar relatief min tekens van menslike teenwoordigheid en aktiwiteit te vinde is. Van die treffendste gedigte in Watermerke ontspring aan hierdie gehegtheid.

 

Ongewone samesyn

 

Ligene sprei in woude

en woestyne ‘n bont tapyt

van nuwe lewe oop.

 

Oor takke, rotse en kranse

drapeer hul oumansbaarde,

motgevrete lap

 

en damesfyngoed, patrone

van filigreinse kant en hang

agter ‘n plantgordyn

 

slingerblink syerige serpe

waaragter glimlagte skuil

oor die versteekte samesyn.

 

Hiernaas word die ontwrigtende impak van menslike bedrywighede op die omgewing onder die loep geneem, byvoorbeeld in afdeling I waar vuur tot ‘n opvallende motief van vernietiging uitgebou word – maar ook van loutering en van voorbereiding op nuwe groei.

‘n Kort gedig soos “Verneukpan”, met sy funksionele sintaktiese onvoltooidhede en sy sentrering op die bladspieël om ‘n ‘swewende’ indruk te maak, is vermoedelik sinnebeeldig van meer as net die vervlieting van verskynsels:

waar ‘n blou voël opstyg

en nie weer land nie

 

waar sy skaduwee grys vlerkstrepe trek

oor Vaderlandspan[.]

Die slotwoord suggereer dat dit ook om spesifiek die verydeling van nasionale drome (byvoorbeeld deur die Afrikaner) kan handel. Is daar weerklanke van Leipoldt se alombekende “Sekretarisvoël” te verneem in die vreemd ongeïdentifiseerde, vertrekkende “blou voël” in dié gedig, waardeur laasgenoemde interpretasie versterk sou kon word?

Hoe dit ookal sy, dis opvallend hoeveel keer in die bundel van ‘n ongespesifiseerde “ons” gewag gemaak word – aanduidend van sowel ‘n kleiner as ‘n groter identifikasiegroep (byvoorbeeld die spreker se naaste geliefdes én die volksgroep waartoe sy behoort).

Die verganklikheidsgegewe word deur die bundeltitel gesinjaleer, hoewel dit in die bundelverband ook toespeel op die ‘sagte’ kragte in die bestaan, waaronder drome en heugenis (ter sprake in die gedig “Wildepeerblom”), maar wat dan ‘n radikale (her-)skeppende uitwerking kan hê. Van laasgenoemde sou gedigte soos “Bivakberg” en “Skeurkloof” aan die begin van afdeling III as metafories gesien kon word.

Tydelikheid, die nietige en vernietigbare van die aardse bestaan soos dit kontrasteer met die kosmiese dimensies, is die motiewekompleks wat in die eerste afdeling (“Met fynhout en sterrestof”) en die laaste (met die ewe sprekende titel “Tot alles vloei”) oorheers. Sodoende vorm hulle as ‘t ware ‘n strukturele vergestalting van die gegewe dat die verganklikheid die raamwerk is waarbinne die liefderyke betragting van die dinge geskied in die drie binne-afdelings van die bundel. Ook die bandontwerp deur Hanli Deysel (‘n voorstelling van ‘n ontbindende herfsblaar) vang iets van dié motief van die ‘raam’ van die bundel op.

Veelal boeiende onderwerpsmateriaal en -ordening dus – maar wat, helaas, ‘n hoofsaaklik onsuiwer poëtiese neerslag vind in Watermerke.

Die hierbo aangehaalde gedigte is van die min in die bundel wat ‘n werklik onthoubare geheelindruk maak (ek sou ook “Woudvaring”, “Pylvlekkatlagters” en “Melkweg” wou byvoeg), hetsy op openbarende, nuutmakende of geslaagd verdiepende wyse. Te veel gedigte reik nie verby beskrywing of indrukskildering of selfs mededeling nie. Let maar net op hoe ‘n gedig soos die volgende in suggestiekrag en betekenisreikwydte afsteek by ander voorbeelde uit die Afrikaanse poësieskat wat soortgelyke materiaal tot onderwerp het (soos C.M. van den Heever se “”Voëls in die skemering” of “Die vertrekkende wildeganse”):

 

Vertrek van die kolgans

 

sirkels in die wier

sirkels in die wier

niemand het gesien

die kolgans sit nog hier

 

staan sy op een been

botstil op die rand

span sy nog haar vlerke

in die najaarsaand

 

sirkels in die wier

sirkels in die wier

iemand roep die kolgans

dis tyd vir trek van hier[.]

 

Bowendien is die bundel deurspek van beelding- en steltroebelhede. Die wilde beeldveldspronge in ‘n geval soos die volgende doen myns insiens uiteindelik ietwat komieklik aan:

 

Vlam

           

Ek is die vlam

en brand in jou

om vers te word:

 

Maak my die stroom

waardeur jou woorde

soos ligdrade gloei

 

dat ek soos Josefskleed

verweef kan raak,

‘n Moses-staf met woorde kerf

 

en waterdruppels slaan uit rots:

‘n spies wat vlymskerp tref

tot waar die Suiderkruis oopvonk.

 

Onthou my in jou gebede,

onthou my lig in jou vers

 

‘n Ander besondiging is aan beskrywende oordaad, byvoorbeeld in “Vuurproef”, “Wandelpaaie” en “Kortstondige kalligrafie” – sodat dit in laasgenoemde gedig ‘n bietjie ironies klink as die digter aan wyle Adolf Jentsch, suinig-beeldende skilder van onder meer die leegtes van Namibië, sê dat sy uit sy werk “skoon [wou] leer skryf”.

Ook wat die afdelingsamestellings betref, kry ek nie altyd die kloutjie by die oor nie. Dit lyk byvoorbeeld vir my of die reeds genoemde gedig oor die Indiaan (“Sequoya”), asook “Wildepeerboom”, wat primêr handel oor ‘n Europese besoek waarvan die spreker se “hartlief” per brief berig, dalk té weinig (of té onoortuigend) aanhaak by die Suider-Afrikaanse “oerbos”-gegewe wat in die res van die gedigte in afdeling III domineer.

En hoe pas die twee slotgedigte van afdeling IV (“Verspoelings” en “As die reën dan kom”) in by die “Diere sonder maskers”-gegewe van die betrokke afdelingtitel?

Dat met Watermerke nie die volle poëtiese potensiaal verwesenlik word wat in die rykdom aan onderwerpmateriaal en in die daarmee samehangende taalskat steek nie, is ‘n jammerte. Ewe jammer vir hierdie debuut is dat die vindingrykheid en vernuf waarmee voorgangers in die Afrikaanse digkunstradisie met soortgelyke sake omgegaan het, die dofhede daarin des te sterker laat uitstaan.

    

Bernard Odendaal, Departement Afrikaans en Nederlands, Duits en Frans, Universiteit van die Vrystaat