Posts Tagged ‘Resensies deur Marlies Taljard’

Resensie: Vuurvas (Carel Anthonissen)

Tuesday, October 17th, 2017

VUURVAS – Carel Anthonissen. (Naledi, 2017)

Resensent: Marlies Taljard

Die eenvoudige voorplatontwerp met vier brandlelies (die bedreigde Cyrtanthus ventricosus) teen ‘n swart agtergrond soos ‘n afgebrande veld, is die eerste interpretasiesleutel tot Carel Anthonissen se bundel Vuurvas. Die tweede strofe van die motto-gedig, “Gratitude” speel in op die aard en wese van die brandlelie wat presies 9 dae na ‘n brand sy blomme uitstoot:

You woke the dormant seed

that silentlty through barren

            years persisted

Ook die titelgedig, “Vuurvas”, teen die einde van die bundel bevat aspekte wat loutering en groei deur vuur suggereer. In ‘n afdeling waarin verganklikheid en sterflikheid die botoon voer, is die slot van dié gedig treffend:

ons speel kordaat met

vuur

Ook elders in die bundel word na vuur as ‘n pynigings-, louterings- en groeiproses verwys, onder andere in “Voetspoor” en “Baken” – opgedra aan oom Bey wat die spreker “in vúúr / gedoop” het. Organiese verbande word deurgaans gelê met stilte en eensaamheid as fasette van loutering en beproewing en dit is ook eienskappe wat die digterspersona wat hier aan die woord is en deur wie ons die hartklop van die bundel hoor, hoog ag. Die digterspersona is dié instansie na wie in gedigte as “ek” verwys word. Dit is nie noodwendig die reële outeur (in hierdie geval Carel Anthonissen) nie. Maar: wanneer sekere persoonlike eienskappe oor die reële outeur op ‘n flapteks verskyn, verlei dit die leser om (ten minste in sommige gedigte) die “ek” van die gedig (die digterspersona) met die reële outeur gelyk te stel. Omdat die flapteks ‘n deel van die boek is en die gegewens wat daarop verskyn deeglik deur die outeur en die uitgewer beplan is en doelbewus op daardie plek openbaar gemaak word, is dit by tekste soos die onderhawige vanselfsprekend dat daar ten minste ‘n mate van oorvleueling tussen die reële outeur en die digterspersona sal wees. In Vuurvas hoor ons die teoloog en gevoelige intellektueel Carel Anthonissen se stem duidelik deurslaan en my insig is dat die digter dalk bewus en onbewus sommige gedigte geskryf het soos dit van hom as teoloog verwag word, eerder as om na die stem van die digter in hom te luister, dalk weens die voorbehoud wat in “’The cloud of unknowing’” gestel word:

mense moet nie te naby kom nie

veral nie as jy heilige goedere moet

verkwansel of beskerm nie

want mense wat téén jou staan,

kan sien (…)

Daarom dalk dat die onegtheid in so baie gedigte deurslaan en die afloop van gedigte wat sterk begin en geweldig plofbare potensiaal het, dikwels met die dominee-weergawe eindig, soos onder andere “Onaantasbaar” wat handel oor ‘n rusie met ‘n geliefde wat dreig om die spreker te verlaat. Hiermee wil ek nie die ironiese relasie tussen die verwagting van die leser en die teenstellende afloop miskyk nie, maar op die duur bewerkstellig dié tegniek ook ‘n soort frustrasie by die leser omdat die spanning nooit ontlont word nie.

Wat beeld- en metafoorgebruik in die bundel betref, wil ‘n mens amper sê dat ons beelde en metafore uit die Bybel verwag – waarvan daar inderdaad ‘n hele aantal is. Ek dink byvoorbeeld aan intertekste soos die Samaritaanse vrou (Johannes 4:1-42) in Samaritaanse vrou, die selfverwyt van ‘n pa in Jefta se wroeging na aanleiding van Rigters 11:30-40 en die vreugde én afguns wanneer ‘n verlore seun huis toe kom in Terugkeer (Lukas 15:11-32). Maar daar is ook die sensuele beelde wat veral figureer in die eerste afdeling van die bundel “Bont krale en ‘n rok wat sing” waarin 18 vroue besing word. Daar is die vrou van die nag in Roep, die Kriptogravin wat “met ringe en ‘n omkaprok wil / dans”, maar “dwarsdeur die nag / die / aftik van ‘n staanhorlosie in / die gang” hoor. Daar is Luminitsa: “elke oggend vroeg skryf sy joernaal, / die dun en sagte uur wanneer die gode / kom” en dan die vrou wat die spreker tot selfkennis lei. Die sterk beeld van die labirint as konsep van selfkennis en spirituele ontwaking is hier gepas:

 

Labirint

 

hy wig hom saggies in by hierdie

oopgesperde oog

 

loop nog ‘n keer die afgeskeepte

reis

 

raak op die spoor wat uitboog,

draai, terugwaaier na die middel

 

verlore, maar bewus van haar

wat peinsend op hom afstap,

deurskynend in ‘n rok wat kleef

en bol

 

dan omdraai, terug, ‘n enkele

skrede saam

 

dít is die groot geheim:

 

die saamhurk in ‘n kern waar

die koninkryke daag

 

‘n lewe laag vir laag geskil word

 

met ‘n sagte bries in die gesig,

‘n rooskwarts teen die wang

 

en dan, terwyl die bome rondom

hom in kleur verskiet

 

die oopgaan van die oë

.

Wat my getref het, is die enkele gedigte met sterk primordiale beelde en simbole, soos in “Diere”:

die gevaarlike tyd is die alleentyd

wanneer die diere ontwaak en

uitkom

.

die tande slyp en geruisloos afsak

om die hart te verteer

(…)

Dit is egter jammer dat die magiese begin van die gedig as’t ware in sand wegsyfer deur ‘n byna apologetiese slot. Dieselfde geld vir ‘n gedig soos “Skok” waarin dit lyk asof die digter skrik vir ‘n kragtige emosie soos “die skuim van jou wrewel … raas in my gesig” en dit dan gou-gou met goud omfloers en mooi-praat voordat dit geleentheid kry om sy eie (vernietigende/suiwerende) loop te neem. Van suiwering deur vuur is in sulke gedigte, waarvan daar verskeie voorkom, ongelukkig geen sprake nie omdat die digter heeltyd op eiers loop en nie instaat is om sy demone end-uit te konfronteer nie. Daarenteen slaag hy egter deur aktivering van argetipiese simbole daarin om by die gedigte “Dood in die huis” en “Vreemde droom” die bisarre, surrealistiese bestaansruimte van die drome optimaal te ontgin en vol te hou:

Vreemde droom

 

hy is die eienaardige,

die een wat engele sien

 

so groot soos stadsgeboue,

en ook duiwels, swart,

geslepe, onverwags.

 

hy dra vannag die dood

weer met hom saam

 

sy eie lyk, drie dae reeds

gestorwe en stinkend van

verweer.

 

die las daarvan raak nou

te veel

 

dit knak sy rug, beroof hom

van sy asem

 

drie dae al bewaar hy dit,

bly traag om die vermaerde

kleinood prys te gee

 

die maaiers sal dit weldra kry.

 

Op dieselfde stramien funksioneer ook die ses gedigte in die afdeling “Om die luike oop te stoot” wat aan die digter se vader gerig is, ofskoon hier dikwels noodsaaklike inligting ter interpretasie ontbreek. Ek het ook gevoel dat die onderliggende drif en onderdrukte emosies wat soms in dié gedigte deur die oppervlak breek, meer oortuigende gestalte kon kry en te dikwels eindig die gedigte teleurstellend, soos “Oor onreg” waarin die belofte van blitse en onweer dreig:

(…)

maar die vonk wat jou tot bloedende arbeid

‘n hele dag gedryf het, het nou gegroei tot ‘n

vlam

.

‘n vuur wat nie langer omgee vir grensdraad

of tyd, maar saam met die koue aandwind

opstaan teen ‘n hol belofte

.

Uncle, jy het nie reg gemaak nie!

(…)

En dan volg ‘n relaas wat die leser nie verstaan nie omdat hy/sy nie weet wie Uncle is of wat hy gedoen het of waarom die vader bitter is nie … nog ‘n verspeelde geleentheid waar die onweer weggetrek het en barre aarde agtergelaat het.

Oor die algemeen bestaan die retoriese inhoud van die bundel uit verhale en indrukke wat deur assosiasies en ironieë op mekaar inspeel en koherensie in die bundel as geheel bewerkstellig. Enkele minder geslaagde gedigte oor sosiaal-politieke kwessies duik op waarin die digter egter – soos ook elders in die bundel – nie daarin slaag om die persoonlike belewenis te transendeer tot poëtiese gegewe nie. Enkelgelaagdheid bly ongelukkig in die meeste gedigte ‘n tekortkoming. In ‘n poëtiese teks soek ‘n mens na meerduidigheid, meerstemmigheid en suggestie. Daarvoor is die bundel nog te woordryk en lei grammatikale verwarring eerder tot onbegrip, soos ook die baie vae, geykte omskrywings en persoonlike voornaamwoorde waarvan die antesedent ontbreek. In ‘n gedig moet die digter instaat wees om met so min as moontlik woorde so veel as moontlik te sê sonder om die leser te verloor. In gedigte soos “Oor onreg”, “Oor geloof”, “Blind” en “Terugkeer” kon hierdie leser nie die kloutjie altyd by die oortjie bring nie, omdat noodsaaklike woorde of inligting ontbreek het. Dit is ‘n kuns om die denksprong wat die leser moet onderneem vanaf die gegewens in ‘n gedig tot by ‘n interpretasie korrek in te skat. Hiervoor blameer ek die uitgewer en die finale redakteur.

Wat rubrisering betref, is die bundel ingedeel in vier afdelings met titels ontleen aan versreëls  wat in dié betrokke afdeling staan. Die eerste afdeling, “Bont krale en ‘n rok wat sing” fokus op vrouefigure wat die digter op een of ander wyse beïnvloed of beïndruk het. In die tweede afdeling, “Om die binneluike oop te stoot” gaan dit oor onthou: van kindwees, ouers, jeug …, terwyl die derde afdeling, “Die verskriklike tamboeryn” gedigte bevat waarin kwessies soos skuld, vrees, aftakeling, geweld en magsmisbruik verreken word. Die laaste afdeling, “Kordaat met vuur” is myns insiens die sterkste afdeling van die bundel en fokus op die problematiek van oudword, aftakeling, siekte en sterflikheid.

Verstegnies gesproke het Anthonissen daarin geslaag om in ‘n eenvoudige en gestroopte styl te skryf, hoewel strofe- en reëllengte tog soms afgewissel behoort te word om eentonigheid te voorkom. Anthonissen het beslis ‘n aanvoeling vir die musikale onderbou van poësie en sy gedigte is dikwels besonder klankryk. Eindrym en binnerym, saam met alliterasie en assonansie, word met oorleg en sinvol gebruik om tegnies goed afgewerkte gedigte tot stand te bring. Waak egter teen oorstilering en ‘n gepaardgaande verlies aan segkrag. Verseindes en enjambemente is oordeelkundig beplan en lewer ‘n besondere bydrae ten opsigte van klemlegging en betekenisgewing.

Vuurvas is inderdaad – soos Marlene van Niekerk dit op die agterblad stel – ‘n “meditasie en belydenis wat die ironie en paradokse van die bestaan nie uit die weg gaan nie.” Dit is ‘n keurige bundel waarvoor ook die uitgewer geloof moet word; ‘n bundel wat nie daarop aanspraak maak om “hoë” letterkunde te wees nie, maar wat beslis geniet sal word deur diegene wat gedigte vir inspirasie en plesier lees.

Ek sluit my resensie af met my gunstelinggedig wat aangryp deur sy eenvoud:

.

Bejaard

 

vreemd tog dat jy wat my

vroeër jare veerlig kon

dra

 

diep in jou lyf en sterk

 

en sonder moeite

tot die lig gebring het

 

nou sukkel om laatnag

jou sleutel

 

deur ‘n enkel slot se spleet

te pas

 

Resensie: Hammie (Ronelda S. Kamfer)

Thursday, March 3rd, 2016

Resensie: Hammie – Ronelda S. Kamfer

Hammie, deur Ronelda S. Kamfer. (Kwela, 2016. R200; 96 pp; Formaat : 198 mm x 130 mm, Sagteband; ISBN-13 : 9780795707575, Epub-ISBN : 9780795707582)

Resensent: Marlies Taljard

boodskappe coded in die onvermoë om mekaar te troos

Omslag

Omslag

Ronelda Kamfer se derde digbundel, Hammie, wat pas by Kwela Boeke verskyn het, is ‘n huldeblyk aan ‘n gestorwe moeder. Dit is die “terugleef” van ʼn gesamentlike lewe, nie net die uitsoek van die pêrels nie, maar ook ʼn eerlike konfrontasie met die ambivalente gevoelens wat die spreker ten opsigte van haar moeder beleef en beleef het. Soos haar vorige bundels, is Hammie (ʼn sinoniem vir “Mammie”) grotendeels ʼn narratiewe bundel waarin kleinverhale wat op die moeder betrekking het, aangebied word. Die “verhale” verloop nie streng chronologies nie, maar het die geaardheid van ʼn soort gedagtestroomtegniek – dit is flardes onthou soos dit ʼn mens skielik en onnadenkend te binne skiet. Tog is ʼn duidelike struktuur in die gedigte onderling en in die bundel as geheel waarneembaar en kry die leser dikwels die idee dat gedigte met mekaar “praat”, terugverwys na ander gedigte in die bundel en selfs dat gedigte oor die grense van die bundel uitreik na die digter se vroeër werk. Geen indeling in afsonderlike afdelings kom voor nie – ʼn besluit wat die idee van ʼn enkele groter verhaal wat gestalte kry deur die aaneenvloei van kleiner verhale as onderdele, ondersteun.

Kamfer kán ʼn storie vertel – oënskynlik sonder veel inspanning vloei die woorde en kom ʼn verhaal tot stand, vertel in die minimum woorde, dikwels met ʼn verrassende of ontstellende slot. Sy skryf steeds in Kaaps met sy buitengewone narratiewe vermoë wat aan die kleinverhale ʼn besondere, orale karakter verleen. Tog beskou sy (volgens die gedig Rocco de Wet op bl. 61) Afrikaans as ʼn belemmering wat haar verhinder om “die marginalised [te] acknowledge”.

As voorbeeld van haar narratiewe vermoë, sonder ek graag twee opeenvolgende gedigte uit. Die gedig Ma op bl. 32 handel oor die wyse waarop die verteller en haar suster in haar ma se huis voortleef na haar dood. Dit eindig met die reëls: “ek dra my ma se trouringe / maar dit maak my vingers seer”. Die volgende gedig, Troupanne, op bl. 33, handel oor die geldnood wat die nagelate familie beleef en eindig met die volgende strofes:

ek wil nie sentimental wees nie

en vir niemand wys

dat ek my ma se hande voel

wanneer ek na die ringe kyk nie

om te rou is om te vervel

en ek wil nog ʼn rukkie

in die dooie dop sit

maar

ek het ʼn kind

ek is ʼn ma

en sy moet eet

ek koop vir haar kos en medisyne

met my ma se troupanne

dit is ʼn manier vir my ma

om my te help

want ek is haar kind

sy is my ma

sy moet my help[.]

Hierdie onsentimentele lewensingesteldheid wat deur die nugter vertelling ondersteun word, is reeds sedert haar eerste bundel, Noudat slapende honde (2008) ʼn kenmerk van Kamfer se poëtiese styl, soos ook haar metafoor-fondse wat dikwels byna die asem wegslaan. Dat die digter ʼn aangebore talent het vir poëtiese segging, kan nie betwyfel word nie. Dat sy haarself egter te veel op dié talent verlaat en haar gedigte nie genoegsaam afwerk nie, is egter ook uit die onderhawige bundel duidelik. Dikwels word die metafisiese aspek van die poësie agterweë gelaat ter wille van ʼn storie wat uitrafel en nie veel om die lyf het nie – baie van die gedigte is liggewigte waarin telling heelwat swaarder weeg as showing. Hoewel ek in dieselfde asem moet sê dat gedigeindes soms verbysterende waarde in terme van universele belewenis tot gedigte toevoeg! Soos gesê: die digter kán vertel!

Die verhale wat vertel word, sentreer in die eerste instansie rondom die verteller se onthou van haar oorlede moeder en bevat intieme outobiografiese besonderhede. Die bundel begin op ʼn sterk negatiewe toon, soos die verskillende motto’s van die bundel wat almal na nag of donker verwys, suggereer. Die openingsgedig, Vir die voëls (bl.15), verskaf ʼn motivering vir die “galbraak” in gedigte soos High birds (“ek is ʼn selfvernietigende fokop”, bl. 63):

ek het bloed op my hande

van al die vredes wat ek bewaar

ek het al jare weggelieg

om op te maak vir verlore tyd

maar

mens kan net soveel keer

jouself uitbrand

en oor begin[.]

Uit hierdie belydenis kan die afleiding gemaak word dat die spreker dié dinge wat sy oor jare opgekrop het, uiteindelik uit haar gestel moet kry ten einde vrede met haarself te maak en haar ware identiteit te vind – so gesien is die bundel dan inderdaad ʼn tipe individuasie wat plaasvind deur die (argetipiese) verhouding met die moeder te ondersoek en te ontleed – hoewel nie op wetenskaplik-psigologiese vlak nie, maar deur die verhouding tussen moeder en dogter teen die agtergrond van die wel en wee van ʼn uitgebreide familie op die Kaapse Vlakte te belig. Die fragmente van onthou neem uiteindelik die vorm aan van ʼn narratiewe terapie-oefening om rou (nie net oor die moeder nie!) te verwerk. Die belewenis van die verteller is in hierdie bundel net so belangrik soos die uitbeelding van Hammie as geliefde mens ten spyte van tekortkominge:

sy was my ma

en sy het my geleer

hoe om nie lief te wees

vir myself nie[.]

Tog was sy ook:

die vrou wat haar siek

leave gehou het

vir wanneer iemand

anders in die huis siek raak[.]

Soos in haar vorige bundels, is vervreemding, woede en pyn belangrike temas in die bundel onder bespreking. Een van die treffendste gedigte is Box cutters (bl. 36) waarin die verhaal vertel word van die verteller se wreedaardige aanranding waarin sy ernstige snywonde aan haar nek opgedoen het, maar die aanvallers vlug voordat hulle haar verkrag. Die reaksie van haar ouma in die slotstrofe kan onder andere geïnterpreteer word as die onvermoë van geweld om te skok in ʼn omgewing waar dit alledaags geword het. Ingeborg Bachmann se bekende woorde “Das Unerhörte is alltäglich geworden” (“Die ongehoorde het alledaags geword”) kom onwillekeurig by my op as reaksie op die slotstrofe van dié gedig met sy eksplisiete gewelddadige beskrywing:

ek het stadig huis toe gestap

toe ek die voordeur oopmaak

vertel ek my ouma wat gebeur het

sy staar vas teen ʼn dooie muur

en sê ek moet winkel toe gaan

om brood te gaan koop[.]

Die gewelddadigheid, kriminaliteit en uitsigloosheid van ʼn lewe op die Kaapse Vlakte word onder andere uitgebeeld in gedigte soos Immigrant (bl.23), Fluit-fluit in kamer 3 (bl.27), Disney days (bl.45) en Tronk-teaparty (bl.51).

ʼn Verdere ooreenkoms met Kamfer se vorige bundels is die sterk politieke ondertoon wat veral manifesteer in woede teen witmense. In Belville (bl. 85) beskryf die spreker haar afkeer van die wit vrou wat simbolies word vir post-apartheid liberales, en wat “heeltyd vir my ma [sê] / hoe ongelooflik mooi ek is / en hoe sy nie tyd het vir rassisme nie”. In Apartheid (bl. 71) kook haar bloed namens haar ouma wat vir ʼn wit man “baas” moes sê. In Volkspele (bl.68) sê die spreker:

ek is by ʼn party vol depressed

wit mense

(…)

ek wens ek was

iewers anders

iewers waar mense

nie almal mekaar haat nie[.]

Hoewel die digter seker nie die vlaag van redelose rassisme wat tans in die land woed, kon voorsien toe sy die bundel saamgestel het nie, mag ʼn groot aantal dergelike (dikwels streteotiperende) gedigte haar moontlik in die huidige politieke klimaat van ʼn groot deel van haar leserskorps vervreem. Weer eens is dit niks nuuts nie – wat hier gesê word, is al by herhaling in die digter se vorige bundels gesê.

Wat poëtiese tegniek betref, moet ek Kamfer loof vir die heerlike vloei wat meestal in haar gedigte teenwoordig is. Die invloed van Antjie Krog kom nog sterk deur, maar die digter beskik oor die talent om ʼn sterk eie stem te ontwikkel. Daar is enkele hinderlike gewoontes wat met deegliker afronding reggestel kan word, byvoorbeeld die hebbelikheid om die woord “maar” alleen in ʼn reël te laat staan. Indien dit ʼn gewoonte word, verloor so ʼn tegniek sy trefkrag. Ook word reëleindes nog nie deeglik genoeg ontgin nie: reëls eindig dikwels voorspelbaar op natuurlike ruspouses. Soos by goeie orale digters, word herhaling oor die algemeen geslaagd aangewend. Dit breek die streng narratiewe verloop wat kenmerkend is van prosa, terwyl dit stukrag, ritme en klankrykheid aan gedigte verleen in die afwesigheid van tradisionele elemente soos rym.

Soos aangetoon, maak Ronelda Kamfer in die bundel Hammie hoofsaaklik gebruik van tegnieke wat haar vorige werk kenmerk. Die tematiese materiaal is nie nuut nie – die woede teen pyn, swaarkry en rassisme is steeds nie uitgewoed nie, die gedigte is steeds hoofsaaklik narratief van aard, ten opsigte van styl is daar weinig vernuwing. Die bundel kon nie daarin slaag om my te beïndruk nie. ‘n Digter kan tog nie op een plek bly vassteek sonder om as digter en in tegniek te groei en te ontwikkel nie. Op sy beste slaag die bundel daarin om die identiteit van sowel die spreker as Hammie as gevarieerde, menslike karakters uit die verf te lig:

.

Gertruida

.

my ma is gemaak van vlees en been

haar stem is ʼn boom wat skeef gegroei het

haar oë is ʼn gewonde dier

haar neus is ʼn naald en haar liggaam

is gekneus soos vrugte onder in ʼn bak

my ma is bang dood

met ʼn stukkende hart

ek tel die glasstukkies op

en begrawe dit onder my vel

***

Resensie: Skynskadu (Christine Barkhuizen le Roux)

Wednesday, July 8th, 2015

SKYNSKADU – Christine Barkhuizen le Roux. (Naledi, 2015; R179 – CD ingesluit; pp 108, ISBN: 978-0-928316-11-7; EPUB; 2015)

Resensent: Marlies Taljard

Omslag

“There is no coming to consciousness without pain. People will do anything, no matter how absurd, in order to avoid facing their own Soul. One does not become enlightened by imagining figures of light, but by making the darkness conscious.”

Hierdie bekende uitspraak van Carl Gustav Jung resoneer saam in die titel van Christine Barkhuizen le Roux se nuwe bundel Skynskadu. In Jungiaanse psigologie (hoewel nie meer relevant in die kliniese praktyk nie, maar steeds by uitnemendheid geskik om oor literêre tekste te besin) speel die skadu-metafoor  ʼn belangrike rol. Daar word dikwels na die mens se onbewuste as sy skadukant verwys. In teenstelling met die Freudiaanse siening van die skadu as negatief, wys Jung daarop dat die skadu ook die setel van kreatiwiteit is – dink ook aan D.J. Opperman se bekende opstel “Kuns is boos”!

Die titel Skynskadu aktiveer sowel die opposisie skadu/donker-lig (wanner skyn as “glans” geïnterpreteer word), maar ook die semantiese veld van “(sins)bedrog”. Dit is gou duidelik dat die titel eweneens simbolies, in terme van lig en donker as aspekte van die menslike kondisie, gelees kan word. Die kerngegewe van die bundel word verwoord in die mottogedig – die enigste gedig in Afdeling 1 – waarin ʼn belangrike aspek van die bundeltitel aan bod kom. Chiaroscuro is die kernwoord van die gedig. Dit is ‘n skildertegniek waar gebruik gemaak word van skadu om ligter dele van ‘n skildery te beklemtoon, soos dit onder andere ook deur die skilder Michaeli Caravaggio (1571-1610) gebruik is:

 

Skynskadu

 

uit stegies armoede gehaal Michaeli

Caravaggio uit donkerte gered

tot groter doel tot hoër plig wen jy

Francesco del Monte se gul guns

 

jy teken en skakeer seuns appels peer

by kersvlam in die duister nag verskyn

essensie van die spier en vrug

chiaroscuro toon: die skadu dien die lig

 

dan dryf die lood tot waan

waardeur jy moor en self sou sterf

 

veel later sou wie kýk steeds sien

hoe deeglik git die geel vlam verf

 

Die “donker” kant van die skilder se lewe, naamlik sy misdadigheid en die moord op ten minste een mens wat metafories in sy skilderye beslag kry, was – aldus onlangse navorsing – waarskynlik te wyte aan akute loodvergiftiging. Die insig: “die skadu dien die lig” kom in verskeie gedigte in alle afdelings van die bundel voor, hoewel dit nie as ʼn deurlopende tema beskou kan word nie. Verweefdheid van metaforiese “lig” en “skadu”/”donker” word in verskeie gedigte vanuit verskillende perspektiewe belig. In refrein kom die digter tot die insig “dat groen die lig en donker deel”. Dat lig en donker nie van mekaar geskei kan word nie, word ook verwoord in die gedig verweef waarin oor die verhouding met die geliefde besin word in terme van bome wat “albei sou sonlig kry … dog in die ondergrond” met mekaar verstrengel raak: “eers in die aandwind sou hy [die tuinier] merk / twee bome het tot een geraak”. Die slot van uit dieptes gans insinueer die ineengestrengelde aard van vreugde en pyn:

ek moes die Langeberg se rotse klim

vasval in skeure en ravyn

.

voor ek die lig sou sien

wat aanleun teen die pyn

Donker/skadu as metafoor van boosheid kom slegs eenmaal eksplisiet voor, naamlik in ʼn gedig oor die skilder Chagal waarin verskeie argetipiese simbole hulle verskyning maak, soos “die rooi bok”, “die rooi haan” en “die fluitspeler” [van Hameln]. Die lig-donker-goed-boos-simboliek is een van die oudste simbole van die mensheid. Sowel Freud as Jung was kinderlik opgewonde toe hulle kennis maak met die Kabbalisme en die geskrifte van Rabbi Baer waarin hy worstel met die sentrale paradoks van die Kabballah, naamlik dat boosheid, wat die antitese van goedheid is, terselfdertyd die oorsprong van die goeie is. Die geskrifte van Isaac Luria, die sestiende-eeuse mistikus wat die kern van die moderne Kabbalistiese filosofie vorm, wys ook daarop dat die lig verskuil lê in die donker. Die insig dat donker en lig onafskeidbaar deel van die lewe en deel van mekaar is, vorm die kerngegewe van byvoorbeeld Afdeling 4 van die tersaaklike bundel, in gedigte oor die problematiese verhouding met die moeder, die spanning tussen godsdiens, ras en liggaamlikheid en in die gedig Boland-herinnering waarin die donkerte van seksuele misbruik en aandadigheid deur kennis, oopgevlek word. In hierdie gedig vind, in die idioom van die sogenaamde “nuwe plaasroman”, ontluistering plaas van die idilliese plaaslewe wat dekades lank deur Afrikaanse digters en skrywers (van o.a. jeugromans) verromantiseer is en waarin die oupa en die ouma gewoonlik ʼn positiewe rol speel:

onthou jy nog ons wegsluip uit die huis

asems onrustig warm in die skuur

ons wegkruipplek as Oupa roep

sy hande grypend op soek

 

onthou jy hoe die korrels swel

die Boland en sy ondergrond –

 

Ouma se vieruurtee ryp vrugtekoek

haar klein vergoed vir sy vergryp[.]

Die morfologies verwante woorde “vergoed” en “vergryp” is hier ʼn voortreflike vonds deurdat dit inspeel op die verweefdheid van goed en kwaad, sonde en berou en ander oënskynlike opposisies wat in die bundel as geheel meermale ontgin word. Ontluistering van die plaaslewe kom eweneens voor in gedigte soos plaas: “ʼn oes is af die dam is leeg / die nuwe droogte is in sig” en in lysie vir die dorp waarin die sogenaamde vryheid van die plaas met ironie gelaai word deur die laaste item op die inkooplys: “pakkie peds New Freedom”. Terloops, die digter se sin vir ironie is een van die sterkste styleienskappe van die bundel.

Nog ʼn belangrike tema wat telkens in die betrokke bundel aan bod kom, is dié van sosiale betrokkenheid en deernis met mense in nood. Die gedig Tohoku oor die tsoenami wat dié dorp getref het, is een van die mees aangrypende gedigte in die bundel. Die gedig is ikonies in die opsig dat die uiterlike vorm soos ʼn golf lyk. Dit eindig met die betekenisvolle reëls:

ʼn Armageddon in Tohoku

vermink die mens

se verste

dink

Ontmensliking van die mens wat aan die einde van sy lewe gekom het, is die tema van besoek aan Huis Aandgloor, terwyl in katedraal Primada, die prag en praal van die katedraal wat in die eerste deel van die gedig beskryf word, in ironiese relasie staan ten opsigte van die slotreëls oor ʼn bedelaar voor die katedraal:

ʼn vod wat vra om brood

ʼn brokkie vleesgeworde God

Ontrafeling van die skering en inslag van menslike verhoudinge, veral die verhouding met die moeder, getuig van die digter se moed om binne die liminale sone te skryf – dié ongemaklike gebied wat dikwels verswyg word omdat dit sosiaal aanvaarde kodes weerspreek en sogenaamd verleentheid vir die konkrete outeur kan skep. Die eerste 7 gedigte in Afdeling 4 fokus op ongemaklike aspekte van die moeder-dogterverhouding, waarin die truie wat die moeder brei “die surrogate van haar hart” word. Die moeder word hoofsaaklik deur die dogter onthou vanweë haar huishoudelike deugde met klemlegging op uiterlike vertoon, soos “my wit hemde se skerp nate” en die moeder se besigwees met “Surf en Sunlight / staalwol en Mister Min”, asook die handwerk waarin sy uitblink, maar “na al die jare sweer die naald / se afbreekpunte nog in my”. In bede, ʼn aangrypende liefdesgedig, word die sintuiglike ervaring van liefde in sinestetiese metafore en deur middel van ʼn tantaliserende ritme opgeroep:

bede

 

neem my waar jy ook mag gaan

al langs die Bosporus

laat ruik my foelie en anys

in Istanboel se speserybasaar

bewaar kaneel net vir die nag

 

verlok my met die geur van lokum

rooswater, bergamot en ment

lei my               lei my

wanneer muezzins roep

dra my in jou gebed

 

o neem my in ʼn derwisjdans

neem my

laat my in ʼn beswyming kom

neem my

neem my

Soos dit die afgelope jare die mode geword het, staan daar in hierdie bundel ook verskeie gedigte waarin besin word oor skryf en die skrywer (oftewel dig en die digter). Die konkrete outeur word direk by die bundel betrek deur die CD wat saan met die bundel kom en waarop Christine Barkhuizen le Roux self enkele van die gedigte uit die bundel voorlees. Daarbenewens bevat die CD ook ʼn paar toonsettings van gedigte. Hierdeur word sterk klem gelê op die orale funksie van poësie soos dit voorkom in liedere en voorlesings. Veral in ʼn drietal gedigte in Afdeling 2 word die digproses bepeins. In digter in die nanag, ‘n gedig wat aan P.C. Boutens opgedra word, insinueer die verwikkelde sinstruktuur en grammatika die moeisame, selfs veeleisende werk om ʼn gedig te maak, en teen dagbreek breek die vertwyfeling dikwels deur:

hy maak ʼn beker koffie en voordag

vermoed laas nag is nog ʼn lam geslag

Ook die daarop volgende gedig, operasie, is ʼn metafoor vir die ambag van die digter: die spreker is in haar operasiejurk op haar kwesbaarste, veral wanneer die dokter onder narkose met sy lanset na haar hart mik: “vermoede resensent”. [R]otwerk verwoord die oorbekende, stereotiepe insig van digters, naamlik dat die skryf van  ʼn gedig ʼn stadige, pynlike geboorteproses is. Wat ars poetica betref, is daar in hierdie bundel helaas min wat nuut is.

Ook wat tematiek betref, is daar min vernuwende insigte – hoewel dit natuurlik nie noodsaaklik is dat digters “vernuwend” móét skryf nie. Tog voel dit vir my asof ek weer eens ʼn ou boek besoek wat ek al dikwels gelees het. Tot die digter se lof moet egter gesê word dat haar beeldgebruik en die volgehoue sintuiglikheid wat in die grein van haar gedigte ingebed is, verfrissend is. Tog is baie gedigte te soet, te oordadig en te eksplisiet verklarend. Die steurende en ongemotiveerde gebruik van die dubbelpunt aan die begin van reëls (in navolging van Breyten Breytenbach?) is ʼn lastige truuk wat nie by die digter se styl inpas nie. Die groot aantal gedigte wat getuig van haastige, ondeurdagte afwerking, is iets wat my baie gepla het. ʼn Strofe soos “midde die grint van griffels / lei jy my langs jou op die bank” of, met verwysing na gedigskryf: “om meestal eentjie maar te baar” hoort eenvoudig nie in ʼn behoorlik geredigeerde digbundel nie. Ook nie metrumdwang soos “dynserig lug”, die keuse van slordige rymwoorde soos “by die wasgoeddraad sien sy die stof / opslaan ver anderkant die bog” of grammatikale verwringing soos “jou tong onthou die welling mals”! Nog ʼn teken van ʼn lui taalpraktisyn is die spelling van Schweinehund met ʼn kleinletter, terwyl Duitse selfstandige naamwoorde in alle gevalle met ʼn hoofletter geskryf word. (Tussen hakies: ek dink nie dat ek die afgelope 10 jaar al enige teks waarin Duits gebruik word, gelees het waarin daar nie ʼn spelfout of ʼn grammatikafout voorkom nie – wat is dit met ons taalpraktisyns?)

En dit bring my by die totale aanbod van die bundel. Soos dit so dikwels met onlangse (en minder onlangse) digbundels gesteld is, is ook hierdie bundel te lywig. Dit behoort uit my bespreking in die eerste deel van die resensie duidelik te wees dat daar ʼn aantal sterk gedigte in Skynskadu is wat weldeurdag en deeglik afgewerk is. Barkhuizen le Roux kan wel dig, maar sy het nie die ondersteuning van ʼn streng teksredakteur gehad wat, in haar eie belang, vir haar gesê het: “Kill your darlings!” nie. Veral die laaste afdeling, wat 18 gedigte oor die reiservaring bevat, is heeltemal te lomp. Die meeste van dié gedigte kon myns insiens weggelaat gewees het ten einde ʼn meer gebalanseerde digbundel te produseer. Minder gedigte beteken dikwels ook ʼn waardevolle seleksie van goed afgeronde gedigte met groter diepgang. Ook die gebrek aan die metaforiese “goue draad” wat die bundel tot ʼn geheel sou kon saambind, ontbreek tot ʼn groot mate deurdat te veel gedigte willekeurig opgeneem is en die klem waarskynlik geval het op “wat kom in?”, in plaas van op “wat moet uit?”

Ten spyte van die tekortkominge, is daar – soos gesê – heelwat om voor dankbaar te wees, soos byvoorbeeld die gedig handwerk waarin die weef van die lewenslot – a la Penelope – deur middel van sinestetiese beelde en intertekstuele verwysings uit die skilderkuns (bv. Vermeer) deurgekomponeer word:

 

handwerk

 

vrou by die venster

kies die opslaggroen

weef dit tussen die rante in

– die kleur van hoop

moet uitwys tussen skaduwees –

bou die reliëf van koppies

met inlegwerk van skildaddop

vleg wol van dagoud lammertjies

as wolke bo die strak grys klip

 

vrou by die vensterruit

dit is die oog wat soek

wat die ontwerp vind op die duur

maar dis die kleure in jou hand

wat steeds weer inslag vind

 

vrou by die weefgetou

jy wil die lot van garing rig

dog weet dis reeds beslis

die skering word bepaal

deur droogte en met skalieklip

 

 

*