Posts Tagged ‘resensies deur Tom Gouws’

Resensie: Die mooiste Afrikaanse Christelike gedigte (samest. Cas Vos)

Sunday, October 22nd, 2017

Die mooiste Afrikaanse Christelike gedigte

Samesteller: Cas Vos  [Lux Verbi, 2017]

 Resensent: Tom Gouws

Die versamelbundel as ‘n soort half-deurlatende lens

1.

In haar resensie van die digter Tom Gouws se bundel Syspoor het Joan Hambidge dit indertyd as die poësie van die smal weg getakseer, en toe kategories gestel dat, te oordeel aan dié verse van die geloof, sy veel eerder die breë weg verkies! Hierdie tipe poësie van die smal weg is dikwels helaas nie wat D.J. Opperman die “smal poort van die wonder” genoem het in sy beskrywing van die wonderbaarlike transfigurasieproses waardeur stellasies vers gestalte kry nie. Op die internet is daar letterlik duisende webwerwe waarin sogenaamde Christelike poësie floreer, maar dit is meermale baie swak gedigte. Grootse idees waarborg nie noodwendig goeie letterkunde nie. Ongelukkig is godsdienstige sentimentaliteit ‘n sware las op die digterlike skouers, en dit laat die sogenaamde Christelike vers dikwels sink in die gemeenplasigheid van religieuse uitdrukking. Daarbenewens is daar ook meermalig ‘n valse en verwronge lesersverwagting dat geestelike poësie ‘n bepaalde “mooiheid” moet hê, ‘n vangstrik waarin die titel van hierdie versamelbundel natuurlik oop-oë in trap.

Miskien is dit eerder die samesteller wat daarin getrap het, maar ek vermoed eerder dit is die uitgewer en die bemarkers wat druk uitgeoefen het vir hierdie bepaalde betiteling. Die bundeltitel is analoog aan die hoogs suksesvolle bloemlesing van Fanie Olivier: Die mooiste Afrikaanse liefdesgedigte. Maar die mooiste Christelike gedigte is myns insiens meer as ‘n onbehaaglike reklamefoefie om soveel as moontlik pienk boekies te verkoop en in die proses die Afrikaanse digters daarvoor te laat betaal. Dit hou ook nie enigsins rekening met die wesensaard van die Christelike geloof, dat dit dikwels per definisie juis nié mooi is nie. Mooi, het Immanuel Kant immers verduidelik, is nie noodwendig met subliem te rym nie (das Schöne teenoor das Erhabene). Ek verstaan die denkrigting van byvoorbeeld François-René de Chateaubriand se estetiese genié du christianisme, wat in Christelike intellektuele dogma en gestileerde liturgie die mooiheid van goddelike waarheid raaksien en vooropstel, maar dit is bepaald net ‘n versiersuikering van die bloed en mirre wat die deursigtige boeke van die ware geloof bied. Die lewe is dikwels nie mooi nie; helaas ook nie die dood nie.

Maar soos Koos Kombuis (http://klyntji.com/post/165233841243/koos-kombuis-oor-cum-geloof) weet te vertel het, in ‘n meesterlike toevalligheid van divine comedy-ironie, die spesifieke mark waarvoor die uitgewer, Lux Verbi (ongetwyfeld deur CUM geïkoniseer), met biddende hande lippe afgelek het, ‘n koïtus interruptus veroorsaak toe CUM die stapels pasverskene boeke summier teruggestuur het uitgewers toe. ‘n Mens wonder steeds hoekom hulle dit gedoen het? Omdat die mooi binneboekie nie pienk genoeg is nie?

2.

Bepaald het Cas Vos ‘n ander Christelike tas vir hierdie pelgrimsreis gepak as wat die meeste behoudende gelowiges sal kan verduur. Die waarmerkgedig van sy eie oeuvre – wat hy hier opneem – is die ontluisterende ‘die Here is my herder nie’, wat nogal veelseggend is vir ‘n bundel soos dié en sy samestellerskeuse se wyer definisie van mooi op ‘n metavlak effens opstuur, alhoewel ‘n mens betwyfel of dit enigsins só bedoel is. Desnoods vra dit vir ‘n ander tipe bril as die konvensionele Christelike perspektief:

.

Die Here is nie my herder nie,

ek kom alles kort.

Hy lei my na leegtes,

laat my bloedsweet,

bring my na ’n woestyn

sonder manna se genade

op die deinende duine.

.

Hy lei my op omweë

om sy verlore eer te soek.

Ek kruip deur donker dieptes,

my hart skommel bang;

U het u hand teruggetrek,

ek kyk vas teen u rug.

.

U laat my aan ’n kruis hang

terwyl my vyande koggel.

U ontvang my soos ’n rower,

ek is oorlaai met skuld.

Al slaan u stilte my stom,

sal ek na U bly roep,

ek, u weggooilam.

Tog is hierdie gedig, ten spyte van té gemaklike jukstaposisies, onteenseglik in die toonaard van die psalms, veral Dawid se aweregse uitsprake wat soms selfs godslasterlik kan klink as jy die eerlikheid van die hartstog miskyk. Die God van die Bybel is nie kleinserig nie, en Hy daag graag worsteling uit, soos ons met Jakob by die Jabbok geleer het, en waarvan Elisabeth Eybers in haar gedig ‘Jabbok’ dit mooi noem: God se “verpletteringsreg … wat ons verstrengeling moet besleg” (ongelukkig nie in hierdie bundel opgeneem nie).

Die vorige versamelneste van Christelike poësie, naamlik C.J.M. Nienaber & M. Nienaber-Luitingh se Die braambos brand (1987) en F.I.J. van Rensburg se Jubilate! Loofgedigte in Afrikaans (1995), was saamgestel met ‘n meer konvensionele, formele en teologies fundamentalistiese oog. Alhoewel Vos baie van hul (dikwels voorspelbare) keuses handhaaf, bring hy bepaald ‘n wyer aanbod as wat sy voorgangers gedoen het. Hy probeer dit in ‘n poëtiese, maar breedsprakige voorwoord verdedig deur te praat van  “die lang en onbekende reis” deur die versamelbundel waarop hy die leser moet “voorberei”. Die “voor-woord” doen dit helaas nie, want alhoewel hy die metaforiese konsep van die reistas van Orhan Pamuk (‘My father’s suitcase’, uit Other Colours) inspan, is die gebruik van die beeld ten opsigte van die versamelbundel taamlik oorspanne, selfs by die heilige hare bygesleep. [Ongelukkig is daar ook twee foute in die tweewoordtitel, voorgehou op p. 15 in die voetnote as In Other Colors.] Dat die versamelbundel buite die kanonieke grense van geïnstitusionaliseerde Christendom beweeg, is bepaald so, soos Charl-Pierre Naudé op Versindaba (met die bekendstelling van die bundel op dié blad) dit verdedig het. Maar Daniel Hugo se opmerking daaroor hou myns insiens méér water: “In die Christelike teoloog Cas Vos se woordeskat word die term ‘Christelik’ dus totaal inhoudloos.” (Hy bedoel dit kennelik as verwysende na die samesteller se uitgangspunt met sy bundel, en nie noodwendig verwysende na sy teologiese posisie nie.)

Die lig van byvoorbeeld Derrida en Caputo se openbarende insigte rondom “the return of religion” en die “self-revising, self-questioning mode of openness” wat dit onderlê (in Faith and Knowledge: The Two Sources of ‘Religion’ at the Limits of Mere Reason) bring ‘n moontlike teoretiese raster na vore wat besonder bruikbaar is in hierdie debat, veral as jy dit lees teen die grein van Paul Heelas en Linda Woodhead se boek The Spiritual Revolution: Why Religion is Giving Way to Spirituality, asook James A. Herrick se The Making of the New Spirituality: The Eclipse of the Western Religious Tradition. En hierdie drie ou staatmakertekste maak steeds insiggewende vensters na die ooste oop oor hierdie onderwerp: Otto se The Idea of the Holy: An Inquiry into the Nonrational Factor in the Idea of the Divine and its Relation to the Rational; Santayana se Interpretations of Poetry and Religion, maar veral Scott se The Wild Prayer of Longing Poetry and the Sacred. Maar dit dalk vir ‘n ander dag.

3.

Oor hierdie vreemde reistas van Christelike gedigte, sê die samesteller: “Al is al die gedigte in die bloemlesing nie noodwendig streng gesproke Christelik van aard nie, is al die opgenome gedigte weldeeglik versoenbaar met die Christelike oortuigings.” Dit is dan juis oor hierdie ontoepaslike titel: die mooiste Christelike gedigte waarteen ‘n klompie digters beswaar gemaak het. Ons het in die pers gelees van Daniel Hugo en Lina Spies wat ‘n probleem het met die feit dat hulle gedigte enigsins as Christelik voorgehou word. Trouens, Daniel was een van die uitgesproke nie-Christelike dog uitverkore digters wat volgens Vos “die nagte laat vonk het” om nuwe gedigte van geestelike karakter vir die bundel te lewer, en toe het Vos, die jakkals, hulle onverhoeds op skynbaar heilige grond gefop. Klaarblyklik sou die titel eers Die mooiste Afrikaanse geestelike gedigte wees, maar dan sou die samesteller perdalks as ‘n professor uit die Protestantse geloofstradisie nie die bundel kon saamstel nie. [‘n Mens vra jouself net af: Hoe kan die bygesleepte of ingesmokkelde gedigte summier deel van die “mooiste Afrikaanse gedigte” wees, as hul nog nie eens formeel gepubliseer is nie?]

Selfs al gebruik Cas Vos ‘n enkele frase van Breyten Breytenbach in die voorwoord, haal geen gedig van Breytenbach die heilige Christelike treknet nie.

En dít presies belig die problematiek met hierdie bundel. Breytenbach se totale bydrae tot hierdie bloemlesing is ‘n mooi twyfelagtige frase: “deur verkykers van trane”, maar vir seker is dit nie sy enigste Christelike saadstorting nie? As ‘n mens enigsins Wikipedia kan vertrou as breë omlysting, sê dié digitale ensiklopedie die volgende oor Christelike poësie: “Christian poetry is any poetry that contains Christian teachings, themes, or references. The influence of Christianity on poetry has been great in any area that Christianity has taken hold. Christian poems often directly reference the Bible, while others provide allegory.”

Nét uit hierdie populêre terreinafbakening as keusekriteria sou Breytenbach, ten spyte van die feit dat hy ‘n uitgesproke Zen-Boeddhis is, heelwat verteenwoordigende gedigte in hierdie versamelbundel moes kry. Sy werk is diep geanker in die Bybel as interteks, alhoewel hy dikwels sardonies die Woord met die woord probeer troef. Maar anders as met byvoorbeeld Hambidge, ook ‘n Zen-Boeddhis volgens haar eie belydenis, is hy geen ruimte tussen die Christelike digters gegun nie. ‘n Mens sou wou vra hoekom op Gods aarde nie – hy is immers die grootste van die aweregse dissipels? Inaggenome sy enorme oeuvre en veral die diep geworteldheid in die Afrikaanse leef- en denkwêreld, die religieus-kulturele kontekste van sy skryfwerk en sy inweef van Bybelse verwysings, sy hoogs interessante en dikwels amusante losgemaal met God, Jesus en die Heilige Gees, beantwoord hy onteenseglik aan die kriteria om hier ten minste op die eerwaarde kerkraad te dien.

Maar die saak is ook meer kompleks as dit, as byvoorbeeld die digter T.T. Cloete, wie se Godsbeskouing en Christelike belydenis duidelik uitdrukking vind in sy poësie, indertyd in ‘n onderhoud met Andries Visagie op LitNet, kategories ontken dat hy ‘n Christelike digter is. In hul gesprek oor die feit dat Cloete se bundel Heilige nuuskierigheid die indruk skep van ‘n religieuse, vooropstelling, antwoord Cloete: “Die bundel gaan nie Christelik-religieuse inhoud hê nie. Nee! Ek is nie ‘n Calvinistiese digter nie. […] Ek is ‘n Christen, en ‘n oortuigde een, in alle erns, maar ek wil nie ‘n Christelike digter genoem word nie.” Dit herinner my aan John Irving se boek The World according to Garp, waar daar ‘n beweging ontstaan het ná die elfjarige Ellen James verkrag is en die verkragter toe haar tong uitgesny het om nie teen hom te kan getuig nie. Baie vroue het in feministiese solidariteit met Ellen James hul tonge afgesny. As Garp die ware Ellen James op ‘n dag ontmoet, skryf sy vir hom op ‘n stukkie papier: “Hi, I am Ellen James. I am not an Ellen Jamesian.”

Die plot sickens as Cas Vos in reaksie op Joan Hambidge se besware teen die versamelbundeltitel en –prosedure dit eksplisiet uitspel dat hý ook nie homself as ‘n Christendigter beskou nie: “Ek reken, in alle beskeidenheid, myself, net soos T.T. Cloete en I.L. de Villiers, nie as Christelike digters nie, maar ek oordeel dat ek ’n digter is wat in heelwat gedigte ’n Christelike uitstraling het.” ‘n Christelike uitstraling? In alle beskeidenheid – die hemele behoede ons. Dalk moes Cas bloot net die publikasieproses summier gestop het – daar is heeltemal te veel teësprekinge in sy woorde en wederwoorde.

Geheel en al op ‘n ander punt (nié die naaldepunt waarop ontelbare literêre engele dans nie) – ‘n mens sou dalk ‘n saak kon uitmaak dat Afrikaans, benewens ‘n dwingende nasionale strewe, seer sekerlik ook ‘n gelykkloppende Christelike strewe gehad het, en dat ons ‘n Christelike tongval met die moedersmelk en die pampoen ingekry het. Die Taal is noodwendigerwys deurdrenk met die Christelike metafoor en segswyse, in dieselfde mate as wat Edward Said oor nasionalisme gesê het: “Nationalism is an assertion of belonging in and to a place, a people, a heritage. It affirms the home created by a community of language, culture, and customs; and, by so doing, it fends off exile, fights to prevent its ravages.” (in Reflections on Exile and Other Essays, p. 176). Inderdaad, in Miroslav Holub se bekende woorde: There is poetry in everything. That is the biggest argument against poetry.

Desnieteenstaande. Charles Glicksberg se omskrywing van Christelike letterkunde in sy boek Literature and religion: a study in conflict kan dalk beter as Wikipedia gebruik word om die tematiese keuse nader te omlyn: “At the heart of the religious utterance … is the awareness of the neverending endeavour to hold on to a faith that is elusive and paradoxical, a faith that cannot be grasped cognitively or verified empirically, a faith that transcends the limitations of language – above all, a faith that must be perpetually renewed if it is not to perish.” (p. 81). Die samesteller wou uiteraard so ‘n volledige diachronie as moontlik dek, maar gemeet aan Glicksberg se definisie hierbo sou ek egter ‘n groot aantal van die gedigte wat in die bundel opgeneem is, dalk uitgelaat het, want hulle is nóg mooi nóg Christelik.

[Net ‘n sydelingse irritasie: dit is jammer die gedigte word in die versamelbundel elkeen alleen op ‘n bladsy geplaas – dit mors ongelooflik ruimte en insgelyks ook geld. Daar kon amper die helfte meer gedigte geplaas gewees het as die bladuitleg anders was.]

Om die Christelike register wat die bloemlesing in sy allegaartjie nou wel uitstraal ten beste te kan beskryf, sou ek dalk die gedig ‘XLI’ van die digter M.M. Walters, uit die bundel met die mooi maar ontwykende titel, Sprekende van God, gebruik (helaas ook nie in die bundel opgeneem nie; ek haal net ‘n fragment aan):

Het ek ooit oor Gód gepraat, God sélf,

of maar net die mens se begrip van hom,

oor voorstellinge en simbole, een van die baie parallelle:

Allah, Boeddha, Christus, noem maar op,

een of ander profeet se individueel-menslike ervaring,

waanbeelde, visioene, hallusinasies, modelle

wat ontstaan uit ons so veelsydige onmag,

substituut vir oorsake wat onbekend is ..?

En alhoewel dit God is van wie gepraat word, moet daar streng gesproke eerder van Christus gepraat word, synde dat die bloemlesing as Christelik voorgehou word. (Maar dan – Olga Kirsch as Jodin se gedigte is hier opgeneem?) Miskien moet ons dan eerder sê die Christelike stemvurk van die bundel is binne die natrilling van die volgende fragment van Johann de Lange se gedig ‘Sheila Cussons: Brief aan ‘n skrywer’, in Die algebra van nood (ook nie in die bundel opgeneem nie):

Christus was nie net sommer ‘n man nie;

Hy is oneindig iets méér, oneindig iets ánders.

Hy is die Syn waardeur ons stroom

& deur Hom stroom ook, by the same token,

al die demone, alle legendes en mites,

hemel & aarde, als van watter menslike

bewussyn daar ooit nog was, is, of sal wees.

In hierdie lig gesien is al die Christelike lootjies wat Cas Vos aan die Afrikaanse digters – Moor, Jood en Mohammedaan – uitgedeel het, ewe lank. Sy uitverkiesing was per definisie nie Protestants of selfs Katoliek nie, maar goddank eerder universalisties. Love wins.

4.

Maar helaas nie alle liefde nie. Twee bydraes wat jammerlik in hierdie bundel ontbreek, is eintlik twee uiterstes wat die idiolek van die digter aanbetref, maar ook die geestelike belewenis wat met dieselfde tematiese gegewe werk, maar ‘n totaal ander geestelike beleweniswêreld veronderstel.

Alhoewel hier in die versamelbundel twee gedigte van Johann de Lange opgeneem is, is dit mooi en veilige gedigte. Maar De Lange se grootste bydrae tot die Afrikaanse diskoers lê juis in sy roekelose integrering van die lyflike en die Goddelike, sy onsubtiele growwe diskoers waarin hy vlesig van Jesus Christus praat. Hy noem dit later in ‘n bundeltitel dalk selfs Weerlig van die ongeloof (analoog aan Daniel Hugo se bundel lank terug: Verse van die ongeloof ). Hierin die hemel en aarde in ‘n verterende versvuur oorbrug; slaan hy, apokalipties gesproke, soos weerlig van die ooste na die weste. ‘n Groot deel van die bundel Vleiswond praat in tale wat Vos behoort te verlei het tot opname: sakrament, drie-eenheid, boetedoening, kommunie, hoëpriester, benediksie, bieghokkie, wywaters, kruisvaart, stigmata, houtkruis, die Onse Vader, profeet, gevlerkte engele, heiliges, en vele meer. Maar dit is skynbaar nié net “bloot ’n kwessie van geloof” (‘Stigmata II’) nie, nee:

die on-

goddelike genot

speel bes moontlik heel te gevaarlik na albei kante toe. Hier sou géén sprake durf wees van die goedkeuring van óf CUM óf God nie. En dit is jammer, want soos I.L. de Villiers êrens dit raak gesê het: “oor al ons heiligheid loop daar ’n vlieg”, altyd.

Maar weer eens – ek beoordeel dit wat nie daar is nie asof dit daar is, miskien self verlei deur die Bybelse beginsel om te roep wat nie bestaan nie asof dit bestaan. Maar lees net hierdie ontroerende gedig getiteld ‘Kommunie II’, met sy verbysterende gelykstellings, metafore en reikwydte, wat die allure van ‘n deurtastende gebed het  (helaas ook nie opgeneem nie):

.

Na die aand se brood en wyn

– die nagmaal van die vlees –

voel my vingers oor jou lyf

die opgehewe letsels van jou vrees

.

en weet dat jy gekruisig is,

dat almal van jou praat

en jy in drome elke soen

onthou as Judas se verraad,

.

dat jy in die doopsweet van die nag

weet wat ander van jou dink,

dat een, dat hý

nie uit jou glas wou drink.

.

Ek hoor jou langs my vra:

Word sonde sigbaar as sarkoom?

Skuil u Gees nie skimmig wit

in die dun kondoom

.

van my gebed? Kan U my voel

deur die fyn membraan?

Ek hoor jou laatnag huil, en Een

wat sê: Dit is voldaan.

.

Is u bloed dan ook besmet?

Hoe word ons ooit van U genees?

Is dit hoe U ‘n liggaam breek,

die bros skyf van die gees?

Dit is die vraag wat ek myself deurgaans in die loop van hierdie bundel vol Christelike gedigte van meestal nie-Christelike digters afgevra het – Hoe word ons ooit van U genees? En as jy die antwoord op hierdie ewige retoriese vraag in die heel laaste strofe probeer beantwoord kry, is daar verskeie tekste wat hul kom tuismaak in jou hart, nie net die hoëpriester van die duisternis, Walt Whitman, nie, ook die gay-ateïs Italiaanse filmmaker, Pasolini, (deur sy film, The Gospel according to St Matthew, in ‘n artikel deur Hambidge uitgewys), maar veral D.J. Opperman se grootse Christelike gedig uit die reeks ‘Kroniek van Kristien’:

.

In die tyd van geestelike dronkenskap

is haar lyf gevul met die rooi sap

wat van die geel son en die soet fontein

in haar liggaam gis en borrel soos jong wyn;

en daarvan het sy uitermate groot geswel

sodat haar lyf verby haar lede wel

en sy, volkome deur haarself omsluit,

net kommer oor: “Wat kom daar uit my uit?

In die groot honger is die kwaad

gesaai reeds met die strooiing van die saad

wat ek vermenigvuldig wek in my.”

Sy voel in haar hoe roer die rye:

“Is die pitte swart of bruin of wit?”

Dan het sy om haar sondes weer gebid.

Sy word ten volste van die groot verwag

en weet nou breek die uur aan van die slag,

en op ‘n warm somerdag het sy gedwee

haar met die loop van die vrugwaters oorgegee…

en half verstrooi sien sy hoe om haar staan

wit, bruin en swart, ‘n halwe maan,

en onbesorg eet hulle skyf na skyf

die wyn en brood van haar bros lyf.

Hierdie uitstaangedig in die Opperman-oeuvre is deel van ‘n siklus wat gebou is op die Middeleeuse Het heilige leven van Sinte Kerstine en bied ‘n profetiese versiendheid van wat die mirakelagtige moontlikhede van gemeenskaplike geloof in hierdie land kan wees. Ek sou dit bitter graag in hierdie bundel wou sien, miskien selfs in die plek van ‘Nagmaal’, uit dieselfde reeks.

Die ander groot mankament van Cas Vos se Christelike bundel is dat daar nie ‘n enkele gedig van Rosa Smit opgeneem is nie. Krone van die narsing is met die Ingrid Jonker-prys bekroon, en ook in Die begeleiding van duiwe en Die rooi veer in Vasco se hoed is daar onthoubare Christelike gedigte. Smit bied ‘n Christelike perspektief wat onder andere beslag gee aan die Pinkster- en Charismatiese belewenis, tematiek wat helaas min aandag in die Afrikaanse poësie kry, maar ongetwyfeld ‘n baie groot verteenwoordiging wêreldwyd geniet. Dit is jammer.

5.

Ek het nou al probeer verduidelik hoekom dit lyk asof die mooi-kwalifisering in hierdie bloemlesing misleidend is, ook die Christelike kwalifisering. Om dan vir ‘n oomblik stil te staan by die letterkundige trappe van vergelyking-kriterium waaraan die mooiste Christelike gedigte gemeet moet word, vra dat ‘n mens kyk na die samesteller se spesifieke keuse van tekste. Uiteraard is hierdie nie net ‘n lukrake versameling van Christelike gedigte nie, maar die bundeling word bepaald ook deel van ‘n kanoniseringsproses. Of Vos genoegsaam in die akademiese dissipline geag word om oor die Afrikaanse letterkunde só ‘n poortwagtersrol in te neem, is ‘n ope vraag. Die Christelike taksering is hoogstens ‘n tematiese keuse, maar die poëties-mooiste is twyfelagtige subjektiwiteit (veral as gedigte spesiaal in opdrag vir die bundel geskryf kon word).

Uiteraard, soos Cas Vos erken, is sy keuse van opgenome gedigte hoogs subjektief, al meen hy dit is “hopelik verantwoord”. Twee gesiene (Christelike) literatore van die (vroeër Christelike) Noordwes-universiteit het wel volgens die voorwoord “hulle wakende oë oor die versameling laat gaan”, dus was hulle nie deel van die seleksieproses nie, maar bes moontlik die twee finale keurders van die manuskrip. Vos het dus bloot as gewone digter en kennelik poësieliefhebber die reusetaak verrig om die Afrikaanse letterkunde te beoordeel uit hierdie spesifieke perspektief en dit voor te hou as die mooiste. Dat dit grootliks dus sy voor- en afkeure sal weerspieël, is noodwendig.

Die korpus waaruit Vos moes kies, is ontsaglik wyd. W.P. Rautenbach, in sy navorsing: Die Christusfiguur in die Afrikaanse poësie, wys uit dat van die aanvang van ons letterkunde in Afrikaans tot en met die studie verskyn het (1962), elke digtersgenerasie in die literêre geskiedenis deeglik oor hierdie onderwerp besin het. M.E. Bosman se latere studie: Op Hom die groot hosannas: enkele aspekte van die moderne Christelike poësie in Afrikaans (1989) het dieselfde bevind vir die tydperk sedertdien, ook Ammerentia Robinson se proefskrif: Poësieteks en Bybelse interteks (1992) wys dieselfde tendens onteenseglik uit. Gertruida Engelbrecht se insiggewende studie: Bybelse intertekste in resente Afrikaanse gedigte en lirieke, met spesifieke verwysing na identiteitsformasies in die (post)-postmoderniteit toon aan dat in die eietydse poësie en populêre liedere God en die Christelike godsdiens steeds ‘n absoluut prominente plek inneem. Op. p. 377 van hierdie studie is daar dié bevinding: “In Afrikaanse musiek, wat ook in hierdie studie aan bod gekom het, is religie dikwels nie die tema van die lied nie, maar is dit steeds ‘n belangrike verwysing en interteks. In Afrikaanse gedigte is religie steeds ‘n algemene tema.” Hierdie sterk tema vra derhalwe absoluut vir ‘n tipe samevoeging van ‘n familie gedigte in ‘n bloemlesing – dit is definitief dus ‘n aktuele bydrae.

Indertyd het D.J. Opperman in Wiggelstok dit benadruk dat die hele moderne Afrikaanse liriek staan in die teken van ‘n godsdienstige stryd. Dit was dan ook die navorsingsterrein van M.S. du Buisson se bekende teoretiese werk: Die mens-God verhouding in die Afrikaanse poësie. (‘n Vergelyking van die geestelike beskouing van ouer Afrikaanse digters soos Du Buisson dit geïnterpreteer het, en hoe dit sedertdien dramaties verander het, kan ‘n baie interessante navorsingsonderwerp wees. Charl-Pierre Naudé se uitstekende resensie, ‘Christelike’ verse vir die twyfel en die glo, op die virginaal-ontoeganklike Netwerk24 se boekeblad, is ‘n baie goeie voorloopverkenning van wat so ‘n studie kan bied.)

Daar is meer Afrikaanse digters, maar veral lewende tekste, weliswaar diep verootmoedig, helaas met leë hande, wat voor die geslote poorte van die heilige verbloemlesing staan. Ek is bewus van George Louw se donker gekweldheid oor God in die agtergrond, en hoor Freda Plekker prewel mea culpa mea culpa maxima. Ook Pieter Smit se “onwegbiddelike woord” waar hy in die township kerkhou, “waar u in die plek kom staan / van asem bloed en sweet”, hoor ek vaagweg. Ek hoor Gert Vlok Nel “in sy agteryardste agteryard … (toe) die laat-middag … chroom geword / & trein wat ysig fluit”, en ek sweer ek hoor hom prewel God se Naam sonder dat hy dit eens sê. En in die agtergrond dreun-inkanteer Totius die Psalmberymer sy Psalm 8-beryming heiligmooi met HemelBesem, Bittereinder en Die Heuwels Fantasties. En hulle harmonieer met P.W. Buys uit die Dopperhemel se sober Gereformeerde verwondering oor God, en met Koos Kombuis se vrank stem wat Petrus poëties namompel in sy gedig ‘hemel’ op die album dertien – “Kom maar binne. God nie godsdienstig. God liefde.”

Mea culpa. Na regte moet ‘n mens die onderhawige bundel beoordeel aan die gedigte wat wél daarin opgeneem is, maar met versamelbundels kan dit tog glad nié so werk nie. Die proses van beoordeling is meer soos die eerste strofe van die klassieke gedig van Hughes Mearns, ‘Antigonish’:

Yesterday, upon the stair,

I met a man who wasn’t there

He wasn’t there again today

I wish, I wish he’d go away…

‘n Mens kyk nou veral na wat NIE daar is nie, wat dan wel daar is, of soos Cloete dit in ‘n gedig (ook nie hier opgeneem nie) mooi benoem het as die aanwesigheid van die afwesigheid. Die begeesterde Christelike én nie-Christelike leser soek na veel meer as wat die bloemlesing uiteindelik bied, veral omdat die samesteller die poorte, by spreke van wyse, onchristelik wyd oopgemaak het. Ek soek byvoorbeeld Jeanne Goosen se schackerige gedig, ‘Let it be’, wat ek vermoed nog net bestaan op die grond van die genade dat dit baie lank terug in die vergetelheid van Rapport verskyn het (en uiteraard nie hier ingesluit is nie):

Ek sit op die stoep. Die aand kom af

Die driepootbrak huppel huiswaarts

Christus kom sit aan met sy vuil voete

en geblowavede hare

Hy breek die brood. Ek is moeg, sê hy

en ek bring vir hom ‘n skottel water vir sy voete

Hy skop sy sloffies eenkant

Niks is meer heilig nie, sê hy

Hulle ploeg nou atoomafval in mý woestyn

Let it be, sê ek. Let it be en ek skink sy glas vol wyn

Sorry, sê ek, maar Tassenberg is al wat ek het

By the way, jy‘s reg niks is meer heilig nie en dit maak my sad

Hoe voel jy, vra die meester. Hoe voel jy regtig?

Ek lag. Wil jy regtig weet

Praat met my, sê hy. Hoe voel jy regtig?

Wat kan ek tog sê. Alles is in sy moer

Dit help nie om ‘n woord daaroor te tjank nie

laat staan nog bid. Ek meen

my broer se as is in ‘n fles somewhere in Stikland

hy stamel sonder klinkers maar ek kop wat hy probeer sê

Let it be, sê die meester. Let it be al huil jy bloed

Die oordeelsdag kom ook en my pa slaap nie

.

Ek kop, sê ek. Ek kop alles

maar soms verlang ek na die ou dinge

soos die mooi droewe woorde van jou daddy

Goed soos regverdigheid en ewigheid en geluk

Ja, sê die meester, dis ‘n lang wag maar hy sal sy woord hou

Ek maak ons glase weer vol

Sorry weer ‘n keer, maar Tassenberg is al wat ek het

en waar dit vandaan kom is daar nog baie

so moenie skaam wees nie

Cheers

Daar‘s baie dinge waaroor ‘n mens jou ook kan verheug, sê die messias

maar los dit vir eers

Sit daar vir ons ‘n song op, vra hy

Ek doen

Somewhere over the rainbow sing Judy Garland

Ek breek ‘n stuk brood en voer die meester

‘n Mens moet eet ook, sê ek

and that is no bloody maybe

Soms is ek bang vir jou ou dad, sê ek

hy stuur reën maar ook goed soos droogte wat diere laat vrek

Let it be, let it be, sê die messias

Eintlik verdien aardlinge niks. Maar daar is goeie goed ook

Vat nou vir Judy Garland, sy‘s tog meer as reën of droogte

Selfs een soos daai ou Patience Strong

wat sy soms tussen die lyne kwytraak

Many a true word is spoken in jest

Maar dis julle klomp, julle wat niks met rus kan laat nie

wat van die wêreld so omgekrapte onheilige plek maak

Dis julle, you must let things be, you must let it be, let it be!

Dis net, sê die meester, dis net . . .

Ag, nou weet ek ook nie meer wat ek wou sê nie

Is daar nog Tassies?

Ek soek dus dalk, soos Peggy Rosenthal dit mooi verwoord in haar boek: The Poets’ Jesus. Dit sou byvoorbeeld netjies pas rondom ‘n teks soos ‘Die geloofsbelydenis van ‟n afvallige”’ van Lina Spies (nie hier opgeneem nie):

Ek glo in die skeppende God

van die wordende heelal

wie se naam te heilig was

om uit te spreek:

Jahwé, die God van Israel,

wat ‘n Vader geword het

vir Jesus van Nasaret,

die wonderskone boodskapper

van die onmoontlike liefde,

deur wie God my vader

maar ook my moeder is.

Ek glo in die Heilige Gees

wat mense in alle tye

inspireer tot werke

wat die stempel dra

van die ewige.

Ek glo dat omdat ek lewe

ek aan alle lewendes

sorg en deernis verskuldig is

en ek glo dat as ek sterf

ek opgeneem sal word

in die durende siklus

van vernuwing en verval

en dat die lewe triomfeer

in elke geboortekreet

omdat die lewe magtiger is

as die dood.

Maar meer as alles soek ek, Cas Vos, die één gedig wat hierdie bundel móés bevat het, die mees onskuldige, rein, veelvlakkige, digterlik briljante Christus-gedigte in die ganse Afrikaanse letterkunde: D.J. Opperman se ‘Sondag van ‘n kind’. Maar hy is nie hier nie. Helaas.

Ek is wel baie, baie bly dat Coenie de Villiers se pragtige gedigte in die bundel opgeneem is, en ek hoop van harte dit vind ook ‘n weg tot in Groot Verseboek. Maar ek soek tevergeefs na Amanda Strydom se lieflike en suiwer Godstaal.

‘n Mens sou verder kon pieker oor die Afrikaans in Die mooiste Afrikaanse Christelike gedigte, as daar ‘n paar (soms flouerige) vertalings ingegooi is, en daar dan geen enkele verteenwoordiging is van byvoorbeeld Uys Krige se singende Afrikaanse vertalings van Jorge Mateus de Lima en Murilo Monteiro Mendes nie.

Maar ‘n mens hoef nie die vaatjie uit te drink om te proe hoe proe die wyn nie. Daar sal altyd miskende heiliges wees.

6.

J.P. Spies het in ‘n artikel getiteld: ‘Intergedigtelike konteks’ (in F.I.J. van Rensburg, se Die kunswerk as taal ‘n uitdrukking gebruik wat hierdie Christelike versamelbundel raak beskryf. Dit is ’n “soort half-deurlatende lens” (p. 106). Dit is bedoel om soos Eugène N. Marais se woord so wyd soos die Heer se genade te wees, en daarom nooi dit byvoorbeeld Loftus Marais cocky met ‘n catsuit in en laat hom vermakerig voor God paradeer, maar dan sal ek ander wat nié hier verwelkom is nie, ‘n verleë kniebuiging na God se kant sou wou sien maak. Ons het van M.M. Walters die geharde ateïs en provokateur van God geleer:

God sélf, die objektiewe, werklike, die Één

wat skuil gaan agter ons metafisiese projeksies,

bly op geen enkele wyse te benader.

Ek het in ‘n resensie van ‘n vroeëre bundel van Cas Vos gesê hy ken bepaald die alfabet van geestelike geletterdheid, maar dalk het sy ensiklopediese kennis van die Afrikaanse digkuns hom bietjie in die steek gelaat; miskien ook genade vir die ware weggooilammers.

Ek sluit die resensie af met hierdie absoluut aangrypende gedig van Joan Hambidge, ‘Huisgodsdiens’, uit haar bundel: En skielik is dit aand (ook nie in hierdie versamelbundel opgeneem nie):

Vanaand bid my vader

voor die Here God

om genade, liefde.

Oopoog kyk ek na hom,

my vader,

en sy kinderlike geloof.

Eens het ek dit verloor,

om nou opnuut in God te glo.

Van ateïsme en agnostisisme

teruggekeer na die huis

van die vader:

om te bid soos my vader

om liefde, genade

vir my verbrokkelde gesin

vol windstreke,

dwarshede,

Boeddhisties aanvaar.

Uiteindelik verbind

in klotsels bloed,

dikker as brakwater.

Ek sou dit so graag anders

wou hê,

Vader.

En die vraag, na al hierdie sange, toesange en teensange, al die histeriese hallelujas, hoon en hosannas op Hom, is nog stééds nie beantwoord nie: Hoe word ons ooit van U genees?

.

.

Resensie: Uittogboek (Johan Myburg)

Monday, July 10th, 2017

Uittogboek. Johan Myburg. Protea Boekhuis, 2017.

Resensent: Tom Gouws

Bundel van resonante grootsheid

Johan Myburg is ʼn digter wat hom langsaam haas – hy word bepaald nie deur ʼn publikasiewaansin gedryf nie. Vanaf sy eerste buiging in 1984, met Vlugskrif, publiseer hy pas sy vierde digbundel, dus vier volwaardige bydraes in drie-en-dertig-jaar. Van hierdie eerste bundel het André P. Brink en T.T. Cloete in resensies gesê dit is ’n beskeie debuut waaruit belangriker werk nog kan voortkom, al is die meeste tekste bloot “verskristalle” en “vlugskrifgedigte”. Dit het die digter ’n verdere elf jaar geneem voordat sy tweede digbundel, Kontrafak, in 1994 uitgegee is. Die rypwordingsproses wat hy die gedigte gegun het, het die digter enorm gebaat. SW van Zuydam skryf in Tydskrif vir Letterkunde dat die digter se eerste twee bundels – veral wat kwaliteit betref – heelwat verskil. Wyl daar in Vlugskrif groot gebreke was, “getuig Kontrafak van ’n besondere rypheid en vaardige digterskap”.

            Van eertydse “poëtiese notisies” (PD van der Walt se mooi formulering), wat soms selfs vir die resensent na aforistiese strooibiljettaal klink, beïndruk die digter nou met woord- en beeldpresisie asook ʼn fyn formuleringsvermoë. In Die Volksblad takseer Joan Hambidge die digter as “’n trefsekere, helder stem”. Vir hierdie bundel word die Eugène Marais-prys van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns vir 1995 dan ook toegeken.

In 2008, ná veertien jaar van digterlike stilte, verskyn Myburg se derde bundel, Kamermusiek, by Lapa Uitgewers. Daniel Hugo meen op Litnet dat dié digteks die hele poëtiese register bestryk, en dat dit “’n ryk en resonante bundel” is. Andries Visagie se oorsiguitspraak in Beeld wys uit hoe daar onteenseglik ʼn stygende lyn in Myburg se oeuvre is; “en met elke nuwe bundel maak sy poësie ’n stewiger indruk”. Inderdaad is dit die geval.

En nou, nege jaar ná sy vorige bundel, verskyn Johan Myburg se vierde en jongste bundel, Uittogboek. Maar dit was absoluut die wag werd, en bevestig Visagie se stelling met onderskeiding. Hierdie is ʼn bundel wat kop en skouers uitstaan bo die digter se vorige werke, ʼn werk wat ʼn besonder beduidende faktor in die heersende digterlike diskoers is.

2.

Myburg is ʼn digter wat onderlê is in verskeie wetenskaplike dissiplines, onder andere die teologie, filosofie, psigologie asook die beeldende kunste. Dié diversiteit en veral belesenheid vind wonderbaarlik neerslag in sy poësie. Inderdaad is dit waar soos die begeleidende uitgewersbrief oor die bundel opgee: dit getuig van tematiese en stilistiese verskeidenheid en intellektuele diepgang. Die voorgestelde lesersprofiel word voorgehou as “intellektuele lesers”, en bepaald vra die teks ʼn volgehoue bemoeienis van die leser. Daar is duidelik ʼn sprekende subjek in hierdie bundel aan die woord wat hoogs sensitief kyk na die detail van alle dinge, wat ʼn bepaalde literêre estetiek aan sy belewenisse gee, en sodoende sy binnekamerwêreld aanbied as ʼn geskakeerde perspektief van soms duiselingwekkende omvang. Maar dit maak sy poësie nie noodwendig hermeties geslote nie, alhoewel dit dikwels ʼn ingeligte leser veronderstel. ʼn Mens sou kon sê, à la Germanicus: in hierdie bundel “praat drie: Latyn, en groot, en sot” (waar sot dui op die boertige element).

In die jaar 2000 verwerf Myburg sy D.Th.-graad aan die Universiteit van Suid-Afrika met ‘n proefskrif oor Deconstructing Identity in a Landscape of Ideology, Culture, Belief and Power, ʼn studie wat bepaald ʼn rigtinggewende stemvurk bied vir ʼn bestudering van Myburg se digterlike werk. Die digter is ook veral bekend as joernalis en kunskritikus, met veel gepubliseerde en radiobydraes oor die skilderkuns, musiek en letterkunde. Johannes (My)Burg woon en werk in Johannesburg, ʼn stad waaroor verskeie gedigte in Afdeling IV van die nuwe bundel handel.

3.

Die Afrikaanse letterkunde se gesonde bejaardheid het die laaste jare velerlei digters gelewer wat volgens populêre literêre beoordeling laatwerk van belang lewer. As jy waag om sestig te slaan, word jy literêre pensioen toegeken – o alla Sassa, wat het ek gemaak! Johan Myburg bevind hom nou hier: “Hoe verklaar ’n mens sestig jaar op papier?” (‘Kodisil’, p. 70). Die antwoord hierop is nie voor die hand liggend nie, en neem ʼn ganse bundel, en ʼn lewe ter oorsig, om te antwoord.

Ek persoonlik verkies om soos Breytenbach in sy bundel: die na-dood (die singende hand se oggendboek-hierinneringe) te sê dat “dit te laat is selfs vir laatwerk die kalf is klaar deur die kerk en hy’t nog in die koster se fyntuin gemis ook”. Verraai Uittogboek se titel straks dat Myburg reeds, soos Stephan Bouwer militêr gesproke dit genoem het, aan die uitpasseer is?

            Myburg sê dit in sy derde bundel (s)waarder as wat dit hierbo gestel is: “My memoires is terugskouend blote tanatografie.” (p.13). Op nét die volgende bladsy noem hy homself onskroomvoetig “’n nekromant” wat dubbelsinnig skryf oor “die ylte van oorwintering” (p. 53). Noodwendig roep die titel: Uittogboek die spesifieke transisie op wat die digterspreker vroeër in sy oeuvre op ʼn meer bedekte wyse tog reeds uitgespel het. Maar in hierdie volgende gedig, die uitsonderlike ‘Prosopopeia’, word dié onverwagte gewysigde reisgidsplan pront aangebied:

En nou weet ek my hart wás ligter as ’n veer.

Ek het Anubis nie oor my sien buig nie, nie

gevoel hoe ek oopgeknip en ingesout word

nie, nie hoe ek opgewen word in meters lap

nie. Ek was onbewus van die 72 dae waarin

my goed – op my bestelling – aangekarwei

is, byeengebring is, georden is om ’n ewigheid

lank as proviand te dien. Dit weet ek want

ek het notas daarvan gemaak, laat opteken

in die Uittogboek – dié een wat ek indertyd

op skoon papirus laat uitskryf het: kwotasies

as ’n soort gids deur die git van die onbekende.

Nou weet ek my hart was ligter as ’n veer

op Anpu se skaal. Dis meer as blote eggo

wat ek hoor in kis op kis op kis: Ek hoor my asem jaag,

ek hoor my murmel waar ek kiertsorent

nooit aan die slaap kan raak nie, die dood nimmer

ongedaan kan maak nie. Ligter as ’n veer.

Die gedig gebruik die oernarratief uit die Egiptiese mitologie wat vertel dat die hart by afsterwe aan Osiris oorhandig word, wat dit op sy beurt weer op ʼn weegskaal plaas waar dit geweeg word teen die gewig van ʼn wit veer van Ma’at, die veer van waarheid in die onsterflike realm. As die hart van die siel geweeg en ligter as die veer bevind is, word die siel in die ewige heerlikheid vrygestel. As die hart swaarder as die veer weeg, is dit op die vloer van die Saal van Waarheid gewerp, waar dit deur die god Amenti verorber is. Maar, die insetvers van die gedig bied reeds die onafwendbare uitslag – “En nou weet ek my hart wás ligter as ’n veer.” Drie keer in die gedig word hierdie refrein herhaal as ʼn getuie wat vasstaan – die dood word juis oorwin deur die prosopopoeia.

ʼn Prosopopoeia (προσωποποιία) is ʼn retoriese troop waardeur ʼn spreker of skrywer met ʼn gehoor kommunikeer deur hom/haarself as ʼn ander persoon / saak / karakter / stem / objek voor te hou. Die term word letterlik uit die Grieks afgelei uit die wortelwoorde prósopon (gesig/persoon), en poiéin (om te maak, op Engels: workmanship, verwant aan poiēma, waarin ons die woordjie poësie maklik kan herken.) En viola! Skielik is dit duidelik – die digter het ʼn meganisme gevind wat die dood kan kierang, en dit is niks anders as die digterlike skryfveer nie! Quintilianus skryf in sy Institutes of Oratory (Bk. IX Ch. II) oor hierdie troop, dat dit gebruik kan word “to bring down the gods from heaven, evoke the dead, and give voices to cities and states”. Hier gebeur dit inderdaad presies so.

            Soos DJ Opperman in die slotgedig van Komas uit ʼn bamboesstok, ‘Tot siens’, ʼn prosopopoeia ontdek het wat God agter maskers kan loof (en hoeveel hooggeëerde geleerde weleerdes het dít nie misgelees nie!):

Boelala! Ek hang jou kop graag teen die muur

as trofee, nog ʼn gipsgesig wat moet getuig.

Laat daardie lippe wat formaliteite ken,

dan vir oulaas as heildronk ietsie prewel:

Deo Gratias. Amen. Amen.

In Ian W van Rooyen se baie insiggewende D.Phil-proefskrif (Universiteit van Kaapstad), getiteld: A Methodological Exposition of the Characterisation of D.J. Opperman’s Komas uit ʼn Bamboesstok in terms of Relevance Theory and the Contemporary Theory of Metaphor, skryf hy die volgende oor sy navorsingsbevindinge: “Through another conceptual leap the target domain ILLNESS is replaced by the domain POETRY hence still maintaining the war metaphor. Opperman who was previously the subject under attack by illness is now the war-hungry warrior wielding the weapon, his pen, reviving his art, in his own language, Afrikaans.” (pp. 177-178). Alhoewel die scenarios in die twee bundels uiteraard nie identiek is nie, is daar groot ooreenkoms, veral op ʼn uitgebreide metaforiese vlak. Nes Opperman die verganklikheid triomfantlik oorwin, en die dood letterlik ont-masker as “skyndood”, vind Myburg lewens-ink in die skryfveer as mee(r)sprekende metafoor.

            In die gedig op p. 14, met die dubbelsinnige titel: ‘Keiser, buite homself’, word die substans van die vorige paragraaf poëties verdig:

           Loop haal

iemand wat die onbekende vir my onder taal

kan bring, dié goed wat ek vermoed bestaan

maar nie kan sien nie, die goed wat waan

voed as dit nié bestaan nie.

As niemand iets kan lees

nie, gee ’n stuk papier aan en ink dat ek teen die vrees

in kan skryf. Miskien gee skryf my die vermoë

om die dood tegemoet te gaan met oper oë.

Sien ook die vernuftige, amper terloopse apokoiniese rympatroon hierbo raak. In ʼn bundel waar rym ʼn absoluut bepalende rol speel, demonstreer dit by uitstek die prosodiese vermoëns van die digter. ʼn Ondernemende student kan met veel vrug die kamermusiekmiddele van die digkuns (rym, ritme, alliterasie, assonansie, musikaliteit oor die algemeen) in sy oeuvre ondersoek – Myburg is ʼn meester hiervan (soos Cecile Cilliers ook indertyd in ʼn resensie uitgewys het). Rym spesifiek speel in dié bundel ʼn groot rol om dít wat verbrokkel en degenereer sinryk te bind en te verbind. Dit bring ook mee dat die dikwels lang, prosaiëse versreëls ʼn melodies en liriese inslag het. In die gedig ‘MB3’ verduidelik hy:

Ek hoor hoe woorde ander

woorde lok hoe klank as lokaas ritme nader roep

hoe teksture teks versin en pleks van prosa

’n vers begin.

Die slingerende versreëls word onteenseglik die ritmiese en rymende dubbelspoor van ʼn ware ministreel. (Terloops: Die gedigte met die onnatuurlik lang versreëls, amper soos by Octavio Paz, in Afdeling VIII, is ʼn absolute kragtoer.)

Kyk hoe mooi word rym gebruik om enkelheid en alleenheid in die volgende gedig, ‘Deir al-Qamar’ ikonies te demonstreer, waar die tradisionele konvensie van die paarrymende koeplet verbreek word, maar dit oor strofe-afstande heen wél rym. Die buitestaander word sodoende deur sy vers in ʼn onbekende tongval deur ʼn verbeelde integrasie met die veraf omgewing getroos:

Daar slaap vannag in hierdie stad mense

wat ek nie een ken nie. Hulle trek luike

dig, knip ligte uit en droom in ’n taal

waarvan ek net buitelyne snap. Dis stil. Struike

blom doer onder dalk welriekend in die donker.

Ingeërker in my mandaloen hoor ek hoe ’n kring

swart sipresse afgeëts teen ’n Arabiese nag

soos swart tonge glossolalies sing.

ʼn Eenvoudige maar kragtige, veelseggende gedig soos hierdie, met bedrieglike diepgang soos helder bronwater, toon onteenseglik die statuur van digterlike vermoë. Elke sintuig word sonder inspanning gebruik om die aanwesigheid van gemis gestalte te probeer gee. En uiteindelik word die gedig die metgesel in die vreemde wat in staat is om die dood (= swart sipresse) en die gepaardgaande groot stilte te wéér. Die gedig word die kamermusiek van die spreekwoordelike 1001 Arabiese nagte, die klassieke oorgelewerde Persiese verhaal van Scheherazade. Sy was gekies om vrou van die keiser te word, maar die keiser het geglo alle vroue is ontrou, en ná die huweliksnag het hy elke nuwe vrou laat onthoof.  Scheherazade het egter ʼn plan gehad, en met haar huweliksnag het sy vir die keiser ʼn verhaal begin vertel, wat sy aandag só gevange gehou het dat hy haar laat lewe het om tog dan die volgende aflewering te kon hoor. Só het sy vir ʼn duisend nagte die oorrompelende verhaal laat ontvou, én bly leef. Op die duisend-en-eerste nag het die keiser afgesien van sy plan om haar te laat onthoof.

Michel Foucault, in sy versamelbundel: Language, Counter-memory, Practice (p. 58), sê hieroor: “And in this privileged night … a space is opened”, wat bepaald die dood ophef, en ons laat instap in die ontvouende ewigheid van lewe. Grootliks is dít die versweë doeleinde van Uittogboek – dit is nie ʼn uittog na die dood nie; dit is bepaald ʼn uittog na die lewe! Die konsummasie van die geskryfde is die metaforiese ruimte wat geopen word sodat die dood opgehef kan word. Sodoende vind jy “die argitektuur van geborgenheid. / Om tuis te kom.” (p. 31).

Om saam te vat, soos dit duidelik in die gedig ‘MB3’ verwoord word:

Ek voel my vingerpunte tintel

ek voel hoe kry ek lyf ek kry die snuf van skryf en skryf

myself die lewe in, en meteens myself daaruit.

Die titel van die gedig, ‘MB3’ (p. 30) slaan op die literêre filosoof Maurice Blanchot, wie se denke oor die dood en literatuur Myburg duidelik beïnvloed het (gaan lees byvoorbeeld:  Blanchot & Ann Smock se L’écriture Du Désastre, 1995), maar die digter volg dit nie noodwendig na nie. Blanchot noem byvoorbeeld die dood “the impossibility of every possibility”, presies die teenoorgestelde as Heidegger se konsep van dood as “the possibility of the absolute impossibility” van Dasein. Die perspektief wat Myburg in Uittogboek voorhou, is veel nader aan Heidegger se beskouing. [Die geleentheid ontbreek hier om in te gaan op die interessante tegniek wat Myburg in dié drieluik, waarvan bogenoemde gedig deel is, inspan. Hy gebruik die voorletters MB, wat allereers net sonder verwysing aangebied word, en dui só op die universele gestalte; dan, in die tweede gedig, verwys dit na Marthinus Beukes, die literator en filosoof; en in die derde gedig word Maurice Blanchot as persona verdig. Hierdie doeblering van karakteristiek word ʼn literêre procédé wat nie net belangrike digter/skrywer/-filosowe huldig nie, maar ook ʼn generiese virtuele beeld vorm waarin mensdommes (soos die Groot Sagmoedige Reus dit sou noem) ewige gestalte kan verkry, en sodoende viral bly! In die gedig ‘Memoires’ word dit as volg begrond:

dit is dié enkelinge wat soos bakens

deur die eeue uitstaan waarop ek

sal steun, én die periodieke onsterflikheid.]

Die Chinese duffelsak op die voorblad is ʼn ikoon van tydelikheid en transisie. Dit word in die sesde gedig van die reeks ‘Fremdkörper’ spesifiek “geruite China bags” genoem, duidelik “sakke, gemaak vir migreer” (p. 21). Die digter kan goedsmoeds saamsing: All my bags are packed, I’m ready to go … Maar hierdie bagasie dra geensins net aardse kommoditeite nie, maar word die somtotaal van “wie ek is”:

Hier staan ek. Ek kan nie anders nie. Met ’n boel bagasie

rondom my gesprei, wat mettertyd gedy het en nie meer

in koffers pas nie. Dié berg ek in geruite China bags wat

tot barstens toe bult, bly ooppeul, by die nate verweer

en rafel. Deur die plastiekmaas lek plek-plek wie ek is,

al die eienskappe wat my op die oog af konstitueer:

wit, man, nie eens meer middeljarig nie, bloot net oud,

op my tong my liewe gutturale taal waarin ek leer

praat het, jare gelede in ’n dorp waarvan die naam nog

net op papier bestaan. In sakke, gemaak vir migreer,

skuil my familie se geskiedenis, my afkoms – ingebed

in stoere geloof – my kultuur wat ek soms wil negeer

dalk omdat dit my soos ’n handskoen pas, die vergrype

van die verlede wat die lewe van soveel mense geruïneer

het, die vergissings van die hede. Dis g’n land vir ’n ou man

dié, nog minder vir een met só ’n pakkaas. Sal ek probeer

pluk aan die spul, poog om dit belyn te kry vir ’n beplande

vaart? Ek voel Bisantium wink – die wil om nie te stagneer

nie. Hier sal ek bly staan, solank ek voortdurend kan bedink

hoe ánders om vreemdheid as die voorhande te formuleer.

Myburg kry dit in die bundel reg om hierdie “uittog”, hierdie “beplande vaart” weliswaar totaal anders te laat verloop as wat ʼn mens tradisioneel verwag, en die feit dat hy sodoende vir homself die dood oortuigend kan transendeer, is waarlik ʼn pluimpie in sy digterlike hoed. Hierdie denkmodus van “gewaande onsterflikheid” wat in die dromende denke van die digterspreker onverpoosd gedy en waarin hy ongestoord kan voortleef, verkry ʼn universele aanbod in die gestalte van die vlugtelingseun Alan Kurdi:

Op drie het klein Alan Kurdi

’n argief betree wat sterflikheid oorskry ’n soort

spektraal met ’n geheue wat onverpoosd gedy.

Die tog oorleef het hy nie. Tog leef hy ongestoord,

digitaal en postuum, in gestoorde stories voort.

Hierdie hartverskeurende foto is van ʼn driejarige Siriese seun wat op 2 September 2015 in die Mediterreense see verdrink het. Sy gesin het probeer om tydens die vlugtelingskrisis Europa te bereik, en hy was ʼn slagoffer wat dit helaas nie oorleef het nie, maar deur sy dood en perpetuele verskyning op die internet én in die gewetegeheue van ʼn mensdom, het hy bepaald ʼn ruimte geskep “wat sterflikheid oorskry”.

Die stellinginname van die episode en agonie hierbo is ʼn baie goeie voorbeeld hoe Myburg verby sy tradisionele Christelike beskouing gegroei het, wat dikwels ontsaglik baie aan die filosofiese en teologiese denke van Ludwig Wittgenstein herinner (daar is ook ander interessante ooreenkomste, wat ʼn mens gerus kan ondersoek). Net twee uitsprake van Wittgenstein om die verband met hierdie bundel uit te wys:

  • “Death is not an event in life: we do not live to experience death. If we take eternity to mean not infinite temporal duration but timelessness, then eternal life belongs to those who live in the present. Our life has no end in the way in which our visual field has no limits.” (Tractatus, 6.431)
  • “To believe in God means to see that the facts of the world are not the end of the matter.” (Notebooks 1914-1916, red. GH von Wright & GEM Amscombe, p. 57).

In ʼn onderhoud wat Alrika Heefers met Myburg in Die Burger (24 Junie 1995) voer, maak hy dié belangrike stelling: “Ek dink die mens reageer volgens oerpatrone en daarin stel ek belang. Die dood is deel daarvan. En dit ondersoek ek graag. Miskien is daar ’n sentrale boodskap in my boek, naamlik dat die dood nie die einde van alles is nie, maar net ’n ander soort lewe is.” Alhoewel hy dit oor Kontrafak sê, is dit dié spektraal van denke wat uiteindelik die persoonlike (r)evolusie van lewensbeskouing in sy werk ten grondslag lê. Myns insiens is dit ʼn grootse bydrae tot die geestelike diskoers, die onvoltooide groot gesprek, in die Afrikaanse digkuns.

5.

Daar is veel, veel meer om in hierdie bundel oop te dek, en ʼn resensie laat geensins reg daaraan geskied nie. Laat my asseblief tog toe om net in die verbygaan die volgende sake aan te stip:

  • In ʼn interessante onderhoud wat Philip John met die digter gehad het, toe hy indertyd nog in Oos-Londen gebly het (http://www.nmmu.ac.za/onseangeltjie/myburg.htm), skryf hy dat bo die voordeur van die digter ʼn bekende aanhaling uit die Middeleeue in groot letters gegraveer is: “olla vogala hebban nestas …”. Dit is ‘n kanttekening van ‘n monnik in sy Latynse Bybel, bes moontlik die eerste variasie van Middelnederlands: “Hebban olla vogala nestas hagunnen, hinase hic enda thu” (“Het al die voëls neste begin bou, behalwe ek en jy?”). Die nes, of dan die binnekamer, en die ontvouende landskap daaromheen, veral die tuin, speel byvoorbeeld ʼn groot rol in Myburg se werk. In ʼn ander onderhoud met Beeld (9 April 2001) gebruik hy die mooi woord “tuinerye”. Daar skuil ʼn ontdekking van paradyslike aard in hierdie kode. Landskap as uitdrukking van die self, die konstruksie van die buiteruimte waarin die ek tot gestalte kom, die bedreiging van daardie territoriale gebied (kyk byvoorbeeld die gedig ‘Sentripetaal’, wat handel oor die vrese rondom huisinbrake in die eietydse Suid-Afrika), en ander fasette, maak dit ʼn boeiende ekskursie, veral as dit byvoorbeeld teen die grein gelees word van Nancy Worman se Landscape and the Spaces of Metaphor in Ancient Literary Theory and Criticism, Gaston Bachelard se klassieke The Poetics of Space en Michel Foucault se konsep van “garden as a heterotopia”, met sy definiëring daarvan as “spaces that may exist as actual places but that serve primarily as fantasy counter-sites to disorderly realities”, ook sy voorhou van “spaces of otherness” (‘Of Other Spaces’ in Diacritics 16 (1): 22–27, Spring 1986). Vertaling: Jay Miskowiec.) Die “taal van tuin” (p. 44) en die jukstaposisie met Historia Naturae is hier veral ook om kulturele, ideologiese en kulturele redes ʼn belangrike fokusperspektief. Die skatpligtigheid aan en invloed van T.T. Cloete as voorvaderdigter is besonder belangrik in hierdie verband.
  • Die gesprek tussen Johan Myburg en DJ Opperman, veral ten opsigte van ʼn spilteks soos ‘Nagwaak’ en die voorgangerdigter se ‘Nagwaak by die ou man’, bring baie interessante aspekte na vore wat smeek om ontgin te word.
  • Die groot rol wat visuele intertekste in hierdie digbundel speel, is glad nie eens aangeraak nie.
  • Myburg se gebruik van vaste gedigvorme in ʼn nuwe jas, is fassinerend en ʼn ondersoek werd.
  • Daar lê ʼn onontginde rykdom in die digterlike geskiedenisoptekening en -skrywing, die herkartografering van ouwêreldse geografie.

6.

Hierdie vierde digbundel van Johan Myburg is miskien een van die hoogste bakens in die Afrikaanse poësielandskap. Dis ʼn bundel wat met die lees en die herlees daarvan telkens weer nuwe vistas sal oopmaak. Dit klink op in ʼn heerlike tongval en met ʼn resonante grootsheid, wat ons jong en klein taaltjie baie, baie trots moet maak. Hierdie bundel is waarlik ʼn wit veer van waarheid in die onsterflike realm.

Resensie: In ‘n oomblik (Cas Vos)

Saturday, October 29th, 2016

in 'n oomblik

In ‘n oomblik deur Cas Vos. Naledi, 2016

Resensent: Tom Gouws

Te veel verspeelde oomblikke

Hierdie nuwe publikasie is Cas Vos se tiende digbundel in sewentien jaar. Dit sluit nie sy twee knap vertalings, Fragmente uit die Ilias en Fragmente uit die Odusseia, in nie. Voeg daarby die werk wat hy as samesteller doen, asook sy hoogaangeskrewe teologiese bydraes (veral oor die Psalms), dan is Vos ongetwyfeld een van Afrikaans se mees produktiewe skrywers. Om soveel digkuns in so ‘n kort tydjie te skryf en gepubliseer te kry, is absoluut imposant.

Soos dikwels die geval met Vos se werk, is die voorblad van sy digbundels hier ook veelseggend. Annemart Swanepoel se bandontwerp (wat ongelukkig op die oog af te veel lyk na ‘n vorige bundel van Vos, Voor-bode) stel dramatiese donker wolke met ‘n tipe apokaliptiese sondeurbreek voorop, beskryf met Griekse letters en woorde, met lyntekeninge van Griekse gode en gestaltes. Visueel verpak dit die hooftemas van die teks. Die donker wolk simboliseer redelik geyk dat onweerswolke by wyse van spreke saampak om die sentrale persona in die bundel, maar daar is hoop deurdat die lig deurbreek. Met die loop van die teks verkry die beeld ook die bybetekenisse van ‘n hiernamaalse bestemming (soos ‘n gelyknamige gedig op p. 90 dan ook heet). Deur die donker wolke word spesifiek die bedreiging van die sieke geïmpliseer. Sy ongesteldheid, en ‘n lewe wat ingrypend in ‘n oomblik kan verander, soos die titel dan ook uitspel, word die breë tema wat die bundel onderlê. Menige gedigte handel oor hierdie ontredderende ervaring, die hospitaal, die mediese prosedures, die dokters, verpleegsters, fisioterapeute, die geliefdes se reaksie en verwerking, en dan natuurlik die dood wat so onverwags persoonlik, en skielik, in ‘n oomblik, kom nader kennis maak het.

Die titel van die bundel is op die voorblad, titelblad, agterblad in ‘n vorm van ‘n trompet- of basuinvorm geskryf, wat as teken noodwendig ‘n Christelike assosiasie met byvoorbeeld dood en wederkoms vooropstel. In die gedig ‘Bestemming’ word dit in vergulde kanseltaal só verwoord:

’n Stem luid soos ’n trompet

sal in ons ore klink:

“Kom na My toe,

na die nuwe hemel en aarde

waar son, maan en sterre

in ’n oomblik sal ophou glinster.

By My straal lig soos kristal.”

Uiteraard kan ‘n mens dan ook hierdie bundel lees as ‘n proklamering van sekere oortuigings rakende die mens en sy kortstondige bestaan op die aarde. Vos se perspektief is duidelik Christelik van aard, al is dit soms aweregs (soos die gedig ‘As ek eendag huis toe gaan’, wat nog eens ‘n onbevredigende verskrywing is van Ps. 23). Vos het in 2009 in ‘n onderhoud met Johann de Lange gesê hy dekonstrueer en saboteer religieuse tekste, maar in die bundel as geheel bevestig hy onteenseglik weer ‘n baie tradisionele Protestantse siening sonder enige vorm van ontluistering.

Op die voor- en agterblad is daar allerhande Griekse letters en woorde afgedruk, wat aandui dat die teks teen die agtergrond van die Hellinistiese taal en kultuur, ook veral mitologie, geprojekteer word. Hierdie tema, wat ook verskeie vertalings van twee bekende Griekse digters insluit, is nou al ‘n gevestigde digterspraktyk by Vos. Die slanke lynsketse wat uit die vertalings van die klassieke eposse kom waarna Vos hom so dikwels wend, dui aan dat hy weer eens sterk steun op die stramien van die klassieke letterkunde, en dat daar ‘n verdere ontginning is van die gode van papier waarmee hy so identifiseer.

As bundelmotto en stemvurk gebruik hy ‘n aanhaling van Wisława Szymborska:

Sover as wat die oog kan kyk, heers hier die moment.

Een van die aardse momente

wat ’n mens laat vra: moenie verbygaan nie.

In ‘n oomblik van doodservaring word die brose onmiddellike, die moment, lewensbelangrik, en uiteraard ook die sintuiglike bewaring van hierdie lewe. Die poësie word ‘n pleidooi om die voortsetting van lewe, ‘n begeerte om ten alle koste iets behoue te laat bly. Die desperaatheid, maar ook verslaendheid van hierdie ontgogelende ervaring, word besonder mooi in die openingsgedig uitgespeel, die paar geykthede en soetsappighede ten spyt:

In ’n oomblik

.

In ’n oomblik

is jy van die fetus­hurk verlos

en sien jy die wit swye

in die tydsverheldering

van versbeelding.

.

In ’n oomblik

omhels die liefde jou,

dans en skop jou hart

stof in die son se oë;

die oomblik se vlerke ruis

as die wind deur bome beur

jou drome plunder

en jy weeskind alleen

stilte in jou binnehoek soek.

.

In ’n oomblik

verwring sin tot onsin,

ontaar koringgerwe tot kafstrooisels.

.

In ’n oomblik

voordat die wind

’n nagspoor nalaat,

hoor jy aandtogmusiek.

Die vlei sing polifonies

onder die aanwesigheid

van die sterrehemel

en die werfmaan.

.

In ’n oomblik

dryf eiesug en dwase woede

jou in jou kort lewe só aan

dat die donker jou vlek,

uitsig wegruim.

In ’n oomblik.

.

Die gebruik van die vindingryke nuutskepping “versbeelding” in die gedig hierbo, wat vers/gedig, verbeelding, asook beelding naatloos in ‘n kontaminasie laat voeg, is tematies prominent in hierdie bundel (dis wel Breytenbach wat die woord gemunt het). Om die dwingelandy van siekte en dood te ontsnap, word die vers ingespan, die verbeelding tot die uiterste gestrek, die beeldingsproses tot in die vesels verken, om die “ding” genaamd dood te besweer. Om hierdie rede, meer nog as in sy ander bundels, is daar ‘n geding met taal, en dra die eerste van die afdelings van die bundel selfs die effe corny titel, ‘n inspeling op Descartes se bekende diksie: Ek is, daarom taal ek. In die gedig “Taal” spel die spreker dit soos volg uit:

Waar kry ek woorde

om met ’n skatkis metafore

verbeelde patrone te borduur?

Sonder my taal

is my mond gesnoer.

Houd den bek.

Sonder taal is verbeelding en drome

dwalende skimme.

Al is dit tematies vooropgestel, slaag Vos egter dikwels in die bundel nie om die doodsonde van die digterlike ambag te vermy nie – hy verduidelik ongelukkig gans te veel en verbeeld te min. Die digter moet Archibald MacLeish se wyse raad onthou: A poem must not mean / But be. Té dikwels val hy in die slaggat om maklike paaie te kies en uit te spel wat hy eintlik wil sê, sonder om dit deur die nou poort van die wonder te laat beweeg. [Dit sou baie interessant wees om Vos se digterspraktyk te vergelyk met sy teoretiese perspektief rondom hierdie saak deur sy artikel: ‘Beeld- en simbooltaal’ in Acta Theologica, 21(2):136-144 as verwysingsbasis te gebruik.] Sy retoriese gebruik van Bybel-intertekste dra dikwels grootliks by tot die geyktheid van segging, want hy maak digterlik nie veel daarvan nie. Die verdere strofes van hierdie gedig illustreer pynlik die gebrek aan taalverbeelding:

En nou wys ek julle

’n pad wat die allergelykste is:

Al praat ek die tale van mense

en van engele,

is dit sonder die liefde

’n stuk klinkende metaal,

’n galmende simbaal.

Al versamel ek kennis

en kan ek berge versit,

is dit sonder die liefde nutteloos

Die liefde bedek alles,

glo alles, hoop alles,

volhard onder druk.

Liefde is die allerfraaiste

in die kleed van my taal.

.

Daarom sal ek opstaan

en na my ma toe gaan

en vir haar oorfluister:

ek is lief vir my taal.

.

Die tweede afdeling, met verwysing na DJ Opperman se ‘Ballade van die grysland’, is getiteld: Slaap dapper in die grysland. Hierdie ironiserende titel verwys na die dood en die doderyk as die grysland. In ‘n in memoriam-gedig vir kollega en kunstenaar Bertie du Plessis praat die spreker van “jy het in ’n oomblik na grysland / uitgewyk”. Binne hierdie afdeling word verskeie lykdigte aangebied, ‘n toenemende tradisie in die eietydse Afrikaanse digkuns. Die dood (en lewe) van onder andere Muhammad Ali en Pablo Picasso word poëties gekis, asook eietydse geskiedenisse van byvoorbeeld die massaslagting van mense in Parys. In hierdie afdeling bêre Vos ‘n klomp gedigte wat almal op die een of ander manier met die allure van die sterflikheid geassosieer kan word. Net reeds in die titels word hierdie tematiese gefokusdheid duidelik: ‘Eagles of death metal’, ‘Na ‘n dood’, ‘Vaar-wel’ (mooi woordspeling op die vlugtelinge wat drenkelinge word), ‘Besoek aan ‘n graf’, ‘laaste woorde’, testament’. Geen twyfel waaroor hierdie afdeling handel nie.

Met die loop van die bundel word die konvensionele teologie oor die sterwe en die hiernamaals egter totaal eendimensioneel en geyk aangebied, Twee strofes uit die absoluut teleurstellende slotgedig ‘Bestemming’ as voorbeeld:

Ons gaan huis toe

met sneeuwit klere

en wuiwende hande.

Een vir een en vir goed

kom ons in ’n stoet,

met lofsange en psalms.

Ons knieë sal buig

voor sy glansende glorie.

Wanneer ons die welkomsange hoor,

sal ons dans en juig in ’n koor

en ons lof sonder ophou aan Hom wy,

ons jubelende vreugdes sal Hom verbly.

Die derde afdeling, mooi dubbelsinnig getiteld: ‘Verslae’, is ‘n uitvoerige digterlike dokumentering van siekte en die realiteit om “dalk vir die lewe vaarwel (te) wuif” (p. 36). Dit word ‘n geobsedeerde “medical gaze”, soos Foucault dit genoem het. Ons het ‘n baie ryk tradisie in Afrikaans van digbundels wat handel oor oudword en siekwees: Opperman se Komas uit ‘n bamboesstok, Antjie Krog se Verweerskrif, Marlise Joubert se Splintervlerk, E.W.S. Hammond se Doodsteek van ’n diabeet , maar ook oeuvres waar daar ‘n sterk poëtika van pyn” (Marlies Taljard se frase) is: Sheila Cussons, Eveleen Castelyn, TT Cloete, Ernst van Heerden en vele ander. Voeg daarby die metatekste oor die liggaam, siekwees en die mediese praktyk, soos by Gilbert Gibson en Martina Klopper, onder andere, is dit ‘n formidabele tradisie om teen in te skryf. Cas Vos slaag baie, baie beperk daarin om nuut en onderhoudend ‘n wounded storyteller (Arthur W. Frank se munting) te word.

Siekwees (“illness”) word hier – in Susan Sontag se terme – nooit oorkoepelend gesien ‘n metafoor nie. Daarbenewens – hierdie afdeling wemel boonop behoorlik van moeë clichés en verslete beeldspraak: Ek lys net ‘n paar: “Ek teug die lewe tot bodem toe”, “blou van die dood se yskoue”, “My geliefde veraf vrou is soos ‘n robyn”, “Kaptein en matrose roep ter nouernood / tot gode, maar ek is narkose bedwelm” [sic], “met sy steriele skalpel kundig / heel te maak”, “Met sy steriele vlymskerp skalpel het hy / reeds die verraderlike infeksie probeer uitban”, “‘Stadiger tog, asseblief, / al is daar nog hope ongerief’”, “spuit dit op die eina-eina rowe”, “Onthou, dit bly seer”, “trane wat agter ooglede stol”, en so meer. Vos transendeer helaas nie die seer nie. Die geseur oor die siekte wat alles eis, die liggaamlike en fisiese aftakeling, die doodsangs selfs van hulle wat “onbeholpe oud word”, bring geen noemenswaardige katarsis vir óf digter óf leser nie, en dít is terminaal vir die digkuns.

Dirk Human skryf verhelderend oor Vos se vorige poëtiese konflikgesprekke oor menslike grenssituasies (In: Oor jou afdrukke. Met waardering vir Cas Vos se teologies-poëtiese bydrae. Dirk Human & Danie Veldsman, reds.), maar in hierdie bundel slaag die digter kwalik om oortuigend aan die liminale staat beslag te gee.

Afdeling vier bevat, soos ook in Voor-bode, vertalings waarin Vos die digters Giorgos Seferis en Konstantinos P. Kavafis Afrikaans laat praat. Kavafis se werk is spesifiek relevant in hierdie bundel, hy word immers die “digter van die ouderdom” genoem. Ons het al in die verlede goeie vertalings van hierdie digters se werk te lese gekry by Uys Krige, Joan Hambidge en Johann de Lange, maar Vos ken duidelik die grondtaal se fyner nuanses. Daar is weer eens agterin hierdie bundel uitvoerige aantekeninge, maar myns insiens is dit onnodig en te veel. As vertaler het Vos bepaald ‘n goeie reputasie, maar ek moet eerlik sê hierdie vertalings het my min geroer – die kenmerkende “driftige pen” van Vos se vorige vertalings ontbreek hier.

Afdeling vyf dra die titel: ‘En nou bly die allergrootste’, wat ‘n mens laat verwag dat daar in besonderhede à la 1 Korinthiërs 13 oor hierdie grootse saak gedig gaan word. In hierdie afdeling word die liefde aan die vrou besing, ook nou al ‘n bekende tema van Vos. Daar word wydlopig geleen hier, uit Jesaja, Hooglied, Johan Wolfgang von Goethe, Vincent van Gogh. ‘n Gedig van Dorianne Laux wat vry deur Vos vertaal is, ‘Skeepsmid’, is een van die bestes in die bundel. Tog vry die digterspreker ook hier dikwels in bedroë beeldspraak: “jou wange perskerooi”, “Jou naeltjie is ‘n ronde kom”, “ons een-same reis deurweek van liefde”, “Gee jou oor aan die liefde.”, “die geur van ons liefde”, “My oë smaraggroen, / my lippe vol verwagting.”, “jou rou smart”, “ek skilder verskietende sterre”, en andere. Dit stel mens teleur dat Vos – wat onteenseglik die vermoë tot vars beelding het – hier iets só middelmatig en substandaard opdis.

Die laaste afdeling dra die titel: ‘Uit-sig’. Weer eens is die koppeltekengebruik meerseggend, maar in die bundel as geheel word hierdie procédé te dik vir ‘n daalder. Vroeër in sy oeuvre het hy dit ook gedoen, in die bundeltitel Voor-bode was dit vooropgestel, maar in hierdie teks is dit ‘n absolute hebbelikheid: uit-koms, naelstring-­geheg, weg-­sterf-­note, uit-asem, ver-dra, Reis-verslae,  venster-­ruit, afdraai­-paaie, voor-­spooksels, uit-­roep, voor-oordeel, om ‘n klompie te noem. Die stylgreep is studentikoos en word op die duur deursigtig en irriterend.

In hierdie afdeling is die gedig ‘Misterie van oë’, wat saam met die gedigte ‘’n Nagbesoek’ en ‘Diabeet’, die hoogtepunte van die bundel. Daarteenoor staan absoluut fasiele gedigte: ‘Taal’, ‘Gebed vir die ortopeed’, ‘Voetsorg’, ‘Wonde’, ‘As ek eendag huis toe gaan’, ‘Bestemming’. Die laaste twee gedigte is ‘n verleentheid.

Op die keper beskou gaan dié laatwerk van Cas Vos totaal mank aan wat iemand soos Martinus Nijhoff misère genoem het. ‘n Tema soos hierdie vra ‘n beslaggewing van wat Derrida en Kristeva met melancholia bedoel het, of wat Friedrich Schelling Schwermut noem, maar dié denkmodus of perspektief ontbreek grootliks. Wat Vos wíl vasvang in woorde word nie deur ‘n gedrae emosionele diepgang gevoed nie.

Die agterblad van die digbundel beslaan ‘n uitvoerige stukkie teks deur die uitgewer, hopelik nie die keurder nie, wat Vos se bundel en werk probeer takseer. Ek is oorgevoelig oor hierdie tipe bemarking, want dit kan maklik ‘n albatros om ‘n bundel se nek wees. In hierdie geval is dit grootliks die geval. Die agterplat is swak en ondeurdag geskryf, en veral die gebruik en toepassing van literêre terme doen vreemd en meganisties aan:

In ’n oomblik toon die hand van ’n ervare digter wie se poëtika reeds gevestig is in terme van temas en tegnieke. Die digbundel verteenwoordig ’n voortsetting van dié aspekte van Vos se digkuns waarvoor hy reeds lof verdien het. Op tegniese vlak is daar veral sy baie effektiewe gebruik van ’n onpretensieuse toon wat dikwels sonderlinge poëtiese vondste oplewer. ’n Voorbeeld hiervan is die nuutskepping (die slinkshandige). Tegniese vernuwing vind ook plaas deur die aanwending van die epiese gedig en die tersine. Die intertekstuele gesprek met Homeros en Dante as reismotief om ’n langdurige ongeluk en operasie poëties te verwoord, is nuut in die Afrikaanse digkuns.”

“Tydens die reis kom daar fel en verskillende emosies en ervaringe na vore. Dit word alles met die leser gedeel. Die tematiese nuutheid en aktualiteit van die bundel blyk uit die digterlike uitbeelding van die menseslagting op 13 November 2015 in Parys en vlugtelinge uit Sirië se bootreise na ’n heen­kome. In die bundel kom daar diep emosies na die oppervlakte. Alles gebeur in ’n oomblik. Op die lewensreis word verskillende emosies ervaar: lig en donker, liefde en ongeluk, geboorte en die na-lewe. Die tema van verganklikheid en ouer-word is sentraal in die bundel. Die lewensreis is ook ’n taalreis. Daarom word die taalgesprek, in ’n boeiende saampraat met Konstantinos Kavafis, poëties uitgedruk. Op die leefreis is daar ook verlies. Hier kom Cas Vos se vertalings van Konstantinos Kavafis en Georgos Seferis se Griekse gedigte aan die bod. Die reis eindig egter nie in wan­hoop nie, maar met uit-sig.”

Die bundel word geen guns gedoen met hierdie soort slordige skryfwerk nie. ‘n Mens sou ‘n lang essay kon skryf oor die uitgewer se twyfelagtige uitsprake, lomp formulerings en gebrekkige styl soos dit hier uitgestal word. Trouens – ek meen Naledi het die digter grootliks gefaal om nie enigsins hierdie teks noukeurig af te rond nie. Daarvan getuig ook die onaanvaarbare hoeveelheid taalfoute wat in die bundel voorkom: “weeskind alleen”, “aan die anderkant”, “narkose bedwelm”,  “swaartekrag wette”, “denim hemp”, “staalpunt stewels”, “voë”. Dit pla baie as daar byvoorbeeld in die aantekeninge staan: “‘n Meester soos Kafavis stel hoë eise van die vertaler.” [sic]. En ook: “Sy gedigte is deurdring van die antieke wêreld.” [sic].

Ja, “slinkshandig” is vir my ook ‘n vonds, soos ook byvoorbeeld: “doen en nalate” en “gekant en klaar”. Maar Vos struikel dikwels in sy oorywerigheid om vinnig iets vindingryk te munt: “ons het woorde land en sand gestrooi”, “Soos perskebome ryp van albertas het jy boordevol metafore gedra”, “Ek was my pote in onskuld”, “waardige lokke”, “druppel trane oor die groot gryse se wange”, “in rep en moer”, “In ’n oomblik van verduistering / raak my sinne die kluts kwyt”, “ ’n Ambulans ver-dra my”.

Nadat ek hierdie digbundel ‘n paar keer gelees het, en ook weer my vorige resensie van ‘n Cas Vos-teks onder oë geneem het, (http://versindaba.co.za/2012/05/14/resensie-weerloos-lewe-cas-vos/), het ek aan hierdie woorde gedink wat in sy bundel Voor-bode, in die gedig: ‘’n Ou man’, staan:

.

Elke ver-

speelde oomblik

tart nou sy sinlose wysheid.

.

Hier is in dié bundel helaas te veel verspeelde oomblikke.

 

 

 

Resensie: Solank verlange die sweep swaai (Danie Marais)

Tuesday, July 22nd, 2014

Solank verlange die sweep swaai deur Danie Marais

(ISBN: 9780624068426; R150.00; Sagteband, 112pp; Tafelberg,  2014)

Resensent: Tom Gouws

Poëtiese nawelstaar op 41

 

Omslag

Danie Marais se debuutbundel, In die buitenste ruimte (2006), het die Afrikaanse literêre toneel soos ’n baie opwindende dog onverwagte ruimteskip getref. Dit is oorvloedig bekroon, met die Ingrid Jonker-, Eugène Marais- én UJ-debuutprys. Aan sy tweede digbundel, Al is die maan ’n misverstand (2009), is die Suid-Afrikaanse letterkundetoekenning (SALA) vir poësie toegeken, en dit het eweneens ’n gul ontvangs van kritici en lesers gehad. Pas het sy derde digbundel die lig gesien, weer eens met ’n ongewone titel: Solank verlange die sweep swaai.

            Gemeet aan die vinnige en ywerige mediareaksie op die bundel, die baie onderhoude met die digter en verskillende tipe aankondigings oral, is daar bepaald ’n groot afwagting vir wat hierdie bundel die Afrikaanse leserspubliek kan bied.

     Soos met sy twee voorgangerbundels se voorblaaie het Marais nog eens ’n komiekstripkunstenaar gebruik, en dié parateks speel ’n belangrike rol om die konteks waarbinne die teks aan die leser gebied word, voorop te stel. Die pragtige voorblad en uitsonderlike agterblad deur Anton Kannemeyer het nie so sterk strip-aanslag soos die vorige twee digbundels nie, maar deurdat dit weer ’n stripkunstenaar se werk is, word die digbundel se doelbewuste subversiewe karakter beklemtoon.

          Getrou aan die stripgenre se ondermyningsaard loods Marais se bundel spesifiek ’n opstand teen die oorgelewerde gebruike, tradisie en verwagting ten opsigte van die poësie as genre. Hy skryf uitvoerig oor die “anti-vers” en die “on-gedig”  en deel onverbloemd sy “misnoeë met die digkuns”, en maak deurlopend sterk uitsprake teen die (dikwels) onuitgesproke voorveronderstellings van wat goeie poësie in wese is/behoort te wees. Hy stem saam met W.H. Auden wat gesê het: “Poetry makes nothing happen.”en skryf dan ’n lang gedig met die titel: ‘Wat swak gedigte weet’, waarin hy ’n handvol kenmerke van “vrot poësie” vermaaklik enumereer:

               … die voorspelbare vertwyfeling

die Highveld Stereo-hartstog

die emosionele pornografie

die infantiele woordspel

die kreupel rymdwang en die paraplegiese paarrym

die zombie-hallelujas

die grillerige intimiteite en nat klapsoene

die ongesofistikeerde teleurstelling

die hangtiet-ontboesemings in wolke van opdringerige parfuum

die onafgewerkte noodkrete

die selfmoordbriefies vol spelfoute

die onbelese arrogansie

die onbeholpe pretensie

die selfbewuste eerlikheid

die vervelige nagmerries

die macho selfbejammering

die loopmagiese realisme

die voorstedelike surrealisme

die alewige gatkruip by die doofstom Muse

die arseen-poeticas

die aansitterige besorgdheid oor die natuur

die kleingeestige politieke prekerigheid …

Dié gedig word opgevolg deur ’n gedig met die titel: ‘Wat dié klip weet’, waar die klip metafories ’n “volmaakte anti-vers” voorstel. Maar gemeet aan die kriteria vir vrot poësie (en waarop ’n mens in dier voege kan uitbrei) is hierdie gedig bepaald ’n vrot gedig, wat miskien dan juis is wat Marais wou vermag, want dit illustreer netjies sy intensie om poësie te ondergrawe – wat dit dan ’n geslaagde gedig maak. Slim, maar vir my gevoel effens  te  déjà vu.

            Is dit Miroslav Holub wat gesê het: “There is poetry in everything. That is the biggest argument against poetry”? Nietemin, Marais is ’n té begaafde digter om in sy eie wip gevang te word. Die gedig ‘Wat swak gedigte weet’ se laaste strofes wys hoe kragtige metaforiek hom telkens red uit die dralerige langtand-filosofiese trant wat sy poësie soms wil probeer inslaan:

            Die goeie gedig is die frats, die leuen,

            want die wêreld ís van kak styl en hol retoriek gemaak –

            die lewe is ’n heruitsending van ’n sepie

            die dood bloot formaliteit.

            Goeie gedigte is die kopligte

            wat jou fataal verblind,

            want dis ’n moorddadig geykte uitdrukking

            agter die stuur van dié twaalfton-cliché.

Maar soms slaag hy glad nie daarin nie en raak die metafore ongemaklik verstrengel:

            …sou ek

            net so min verstaan het

            soos jy druppel mens toegewikkel

            in blinde liefde

            en die Madiba-kombers vannag

            terwyl die Kaapse winter

            onverstaanbare reënwoorde

            teen ons rooi sinkdak mompel –

            jy, klein heilige, met een kaboutervuis

            soos “Amandla!” langs ’n fyn stralekrans

            van goue babadons.

Kyk ook na hierdie twee strofes uit die lang gedig ‘God praat met Bloedneus praat met God’:

            Is daar nog ’n Afrikaanse vers wat ’n melaatse woordwerker

            soos ’n judaskus kan plant op die wang

            wat die vrot alles die see in kan laat wankel?

            Is daar ’n liriese digterlike vloek wat die hele

            monomane Monopoly-bord kan omgooi

            en al die banke kan breek?

’n Veelbekroonde digter behoort nie só met halfpap swemvlerkies van selfbewuste woorde in die vaarwaters van taal te spartel nie. Marais kán verdomp vaardig swem, weet ons. Kyk na die aangrypende én knap gedigte soos ‘Vergeet Neruda’ en (ironies genoeg) ‘Nie ’n vrye vers nie’:

            Die liefde soos die lewe was toe nie ’n vrye vers nie,

            maar ’n nagskof met ’n krieketkolf

            voor ons stroois in suburban bohemia waggestaan

            en toe ek teen dagbreek honger ingaan,

            was niks soos ek dit onthou meer daar nie, nee,

            my vrou was vort, die kind het geskree,

            die situasie het die kat miaauend gemeen

            was te desperaat om ernstig op te neem.

            My knie moes buig voor die totalitêre rymskema

            geen afwyking is geduld van die tema

            die liefde se kleinburgery

            was suiwer slaafse dwingelandy –

            ’n laeklas soort van sonnet met

            ’n voorspelbaar verpletterende slotkoeplet.

’n Mens sou die voorblad ook kon lees as ’n heenduiding na die spesifieke ruimtelike posisionering van die bundel, naamlik Kaapstad en omstreke. Die amper-Pierneefbome aan die hang van Vlaeberg en so opsigtelik “teen ’n Tafelberg” tussen Groote Schuur-hospitaal en die Universiteit van Kaapstad, bes moontlik kruin- of sambreeldennebome (Pinus pinea)  wat “stuiptrek” in die wind (p. 27), is bepaald deiktiese aanwysings van die ruimte wat Marais in die bundel sentraal stel. Vier van die bundel se vyf afdelings word deur rubrisering getipeer deur adresse in die groter Kaap, klaarblyklik adresse waar Marais gewoon het of tans woon.

            Hierdie tegniek is duidelik in navolging van Nathan Trantraal (interessant genoeg ook ’n stripkunstenaar) se bundel, Chokers en Survivors. (Wat ook al veel sê van dié epogmakende bundel se belangrikheid in die Afrikaanse letterkundesisteem.) Gérard Genette, in sy Paratexts: Thresholds of Interpretation (pp. 1-2) se verduideliking sou gebruik kon word om wat die abstrakte outeur met die bundelkomposisie doen, mooi te verduidelik: “(It is) more than a boundary or a sealed border, …  rather, a threshold, or – a word Borges used apropos of a preface – a ‘vestibule’ that offers the world at large the possibility of either stepping inside or turning back. It is an ‘undefined zone’ between the inside and the outside …”

            Die verhouding tussen die buiteruimte en die binneruimte is in Marais se oeuvre ’n hoogspanningsdraad, en elk word voortdurend in terme van mekaar geherdefinieer, soos Susan Smith knap uitgewys het in haar artikel oor Marais, getiteld ” ʼn Verkenning van konsepte van binne-/buite-wees in Danie Marais se debuut-digbundel’, wat in Stilet gepubliseer is. Die Engelse opsomming van die artikel is eweneens steeds die stramien van hierdie bundel se tematiek: “Marais explores the concepts of place and identity, of being outside, of being on the other side  … (E)ventually he becomes the Other, a position, … from which there is no return. From this new position there is an act of continuously looking back from one space to another, a movement which brings forward the aspect of liminality. Central to the work is the relationship with the loved one and the disintegration of this relationship, which can be read as a metaphor for the personal experience of loss of cultural identity, mother tongue and homeland.”

            Die oënskynlike doodloopstraat waartoe die teks lei, word ikonies van die digterlike outeur se lewe, wat nogal na my gevoel ’n vindingryke stylgreep is. As ʼn mens dit in die lig van byvoorbeeld Gaston Bachelard se klassieke The Poetics of Space sou lees, kan dit lonende uitkomste bied.

            Daar is in hierdie bundel steeds ’n sterk outobiografiese inslag, en ’n mens sou dit selfs ’n digterlike egodokument kan noem. Ons lees die besonderhede en schmertz van sy tweede egskeiding, die krisisse van enkelpaskap en sy algemene droewige beskouinge oor ’n ontgogelde middeljarige lewe in ’n omheinde veiligheidsoord, in “die ligte hel van middelklas”, alles brazenly self-referential, of soos die een gedigtitel dit stel: ’n deeglike onderlegging in poëtiese “nawelstaar op 41”. Daar is ’n “pynlik persoonlike dimensie” ten grondslag van die totale bundel, helaas dikwels met “selfbejammerende ontevredenheid”:

            ’n verslae man van 41

            met ’n brandende dogtertjie van 4

            tussen twee verskroeide huwelike,

            comfort food, matige dosisse

            bokswyn en die oop see.

Soms is die persoonlik sentimentele egter net te aanhoudend benoud en on-universeel om mee te identifiseer. Maar weer is Marais te slim vir wat hy vreemd genoeg “die almagtige leser” noem, want alles in aanhalingstekens hierbo is sy eie kensketsing van sy werk, deel van die anti-poësie waarmee hy sy eie werk probeer ondermyn. En dit uiteindelik dan nié doen nie. Slim. Hy word waarlik soos sy Twitter-profiel @TheDanieLama dit netjies stel: “practitioner of poetry as a form of self-defense”.

            Maar dan, met ’n volgende gedig, slaan Marais jou voete onder jou uit met ’n absoluut vernuftige selfbejammering, so ontroerend jy gaan luister selfs weer na “Back When We Were Beautiful”, Emmylou Harris en Rodney Crowell se weergawe op Old Yellow Moon op YouTube as jy sy gedig ‘Fok jou, Emmylou Harris’ gelees het en jawerklik tot trane beweeg is. Jy besef Marais het jou êrens beetgekry, ten spyte daarvan dat hy sy perdevye aan jou as sitroene verkwansel het.

       Dít besef jy met die volgende gedig ook, waarvan die titel jou reeds kierang: ‘Die dronkverdrietige hofnar dreig melodramaties om die tuig neer te lê’:

            Ek sukkel deesdae om gedigte te lees –

            al die woordspel, naskeermiddel en ego terwyl

            ’n versukkelde weergawe van ’n Rome vol franchises

            in vlamme staan wat nie heeltemal eg lyk nie.

            Ek staan voor my eie ou liefdes en gedigte

            soos ’n belese bergie in die nag

            met sy neus teen die ruit

            van ’n helder verligte Italiaanse roomyswinkel.

            Ek dink dis tyd om die digters aan te tree

            vir hulle pienk bandiet-uniforms aan te trek

            soos die volksmoordenaars in Rwanda.

            Laat hulle – voor enige verdere selfbewuste woorde

            lugtyd kry, voor die oersop van taal

            verder vertroebel word –

            laat hulle die verwese lyke

            uit die moordkuil van liefdesverse vis.

            Laat hulle die bloed in al die groot odes opvee.

            Dwing hulle

            om die oorkruipers, bloedsuiers en bosluise terug

            te sit in die liriese lofsange aan Stiefmoedertjie Natuur.

            Stuur hulle dadelik

            om al die tollenaars, korporatiewe borge en dweepsiekes uit die tempel

            van kuns te verdryf.

            Miskien is ’n Duitse vriend van my reg:

            Onder fascistiese diktature sterf digters;

            onder individualisme en kapitalisme sterf die kuns,

            word digters maar net hofnarre en lastige verkoues.

            Maar ja, arme leser, jy’s reg as jy vermoed

            my misnoeë met die digkuns lê

            in ’n minder abstrakte, laer,

            meer pynlik persoonlike dimensie.

Die hofnar is duidelik die ontredderde digter se taksering van homself, en hy wil die digterlike tuig neerlê (en na die eerste drie strofes van die gedig elk met ‘Ek’ begin het, moet hy dalk). Maar weer – deel van anti-poësie is die knaende vooropstel van die self. Ai.

            Die konsep van anti-poësie is immers nie nuut nie – daar word vir baie jare steeds verwoed gepoog dat  Nicanor Parra, die Chileense digter en sogenaamde vader van die anti-poësie-beweging, tog wel eendag die Nobelprys vir Letterkunde sal kry. (Sy 1954-teks, Poemas y antipoemas, is die vlagskip van die beweging, alhoewel daar bepaald ander voorgangers ook was. Die meeste het absoluut in hul doel geslaag – niemand kan hulle, of hul poësie, onthou nie.)

            ’n Paar interessante aspekte van anti-poësie word soos volg deur Parra uitgewys:“The poems have been described as prose-like, irreverent, and illuminating the problems of human existence.” (Introduction to Poetry Criticism, red. David Galens.)

            Danie Marais se poësie pas hierdie beskrywing nousluitend. Sy werk het veral in die onlangse tyd die beliggaming van hierdie tendens,  die ‘poésie parlante’ of dan ‘praatpoësie’, in Afrikaans geword. Dit is poësie wat deur woordkeuse en sinsbou eerder oorleun na die spreektaal. Die literator Bernard Odendaal noem dit mooi ’n “aldagtaaltrant”. Dit is ʼn  spontaner en uiteraard meer toegankliker poësie, en is dikwels eerder meer verhalend en beskoulik, met meestal ’n (oppervlakkige) filosofiese inslag. (In 1932 reeds het die eerste uitgawe van die Nederlandse literêre tydskrif  Forum hierdie Nuwe Saaklikheid bevorder – dit sou interessant wees om ’n vergelykende studie ten opsigte hiervan te maak.)

            By Versindaba 2007 het Lina Spies, met die Dana Mouton-gedenklesing getiteld: “Wat is poësie?” haar sterk uitgespreek teen die sogenaamde praatpoësie. Volgens haar beleef dié tendens “ʼn ongekende bloeityd gesien al die literêre geleenthede waartydens digters in die kollig staan, hulle verse voorlees en geapploudisseer word.” (“Zombie lag hom kak / vir die aansit van kultuur.”) ’n Mens kan verstaan dat Marais in hierdie nuwe bundel deur hierdie tipe kommentaar gedryf is om iets soos die volgende te skryf:

            Of is dit bloot hoog tyd

            om die goorgat god van die lettere

            in sy eie verwaande kots te laat lê?

(Die ironie is dat Spies myns insiens met haar latere bundels ook eintlik oorwegend praatpoësie lewer, maar dit daar gelaat. )

            Maar die ‘poésie parlante’ kom tog ’n veel verder pad – dis gemeenplaas om te weet Amerika het ʼn sterk stroming van narratiewe poësie in die twintigste eeu geken. Digtername soos Ezra Pound, William Carlos Williams, Charles Olson en talle ander kan in hierdie verband genoem word. (En Ezra Pound het indertyd al saamgestap op die poëtiese slingersinne van Breyten Breytenbach in veral Voetskrif.) So what’s new, Pussycat?

                Marais skep algaande in sy oeuvre ’n persoonlike mitologie van die alledaagse. Hy buit die nosie uit dat die teks en die skrywende subjek eintlik maar net toevallige kruispunte is van ’n verswelgende aanbod van oorrompelende hoeveelheid tekste waarmee die moderne mens gebombardeer word. In ’n groot mate is dit ’n tipiese post-modernistiese aanslag, en die weef van die literêre teks binne die soomlose intertekste van ’n oorvloeiende populêre kultuur word ook die neerslag van sy belewenis én tekste. In sy “literêre bestaansboerderytjie”, “die gehuggie / van ’n gediggie” is:

            … die orde wat ’n paar gedigte en versreëls stig (…) suiwer

            illusie die verse waarin ek woon is niks meer as

            ambisieuse country songs en baie swak adresse nie

            en as kak eers jou adres het, meneer Gaddis,

            kan jy maar skryf soos en wat jy wil.

Die gevolg is dat jy telkens verras word oor insypelaars in Marais se persoonlike poëtiese diskoers – ’n ganse popkultuur kan skielik opdoem in ’n eenvoudige ervaring. Derhalwe is hierdie digbundel boordensvol même, wat Wikipedia uit Richard Dawkins se 1976-boek The Selfish Gene omskryf as “an idea, behavior, or style that spreads from person to person within a culture”. Angela McRobbie, in haar boek: Postmodernism and Popular Culture wys uit watter gevolg dit het: “Instead of referring to the real world, much media output devotes itself to referring to other images, other narratives; self-referentiality is all-embracing, although it is rarely taken account of.” Dit gebeur by uitstek met Danie Marais se bundel, maar algaande ook met sy identiteit. Die onderhoud wat hy op die Versindaba-webwerf gehad het met Gisela Ullyatt oor hierdie nuwe bundel illustreer hoe die digter helaas ’n gevangene van sy verwysingswêreld geword het. Dit word jammerlik ook ’n transmutasie in sy poësie, wat uiteindelik meer ánder se tekste en belewenisse is, paraderend as sy eie. Hiervan is daar in die bundel oorvloedige voorbeelde, om dalk net te verwys na die openingsgedig ‘Tjorts!’ en die latere gedigte: ‘Here be no dragons’ en ‘In Oldenburg se winterbiblioteek’ as voorbeelde waar die verwysings onverteerd in die krop van die gedig lê.

            Met ’n stellingname van anti-poësie kan veel vergewe word, selfs die setfout op p. 41 (“angenome” in plaas van “aangenome”), en mens kan vloek soos jy wil (“ronddôner” in plaas van “ronddônner, p. 42), maar dan – anything goes. Tog sluk die gewone “arme leser” dan moeilik aan kategoriese uitsprake soos die volgende:

            Die beste gedigte het nie

            betekenis nie.

            Die beste gedigte is ’n ervaring

            nie ’n les nie.

            Dieselfde geld vir mense.

            Gedigte is soos kerke en tale –

            gewyde tekens van afwesigheid.

Marais kom op alle vlakke nét-nét weg met hierdie bundel, maar dit vra meer as deursigtige anti-poësie foefies, flou grappies (p. 25) of ’n afshowerige verwysingswêreld om eendag as digter onthou te word. Hier is te veel “banal vocabulary of popular song lyrics, the glaring shorthand of journalists sentimentality, overripe clichés” (soos netjies verwoord deur Edith Grossman in haar artikel: ‘The Technique of  Antipoetry’). Die té bewustelike ontheemdingsbelewenis, vervreemding en buitestanderskap vra om groter diepgang om regtig te beïndruk. Die invloede van byvoorbeeld Raymond Carver en Charles Bukowski moes Marais meer leer oor minimalisme en gestrooptheid, ’n ekonomie van woorde, onopgesmukte afstandelikheid. Poëtiese nawelstaar gaan helaas nie langer deug nie – ons het reeds die spore van literêre grootsheid by hom raakgesien en verwag wragtag niks minder as dit nie.

            Die “klassieke klein fokop / van enige lewe”, soos dit in die gedig ‘Sirkels – en toe kom Nediswa’ genoem word, kan blywend meespreek mits dit poëties vaardig verdig word. Dit is bepaald tyd:

            daarom, o digter, is dit tyd

            om hand in eie boesem te steek.

 ***

 Resensie geborg deur

 

Resensie: die agste teken

Monday, September 9th, 2013

 

Die agste teken  –  Basie Duvenhage (ISBN: 9780620560344; R130, Inset Uitgewers, 2013)

Resensent: Tom Gouws

 

N GEMEENSAME ANNERLIKHEIT, ‘N TUISLIKE STEM 

Die Afrikaanse literatuur het ‘n uitsonderlik ryk tradisie van taalvariëteite, streekstaal, en gevolglik het ons ‘n skat van diverse kontreikuns. Ook in die poësie het die stem van die volksdigter nog altyd ‘n belangrike plek ingeneem. Voor die Afrikaanse digkuns nog regtig formeel beslag gekry het, het S.J. du Toit, een van die oervaders van Afrikaans, as ‘t ware profeties-akademies beslag gegee aan die belangrikheid daarvan in sy boek wat in 1924 in Nederland verskyn het, getiteld:  Suid-Afrikaanse volkspoësie. Bijdrae tot die Suid-Afrikaanse volkskunde.

In 1963 het Van Wyk Louw, in verwysing na die totale vernuwing wat die Nederlandse Vyftigers gebring het, voorspel dat die eksperiment in die Afrikaanse poësie nie noodwendig in vormvernuwing beslag sal kry nie, maar eerder “met die ashoop, die vuurtjie op die werf, die oesland, die volk se dans, toor en godsvrees te doen hê”. Die laaste vyftig jaar het wel heelwat vormvernuwing gebring, maar Van Wyk Louw se vreemde opmerking hou tog verseker water. Afrikaans het ‘n rykdom van poësiedokumentering van die eiesoortige tongval van verskillende streke in die wye en droewe land van ons – dink maar net aan Louw self in ‘Klipwerk’, Boerneef, Ronnie Belcher, Adam Small, George Weideman, Hans du Plessis, Donald W Riekert, Thomas Deacon, Nathan Trantraal, om enkeles van die belangrikste stemme te noem.

Van Trantraal gepraat – Ronelda Kamfer se onderhoud met hom op Litnet wys die ideolektiese volkstem het met verloop van tyd ook ‘n trotse ars poëtikale bewussyn geword: “Ek skryf poetry oo die liewe annie anne kant vannie kantlyn. As daa niks daa geskrywe innie margins staanie issit ma net oo dai stories nooit geskryf wod ie, of truthfully geskryf wod ie. As daa een ding is wat ek gelee et van opgroei in Bishop Lavis issit dié: daa is niks meer unimportant as die liewens van arm mense nie. As arm mense doodgan los hulle niks agte nie, niks trace dat hulle exist et ie. Vi my is my writing history as told by the losers. My moments van insight het n short half-life, soe ek need om altyd die woorde innie most simple en vinnagste way oppie blaai te kry. Dai is hoekom ek poems skryf en nie novels ie.”

In die blogkommentaar op die onderhoud maak ene Johannes Comestor dié hoogdrawende, dog veelseggende opmerking: “Dit is die soort taal wat die voorsitter van die Afrikaanse Taalraad openlik en die ander lede van die ATR stilswyend bevorder pleks van hulle energie, uitgaande van ‘n voor die hand liggende beginselstandpunt, ten bate van Standaardafrikaans aan te wend.”

Ek vermoed Johannes Comestor sal ook Basie Duvenhage se poësiedebuut bes moontlik takseer as van absoluut onsuiwer allooi, al is die taalgebruik minder uitdagend, meer argaïes, definitief volksvernakulêr, nader aan volkspoësie. (Miskien sal Comestor se worstelvraag wees wie presies die volk is?)

Die agterplat van die digbundel bevat ‘n raak taksering van die aard van die poësie deur Wium van Zyl, wat nie net die uitgewer is nie, maar interessant genoeg ook bekend is as ‘n kenner van volkspoësie. (Sy MA-verhandeling aan die Universiteit van Stellenbosch was Die Afrikaanse volkspoësie met spesiale toespitsing op Boerneef se poësie.) Oor Duvenhage se debuut sê hy: “Basie Duvenhage is ‘n boorling van Niekerkshoop op die rand van die Kalahari en het later jare in Worcester se kontrei verseil geraak. Met hierdie bundel nooi hy sy lesers uit na daardie mooi, maar harde hartland van sy jeug. Hy breek gul die ‘swartgekorste asbrood’ van meel gemaal op ‘n gatskuur oop, laat ‘n mens proe aan die ‘witfyn lekkerkry’. Wees egter gewaarsku dat dit geen sagsinnige poësie is nie. Dit is ‘n kontrei waar die muishond, die pofadder en roofvoëls van alle vere steeds op die loer lê. En waar die mens se bestaan dit soms laat lyk of t!kaam sy gesig weggedraai het. Maar waar ‘n man nogtans trots kan verhuis van Stinkfontein na Eksteenfontein. En oompie Adderjan Kromstaan en ouma Magrie as die seisoen daarna is … O! ditsem!”

Die toonaard hiervan belig netjies die toonaard van die bundel – amper ‘n vertroude tipe kennis en ervaring, die oproep van gedeelde en bekende intiemhede, ‘n terughunkering na ‘n vergange, harde, maar onskuldige wêreld, amper anachronisties in die tydgewrig waarin ons leef. Uiteraard voed die poësie op ouwêreldsheid, gemoedelik-lokale realisme, en pure nostalgie. As jy die bundel met sy twee-en-sestig gedigte proe soos koffiekapitaal, by spreke van wyse, besef jy Basie Duvenhage kan die Dana Snyman van die Afrikaanse poësie word. Ek bedoel dit geensins neerhalend nie – Dana Snyman laat my dikwels ‘n nostalgiese traan in die oog kry, alhoewel die nostalgie op die duur vir my ‘n té maklike stylgreep word, en daarom soms verleë laat oor die armoedigheid daarvan, en soms verveel oor die eenselwigheid.

Dit gebeur ook met hierdie bundel. Daar is uitsonderlike poësie in hierdie debuut, maar die stylaard word later helaas te voorspelbaar.

Wium van Zyl trap in die slaggat met die laaste paar sinne van sy bundelcommendatio waar hy ook ingesleur word in die private verwysingtjies en die ewige ellips, afgesluit met die ampervergete ampervloekwoorduitroep “O! ditsem!”. Ek verstaan hoekom hy gekies het om hierdie kort bekendstelling (vir voornemende kopers) so af te sluit, want dit is kensketsend van die bundel. Maar ongelukkig kom dit in die dryfsand van ‘n té gemeensame annerlikheit, waar die wins daaraan amper net so groot is as die gevaar daarvan.

Ek het die gewoonte om met die eerste lees van ‘n teks met ‘n potlood regmerkies te maak as die taalvernuf my met die eerste ontmoeting oorrompel. Hierdie bundel wemel van regmerkies – heerlikhede wat getuig van ‘n vermoë tot raak segging, opwindende metaforisering, vars perspektief, onverwagse jukstaposisie, knap verbandlegging, alles verpak in pragtige, outentieke streektaalvariasies. Die knap gedig ‘Drumpelgeld’ is een van die hoogtepunte in die bundel, en demonstreer Duvenhage se duidelik digterlike hand:

 

Drumpelgeld

 

my gewillagheid staan daadlik op toe ek sien hoe springbokram so stywebeen

pronkfluit, pronkfluit, die witdos op sy kruis oopsprei, nartjieblomsoet

 

nout het ek kon droom dat stêre maak se ontvangenis die maan

so gou-gou, van leeg tot vol kan stoot

 

lê daar in jouse skoongeit

sjoe! – my poustertvreugde, maar in jouse oë, die skylte van jouse siel,

speel jy vir my op my ramkiesnaar die vlerkense van onse toekoms uit

 

in die skemerte sien ek jou deur die lanternbosse soos ’n koestertjie

knoesterknis wandel, in die oggend is dit jy wat uit jou heupe vir my

tjaibessies en nôiensborsies binnedra, skommel

tsamma en kambro steeds spuls in jouse mond, sny ek glinsteroog

steenbokooitjiespoor teen die hoogste dyn se rug

 

en in die mirrag is dit ons wat uit onse monde in onse omtes vir mekaar

bobbejaanspiëel maak, dan

ontbloot ons onsselwers deur onse oë en tonggesprek

 

ek lees van Simson en Delila

die liefde is die spel van pofadderlike gevaar, soos duiwelsbrood

 

ons moet ophou met geitjie-oge tong te klap en onse kwaaigeit

samet jongby, boegoe en wilde-als vir ’n sagte wang insmeer

voor diese goeterse

het ekke met myse drumpelgeld sorgsamig betaal,

nou t!khappara, lig myse hoed vir jou, riel ons oor onse misvloer varsgesmeer

 

sal jouse blinkblaar mooigeit my hele lewe in myse blindemolkaros egtig toevou

 

Daar is pragtige poëtiese en taaljuwele te lys uit hierdie bundel, wat ek vir die binnevet wil voorhou:

 

  • ·         “en draai geduld geduld die steen op steen”
  • ·         “tot die emmers boorelskuim, blink van sang”
  • ·         “opgewek tong die vuur”
  • ·         “in die son kaiingbleek gebrand”
  • ·         ”ons jaag soos ná-ape / oor die werf met ons karkoerkarre rond”
  • ·         “genooi of ongenooi, kom die armdorstiges”
  • ·         “rook sigrets tot sy vingers pruimgeelrowe brand”
  • ·         “ek pluk ‘n glansveer, sit dit agter my oor, ene sekretaars”
  • ·         “het die nuwe kers klaar vryelik in die blaker stoppelbaard gedrup”
  • ·         “die reuk van paraffien slenter nog in die huis”
  • ·         “mooi Vytjie September loop drilstêre – buk rondom die gloed / tel nog fynhoutjies op / lat die velviool nie sy stryk verloor”
  • ·         “oor kalbassies getrek het jy sokkies / gestop tot jou oë troebelvliese groei”
  • ·         “stik, roggel asbesslym /  spuug ‘n bloedpluim, oor die teer, by die skuiling se ploiingbek uit”
  • ·         “waar naaldekoker vrypostig in die son sybontrokvlerke sit span”
  • ·         “’n hond met hoepelribbes”

 

Nét hiervoor kan ons die debuut van Duvenhage ooparms verwelkom – dis so ‘n kosbare optekening van raakvat segginge, vars, aards en absoluut hartverwarmend.

 

Nodeloos om te sê: binne die aanbod van die teks is ongekontamineerde ongekunsteldheid noodwendig baie belangrik, veral om dit deurgaans geloofwaardig te maak, en nie te laat lyk na selfgekoesterde kuriosum nie (noodwendig die gevaar van alle literatuur wat met nostalgie wil waag). Derhalwe is dit meer hinderlik dat ‘n mens dikwels met die lees van die bundel geïrriteerd word deur ‘n doelbewuste literêre ingreep. Oor die algemeen vlieg die kite van baie verduidelikende gedigtitels nie (byvoorbeeld: ‘Die Prys vir karakoel’; ‘Pottebakkerson’; ‘Grondregte’; ‘Vry slawe’; ‘Traanrook’). Die aanspreek van die leser in ‘Die bekendstelling’ is in die bundelkonteks onvanpas. Dieselfde  tipe gedigstrukturering in die gedigte ‘Esel’, ‘Vry slawe’ en ‘Die kwepers’ hinder mens. Die oormaat gedwonge drieslagsamestellings word met die duur van die lees ‘n absolute stylhebbelikheid: “terglekkerseer”, “rooitaaitrane”, “helwarmkameelkole”, “stofwolkpluisies”, “skrouasem-gesprek”, “slangvelboepensblink”, “strepieskliptuin”, “klipgooierweg”, “beulskerpsnawelkreet”, en nog baie ander. Soms werk dit net-net, maar as gevolg van die taalgeforseerdheid raak selfs  “kruiebossiegoedpoepe”, “tokkeloskaros”, “dorslandsand”, “meelblomkoekiehuisie”, “katietieriempiesnoet” en “katerjoolgeitspasie” te dik vir ‘n Kalaharidaalder, al is dit ook hóé vindingryk. Dit voel gou na mooiskrywery.

 

Plek-plek is daar ‘n verliteratuurdheid met onnodige metatekstuele kensketsing – ‘n gedig soos ‘Sonnedou’ ontkom nie daaraan nie, ook byvoorbeeld nie ‘Skerpioendissel in die mond’ en ‘!Khwa-ka Afrika’ nie. Die gedig ‘Aasblom se bokhoringtjies bars oop’ is vir my gevoelte bloot pretensieus. Ook die bundeltitel, wat eintlik net simbolies uitgepluis word in die gedig ‘Sterreteken’, voel by die angel bygesleep. Dit sou die bundel meer gedien het as dit organies gegroei het uit die korpus gedigte.

 

Daarmee saam hang ook die taaltrant in sommige gedigte, wat buite die aangebode ervaringsfeer van die geheel hoort. Vergelyk woordgebruik soos “mikronsterkte sy”, “monetêre rol”, “stoffasie vir ‘n wanbalans”, “met jou Latynse benaming / ros solis”, “byvoeding”, “oerknal”, “homo sapien”, “hoeveel energie in hierdie / proses ontlaai”,  “valuta”, “die Sumeriese beskawing” (trouens die hele gedig ‘Sterreteken’ misluk vir my omdat dit die lokale teen ‘n historiese en kosmiese backdrop wil inforseer – die pragtige voorblad probeer ook al vroeg-vroeg die aandag daarop vestig). In die ‘t eenvoudig leven Gods  is daar inderdaad plek vir sulke geleerde woorde, maar dit vorm op die duur koorsblare op Duvenhage se digterlike tongval.

 

Die kwistige hoeveelheid uitroepe: “O! ditsem!”, “sjoe!”, en weer “sjoe!”, “o siesa!”, “o! olla!” is dalk net een te veel, omdat dit hoofsaaklik uit die mond van die digterspreker of abstrakte outeur se mond kom. In ‘n gedig soos ‘Bokwagter’, in die mond van ‘n figurant, is dit minder hinderlik.

 

Daar is noodwendig klankverletterliking van sekere woorde om hul meer outentiek te laat voorkom, byvoorbeeld “hinningby” of  “flyt” (in plaas van ‘fluit’), “vergeert” en  “glyktes”. Die bundeltitel: ‘Die agste teken’ is ook té doelbewus  gedoen, want later word “agt” (p. 39) wél met die meer bekende wisselvorm geskryf. “Innie” is in die konteks aanvaarbaar, maar hoekom dan die woorde meer as honderd keer as “in die” skryf. So ook ‘skrou’, soms ‘skreeu’; ‘n ander keer; ‘kjennerse’ teenoor ‘kinders’; ‘mirrag’ en ‘middag’. Hoekom word “opgefoet” só gespel, maar “gevoed” willekeurig anders? Vir ‘n paar kan ‘n mens dalk ‘n saak uitmaak, maar in die meerderheid gevalle is dit nie funksioneel nie, en kan dit  die Johannes Comestors onder ons se akademiese hovaardigheid legitimiteit gee.   

 

 Maar dit alles gesê – lanklaas ‘n debuutbundel in die hand gehou wat my laat kraai van lekkerkry soos hierdie een. Nee, ek lieg, Trantraal het dit ook vir my gedoen, die aaklige meidebakleiery van ons voorste digters wat daarmee saam gekom het ten spyt. Al span Basie hier en daar I.D. du Plessis én Hans du Plessis se kallers vermoedelik onwetend voor sy digterskarretjie in, het ons hier voorwaar ‘n tuislike stem van wie ek veel, veel meer wil lees.

Net asseblief, asseblief nie weer gedruk in die vreemde kleur en in die ongoddelike klein lettertipefont nie, maar groot dankie aan Wium van Zyl en INSET-uitgewers wat Afrikaans en “onse mense” ‘n ontsettende  guns gedoen het met die publikasie van hierdie debuut.  Lees die skunnige ‘Nagbesoek’ om dit onteenseglik te weet:

 

Nagbesoek

 

laataand, dis tyd vir nagbesoek

die reuk van paraffien slenter nog in die huis

se gange rond

en die kers se rooipit sterf stadig

 

ek luister na fluister-stemme in die wind

en wonder

is dit laatryp, is dit ystervarke wat die oes verniel

of ghaap wat gryssteekbaard groei

of die oogdans van die nag

wat oor die blou-karoo kol-kol-skuif

 

tongtepel –

die jagse ramme se gekoggel-koggel in die kraal

 

 

En as toegif die roerende gedig ‘Ouers’:

 

Ouers

 

wanneer die wind vannag gaan lê, ryp die boontjies dood

 

elk op ’n stoeltjie, ’n trekkersitplek, pote aangesweis voor die agterdeur

hy in sy ou groot vaaltrui deur ma gebrei, gate sigaret gebrand,

sopmerke op die laer bors rol hy duime, om en om, oor leegtes uit

 

krap die hond vlooie op sy ribbes, droog soos die houtkis langs die vuurherd

 

kruip uit die berg langlyf skadu’s nader

drink hul tee,

speel boklammers, dik gesuip, kopstamp-kopstamp oor die werf

herkou ooie rustig soos hul onder ’n wag-’n-bietjie skuil

 

die nag vou oop ’n karos van troos

hang stilte voor mond en oë langs die pakstoor slaap blou duiwe in takke

van die treurwilger

 

voete onder die stoeltjie ingevou, die een pantoffel

’n gat gesny die teder eelt het weer

groot gegroei na die laaste snoei smeer sy wilde-als

en boegoe, die vingers pyn, in die voorskoot toegedraai

 

hul praat ’n stil gesprek, terwyl die donkerte oor hul gesigte plooi,

twee ou vaalkorhane hou slaaptyd onhandig knielend hande

elk aan sy bedkant,

die lakens glad en koud,

 

snuit tog die kers vroeg vanaand

 

wanneer die wind vannag gaan lê, ryp die boontjies dood

 

 

                                       Resensie geborg deur

 

 

 

 

 

Resensie: Soom (Hennie van Coller)

Friday, April 20th, 2012

‘n Bundel van gemoedelik-lokale realisme : Soom, Hennie van Coller, Griffel, 2012 

Resensent: Tom Gouws

Omslag

Omslag

Ons weet die meeste letterkundiges is closet-digters, maar dit bly altyd ʼn groot verrassing as ʼn deurwinterde letterkundige eers laat in sy loopbaan debuteer. T.T. Cloete se toetrede as digter tot die produksiesy van die literêre sisteem het almal laat regop sit. In bundel na bundel het hy ons getoon wat beleë digterskap behels. Dis noodwendig dat Hennie van Coller, ten regte, of ten onregte, dan met hom vergelyk sal word. Maar dis te verstane dat ʼn digter wat lank in die tand is teen die bestes van sy tradisie gemeet word – ʼn mens skryf immers altyd teen ʼn literêre tradisie in. (Alhoewel die digter in ʼn onderhoud met Versindaba dit duidelik gestel het dat hy nie by enige heersende literêre tendense aansluit nie.)

Met die verloop van jare het Van Coller in verskeie literêre tydskrifte, versamelbundels en selfs kompetisies sy kreatiewe staal getoon. En met hierdie lywige bundel van 90 gedigte wys hy duidelik dat hy nie bloot ʼn Sondagsdigter is nie.

Die bundeltitel Soom word ʼn vindingryke stemvurk vir die bundel. As buiterand veronderstel dit ʼn grens, maar impliseer noodwendig dat dit wat binne en buite is in ʼn gespanne jukstaposisie verkeer. Hierdie jukstaposisie word deurgaans in die bundel gehandhaaf – Afrika/Europa, mens/natuur, mens/God, goddelikheid/vleeslikheid en hedonisme, skilderkunswerk/beeldgedig, eietyds/sewentiende-eeus, ernstig/boertig of klugtig, Afrikaans/Nederlands, en verskeie ander. Die binnekant van die soom word met oneindig veel buite gelap, om in Breytenbach se tale te praat.

In ‘Groningse boom’ (ook in enkele ander gedigte) word die titelwoord omvorm tot “omsoom” (ook die homotetiese ekwivalent “omrand”), wat onder andere ook dui om iets in reliëf te plaas. Die aantal beeldgedigte (met die kleurafdrukke van die skilderye waarop dit gebaseer is!) word hierdeur ondervang.  

Die jukstaposisie wat die soomgrens meebring, dwing ook tot versoen, maar skei ook, voltooi ook. Derhalwe is die tematiese moontlikhede wat uit die bundelkonsep voortspruit oneindig wyd.

Verstegnies sou soom ook kon dui op versifikasiegrense, en dan is dit byvoorbeeld ikonies dat daar soveel vastigheid en vorm in die bundel is, want deurgaans word die gedig tot sy grense toe getoets aan die beperkinge van die vooropgestelde keurslyf.

Maar binne hierdie streng ordelikheid is dit die “naaldwerkfasels aan Ma se rok”, soos Petra Müller dit in haar kortverhaalbundel Voëls van die hemel so mooigenoem het, wat ek as leser soek, daardie ongevraagde rafels brute en ongeërg suiwer poësie, daardie onvoltooide flentertjies waansin wat buite al die poëtiese ordentlikheid kan uithang soos jou elletjies. Dit ontbreek grootliks. Min gedigte in die bundel slaan jou asem weg, of vra vir ʼn weerlees met verrukking.

Miskien het die ywerige rymbereidheid veel daarmee te doen. As die digter van meet af aan, reeds in die bedankingwoorde, al rym en versies maak, sê dit veel. Alhoewel dit oulikerig is, is dit te fasiel om nié ongemaklik daaroor te voel nie:

Vir hulle wat teen wil

en dank moes dra – vir E. en L. en H.

en K.

Maar ook vir I. en A.

Vir wat meer

Sou ʼn man kon vra?

Maar as jy die openingsgedig lees, is jy tog verras deur die funksionaliteit van die enkele versreëls wat nié rym nie (waar dit volgens die sonnet se eis behoort te rym), en besef jy Van Coller moet nie op sy rymersbaadjie getakseer word nie – hy rym, want hy kan, maar hy weet ook presies hoe om baie vaardig met literêre konvensies te speel. ʼn Gedig soos ‘Tilburg’ buit die onderwerp ook tematies uit:

Selfs oor Tilburg kan mens ʼn sonnet versin.

Maar dalk is meriete hiervoor tog te min.

Dan maar ʼn haikoe, terset, kwatryn

(veral omdat die laaste gerieflik rym op “pyn”)

Wat? ʼn Rondeel? Die rotstad sal hom wat verbeel!

Uiteindelik word die gedig nie ʼn sonnet, haikoe, terset of selfs rondeel nie, maar blok homself as ʼn verloopte limeriek. Vindingryk? Miskien die eerste versreël, maar die res is studentikoos, nie onthoubaar nie – die meriete van die versie is helaas te min. Ek sou dié vingeroefening byvoorbeeld nie in ʼn bundel insluit nie. ʼn Mens sou voorts kon redeneer dat dit ʼn tussen-in-gedig is wat as brugteks dien vir die geheelsegging van die bundel (soos Opperman in Komas uit ʼn bamboesstok en Krog met Lady Anne met groot welslae gedoen het), maar daar is ongelukkig te veel pogingtjies van hierdie aard.

Terug by die openingsgedig. Wat voorts beïndruk, is hoe gemaklik verskillende jukstaponerende wêrelde soomloos in die teks ingeweef word – Afrikaans, Engels en Nederlands, die strak universiteitsopset en die gewone lewe daarbuite, die beskermde esoteriesheid van akademie en die ruheid van geweld, dit wat ver is en naby, dit wat heilig gewaan word wat eintlik profaan is, die tante wat wasgoed was in Groningen en ʼn oom op genadebrood in die Karoo, die onhelderse Hollandse lug wat deur “‘n Afrikaanse son” gedaag word.

Maar jy kan nie anders as om hierdie gedig byvoorbeeld te vergelyk met die gedig ‘Blydskap’ van Cloete (in Jukstaposisie) nie – dieselfde tipe procédé, maar Cloete se gedig het ʼn groter metaforiese vaardigheid en subtieler naasmekaarstelling en vaardiger versifikasie, wat dit ʼn veel beter gedig maak.

Met dit in gedagte, is die volgende gedig: ‘Groningse boom’ ʼn uitstekende gedig, in alle opsigte. Die volgende gedig, ‘November’, begin eweneens opwindend, waar die Nederlandse digter J.C. Bloem en Van Wyk Louw en Sheila Cussons (in hul Nederlandse periode) die voorlopers word van die digterspreker se naloop in groot digterlike skoene (met slim inspelinge op Tristia, byvoorbeeld), maar dan verloop die gedig tot ʼn onbehaaglike doodloopstraat in die koue, veral deur die ondeurdagte gebruik van die woordjies “kak” en “klare”. As hulle nog jukstaponerend allitererend gebruik is, sou dit werk, maar soos dit is, laat dit die gedig té berekend aandoen, en doen dit skade.

Maar die volgende gedig: ‘Goddelike oomblik: Leuven’, is weer ʼn knap gedig. Dus: Soom is ʼn bundel met absoluut wisselende kwaliteit. ʼn Mens sou gemaklik die helfte van die gedigte kon uitgooi, en dit sou voorwaar ʼn sterker bundel gewees het. Die hele afdeling ‘Vrystaatse beelde’ sou ek byvoorbeeld maklik laat gaan. Van Coller is nie geleer to kill his darlings nie. ‘Windpomp’ vergelyk byvoorbeeld swak met Leon Strydom se gelyknamige gedig; die gedigte oor die tweetoringkerk, NALN, Naval Hill en die Sand du Plessis-teater mis Antjie Krog se skerpsinnige Vrystaatse oog, JC Steyn en Daniël Hugo se speelse taalmaneuvers. Al probeer Van Coller dapper, die verse bly ongelukkig vassteek in die triviale.

Miskien moet ʼn mens dan op hierdie stadium ook iets oor die bundelkomposisie sê. Die nege afdeling van die bundel is nie soseer organies-poëtiese ordetakserings nie, eerder tema-aanwysers. Die rubrisering is dus sinvol, maar dit skep tog die indruk van jarelange gedigteskryf oor baie onderwerpe wat desondanks êrens gemaak pas moet word.

Wat my destyds van T.T. Cloete opgeval het, was sy vermoë om aan sy poësie ʼn eietydse, moderne klank te gee – hy het nie geklink soos Jan F. E Celliers of Totius nie. Miskien speel die Neerlandismes ʼn groot rol in die geheelaanbod van die bundel, maar daar is ʼn onmiskenbare outydsheid aan die digterlike tongval. Dis definitief nie net die argaïese woorde (“gekeuwel”, “kassawe soos nektar uit ʼn godekelk”, “ek wil, dis my kontensie, bewys lewer van my penitensie”, “van huis en haard”, “onderonsies tussen gades”, “die Gewer lof”, “paskwil”, “sinds ek jou mis”, “ontel’bre dinge”, “wyd en syd”, ens.), nie, maar ook ʼn geval van plek-plek versifikasie en stylgrepe wat proe soos ou botter.

Al is dit ʼn begrip uit die prosa, sou ʼn mens baie gemaklik hierdie bundel kan tipeer as gemoedelik-lokale realisme. ʼn Stuitige, kleindorpse vers soos ‘Gelykberegtiging’, byvoorbeeld, word ʼn verleentheid. “Wat in die platteland ontvou” (soos dit in die gedig ‘Shakespeare’ genoem word), verkry nie die nodige universele resonansie wat die poësie eis nie. Hiervan sou ʼn mens baie voorbeelde in die bundel kon noem, met verskeie teëhangers wat in die Afrikaanse letterkunde dieselfde gedoen het, maar ʼn meer tydlose dimensie daaraan verleen het.

Daar is twee punktuasiedoodsondes in die poësie, leer mens alle voornemende digters – die ewige ellips (wat moet dui op die hartverskeurende onuitspreeklike ewighede wat liefs, genadiglik, ongesê moet bly), en die oormatige gebruik van die uitroepteken. Van Coller maak hom nie aan die eerste skuldig nie, maar maak deeglik op daarvoor met die tweede. Ek dink nie daar is ʼn bundel in Afrikaans wat meer uitroeptekens as hierdie een het nie. Die temperende hand van ʼn redakteur moes hom saggies hierin gestuit het.

Speelsheid is bepaald een van bundel se aangename attribute. Daar is dikwels ʼn skunnigheid, ʼn poëtiese boeregrap, ʼn onverwagse geilheid, maar mens kry soms die gevoel die digter weet nie mooi hoe en waar om die streep te trek nie, en derhalwe val enkele segginge uit as banaliteite. Hier kry jy wonderlike voorbeelde van vernufpoësie (wat lyk my ʼn baarmoeder gevind het by die Departement Afrikaans van die Universiteit van die Vrystaat). ʼn Afdeling van die bundel heet dan ook ‘Vernuftighede (en ʼn paar ander bose brousels)’, waarin daar verskeie uitstekende gedigte is (byvoorbeeld ‘’n Reeks wynverse’, en ‘Na aanleiding van ʼn lesing: Scenes from the Passion of the Christ‘, lomp titels ten spyt), maar van die swakste van die bundel ook (byvoorbeeld ‘’n Vers vir ʼn Afrikaanse morfoloog’, ‘Dieremaniere’ en ‘Gelykberegtiging’).

Die afdeling met die drie beeldgedigte, gegrond op die uitstekende werk van Pauline Gutter, die Bloemfonteinse skilder en beeldkunstenaar, is vir my ʼn persoonlike hoogtepunt in die bundel. Nie net is dit regtig knap gedigte nie, daar is ʼn sinergie tussen die woordtekste en die  beeldtekste. Gutter se voorblad is ook asemrowend mooi, veral omdat sy daarin slaag om die soom-konsep (in die verflae) ʼn ander dimensie laat kry (iets wat Van Coller ongelukkig nie uitbuit of verder in sy bundel ontgin nie).

Daar is ʼn afdeling getiteld ‘Diereriem’ waarin die twaalf Sodiaktekens elk poëties beslag gegee word. Maar op enkele pragtige versreëls na het die geheel my redelik onaangeraak gelaat.

Ek het bewondering vir ʼn digter wat homself opstel teen die grotes om sy eie ‘Vier sonnette by jaargetye’ te skryf. Weer is daar enkele mooi momente in die viertal gedigte, maar ʼn lees teen die grein van Louw, Opperman en Krog laat Van Coller redelik se pogings taamlik bedroë staan.

Die laaste afdeling van die bundel bevat negentien vertalings in Afrikaans van (meestal) klassieke Nederlandse sonnette. Baie van die ou gunstelinge is daar, en hoe heerlik klink die afgedrukte oorspronklike nie steeds op die oor nie. Van Coller het in sy knap vertalings Afrikaans én Nederlands ʼn enorme kultuurguns gedoen. Weinig universiteite hier te lande het enigsins nog die ouer Nederlandse lettere as deel van hulle kurrikulum. Niemand sal ooit met alle woordkeuses en semantiese interpretasies in vertalings saamstem nie, maar ek dink Van Coller het hom hiermee as ʼn rasegte vertaler bewys. Hier is juwele, soos Joost van den Vondel se ‘Rei van Maagde’ en Adriaan Roland-Holst se ‘Sonsondergang’. Dit gesê, is daar sekere tekste waarvan die vertaling nooit die plastiek van die oorspronklike teks kan ewenaar of oortref nie, byvoorbeeld Willem Kloos se ‘Avond’.

Die bundel eindig, gepas, met ‘Impasse’ die klassieke vers van Martinus Nijhoff, wat Cloete ook kreatief getranskribeer het. Dis ʼn raak vertaling, en so(o)m in ʼn sin die dilemma van die bundel raak op – hierdie digter gaan soek sy muse, en vra: “Waaroor wil jy hê moet ek skryf?” Hy vra dit, want as gesoute kenner van die literatuur kan hy amper enigiets tot poësie maak, maar dit mis ongelukkig daardie digterlike waansin, en word dikwels ʼn digterlike doodloopstraat. As die muse antwoord: “Ek weet dit nie”, skryf die digter presies dáároor. Plato se woorde word hier waar: “He who not being inspired and having no touch of madness in his soul comes to the door and thinks he will get into the temple by the help of art – he, I say, and his poetry are not admitted.”

[Laat my tog maar net ook sê – die “dit” in die slotreël is vir my erg hinderlik op Afrikaans, soos ook die foutiewe taalkonstruksie “‘n vrou en ek”, al sou ʼn mens dalk kon motiveer hoekom dit funksioneel is dat die vrou vooropgestel is.]

Die skryf van hierdie resensie was vir my besonder moeilik, miskien enersyds vanweë my groot respek vir die literator en mens, maar andersyds omdat hy in die genoemde onderhoud met Versindaba by implikasie voornemende resensente aanpraat en van hulle ʼn bepaalde leesmodus vra/eis. Hy sê: “Enige publikasie bring spanning mee en is in ʼn mate blootstellend omdat jy die werk (waaraan jy gewoonlik hard gewerk het) op ʼn sekere tydstip in die hande van resensente moet oorlaat. Met ʼn poësiebundel is dit veel erger, omdat dit meer persoonlik is. Al wat na regte van resensente verlang kan word, is dat daar deeglik en ‘objektief’ gelees word – in die sin dat poëtikale en (in die geval van teoretiese werk) teoretiese voor- en afkeure so ver as wat moontlik is ter syde gestel moet word en dat aspekte wat nie ter sprake is nie, liefs genegeer moet word. Dit sluit vriendskappe én vyandskappe in. Etiese kritiek is moeilik.” Die digter as teoretikus moet weet dat hierdie verwagting van hom onmoontlik is, veral ten opsigte van sogenaamde “objektiwiteit”. Objektiwiteit is ʼn mite – hoe jy kyk word onlosmaakbaar getint deur die pigment van jou oë en alles word met jou bestaande kennisraamwerk geïntegreer. Ook jou beoordeling van tekste is uiteraard daarvan afhanklik.

Die resensent in die kombuis moet vir Hennie vra waaroor om te skryf? Dit sal helaas die hele kreatiewe sisteem, woord en wederwoord, in ʼn impasse laat beland.

ʼn Laaste opmerking – ons verwelkom met groot waardering die uitgewer Griffel op die poësietoneel. Hul waagmoed met vorige gepubliseerde tekste, ook met hierdie een (kleurafdrukke inkluis), verdien ʼn hartlike dankie van die totale leesgemeenskap. Ook groot dank aan die Fonds Neerlandistiek en die Nederlandse Letterenfonds wat bepaald die publikasie moontlik gemaak het. Die nouer bande met ons moederland en die goue taal bring ongekende vreugde. Soos Hennie sê: In die Nederlande “lig ʼn Afrikaanse son sy kop”.

 (Resensent: Tom Gouws)

Resensie: Pirouette (Aniel Botha)

Tuesday, March 6th, 2012

Min sprake van poësie as ʼn dans met woorde: Pirouette, Aniel Botha. ISBN: 9780795800320; Sagteband, 64pp; prys (insl. BTW): R 150.00; Queillerie, 2012

Resensent: Tom Gouws

Pirouette

Pirouette

In die laat sewentiger-, vroeg tagtigerjare het daar geredelik nuwe Afrikaanse digbundels verskyn, maar die meeste tekste het jou gelaat met ʼn gevoel van déjà vu. Daar was min gelade oorspronklikheid, poëtiese vuurwerke, verrassende passie. Die verskyning van bundel na bundel het jou laat dink aan ʼn groot masjien wat moeisaam met middelmatigheid gevoer word.

Ek het met die lees en die herlees van hierdie debuutbundel van Aniel Botha dieselfde bevreemdende gevoel as destyds gekry.

Ons bevind ons tans weer in ʼn tydperk waarin daar heelwat nuwe digbundels verskyn, en ná die uitgewersdroogte op die gebied van poësie ʼn dekade of wat terug is almal baie dankbaar vir die onvoorsiene genade wat die publikasiehuise weer aan die digkuns verleen het.

Maar ek kan nie anders as om te voel dat van hierdie digters ʼn oneer aangedoen word deur die té maklike publikasie van bundels nie. Miskien het die baie webwerwe vir aspirant-poëte, die baie skryfskole en digtermentorskappe aan universiteite meer hiertoe bygedra as wat ons besef.

Dit voel partykeer of die indertydse advertensie van die Huisgenoot ʼn eietydse toepassing gekry het – Jannie Raath kan selfs ʼn bobbejaan leer klavier speel.

Natuurlik net by wyse van spreke, want Aniel Botha gaan haal jy nie agter enige akademiese berg nie – teen die einde van die bundel word vermeld: “Die meeste gedigte in hierdie bundel is vir ʼn graad in kreatiewe skryfwerk aan die Universiteit van Kaapstad voltooi.” Jy kan selfs haar meegaande verhandeling op die internet gaan lees: Digter as Danser/ Danser as Digter. En dit loon om dit te doen, want duidelik het die digbundel gespruit uit hierdie insiggewende ars poëtikale besinning.

Die ander teks wat jy ook hiermee moet saamlees, is Botha se joernaal van ʼn anoreksielyer wat in 2010 by Zebra Press verskyn het: ʼn Dans met die dood, ʼn teks wat my regtig geraak het.

Maar dis helaas nie al nie – al die poësiehandleidings en -skryfgidse wat Aniel Botha in haar kursus gebruik het se deurslagpapier is in haar digbundel sigbaar: nie net Ruth Padel se The poem and the journey (wat sy spesifiek uitgelig het in ʼn koerantrubriek) nie, maar ook Cleanth Brooks en Robert Penn Warren se Understanding poetry, Camille Paglia se Break, blow, burn, Ottone M. Riccio se The intimate art of writing poetry en Jay Parini se Why poetry matters.

Die diep traumatiese ervaring van ʼn vernietigende siektetoestand (“die dieet van selfhaat”), gepaardgaande met die oorwig van ʼn legitieme akademiese besinning oor die onderwerp val, helaas, die digter dood. Die poësie word selde meer as ʼn slim-slimmer ritueel, om ʼn frase buite konteks by Krog te leen.

 Die bekendstellingsteks op die uitnodigingskaartjie van die bundel by die Woordfees is ʼn goeie opsomming van die tematiese aard van die bundel: “In Aniel Botha se debuutbundel Pirouette word balletterminologie en die hospitaalmilieu van eetversteurings saamgebind in ʼn helder besinning oor gebrokenheid, verwonding en psigiese kwelling.”

In hierdie opsig pak die digter formidabele temas met oneindige metaforiese moontlikhede aan. Groot temas waarborg egter geensins goeie literatuur nie. Gedigte wat byvoorbeeld oor die kruis van Jesus Christus geskryf word, byvoorbeeld, waarborg geen goeie poësie nie, al is die idee ten grondslag daarvan groots.

Tog is die tematiek, en die verwewing daarvan, in hierdie teks ʼn interessante en selfs vindingryke perspektief, en dit maak die lees van die bundel op ʼn eenvoudige vlak die moeite werd. Maar ʼn mens mis die groter konteks, meer diepgang, selfs ʼn meer universele segging in die digbundel. Deurgaans voel jy daar kon meer van die gegewe gemaak word.

Ek sou byvoorbeeld meer wou sien van die alter ego van die donker swaan van Swan Lake; die dieperliggende oerkragte wat gesetel is in die dodedans (in die tradisie van byvoorbeeld Hans Holbein); ʼn verkenning van die arabeske (as dansbeweging én as digpraktyk); ʼn ontginning van unreality in die lig van die “mind control” en die “yellow brick road” (sien die gedig ‘Oz’); en so meer. Maar miskien is dit onregverdig om te dink wat ʼn digter met die tematiese roumateriaal kón gemaak het. Die kuns van die digkuns het in hierdie bundel nie ʼn verruimende dimensie aan die prosakroniek van die siekte óf die akademiese beslaglegging daaraan gegee nie. Trouens, dit voel eerder na versmorende kleefplastiek wat oor die bundel getrek is.

ʼn Goeie voorbeeld hiervan is die gedig waarmee afdeling 1 open: ‘Selfportret’. As jy, byvoorbeeld, in ʼn Dans met die dood die skrywer se beskrywing van Paulette, ʼn nuwe pasiënt in die hospitaal vir eetstoornisse, lees, lui dit soos volg: “Sy is, om eerlik te wees, nogal ʼn vreesaanjaende prentjie. Haar gesig kan ʼn mens net beskryf as ʼn ongelukstoneel: twee bloedbelope lyke waar die oë moet wees; die wange onherstelbaar ingeduik; ʼn skeefgetrekte wrak vir ʼn neus; ʼn vel soos ʼn gekraakte teerpad; die mond ʼn liederlike, gapende wond. / Haar lyf is ook glad nie ʼn lyf nie: net ʼn krokodilleersak met ʼn geraamte binne-in … (ʼn) kadaweragtige voorkoms …” (p. 128).

In ʼn onderhoud met die digter op Versindaba maak sy die volgende stelling: “Die skryf van poësie stel tegnies hoër eise, maar dit het die voordeel dat ʼn gedig nie outobiografies hoef te wees nie.” As ʼn mens dit as ʼn riglyn kan neem vir die beoordeling van haar poësie (in reliëf met die ander tekste wat die saamlees vra), wys dit die presiese probleem uit met hierdie digbundel.

Benewens dat die neerbuigende kykhouding van die fokalisator in die aangehaalde gedeelte my persoonlik gepla het, en die op-mekaar-ingebuigte metafore met mekaar bots, is die beskrywing na my gevoel taamlik studentikoos. Maar hieruit het Botha weliswaar ʼn gedig kon haal:

 

Asimmetriese kontoere

sper die gesig af.

ʼn Ongelukstoneel.

Wange onherstelbaar

ingeduik, die neus

ʼn skeefgetrekte wrak.

Skerwe glas blink

op die dowwe vel.

Bokant die ken

ʼn gapende wond

waaruit woorde

onkeerbaar bloei.

 

Hoeveel wins daar  lê in die prosateks wat tot gedig gemaak is, is miskien debatteerbaar, maar myns insiens is dit skraal.

Helaas kry mens heeltyd die gevoel die meeste gedigte is opgeraap, party by die hare bygesleep, in hierdie toegespitste proses om ʼn digbundel daarvan te maak. In die gedig ‘Spieëlskrif’ word gekonstateer: “My verse is spieëlglad en penskerp” – dit is ongelukkig nie so nie. Daar is heelwat lompheid (in woordballet onvergeeflik), naïwiteit (sien p. 51), botsende metafore en beeldgelykstellings, clichés (p. 37, en veral met die slotte van gedigte), die oormatige gebruik van aksenttekens. Die enjambemente word oorspanne, en alhoewel dit ʼn poging is om die versreëleinde te laat draai (analoog aan die titel), lyk dit dikwels bloot na swak versifikasie.

Soms red die gekose versvorm die gedig (byvoorbeeld p. 47); soms is daar ʼn onverwagte mooi beeld; enkele klein kunsgrepe beïndruk party keer. Maar ʼn gedig soos ‘Lewenslank’ is bloot onaanvaarbaar swak. Die eerste strofe lui:

Oortreding:

Perfek wees tot die laaste gram,

poging tot gewelddadige beheer,

hoogverraad teen die regering van natuur.

 

Die tweede strofe dwing ʼn saamlees met S.J. Pretorius se ‘Die kranksinnige’ af, en ongelukkig val die gedig in vergelyking met die klassieke teks dan totaal plat. (Vergelyk ook die gedig  ‘My brein is ʼn malhuis’.)

Enkele vinjette van verlies hier en daar raak ʼn mens, maar ongelukkig is daar nie genoeg om werklik substansie aan die bundel te gee nie. In haar knap resensie van In die niks alom van René Bohnen sê die resensent Marlies Taljard dat wat haar van die bundel pla, is dat daar min  “substansiële gedigte” is. Met hierdie bundel is daar eweneens nie ‘n onthoubare gedig in die worp nie.

In ʼn Dans met die dood  word die begrip  pirouette op p. 116 soos volg verklaar: “om en om en om, sonder einde en sonder dat dit êrens kom”. Dit is helaas waar van hierdie bundel. Daar is min sprake van ballet as poësie in beweging, en eweneens min sprake van poësie as ʼn dans met woorde. Ek is regtig jammer om te moet sê – dit is ʼn bundel wat my totaal onversadig laat.