Versindaba
~ ‘n Kollektiewe weblog vir die Afrikaanse digkuns ~

Lucie Möller het my gevra om by hierdie bekendstelling van Watermerke (2009) ‘n een en ander oor die Waterberg te sê. Dit is die streek noord van ons, waar sy bevoorreg is om ‘n naweek- en vakansiehuis op ‘n lappie Bosveldplaas met die naam Volmoed, ‘n gedeelte van die oorspronklike Rietvlei, te besit en wat sy in heelparty gedigte in herinnering bring. My belangstelling in Eugène N. Marais sou my, moes ek aflei, met ‘n mate van gesag beklee om iets in hierdie verband by te dra.

Voor ek by die Waterberg uitkom, gaan ek ‘n een en ander oor Lucie sê. Ek het haar ontmoet toe ek as navorser by die destydse Sentrum vir Suid-Afrikaanse Letterkundenavorsing (SENSAL) by die RGN aangestel is. Lucie was toe by die Suid-Afrikaanse Naamkundesentrum werksaam en goed in haar vakgebied ingegrawe. Ek het die soort navorsing waarmee hulle besig was boeiend gevind en reeds in my tweede digbundel, Palimpses (1987), gedigte opgeneem waarin naamkundiges se invloed duidelik was.

Lucie het letterkundiges aangemoedig om van die literêre onomastiek kennis te neem deur daaroor te gesels, artikels oor die onderwerp aan te dra en self oor onder meer die plekname in die verhale van Herman Charles Bosman te skryf. Sedert die 1980’s het letterkundiges soos Johan Jacobs, Charles Malan, Bertie Neethling en Louise Viljoen boeiende artikels oor naamgewing in die Suid-Afrikaanse letterkunde gepubliseer en van die naamkunde ‘n interdissiplinêre dissipline help maak.

Danksy Lucie het ek by twee internasionale naamkundekongresse referate gelewer en artikels gepubliseer oor die naamgewing in Marais se “Klein Riet-alleen-in-die-Roerkuil” en Chris Barnard se Mahala (1971) (daardie roman wat ek elke jaar in die lente herlees wanneer weerlig rondom op die horisonne uitslaan en die eerste reёn begin val).

Tydens my jare by die RGN was Lucie ‘n stimulerende gespreksgenoot. Saam met doktor Peter E. Raper en professor G.S. (Gawie) Nienaber was sy deel van ‘n gedugte span, wat internasionale aansien verwerf het. (Of die besluitnemers wat wild en wakker plekname verander van hulle notisie neem, is ek ongelukkig nie so seker nie.)

Intussen het baie water in damme en in die see geloop. Die enkele gedigte wat Lucie tydens my RGN-dae in haar laai gehad het, het mettertyd aangegroei en ‘n jaar of so gelede het ek tot my groot verbasing en vreugde gehoor van die digbundel wat aan die kom is. Ek was bly dat Lucie volhard het en bereid was om (saam met die redakteur, Martjie Bosman) hard te werk om die bundel tot sy huidige vorm af te rond.

‘n Verdere verrassing was die gedigte in die bundel wat in ‘n meerdere of mindere mate oor die Waterberg handel. Weens my noue kennismaking met die Waterberg, veral tydens my navorsing oor Marais se wetenskaplike prosa en die ontdekking van die Waterbergse broodboom, was ek nuuskierig om te sien hoe Lucie met hierdie streek omgaan. Dit is immers ‘n besondere streek! Peter Raper skryf in Streekname in Suid-Afrika en Suidwes (1972) die Waterberg-streek is “genoem na die Waterberge, wat dit van die suidweste na die noordooste deurkruis. Die Noordelike Pongolo-, die Groot-Palalarivier, en die Nylstroom of Magalakwinrivier het hul oorsprong in hierdie bergreeks, en dit sou op sigself voldoende rede gewees het vir die naam. Toe die naam gegee is, was die gebied besonder waterryk; warm en koue mineraalbronne het by skeure in die bergreeks uitgevloei en uitgeborrel, en dit het tot die benaming aanleiding gegee.”

Veral Marais word sterk met die Waterberg geassossieer. In sy opstel “‘n Paradys van weleer” – in ‘n Paradys van weleer en ander geskrifte (1965) – skryf hy oor sy eerste jare en hoe hy gefassineer was deur die landstreek Agter-die-Berg (”ten noorde van Magaliesberg, vanaf Hornsnek tot ver by Wolhuterskop verby”). Hy maak vroeg reeds met die Waterberg kennis en in “The road to Waterberg” – in The road to Waterberg and other essays (1972) – skryf hy hartstogtelik oor hierdie streek, wat hy “the mystery region of my boyhood” en ‘n “wonderland” noem.

Marais het in die loop van 1907 op die plaas Doornhoek, naby Erasmus in die distrik Naboomspruit (tans in die Limpopo-provinsie), gaan bly en vir tin en platina begin prospekteer. Kort daarna het Marais saam met ‘n ander prospekteerder, Alec Austin, in hutte gaan woon wat hulle vir hulleself in die sogenaamde Bobbejaankloof op die plaas gebou het. Hier het Marais oor ‘n tydperk van drie jaar die waarnemings van bobbejane in hulle natuurlike omgewing gemaak waarop hy Burgers van die berge (1938), die reeks artikels oor “Die siel van die aap” en The soul of the ape (1969) gegrond het.

Tydens Marais se verblyf in die Waterberg besoek hy talle plase en dorpe in die streek en leer hy kleurryke karakters ken (onder andere die veldkenner Jan Wessel Wessels, die wildvanger Emil Tamsen, die Nylstroomse kruiedokter Ebrahim Ravat en “‘n ou Boesman, outa Hendrik”, by wie hy Dwaalstories (1959/1927) gehoor het). Hy leer ook die omgewing goed ken deur aan jagtogte deel te neem en wyd te reis. Hy trek deur Bokpoort in die Hanglipberg na die Palala-plato, waar hy enkele maande op die plaas Purekrans bly en in hierdie gebied die Waterbergse broodboom (Encephalartos eugene-maraisii Verdoorn) sien en laat navors: ‘n broodboom wat in 1944 na hom vernoem sou word. By geleentheid besoek hy ook die Soutpansberg en die Limpoporivier.

Byna al sy waarnemings oor die gedrag van diere en talle ander natuurkundige verskynsels het Marais in die Waterberg gemaak. Talle van sy publikasies, wat sedert die 1920’s verskyn, vestig vir die eerste keer die aandag op hierdie besondere streek en sodoende stel hy die Waterberg aan ‘n wye publiek bekend. In sy artikels en bellettristiese prosa figureer hierdie streek as ‘n opvallende ruimte en maak die leser met talle figure kennis wat hy daar leer ken het of pertinent in dié ruimte geplaas het (soos dié wat ek reeds genoem het).

Lucie betrek Marais eksplisiet in een van haar gedigte, wat oorspronklik in Honderd jaar later: Ter viering van die publikasie van Eugène N. Marais se “Winternag” op 23 Junie 1903 (2006) verskyn het.

 

‘N MINDER BEKENDE RELAAS

 

By Tamsen tap ons vol

en swenk êrens by Tweestroom af

na die voetheuwels van die Waterberg.

 

Kort voor die Donkerhoekpoort

kry ons die afrit na Rietvlei

tussen fluitjiesriet en populier.

 

Saans steek ons kerse aan

en hang die stormlantern buite op,

gooi sekelbosstompe in die stoof;

lees pik-pik soos kuikengoed pik

na wit larwes van termiete.

Ons wag vir die besoeker.

 

Doodluiters en tydsaam kom hy

uit die kweperlaning aangestap oor die werf

tot in die binnekring van stemme en spore

van so ver as Swaershoek en Diepkuil.

 

Deur die klein vensterruit

van die witgekalte huis

sien ons hom later sit en skryf:

moontlik oor die siel van die mier,

die melancholie van primate, en leer

hoe hy woord vir woord verdig

tot elke latente winternag.

 

In talle ander gedigte in Watermerke kry ek die gevoel dat dit juis die Waterberg is waaraan Marais hom so verwonder het wat hier ter sprake is en wat aanvullend deur hierdie bundel in kaart gebring word. Talle van die gedigte verwys na plekke in dié streek en die waterryke landskap met sy fauna en flora word skouspelagtig aan die leser voorgestel. Uit hierdie gedigte spreek daar meermale verwondering oor die verrassings wat die landskap bied en daar word stip gekyk om soveel moontlik hiervan raak te sien en te beskryf. Nie verniet nie is daar dikwels sprake van spore op die grond en ‘n voortdurende bewustheid van die skeppingsproses.

Betekenisvol is die wyse waarop die fauna en flora noukeurig met hulle volksname voorgestel word (daar is byvoorbeeld gedigte oor die woudvaring, moepel, grysappel, wildepeer, janfiskaal, kolgans, woestynolifant, aardvark, aardwolf en bruinhiёna).

 

PYLVLEKKATLAGTERS

 

Die swerm spring

gespikkel teen die skemer in,

raserig van tak tot tak

in boekenhout en wildesering.

 

Die nag hou asem op:

volmaak eers as die stilte sak.

 

Soos reeds gesuggereer, is Lucie ‘n fyn waarnemer en gaan sy sorgsaam met haar Waterbergse ervarings om. Sy is nie in wese ‘n ‘groen’ digter nie, maar sy is op dieselfde manier as die ekodigter bewus van die rol wat plek en spesieverskeidenheid in ons aardse bestaan speel.

Een van die gedigte, “Bosvarke”, vir my een van die bestes in die bundel, illustreer mooi wat Lucie met haar waarnemings maak.

 

BOSVARKE

 

Toe die bergnewels laatnag uit die klowe sak,

draf die bosvarke kop onderstebo

soos skimme uit die groot sloot

met maanhare skuins in die wind.

 

In die donker hou ons asem op:

Hoor hoe kou hulle bolle van rankplante

los tussen raasblaar en rosyntjiebos

en wei aan wortelknolle.

 

Ons hoor hulle snorkend peule dop.

Al langs die kante van die donker

verloor ons uiteindelik die spoor

en misgis ons met die geheime

van dié omnivoor.

 

Hierdie is een van ‘n hand vol gedigte oor diere. In dié gedig word enkele kenmerke van die bosvark gegee. Dit is egter nie ‘n beskrywing wat ‘genoeg’ wetenskaplike kenmerke van hierdie spesie aan die leser voorhou nie. Die digter probeer iets anders doen. Die mense luister aandagtig na die geluide wat die vretende bosvarke in die donker maak. Hierdie waarnemenings word opgeteken en sinvol georden. Maar die bosvarke verdwyn weer in die nag in en uit die gedig. Die slotsom waartoe die digter kom, is dat die mens hom met “die geheime / van dié omnivoor” misgis. Die digter erken die eiesoortigheid van hierdie diere en dus ook hulle reg om naas en saam met die mens in hierdie landskap te bestaan.

Plek- en persoonsname kom in baie gedigte voor; asook kaarte, wat van die belangrikste bronne vir die bestudering van name is. Een van die fassinerende prosesse wat in die bundel voltrek word, is bowendien die wyse waarop die professionele naamkundige die dinge en hulle gekatalogiseerde name as ‘t ware aan die geheime werking van die poёsie teruggee. Daar is genoeg hiervan om die lees van die bundel ‘n besondere estetiese ervaring te maak en ons opnuut na ons Suiderland, waaronder die Waterberg, te laat kyk. My eie ervaring van (onder meer) die Waterberg is deur hierdie bundel verryk. Dit is ‘n publikasie waarmee Lucie, net soos op haar gedugte akademiese bydrae, trots kan wees.

Rede gelewer tydens die bekendstelling van Lucie Möller se Watermerke (Pretoria: Protea Boekhuis, 2009) by die Huis vir Afrikaanse Poёsie (hAp) in Capital Park, Pretoria, op 17 Oktober 2009.

Hoe lyk die situasie in Suid-Afrika ten opsigte van erfenisbewaring (en dus ook die bewaring van bronne vir die bestudering van die Afrikaanse poёsie)? Ek wil enkele fasette aanraak in die lig van my eie ervaring by die destydse Sentrum vir Suid-Afrikaanse Letterkundenavorsing (SENSAL) van die Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing (RGN) waar ek van 1983 tot 1990 ’n navorser was. Die rede daarvoor is dat daar tot dusver min gedoen is om ’n bestekopname te maak van SENSAL se rol veral gedurende die 1980’s, en om sekere fasette van die instelling se bestaan krities te beskou.

 

Toe SENSAL in 1981 met dr. Charles Malan as hoof tot stand gekom het, het die Sentrum weliswaar ’n voorloper gehad. Dit was die Dokumentasiesentrum vir Afrikaans, wat in 1970 binne die Instituut vir Taal, Lettere en Kuns onder leiding van prof. P.J. Nienaber geskep is en hoofde soos drr. P.G. du Plessis en Pirow Bekker aan die roer gehad het. Prof. Nienaber se privaat versameling Afrikaanse boeke het aanvanklik die ruggraat van die Instituut gevorm, terwyl hy ook ’n Bibliografie van Afrikaanse boeke en ’n Bronnegids by die studie van die Afrikaanse taal en letterkunde opgestel het om die wêreld van die Afrikaanse boek te karteer. Prof. Nienaber het egter groter planne gehad en NALN in 1973 in die hartjie van Bloemfontein tot stand gebring om as museum met uitstalruimte en as navorsingsentrum vir die Afrikaanse letterkunde te dien.

 

Veral onder dr. Du Plessis se leiding het die Instituut vir Taal, Lettere en Kuns ’n redelike profiel as bewaringsinstelling vir die Afrikaanse literatuur gehad. Sedert die stigting van SENSAL onder dr. Malan het die navorsingsprofiel egter enorm vergroot en is geywer om ’n leidende inset te lewer tot die stimulering en koördinering (’n geliefde SENSAL-oriëntasie waarvoor iemand soos prof. Merwe Scholtz geen ooghare gehad het nie) van veral literêrsosiologiese navorsing oor die Suid-Afrikaanse literature. Waar SENSAL nie self oor die kapasiteit beskik het om hierdie navorsing te doen nie, is van kundiges buite die Sentrum gebruik gemaak. ’n Ambisieuse én suksesvolle uitvloeisel van hierdie inset was die reeks van ses literêre jaaroorsigte, getiteld SA literature/literatuur, saamgestel deur dr. Francis Galloway.

 

Benewens vir literêrsosiologiese navorsing is ook ruimte geskep vir die bestudering van progressiewe Sestigerskrywers soos Etienne Leroux, Bartho Smit en Breyten Breytenbach. Gedurende hierdie jare was daar byvoorbeeld publikasies oor die esoteriese Leroux, waaraan ’n hand vol “uitgelese kenners” eksklusief meegewerk het, wat tot die hemelhoë kanonisering van dié skrywer se werk gedurende die 1980’s bygedra het. (Toe die Universiteit van die Vrystaat enkele jare gelede ’n seminaar oor Leroux aangebied het, is die vraag gestel of hy intussen vergete geraak het.)

 

Op 1 Oktober 1990 het SENSAL ophou bestaan en ’n jaar later is die dokumentasie wat intussen in die Suid-Afrikaanse Sentrum vir Kunste-inligting bewaar is na die Staatsargief oorgeplaas, waar dit sedertdien geen verdere aandag gekry het nie. In hierdie tyd het formele navorsing oor die Suid-Afrikaanse letterkunde en die befondsing daarvoor in die RGN tot ’n einde gekom. Die einde van SENSAL, waaroor géén literêre haan gekraai het nie, het gekom toe dr. Tjaart van der Walt president van die RGN was en die organisasie te midde van snelle politieke hervorming en die meegaande navorsingstendensies ’n dramatiese koersaanpassing gemaak het.

 

Van die ideale tydens die RGN se herstrukturering was om groter legitimiteit te verkry (in daardie jare bykans ’n onbereikbare ideaal) deur navorsing te doen wat deur kliënte van buite befonds word. Terloops, indien genoeg geld vir letterkundige navorsing van buite die RGN beskikbaar was, sou dit moontlik gewees het om hierdie navorsing voort te sit. Weliswaar sou kunstenavorsing wat nie ’n sterk dimensie van gemeenskapsbetrokkenheid gehad het nie (iets soos dr. Gerard Hagg se kunstesentrums) voortaan met groot wantroue bejeën word.

 

Hierdie agtergrond is myns insiens belangrik wanneer na besluite gekyk word wat by SENSAL (en die RGN) ten opsigte van erfenisbewaring geneem is. In die lig van die groot klem wat op navorsing van ’n literêrsosiologiese aard gelê is, het SENSAL gou afskeid geneem van ’n navorser soos me. Rothea Olivier (iemand wat vergelykbaar is met NALN se me. Erika Terblanche), wat vir die aanwins en hantering van die dokumenteversameling verantwoordelik was. Me. Olivier (1983) se verhandeling oor onder andere die skryfster M.E.R. (onder studieleiding van prof. Elize Botha) en haar boek oor Jochem van Bruggen is as uit pas met die nuwe rigting in SENSAL beskou, terwyl die oorblywende deel van die Nienaber-boekery as van min waarde beskou is.

 

Gedurende my tyd is min navorsing oor die dokumente in SENSAL se besit gedoen en skenkings (soos dié van Bartho Smit, Henk Rall en Koos Prinsloo) kon nie meer tot hulle reg kom nie. Buite SENSAL is min opleiding aan studente gegee om hulle voor te berei om argivale navorsing te doen en talle verhandelings en proefskrifte is gekenmerk deur blootstelling aan nuwe teoretiese benaderings (onthou dit was ’n era van paradigmawisseling) en pogings om dit op aanvaarbare tydgenootlike skrywers se werk “toe te pas”. Dat figure soos proff. Nienaber en Jacques P. Malan (laasgenoemde die hoofredakteur van die vierdelige Suid-Afrikaanse Musiekensiklopedie) minder aanvaarbaar geword het en mettertyd binne die RGN as dinosourusse uit die verlede beskou is, was ’n logiese gevolg van hierdie aanpassings.

 

Boeke met Nienaber se ex libris voorin en Africana-boeke wat kort vantevore nog onder spesiale omstandighede bewaar is, het mettertyd vir R1 stuk op die RGN se uitverkopingstafel beland. Dit wat ons in Karel Schoeman se Afskeid en vertrek (1990) en Ingrid Winterbach se Die boek van toeval en toeverlaat (2006) oor die devaluasie van biblioteekversamelings gelees het, het in die wêreld daarbuite gestalte gevind. Dit wat binne enkele dekades tot stand gebring is, is “laat sterf”, om J.C. Steyn se woorde in die gedig “Vrede” in Die grammatika van liefhê (1975) te gebruik. Dit is beslis nie net die nuwe regering wat vir hierdie tendens verantwoordelik was nie.