Posts Tagged ‘siekte’

Marlies Taljard: Anfortas se Wond

Tuesday, November 15th, 2011

Parzival voor die Graalsburg

Parzival voor die Graalsburg

 

In die Augustus 2011-uitgawe van die Canadian Medical Association Journal kritiseer Michael Susmoy Sanatani, MD ‘n sekere hospitaal in Kanada wat ‘n ruk gelede besluit het om nie meer die “bedside history” persoonlik op te teken elke keer wanneer ‘n pasiënt tot die hospitaal toegelaat word nie. Hulle beoog om dié gegewens wat op die rekenaar beskikbaar is, eenvoudig op die nuwe toelatingskaart te plak. Sanatani se argument berus hoofsaaklik op die verhaal wat in ‘n dertiende-eeuse teks vervat is. Hy voer aan dat Wolfram (von Eschenbach) se epiese gedig Parzival die beste voorbeeld verskaf van wat nie deur dokters, verpleegsters en ander versorgers gedoen behoort te word nie. Parzival het naamlik, weens sy opleiding as ridder wat bepaal dat hy nie persoonlike vrae aan onbekendes mag rig nie, versuim om die siek koning Anfortas te vra wat makeer. Daardeur het hy ‘n geweldige verlies gely wat eers dekades later reggestel kon word.

Sedert die vroegste tye was siekte en herstel ‘n belangrike tema in gesproke en geskrewe verhale. Dink maar aan Job, aan die gestremde man by die Bad van Bethésda en aan Achilles. Steeds word dié tema verbind met argetipiese handelinge en behoeftes wat eie is aan die mens as sodanig. Baie Middeleeuse verhale is eweneens geskoei op dié tema, soos byvoorbeeld Hartmann se Grogorius, Gottfried se Tristan und Isolde en Wolfram se bekende epiek Parzival.

Wolfram was ‘n minnesanger wat van 1170 tot 1220 geleef het en Parzival aan die begin van die dertiende eeu geskryf het. Benewens hierdie grootse gedig, het hy ook liriese poësie geskryf. Parzival is waarskynlik, met die uitsondering van Dante se Goddelike Komedie, die mees komplekse Middeleeuse gedig. Eenvoudig gestel wentel die sentrale problematiek van dié gedig rondom die vind van ‘n balans tussen wêreldse en ‘n spirituele waardes wat uiteindelik kan lei tot verligting (wat in die Boeddhistiese tradisie satori genoem word). Baie mense beskou dit ook as ‘n poging om harmonie te bewerkstellig tussen die Oosterse en die Westerse kulturele en spirituele tradisies. Wat seker is, is dat Parzival tussen tekste van sy tydgenote uitstaan weens sy omvangrykheid, sy kompleksiteit en sy tekstuele koherensie, asook weens die statige register waarin dit geskryf is.Die verhaal van Parzival verenig die ridderlike tradisie met die graal-tradisie. Die plot val gedeeltelik saam met die Arthur-verhale en die verhale van die Ronde Tafel. Die eintlike verhaal begin ‘n geslag voor die geboorte van Parzival, met die lotgevalle van sy vader Gahmuret en dié se reis na Bagdad en Afrika. Daar trou hy met die heidense koningin Belacane en verwek ‘n seun, Feirefiz. Met die verskoning dat huwelike tussen Christene en heidene ongeldig is, verlaat hy Belacane egter nog voor die geboorte van hulle seun en trou later met Herzeloyde, ‘n Spaanse koningin. Parzival is hulle seun. Gahmuret verlaat haar egter ook om te gaan oorlog voer, maar sterf in die stryd. Herzeloyde neem Parzival saam en gaan woon diep in ‘n verlate woud, omdat sy bang is dat hy haar ook ontneem sal word. Eendag sien hy egter die ridders van koning Arthur, dink hulle is hemelse wesens en dring by sy ma aan om hulle te volg. Hulle belowe om hom na die hof van koning Arthur te neem. Herzeloyde trek Parzival soos ‘n gek aan met die hoop dat hy deur almal wat hom sien, gespot sal word en na haar sal terugkeer. Daarbenewens het sy hom nooit vertel wie hy is nie, en ook nagelaat om hom enige iets van die wêreld daar buite vertel – met die hoop dat hy nie dieselfde ideale as sy vader sal najaag en te vroeg sal sterf nie. Kort na Parzival se vertrek, sterf sy van verdriet.

Intussen beleef Parzival die een bloedige avontuur na die ander, verslaan die ridder Ither en verneem wat sy ware identiteit is. Hy word deur Arthur tot ridder geslaan en vertrek om verdere avonture na te jaag en sy ridderlike pligte na te kom.

Tydens sy omswerwinge ontmoet hy Gurnemanz de Graharz by sy kasteel. Gurnemanz leer Parzival om die kruis te slaan en hoe om as Christen op te tree. Hy word ook onderrig in die fynere kunste van die ridderorde. Een van die belangrikste lesse wat Gurnemanz hom leer is: “im sult niht vil gefrâgen” (“Moenie te veel vrae vra nie!”) Nadat hy Gurnemanz verlaat het, word Parzival die redder van koningin Condwiramurs. Hy trou later met haar en word koning van haar koninkryk. Parzival se reislus laat hom egter nie toe om lank stil te sit nie, en gou is hy weer op pad.

Op ‘n dag bereik hy ‘n groot meer waar hy verskeie vissers by hulle skuit sien staan. Die sogenaamde “Visserkoning”, Anfortas, laat nooi hom na sy wonderbaarlike kasteel Munsalvaesche. Dit blyk dat Anfortas Herzeloyde se broer is. Die aand word daar ‘n luisterryke fees gehou, maar die ridders is almal bedroef en terneergedruk. Die rede blyk die siekte van koning Anfortas te wees. Voordat die ete bedien word, word die siek koning op ‘n draagbaar die saal ingedra. ‘n Hofknaap loop voor hom uit met ‘n swaard druppend van bloed. Agter hulle loop die koningin met die Graal – in hierdie verhaal is dit ‘n wondersteen (iets soos ‘n robyn) wat sowel kos en drank as die ewige lewe van dié wat in sy teenwoordigheid leef, verseker. Gedagtig aan die opdrag van Gurnemanz, vra Parzival egter nie vir Anfortas wat hom makeer nie – onbewus daarvan dat dié vraag die koning van sy siekte sou genees het en Parzival die opvolger van sy koninkryk sou maak. Parzival slaap onrustig. Toe hy die volgende oggend wakkerword, is hy alleen in die woud – die hele hofhouding het verdwyn. Slegs een dienskneg waak by Parzival en lees hom die leviete voor oor sy hartelose optrede teenoor die siek koning.

Parzival en die Graal

Parzival en die Graal

 

Parzival is buite homself van skaamte en hartseer. Hy neem hom voor om die res van sy lewe aan die soektog na die Graal te wy en om God, wat hom versaak het, se diens te verlaat. Weer eens volg talryke avonture wat vervleg is met die avonture van Arthur se Ridders van die Ronde Tafel – talle vroue word uit aanhouding gered, booswigte word verslaan en Parzival verwerf al hoe meer wêreldse aansien. Ongeveer vier en ‘n half jaar sedert hy uit die Graalskasteel uitgeskop is, treur Parzival steeds omdat hy koning Anfortas en die Graal nie kan opspoor nie. Op ‘n koue oggend in vroeg-Mei ontmoet hy ‘n stokou ridder, Gabenis, wat hom aanraai om die kluisenaar Trevrizent op te soek.

Hy vind die kluisenaar in sy grot en verwyl etlike weke daar. Trevrizent verwys na Plato, maar ook na die reinheid van Christus. Uiteindelik laat vaar Parzival sy verbittering teenoor God. Trevrizent vertel hom die antieke verhale oor die Graal en sy wonderbaarlike eienskappe. Hy vertel Parzival ook dat ‘n mens nie die Graal kan vind as jy nie geroepe is deur die Graal self nie. Parzival rep niks oor sy vorige ontmoeting in Munsalvaesche nie. Trevrizent vertel dat die Graal die hele gemeenskap wat daarmee in kontak is, onderhou en dat geen mens wat in die teenwoordigheid daarvan is, kan sterwe nie. Dit is die éintlike lot van Anfortas. Toe hy in sy jeug sy kasteel verlaat het om wêreldse plesier na te jaag, is hy deur ‘n Moslem met ‘n giftige pyl aan sy geslagsdele verwond. Omdat die pylpunt bly steek het, sweer dit aanhoudend. Die teenwoordigheid van die Graal verhoed hom egter om te sterf. Dit vertel Trevrizent vir Parzival en waarsku hom teen egosentrisme, want Anfortas se wond is die gevolg van sy beheptheid met liggaamlike liefde. ‘n Ridder moet genoeg selfbeheersing aan die dag lê om balans in alle aspekte van sy lewe te vind.

Later vra Trevrizent Parzival se identiteit, en wanneer hy verneem wie hy is, vertel hy hom dat sy moeder Herzeloyde haar doodgetreur het toe haar seun haar verlaat en nie teruggekeer het nie. Hy vertel hom ook dat daar jare gelede mistieke woorde op die Graal verskyn het wat die verlossing van die siek koning deur die simpatieke vraag van ‘n jong ridder geprofeteer het. Die ridder het wel gekom, maar het skandelik nagelaat om die siek man te vra wat makeer. Parzival besef dat hy in sy naïwiteit baie pyn en hartseer veroorsaak het en kwel hom geweldig daaroor.

Weer eens swerf Parzival wyd en syd, totdat hy jare later as ouer, wyser man ‘n tweede keer die kasteel van Anfortas bereik. Hierdie keer weet hy wat om te doen, en nadat hy die verlossende vraag gevra het, sterf Anfortas. Parzival, wat intussen sy belangstellings na binne en na spirituele doelwitte gewend het, word die nuwe Graalskoning.

 

Hierdie verhaal bevat ‘n groot verskeidenheid argetipiese temas en simbole en is byna onuitputlik in terme van literêre toepassingsmoontlikhede. Die afgelope jare het daar ook in die Afrikaanse poësie verskeie gedigte (en selfs digbundels) verskyn waarin die tema van pyn en siekte en die mens se omgang daarmee, belig word. Die verhaal van Anfortas is vir my een van die sterkste moontlike intertekste wanneer die tema van siekte en dood aangeraak word. Dit lewer sosiale kommentaar wat in ons tye steeds sinvol is, naamlik dat deernis en simpatie steeds, ten spyte van moderne kommunikasietegnologie, spirituele energieë genereer wat fisieke, geestelike en spirituele genesing kan bewerkstellig. Dié waarheid geld nog deur alle eeue, naamlik dat die eenvoudige vraag: “Hoe gaan dit?” ‘n mens wat in pyn, vrees en siekte verkeer, kan verlos deurdat dié persoon as medemens geag word en nié as pasiënt – dus as objek van mediese belangstelling – nie!

Die Anfortas-wond dui sterk op ‘n siekte van ons tyd, naamlik die verslawing aan “love” en gepaardgaande oppervlakkighede. Ironies genoeg, kan “love” niks en niemand gesond maak nie. “Ware liefde” – simpatie, deernis en meelewing met die mensdom as sodanig – is egter ‘n wondermiddel teen negatiwiteit en depressie wat dikwels voortspruit uit ‘n gebrek aan ware medemenslikheid en mens-tot-mens-kontak. In die moderne praktyk behels kontak egter nie altyd teenwoordig-wees nie. Ek lees in die Parzival-verhaal veral die storie van die moderne mens se gebrek aan luistervaardigheid en opregte bemoeienis met die medemens in nood. Geen selfoon, geen e-pos en geen twitter kan opregte belangstelling in mekaar se (geestelike en fisieke) gesondheid simuleer nie. Prestasie bepaal nie die vlak van ons menswees nie. Om mens te kan wees, moet ons leer om om te gee – en ja, dit kán aangeleer word, soos die epiek van Parzival tereg aantoon!

Ten slotte lees ek in Parzival egter ook die verhaal van wedersydse genesing. Soos die verhaal ontvou, val die klem in die hooffiguur se lewe al hoe meer op ‘n verkenning van die binne-ruimte. Die held vra al hoe meer: “Wie is ek?”, ten einde by die antwoord op die vraag: “Wie is God?” uit te kom. Die soeke na spirituele waardes word die éintlike doel van sy lewe, en wanneer hy ryp en wys genoeg is, word hy weer deur die Graal geroep. Hierdie keer maak dit nie meer saak wat die wêreld van hom dink nie, en hy beleef dat die vraag wat Anfortas uit sy leed bevry, ook vir hom tot seën word. Dit is dus inderdaad waar dat opregte deernis en omgee na beide kante toe werk. En dít kan ons as moderne mense wat ons geloof soms blindelings in die mediese wetenskap plaas, van hierdie oeroue verhaal (wat waarskynlik al millenniums lank in die volksmond bestaan) leer: dat menslike belangstelling, teenwoordigheid en simpatie hulle plek langs medikasie en wetenskaplike genesingsmetodes kan inneem. Die mediese wetenskap kon tot op datum nog niks uitvind wat die mens se rol in genesing kon vervang nie. En watter moderne medisyne maak ook die dokter wat dit toedien, gesond …?

 

 

 

Marlies Taljard: Die poëtika van pyn

Thursday, September 15th, 2011

The Wounded Storyteller

The Wounded Storyteller

Die sosioloog Arthur W. Frank se bekende boek “The Wounded Storyteller: Body, Ilness, and Ethics” (1995) is een van die mees aangehaalde bronne wanneer dit kom by die verwoording van siekte, patologie en dood in die letterkunde. Sy raamwerk van restitusie-, chaos- en soektog- (quest-)narratiewe het al byna geykte status in die literêre teorie verwerf en word deur talle teoretici gebruik wanneer hulle oor verhale van siekte en dood skryf. Eenvoudig gestel, beskou Frank siekte as ‘n soort kolonisering van die liggaam. Dié siening gee daartoe aanleiding dat verhale van siekte dikwels deur middel van kolonialistiese en postkolonialistiese metafore beskryf word, byvoorbeeld die oorhandiging van die liggaam aan die mediese wetenskap of die herbesitname van die liggaam nadat die siekte “oorwin” is. Binne die raamwerk van die postmodernisme is die persoonlike narratief weer belangrik. Dit behels klemlegging op die “pasiënt” of spreker of verteller se reg om eienaarskap te neem van sy/haar eie verhaal en om as’t ware ‘n nuwe lewe te rekonstrueer aan die hand van die chaos wat deur ernstige siekte of besering ontstaan het. Dikwels is die konstruksie van so ‘n narratief natuurlik ook deel van wat bekend staan as “narratiewe terapie” en dus deel van ‘n bewuste (sielkundige) herstelproses deur die skrikwekkende onder woorde te probeer bring. Kristeva noem dit “speaking the abject”.

 

Wanneer daar poësie (of enige ander kuns) gemaak word waarin siekte of dood die ordenende beginsel is, val die klem uiteraard in besonder op die siek of beseerde liggaam. Frank onderskei vier dimensies van liggaamlikheid wat dikwels in siektenarratiewe figureer, naamlik beheer teenoor nie-beheer; verhouding met die self teenoor verhouding met die ander; assosiasie teenoor dissosiasie en begeerte teenoor gebrek aan begeerte. Aan die hand van hierdie topografie verdeel hy dan siektenarratiewe in drie kategorieë, naamlik restitusie- of herstelverhale, chaosverhale waarin die gebeure nie deur die spreker of verteller beheer kan word nie en soektogverhale (die Engelse “quest narrative”), wat meestal ook die elemente van ‘n spirituele reis bevat.

In 2004 verskyn Frank se boek “The Renewal of Generosity: Illness, Medicine, and How to Live” waarin hy die perspektief, deur inkorporasie van die insigte van bekende sosioloë en filosowe, laat val op die ervarings van mediese praktisyns én pasiënte, dus die gee en ontvang van mediese sorg. In 2010 verskyn “Letting Stories Breathe: A Socio-narratology” waarin hy sosio-wetenskaplike vrae vra oor die verskillende maniere waarop stories en verhale die lewe van mense beïnvloed.

Inner World of Medical Students

Inner World of Medical Students

Johanna Shapiro, direkteur van die Medical Humanities Program aan die Universiteit van Kalifornië neem veral Frank se boek, “The Wounded Storyteller”, maar ook sy ander twee boeke, as basis vir haar eie ondersoek na die poësie van mediese studente in haar boek “The Inner World of Medical Students: Listening to Their Voices in Poetry”. Shapiro beskou haarself as ‘n mediese pedagoog, maar sy is ook ‘n bekende skrywer en literêre kritikus. In die bogenoemde boek maak sy ‘n hermeneutiese en kwalitatiewe analise van 500 gedigte wat deur mediese studente geskryf is. Omdat sy gedigte as ‘n spesifieke soort kwalitatiewe data beskou, maak sy gebruik van tipiese empiriese  navorsingsmetodes soos onderhoude, fokusgroep onderhoude en teksanalise vir die ontleding van haar tekste. Hoewel sy hou by Frank se drie kategorieë waarin siektenarratiewe verdeel kan word, is dit vir haar duidelik dat dergelike verhale dikwels die grense van kategorieë oorskry. Sy lê in haar teksontledings klem op metafore van topologie wat dikwels die soektognarratiewe vergesel – met ander woorde die siekte word voorgestel as ‘n reis en die liggaam as ‘n vreemde landstreek. Sy kom uiteindelik tot die gevolgtrekking dat die narratologie en onderrigteorie binne mediese fakulteite groot ooreenkomste met mekaar vertoon deur honderde voorbeelde aan te haal waar dié twee teoretiese terreine deur studente in terme van mekaar beskryf word of ineengestrengel met mekaar voorkom. Die doel van haar ondersoek was nie in die eerste instansie om te fokus op die estetiese waarde van die studente se gedigte nie, maar om te probeer vasstel hoe mediese studente oor hulle studies voel. Sy kom dan tot die konklusie dat “what may be most noteworthy about the analysis of these poems is that, amidst their own difficulties and fears, time and again these students reported engaging deeply with their patients.”

 

Dit opvallend dat daar die afgelope twee of drie jaar ‘n hele paar digbundels in Afrikaans verskyn het waarin metafore van siekte, verwonding en dood ‘n belangrike rol speel. Waarskynlik die belangrikste in dié genre is Marlise Joubert se bundel “Splintervlerk” (2011). Die tema van die bundel is die stadige en pynlike herstelproses na ‘n rugoperasie. Die eerste afdeling van die bundel steun swaar op metafore van pyn en distorsie – in Frank se terme dus die chaos-motief wat gepaard gaan met dinge waaroor die sprekende ek geen beheer het nie, soos in die gedig “blomtong”:

agter pers vlinders bloei die trauma

van ‘n week, nee, twee of drie tevore

toe purpertange my rug vasgegryp het –

die kraakbeen voos soos ‘n neut laat bars,

weefsel soos saffraan kon kneus

en oranje meeldrade ‘n vlegsel

senuwees laat kraak.” (p.20)

 Ook herstel of restitusie is ‘n belangrike gegewe in die bundel en dui – gegewe die aanvanklike chaos – dus op ‘n proses of ‘n persoonlike verhaal. In “stil” skryf sy” “hoe geruisloos / val die herfs. // hoe stadig heel die wond”. Hier word tydsverloop gesuggereer en selfs die sikliese aard van pynverwerking deur aktivering van die seisoen-metafoor. Oorkoepelend gesien, is dit egter die soektognarratief wat dui op ‘n spirituele reis, wat in Joubert se bundel oorheers. Verwonding en die stadige herstelproses is maar net stasies op die reis na dieper insig wat na afloop van die trauma algaande deurskemer, soos in die gedig “oudergewoonte”:

vanaand het ek lief omdat daar wyn is om te drink

vanaand kan ek liefhê omdat ons steeds alles

vir mekaar kan skink en langsaam wis hoeveel sagter

die reën en son in verouderde glase is (p.92)

Nog ‘n bundel waarin die narratief van siekte, patologie en dood ‘n belangrike rol speel, is die debuutbundel van Martina Klopper, “Nadoodse ondersoek” (2010). Die bundel word gestruktureer in die vorm van ‘n nadoodse ondersoek onder die afdelings “Misdaadtoneel”, “Eksterne ondersoek”, “Interne ondersoek” en “Verslag”. Dit is hierdie soort teks waarmee Shapiro werk, ‘n teks waarin die digter-patoloog kommentaar lewer op sowel die digpraktyk as die afloop van ‘n outopsie en dié twee praktyke in terme van mekaar beskryf. Hierdie bundel illustreer tot ‘n groot mate die gevolgtrekking waartoe Shapiro kom, naamlik dat kategorieë ineenvloei. Mediese terme funksioneer in dié bundel as metafore binne die digpraktyk en eweneens is die poësie by uitnemendheid geskik om veral oor die persoonlike belewenis van die medikus/patoloog kommentaar te lewer.

Ook in Klopper se bundel speel die liggaam ‘n belangrike rol as metafoor. Dit is die liggaam se binne- en buitekant wat deur middel van die poëtiese praktyk ontleed en gedissekteer word:

(…)

Hier is my liggaam

op die praalbed van papier,

dis jóú taak om die oorsaak

van my dood te bepaal.

 

Vir die eksterne ondersoek:

tel alle wonde en sere,

meet elke tattoo –

dis letters en grepe

die merke van ‘n lewe

op my vel agtergelaat.

 

Gebruik die en masse-tegniek

vir interne disseksie:

weeg elke woord,

sny “hart” en “brein”

in dik stukke fillet,

vind metafore vir “moord”. (p.9)

Aan die einde van die gedig “Patologie” wat voor afdeling 1 staan, maak die digter haar werkwyse bekend:

Die digter is ‘n patoloog,

‘n gedig die lykskouingsverslag:

om te skryf is om te soek

na die oorsaak van ‘n woord. (p.10)

Aanhalings soos dié hierbo, sowel as die logiese, chronologiese ordening van die bundel, suggereer ‘n soektognarratief. As deel van dié soektog, wat eindig met die bevinding “digter ontbindend tot gedig”, is daar in die bundel talryke tekens van Frank se 4 dimensies van liggaamlikheid. Die gedig “Hartaanval” is byvoorbeeld ‘n skitterende illustrasie van chaos en gebrek aan beheer;

‘n Ribbekas sluit om my hart

soos die vingers van ‘n soldaat

om ‘n primed handgranaat –

ek ontplof in sy hand. (p.44)

‘n Verdere bundel waarin enkele gedigte met siekte, patologie en dood voorkom, is dié van Gilbert Gibson, “Oogensiklopedie” (2009). Klopper beskryf in haar bundel onder “Woordelys” die term “hipostase”, na aanleiding van ‘n subtitel in haar gedig “Nawoordse ondersoek” as “die ophoop van bloed in ‘n dooie liggaam op so ‘n manier dat ‘n rooierige vlek onder die vel vorm in die liggaamsdeel wat naaste aan die wond is, omdat swaartekrag die bloed na die laagste deel van die liggaam trek”. Op p. 49 van Gibson se bundel verskyn ook ‘n gedig met die titel “hipostase” waarin dié term simbool word vir dit wat na jare nog in die geheue ingegrif is. Die gedig eindig met die slotsom: “… na die droom / is die kneusing op my kussing soos die kleur van ploegskaar, alles / in the name of the lord”. Ook in ander gedigte soos “anatomieles” en “die buig van been” word die lewe in terme van die mediese praktyk en die mediese vakwoordeskat beskryf.

Ons vind dieselfde praktyk natuurlik ook dikwels by ander digters soos by Cas Vos, T.T. Cloete, om maar enkeles te noem. Baie navorsing is al gedoen oor die poëtika van pyn, siekte en dood, maar daar kom steeds nuwe insigte ten opsigte van dié interessante poëtiese praktyk in terme van die teorie van ander vakgebiede en deur interdissiplinêr te werk. Daarom bly ondersoek na hierdie spesifieke metafore steeds ‘n lonende en insiggewende onderneming, hetsy as deel van die literêre teorie of as deel van sosiologiese, sielkundige of ander navorsing.