Posts Tagged ‘splintervlerk’

Marlies Taljard: … dat ek so breekbaar is

Friday, June 9th, 2017

“… it [is] strange indeed that illness has not taken its place with love and battle and jealousy among the prime themes of literature” (Virginia Woolf)

Temas van siekte en pyn is reeds in die vroegste mondelinge vertellings teenwoodig. Dink maar aan die Bybelse Job, aan koning Nebukadneser en aan die talle verhale oor die genesing van siek mense in die Nuwe Testament. Ook nader aan ons eie era is daar talle verhale waarin siekte en pyn ‘n belangrike rol speel. Gedurende die Middeleeue en die Rennaissance het die klem dikwels geval op geestesversteuring, maar ook by moderne skrywers soos Dostojefski vind ons geestesiekte as tema. Tot baie onlangs is siekte, pyn en lyding egter selde vanuit persoonlike perspektief in narratiewe tekste belig, maar eerder as allegorie, as simbool van die kollektiewe boosheid van die mensdom, as metafoor van spirituele verdorwenheid of as straf op sonde. Dikwels was verhale oor siekte sodanig gestruktureer dat die siek mens deur sy siekte tot boetedoening of tot inkeer gebring is. Siekte is dikwels (soos tans nog in mediese vakgeskrifte) deur middel van oorlogsmetafore beskryf: die siekte is iets wat die liggaam aanval en wat beveg en oorwin moet word. Daarom was dit dikwels verhale van restitusie, van chaos en oorwinning: die persoon wat aan ‘n siekte ly, wil haar gesondheid ten alle koste terugwen en werp alles in die stryd om die oorwinning oor die vyandelike indringer wat van haar liggaam besit geneem het, te behaal.

Die tema van die individu as iemand wat op persoonlike vlak lyding as gevolg van siekte verduur en verwerk, is relatief nuut in die wêreldletterkunde. Sedert die begin van die twintigste eeu en veral sedert die 1950’s verskyn daar ‘n nuwe tipe siektenarratief, naamlik dié narratief waarin die klem val op die broosheid en die sterflikheid van die individuele mens en die worsteling van siek mense om die impak van traumatuese en ingrypende veranderde liggaamlike gesondheid te verwoord en te verwerk. Die realiteit van ‘n lewe wat deur siekte, pyn en lyding verander is, lei dikwels tot introspeksie en tot die konstruksie van ‘n nuwe identiteit wat soms radikaal verskil van die “ou” identiteit of die identiteit wat die subjek sou verkies het om te hê. In die proses is dit dikwels ook nodig om op persoonlike vlak sterflikheid en die onafwendbaarheid van die dood te konfronteer. Alexander Solzhenitsyn was een van die eerste skrywers wat, in sy bekende boek Cancer Ward, die persoonlike agonie van kankerpasiënte ontgin het op die mees basiese menslike vlak én op psigologiese en spirituele vlak.

In hulle artikel The disease-subject as a subject of literature bespreek Andrea en Michael Kottow ‘n aantal kenmerke van moderne siektenarratiewe. In hierdie reeks blogs maak ek van hulle insigte gebruik om enkele gedigte wat siekte as tema het, te bespreek. Hierdie blog handel oor die wyse waarop die sprekende subjek haar siek liggaam ervaar.

Merleau-Ponty tref ‘n onderskeid tussen die lewende liggaam en die beleefde liggaam (living body versus lived body). In Phänomenologie der Wahrnemung (1966) beskryf hy die verskil tussen Körper en Leib. Onder Körper (beleefde liggaam) verstaan hy ʼn morfologies bepaalde en funksioneel gereguleerde substratum, terwyl hy onder Leib (lewende liggaam) ʼn steeds veranderende struktuur, bepaal deur sekere omstandighede en hulle belangrikheid verstaan. Hierdie verskil dui op ʼn verskil in fokus: wanneer op die lewende liggaam gefokus word, word hoofsaaklik op die siekte en sy simptome op die konkrete liggaam gefokus. Daar is egter ook ʼn ander fokus moontlik, naamlik die fokus op die belewenis van die siekte deur die subjek-wat-siek-is. Die beleefde liggaam verteenwoordig die beeld wat die subjek van haar liggaam het en wat nie noodwendig ʼn akkurate voorstelling van die konkrete liggaam behels nie. Aspekte soos gesondwees en siekwees, waartoe die liggaam in staat is en ervarings van gemak of ongemak is hier van belang. Dit is hierdie aspek van fokalisasie wat in baie hedendaagse siektenarratiewe op die voorgrond tree en wat Kottow & Kottow in verband bring met ʼn sogenaamde “disease-subject”:

Based on the distinction between living body and lived body, we describe the disease-subject as representing the impact of disease on the existential life-project of the subject. Traditionally, an individual’s subjectivity experiences disorders of the body and describes ensuing pain, discomfort and unpleasantness. The idea of a disease-subject goes further, representing the lived body suffering existential disruption and the possible limitations that disease most probably will impose. In this limit situation, the disease-subject will have to elaborate a new life-story, a new character or way-of-being-in-the-world, it will become a different subject.

Die moderne siektenarratief is dus minder gefokus op die siekte en sy simptome, terwyl die eksistensiële krisis van die mens-wat-siek-is die fokus van belangstelling word.

In Marlise Joubert se bundel Splintervlerk (2011) handel ʼn aantal gedigte oor die digter se belewing van ʼn rugoperasie (lumbale mikrodiskektomie) en die meegaande ongemak, pyn en ingrypende lewensaanpassings. Vir hierdie bespreking is veral twee gedigte, trooslied vir die lyf (p.33) en ode aan die gefolterde lyf (p.61) interessant in terme van die lewende en die beleefde liggaam soos Kottow & Kottow dit beskryf.

 

trooslied vir die lyf

vir jou ryg ek liefs gedigte aan mekaar

soos dun gedroogde appelskille

deur ʼn nylontou

hang ek glaskrale om jou nek

hoe anders kan ek troos

 

vir jou, lyf

met die rugsnoer ʼn donker fluit

verdwaalde note uitgesny

waar jy eenbeen op die voetsooltrom

ʼn lam loopritme speel

vir jou pols ek die leefure nuut

en ʼn vrugteboord om

elke skouerknop

 

ek hou jou vas

ek hou jou vas

 

ek haal deur jou uitgekerfde holtes asem

ek verbind jou weer met taal

appelsoet of vrank

 

dié tou van woorde is

vasgestrik aan jou

 

hoe durf ek jou verlaat

hoe durf ek dit kon dink

 

al verbaster jou vel soos raku

elke nuwe vlek vertel van nog ʼn jaar

 

saam sal ons afvalskille argiveer

en alles wat so afgryslik

slipglad vergaan

 

sagter

al hoe sagter reflekteer

 

Hoewel die titel van die gedig suggereer dat die spreker ʼn gedig skryf aan die konkrete liggaam, kom die verhouding en emosionele binding van die spreker met haar liggaam egter baie duideliker uit die verf as die simptome van ʼn siektetoestand (soos byvoorbeeld in die gedig lumbale mikrodiskektomie, p. 12), en in hierdie geval ook die proses van veroudering wat bepaalde liggaamlike belemmeringe meebring.

In die bogesiteerde gedig is daar duidelik sprake van ʼn spreker en ʼn aangesprokene. Die spreker tref ʼn opvallende onderskeid tussen die “ek” en die lyf asof hulle twee afsonderlike entiteite is. Binne die konteks van die gedig sou ʼn mens dit dalk as ʼn vriendskaps- of susterlike verhouding kon bestempel. In die “gesprek” met die lyf word bepaalde identiteitsaspekte van die sprekende “ek” geopenbaar. Vir my die belangrikste is haar medelye en deernis met ʼn gepynigde en ouerwordende lyf, ʼn lyf waarvan “verdwaalde note uitgesny” is, wat “eenbeen op die voetsooltrom / ʼn lam loopritme speel” en waarvan die vel “verbaster … soos raku”. Uit ander gedigte in die bundel kan afgelei word dat die spreker waarskynlik verwys na ʼn pas afgelope rugoperasie wat in alle waarskynlikheid ook aanleiding gee tot die besef dat die liggaam “afgryslik / slipglad vergaan”. Die gevoel van veroudering en verval word heel waarskynlik geïntensiveer deur die pyn en hulpeloosheid na ʼn ernstige operasie.

Van die twee “persone” of “persoonlikhede” wat in die onderhawige gedig optree, is die “ek” beslis die sterkere. Dit is sy wat die liggaam troos: “ek hou jou vas / ek hou jou vas” en haar verseker van haar verbondenheid met die liggaam: “hoe durf ek jou verlaat”. Die vrees dat die “ek” en die lyf van mekaar vervreem kan word (soos deur die dood) word verder besweer deur die spreker se versekering: “dié tou van woorde is / vasgestrik aan jou” – in terme van die poëtiese woord is dit ʼn baie kragtige beswering, want die woord is immers in staat om nuwe lewe te skep (vgl. Johannes 1 in die Bybel) en nuwe paradigmas tot stand te bring. Deur hierdie versekering word ook die intieme verhouding tussen die spreker en die lyf bevestig – ʼn mens sou dit selfs in terme van ʼn liefdesverhouding kon verklaar, van twee liefdesgenote wat saam oud word: “saam sal ons afvalskille argiveer”. Teen die einde van die gedig – in hierdie woorde – word die aanvanklike tweeledigheid tussen “ek” en “jy” as’t ware opgelos en word liggaam en “siel” – konkrete en beleefde liggaam – versoen. Dié versoening is die resultaat van ʼn proses van nuwe identiteitskepping (en in hierdie geval nuwe identifikasie met die liggaam), soos verwoord in die reël “vir jou pols ek die leefure nuut”. Dat die skrywende “ek” algaande besig is om ʼn nuwe identiteit te skep wat in lyn is met die ingrypende liggaamlike veranderinge wat die operasie teweeg gebring het en wat dalk aanleiding kon gegee het tot die vervreemding/skeiding tussen “ek” en die liggaam, blyk ook uit ander gedigte in die bundel. Die gedig oggendbrief vir Xander is ʼn brief aan die spreker se eenjarige kleinkind waarin sy bely: “jy is beter as ek kleinkind / jy loop vinniger as ek” en:

vergewe my dan as jy my weer sien

ek het pas begin loop

onseker tree op onvaste tree

sleepvoetseer

 

In gedigte soos hierdie kan duidelik gesien word dat die disrupsie wat deur patologie veroorsaak word, ʼn eksistensiële krisis veroorsaak wat die sprekende subjek dwing tot herbesinning van wie en wat sy is. Kottow & Kottow stel dit soos volg:

Shifting the pertinent narrative from the subject of disease – the witness of bodily dysfunctions – to the disease-subject – the witness of existential disruption -, has a profound influence on the way the patient’s narrative evolves and is to be understood. Disease is not merely observed dysfunction, it is also anguish in view of the unknown, vulnerability in the wake of permanent sequelæ, perhaps the shudder of death’s proximity. All these components dislodge the familiar relationsip of the subject with its living body, create the disease-subject that is witnessing a human being whose life-world is visibly collapsing and where possible rearrangements and new existential pathways will be gropingly searched for.

 

Die ineenstrorting van ʼn bekende verhouding met die (geliefde) lyf is ook die tema van die gedig ode aan die gefolterde lyf in die bundel Splintervlerk. Verwyt en selfs Angst spreek uit die gedig, omdat die spreker glo dat die eens bekende en geliefde liggaam haar in die steek gelaat het.

 

ode aan die gefolterde lyf

ek het jou sonder skroom liefgehad

 

na jou het ek omgesien

ek het jou knieë soos twee robyne

in my palms gelym

 

ek het jou bitter lank méégeleef

 

het ek jou dan nie slaafs nagevolg nie

bogronds en ondergronds en niks

niks daarvan bevraagteken nie

 

jy het jou rug op my gekeer

my geheel en al in afgryse afgesonder –

ek vind jou nooit weer terug nie

 

jou arms was warm

soos agaat wat hitte vergaar

jou oë was tieroog se dam

jou skouers simmetries in lyn

met elmboog en pols jou nek oop

met onverwelkte gewig

 

waarom my nou kasty

na ʼn leeftyd saam jou ribbekas sluit

 

jy het my agtergelaat

volg steierend jou eie pad

jy skree jy gil en skel op my

jy draai jou los uit enige liefdeswoord

 

al kyk jy weg

al neuk jy voort

in jou verbrokkeling

al wil jy my vermy

 

ek volg jou steeds

ek wil by jou wees

lyf

 

totdat uitgedoofde frakture

ons paaie skei

 

In ʼn sekere mate kan die gedig ode aan die gefolterde lyf gelees word as antitese van die gedig trooslied vir die lyf. Soos in laasgenoemde gedig, is daar in hierdie gedig ook ʼn duidelike skeiding tussen die sprekende “ek” en haar gefolterde liggaam. Waar die oorheersende stemming in die trooslied dié van troos en deernis is, is verwyt egter aan die orde in die ode. Tog loop beide gedigte uit op ʼn mate van berusting en aanvaarding van die veranderde lyf en ʼn verklaring van verbondenheid met die lyf tot aan die einde van die lewe. ʼn Mens sou dus die stelling kon maak dat beide die gedigte – op die metavlak – identiteitsnarratiewe is waarin die spreker ʼn (vertrouens)breuk tussen haar en haar liggaam moet verwerk ten einde ʼn nuwe persoonlike identiteit te onderhandel, maar ook om vrede te maak met die nuwe, onbekende identiteit wat die konkrete liggaam aangeneem het as gevolg van pyn, lyding, mediese ingreep en verval. Daar moet opnuut beliggaming (embodiment) plaasvind om die werklikheid van die konkrete liggaam en die lank gekoesterde siening van die beleefde liggaam met mekaar te belyn, want die bekende liggaam het skielik onbekend geword en moet van nuuts af verken word. Dié verkenning lei tot ʼn eksistensiële krisis vir die spreker wat die verandering beleef in terme van ʼn liefdesverhouding wat beëindig is:

jy het my agtergelaat

volg steierend jou eie pad

jy skree jy gil en skel op my

jy draai jou los uit enige liefdeswoord

 

Vanselfsprekend lei hierdie insig tot trauma by die spreker, soos dit uitdrukking vind in woorde en frases soos afgryse, kasty, steierend, skree, gil, skel en neuk voort. Daarteenoor staan die beskrywing van die konkrete liggaam se afsonderlike ledemate soos die “ek” daaraan gewoond was. (Hieruit spreek reeds iets van die verbrokkeling van die liggaam.) Tog lyk dit asof die spreker se woede en teleurstelling en die uitspreek van haar emosies uiteindelik tot versoening met die “gefolterde” konkrete liggaam lei. Uiteindelik kan die sprekende subjek dan, soos in die trooslied, haar verbondenheid met haar liggaam verklaar en vind daar dus ʼn vorm van versoening tussen die lewende en beleefde liggaam plaas waarin die aanvanklike breuk tussen die twee aspekte van die “siek” subjek verklein word. In beide die gedigte is aanvaarding die uiteinde van die emosionele proses wat volg op trauma aan die konkrete liggaam. Dit sou nie onvanpas wees om te beweer dat dié aanvaarding deel is van die “nuwe” identiteit van die spreker nie. Versoening met die onbekende gefolterde liggaam bied ook ʼn nuwe perspektief op die toekoms, soos in die slotreëls van kamer 15. saal d (p. 16) wat metafories verwys na die “hegting” tussen konkrete en beleefde liggaam:

soms draai jy om na waar ek slaap

en ek wil my wimpers digter saamtrek

probeer om sonder pyn my heup te draai

sodat jy skaars moet weet

 

van hierdie hunkering

hoe ek saam met jou wag

op ons huis met elke kamer

 

ingerig om alles mettertyd

hegter aan mekaar te bind

 

Dat die worsteling om tot versoening te kom met ʼn liggaam-wat-siek-is in die liefdesmetafoor gestalte vind, is inderdaad veelseggend vir die verhouding wat daar vir hierdie spesifieke digter geleë is tussen haar liggaam as objek en haar persoonlike siening en verhouding met dié liggaam.

 

 

Gisela Ullyatt. “Brokkelrots van pyn”: die verwonde digter

Wednesday, November 13th, 2013

 Foto: Beth Frazer

 “The body is not mute, but it is inarticulate; it does not use speech, yet it begets it.”

Hierdie aanhaling kom uit Arthur W. Frank se The wounded storyteller (1995) wat liggaamlike verwonding en siekte op ’n treffende wyse bespreek en uitlê.

Nou die dag word ek genoop om my dokter vir ’n tweede keer in twee maande te besoek. Nie juis my idee van vryetydsbesteding nie. Honderde rande se pille ten spyt, smaak dit my moderne medikasie doen weinig vir moderne mankemente. My situasie is egter allesbehalwe uniek: daagliks slyt miljoene mense hul bestaan met chroniese pyn waarvoor geen huisarts of spesialis ’n antwoord kan bied nie. Raadpleeg jy Prof. Google, is daar duisende obskure self-kommentare te vind oor elke kwaal onder die internet-son. Maar vanweë hulle oorwegende fatiese (small talk-aspek) taalgebruik maak min egter ’n blywende indruk.

“Telling stories of illness is the attempt, instigated by the body’s disease, to give a voice to an experience that medicine cannot describe” (18). Die mediese wetenskap teken bevindings aan, wat terselfdertyd op ’n kliniese siektebeeld en proefondervindelike metodes berus. Dit sou egter oneties wees om pasiënte se gegewens bekend te maak of data só aan te bied dat hulle herkenbaar sou word. Ongelukkig is hierdie artikels kentekenend van die individu se ontpersoonliking: “the master text of the medical journal needs the suffering person, but the individuality of that suffering cannot be acknowledged” (12). Lyflike verrinnewering en siekte kan nie werklik deur statistiek beliggaam word nie, omdat dit grootliks ontdaan is van Mitleid (medelye).

Frank se aanhaling het my laat besef hoe onontbeerlik die digkuns is in die persoonlike kartering van ’n siekte-ervaring. Die kern van The wounded storyteller berus op die aanname dat die pasiënt uit sy/haar rol as passiewe aanvaarder van diagnose en mediese diskoers tree en self verantwoordelikheid aanvaar vir die artikulasie van siekte:

For people to move their stories outside the professional purview involves a profound assumption of personal responsibility […] the ill person as patient was responsible only for getting well; in the remission society, the post-colonial ill person takes responsibility for what illness means in his life.

Marlise Joubert se splintervlerk (2011) is ’n voorbeeld binne die Afrikaanse digkuns wat hierdie verantwoording van lyflike verwonding verwoord. Die leser verkry ’n blik op hoe die digter se lewe deur ernstige pyn omvergewerp is.

In “die aarde weet dit” (9) word die digter se liggaam ’n skrikwekkende wese; ’n danteske demoon: “bek gesper / die gifgroen spleet in die vuurpyltong” wat kulmineer in ’n “intensiewe folterkamer”. Haar lewe word verder vergal tot ’n ingeperkte gesondheidsregime:

die bitter meelsmaak van ’n pil

kapsules kleurvol opgestoet met vitamien

die oefenprogram die wegdraai van alle soet.

“lumbale mikrodiskektomie” (13) verwys na ’n mediese prosedure wat uitgevoer word nadat die tussenwerwel- of kraakbeenkussinkies as’t ware oopgekraak of gebars het en die splinters kraakbeen teen die pasiënt se beensenuwee druk wat gevolglike inflammasie en onuitspreeklike pyn veroorsaak. Hierdie kraakbeenkussinkies word as “ontsteekte vlerkies / vlak bo die boud se naat” geskets wat die leser die direkte skakel met die titel van die bundel in verbinding laat tree.

In “blomtong” (20) word die liggaamlike verbrokkelingsproses gelykgestel aan losgeknipte irisse wat in ’n vaas staan: “agter die glaspot se riffelpatroon / hang afgeknipte slagare los in die water”. Joubert lei die leser deur ’n visuele kragtoer wat ook ’n skildery sou kon wees (sy is weliswaar ook ’n suksesvolle waterverfskilder). Die pers vlinders en irisse versterk die idee van kneusing voor en na die operasie en gevolglike lyflike indringing wat ’n traumatiese litteken laat:

agter pers vlinders bloei die trauma

van ’n week, nee twee of drie tevore

toe purpertange my rug vasgeknyp het –

die kraakbeen voos soos ’n neut laat bars,

weefsel soos saffraan kon kneus

en oranje meeldrade van ’n vlegsel

senuwees laat knak.

Lyflike verwonding gaan altyd gepaard met emosionele kneusing: “Only a caricature Cartesianism would imagine a head, compartmentalized away from the disease” (2). Hierdie verbondenheid tussen liggaamlike en sielkundige letsels word deur Joubert in “tuis” (27) bepeins. Die “ek” vrees ’n nuwe bestel: sal haar versplinterde liggaam haar geliefde van haar vervreem? Of is daar ’n kans dat sy, “splintervlerk” ten spyt, deur haar geliefde soos voorheen bemin sal word?:

voordat jou hand my

sleutelgatsnitte skandeer

waar die splinters vlerk verwyder is

 

voordat jou mond teen my hart

soos ’n oor kom pas –

 

wil ek weet dat jy gesig is

die ganse oopgelate

verbysterende gesig van liefde

 

soos dit voorheen was

Nog ’n Afrikaanse digbundel wat siekte as deurlopende tema bied, is E.W.S. Hammond se Doodsteek van ’n diabeet (1995). In hierdie bundel pen hy die geweldige liggaamlike aftakeling neer wat deur akute diabetes mellitus veroorsaak word. Hammond self is ’n geruime tyd voor sy dood versorg in ’n verpleeginrigting in Kimberley vir chroniese siektegevalle.

In die bundel se gelyknamige gedig (46) bring Hammond seks en siekte saam wat ’n  ooglopende paradoks teweeg bring. ’n Interessante wending hier is die omkering van geslagsrolle; gewoonlik word pyn wat in seks geïnisieer word met die man in verband gebring en die ontvanger daarvan gewoonlik die vrou. Hier is die manlike spreker die ontvanger van seksuele pyn. Hammond maak ook gebruik van makabere self-spot wat die idee van selfbejammering ondermyn:

Elke oggend deur die steriele

sale van die hospitaal

kom my klein beminde

met haar wit gewaad.

Ek ontbloot my,

by voorbaat, soos ’n slet,

reg vir die kliniese daad.

Eers die hees fluistering:

Is hy in?

En dan, byna teer:

Het ek jou seergemaak?

Uiteindelik niks meer

as: Sien jou môre weer.

Ag hoor hier: my hart

wil breek; ek is al

so stukkend en so moeg

vir die alewige gesteek.

Talle ander voorbeelde van liggaamlike verwonding sou binne ’n groter bestek bespreek kon word; Antjie Krog se Verweerskrif, asook sekere gedigte van Sheila Cussons sou onder die loep kon val. Ek verwelkom enige ander voorstelle van soortgelyke voorbeelde in die Afrikaanse digkuns.

Bronne:

Frank, A.W. 1995. The wounded storyteller. Body, ethics, and illness. Chicago: University of  Chicago Press.

Hammond, E.W.S. 1995. Doodsteek van ’n diabeet. Kaapstad: Tafelberg.

Joubert, M. 2011. Splintervlerk. Pretoria: Protea.

Gisela Ullyatt het aangesluit by ons span Suid-Afrikaanse bloggers – Red.

Gisela Ullyat

Gisela Ullyatt is ’n Vrystater in murg en been. Sy is gebore in Bloemfontein in 1977 en behaal die grade MA (Duits) en MA (Engelse taalstudie) aan die Universiteit van die Vrystaat. Haar PhD-navorsing (NWU) handel oor die Amerikaanse digter, Mary Oliver, gesien deur die raamwerk van Boeddhisme. Sy dig sedert haar hoërskooldae en in 1995 wen sy die De Kat/ATKV-poësieprys en in 1998 die Volksblad/Dept Afr/Nederlands-prys vir die beste gedig. Sy publiseer ook gedigte in Litera en Honderd Dichters 6. Sy en haar man, Tony, se eerste liefde is literêre vertaling en neem deel aan vertalingsprojekte soos In a Burning Sea (tans op Versindaba se webblad) en die SA Akademie vir Kuns en Wetenskap.

Louis Jansen van Vuuren. Paneermeel vir die siel

Tuesday, May 31st, 2011

 

 

Verleidelike P-woorde bestaan seker in elke taal en in hierdie geweste is daar twee geliefdes: Parys en Pantoum. Parys verwys natuurlik na die stad van lig (en donker) en Pantoum na iets heeltemal anders in wese as die beminde stad: die half vergete versvorm, die pantoen. Hulle  is tog verwant deurdat hulle dieselfde taal praat.

Wel, op ‘n manier. Ernest Fouinet (1799-1848) het die pantoen gedurende die negentiende eeu as digvorm bekend gemaak. Hy verwys na die vorm as  pantun malais. Dit is ontleen van Maleise volksverse wat hy vertaal het. Die digter was so opgetrek met die versvorm dat hy dit aangepas het en ‘n formes fixes vir die Franse letterkunde geskep het. Glo omdat dit behendig ingespan kan word om gevoelens vol mymer en melancholie te kon oordra. Dit kan selfs as ‘n wiegelied ingespan word om terselfdertyd te troetel en te terg. In 1829 publiseer Victor Hugo(1802-1885) ‘n versameling gedigte en noterings Les Orientales. Onder andere ‘n Franse vertaling van ‘n Maleise pantoen wat hy ontdek het deur ‘n briefwisseling met Fouinet. (Toevallig het William Marsden(1754-1836) twaalf jaar tevore dieselfde gedig in Engels vertaal). Charles Baudelaire (1821-1867) het verder tot die populariteit van die pantoen as digvorm bygedra in die publikasie Harmonie du Soir.

          Butterflies sport on the wing around,

          They fly to the sea by the reef of rocks.

          My heart has felt uneasy in my breast,

          From former days to the present hour.

 

          They fly to the sea by the reef of rocks.

          The vulture wings its flight to Bandan.

          From former days to the present hour,

          Many youths have I admired.

 

          The vulture wings its flight to Bandan,

          Dropping its feathers at Patani.

          Many youths have I admired,

          But none to compare with my present choice.

 

          His feathers he let fall at Patani.

          A score of young pigeons.

          No youth can compare with my present choice,

          Skilled as he is to touch the heart.

(Marsden se vertaling van die Maleise pantoen uit A Grammer of the Malayan Language. 1812)

 

Meiblomme

Meiblomme

 

 Maar vir eers terug na die ander hoofletter P. Parys. Ek sit by my lessenaar, bloedlemoenrooi vernis, (my eie stukkie Orientales) in my studeerkamer onder die leiklipdak van La Creuzette. Dis reeds aan die einde van Meimaand en die tuin is nog steeds vol van die laaste flapirisse wat plaat staan in die jonkheid van ‘n pragtige somer. Hulle wapper sinjaalvlaggies in kleure wat jou mond kan laat water: roomkoffie, melksjokolade, bittertoffie, bronskaramel, soettee…

 Skielik is ek op die rue de Rivoli in Angelina’s met ‘n koppie l’Africain (die skoen pas) stomend voor my…dik en donker. Die warm sjokeladedrankie word met ‘n bekertjie bruisroom en suite bedien. Tradisioneel kom ‘n soet coup de grâce daarmee saam.’n Montblanc wat ‘n tertjie-ding is, gemaak van ‘n skuimpiekoekie wat gevul  word met kastaingpuree en bedruip is met geklopte room.

 Dis eintlik die spektrum tussen blou en heksmondpers van die irisse wat my laat swymel. Die aanskou van die donker chromatologie wikkel iets in my los, gooi iets oop en laat iets uit wat my immer met verwondering laat. Na die groot vertoon van wasdom krul die irisblom selwers in ‘n kartel op en begin bloei…’n betowerende inkdiep purper sap waarmee mens met gehoude asem mee kan teken of skryf…

 

Iris

 

 

 blomtong

 

 agter die diep leunstoel

staan die irisse sowaar na vier

steriele dae steeds in blom.

 

agter die glaspot se riffelpatroon

hang afgeknipte slagare los in die water.

agter pers vlinders bloei die trauma

van ‘n week, nee, twee of drie tevore

toe purpertange my rug vasgeknyp het –

die kraakbeen voos soos ‘n neut laat bars,

weefsel soos saffraan kon kneus

en oranje meeldrade van ‘n vlegsel

senuwees laat knak.

 

agter die stoel,

onverpoos en vurig,

blom die tonge van irisse

  

voor die eende wakker word

  

voor die son die maan se sekel

en sterrespansel in perfekte ewewig

ligament op ligament

verkwis.

 

(Marlise Joubert. Splintervlerk, Protea Boekhuis, 2011)

 

 ‘n Lekker iris-storie  oor die oorsprong van die iris-embleem die fleur de lis. Die direkte vertaling uit Frans daarvoor is lelieblom, maar…die ontwerp lyk hoegenaamd nie na dié van ‘n lelieblom nie, al rek jy die verbeelding tot absurde abstraksie. Dit het dieselfde struktuur as die irisblom. Daar is soveel stories om die ontstaan van die ontwerp: Baie meen dat die verwysing eerder kom van die Lysrivier ( soms in dialek geken as Lis , Lych en Luts). Die rivier het sy oorsprong in die heuwels van die Artois in die Pas de Calais. Die Lys vloei noordooswaarts tot waar dit uitmond in Schelde in Ghent, België. Op die oewers van die rivier, en langs ander riviere en in vleie, groei daar reeds vir eeue lank plate goudgeel irisse. Iris Pseudacorus. Mens kan die gevolgtrekking maak dat die verwysing dan gemaklik voortvloei( pun intended) uit Fleur de Lys en Fleur de Luce. Die irisse groei geil dwarsoor Europa en word Liechenblumen in Duits genoem, soms ook  Liesblumen of Lysblumen. In ou Frans word daar ook na die iris verwys as fleur de l’iris. Hier hang ek my pet op oor die  blomstorie en sluit af met nog ‘n lekker legende uit gister se dae…

Iris-embleem

Fleur de lis 1

 

Fleur iris

Fleur de lis 2

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

In  die jaar 501 was die koning van die Franke, Chlodevech op die oorlogspad teen die koning van Aguitina Alaric naby Poitiers ( so tussen beide, die Frankiese naam Chlodevech het na Chlodovechus vervorm en in Latyn na Ludovicus verander, vandaar die Franse Louis).

Louis en sy soldate het gesukkel om ‘n deurloop oor ‘n rivier te vind toe ‘n jong takbokkie benoud voor die rumoer van die manne uit die ruigtes spring en ligvoetig oor ‘n versteekte steeg na die anderkant vlug. Die soldate het  die bokkie se pad gevolg en maklik die ander oewer bereik. Op die walle van die rivier was daar ‘n magdom van irisse in volle blom. Louis het van sy ros geklim, van die blomme gepluk, en dit in sy helm gedruk…as simbool van oorwinning. Nodeloos om by te voeg, Louis  het die slag  triomfantlik oorwin. Van daardie dag af het die irisblom op al die konings se baniere en vlae verskyn. (Die Engelse noem dieselfde iris-soort die flagflower).

Nog ‘n ander naam vir die geel pseudacorus -iris is flambe, en in sommige dialekte flamme. Dit kom van die woord flamma of  flammula en die middeleeuse Franse vlag word ook die oriflamme genoem…dus, daar het ons die goue fleur de lis van al die Louiste…

Fleur de lis

Fleur de lis

Dit bring ons terug na Parys waar ek op Pont Neuf staan, die oudste brug van die stad. In vervloë dae was die sypaadjies op die brug vol gebou van stalletjies en kioske wat alles en nog wat verkwansel het. Linte in iris-kleure, gepoeierde pruike en messe van Thiers. Daar was dobbelaars wat jou geld met steentjies wou wegrol, musikante en ook begeesterde waarsegsters en tandetrekkers wat vir ‘n fooitjie jou van jou weemoed of pyn kon verlos. Nou ry daar bromponies, motorfietse, taxi’s en busvragte toeriste oor en weer. Die uitsig bly onbelemmerd beeldskoon.

Pont Neuf

 

As jy langs die fontein in die Louvre se Cour Carrée staan en rivier se kant toe stap beleef mens ‘n pragtige tafereel: die poort raam ‘n prentjie van die Institut de France met sy voortreflike koepel en vergulde tierlantyne. Die Pont des Arts verbind die linker- met die regteroewer . ‘n Brug vol mense stap oor. Die laaste keer toe ek hier sketse gemaak het, het ‘n jong sangeres in die arkade van die poort begin sing. ‘n Aria uit Romeo en Juiliette: Je veux vivre dans le rêve…’n laslaphoedjie waarin munte glim aan haar voete.

Pont

Pont

Daar is soveel meer in Parys as my twee beminde staanplekkies. Verborge tuine en parkies vol koeltes en geheime ontmoetings. Lanings en spuwende fonteine. Daar’s kerke en katedrale en pleine vol vergulde fantome. Helde, heersers en regeerders en engele van verslaande brons. Daar’s torings en koepels en dakkamers vol mense. Kafees en kroeë en vensters vol weerkaatsing. Daar’s toeters en sirenes en die klik-klak van hakke en rye vol skoolkinderstemme. Daar’s liefde en daar’s leed.

 

Parys

 

Reg onder die Eiffel-toring

in ‘n somerse Parys

reën dit (and I’m singing in the rain)

en vele sambrele wág

om die stad van mites te besigtig

in al haar arrondissements.

‘n Kleuter soek sy pa,

twee verliefdes vroetel vervaard

in die bedompige hysbak.

Die stad is onder rekonstruksie:

tuimelend van metro tot bus,

tot reg voor Alexandre Gustave Eiffel

se staaltoring, 1652 trappies tot bó.

Marie Antoinette bespied

die stad van Liefde en Lig.

“As sy nie liefde het nie, gee haar ‘n gedig.”

Jou sms (ek-het-jou-nie-meer…)

breek op – vanuit die poskantoor

stuur sy, ‘n afkophoender

én Vrou van Staal, ‘n brief:

“Je ne regrette rien!”

 

(Joan Hambidge:Visums by verstek, Human & Rousseau, 2011)

 

Nou is dit weer die ander P se beurt… Die pantoen kom in verskeie vorms voor en in ‘n eietydse konteks breek digters die reëls links en regs, maar in die suiwer vorm hou die gedig by 16 reëls bestaande uit 4 kwatryne. Dus, 4 stansas van 4 reëls elk met ‘n ABAB- rymskema (deesdae kies die digter of ‘n rymskema toegepas gaan word of nie).

Die tweede en vierde reëls van die eerste stansa word die eerste en derde reëls van die tweede stansa…ensovoorts…tot en met die laaste stansa waar die derde en eerste reëls respektiewelik die tweede en laaste reëls van die finale stansa word.

Stansa 1: A1 B1 A2 B2

Stansa 2: B1 C1 B2 C2

Stansa 3: C1 D1 C2 D2

Stansa 4: D1 A2 D2 A1

 

Hierdie gedig Van Marilyn Hacker (1942-) hou by die formele vorm, maar gebruik ‘n wavrag kwatryne, veel meer as die voorgeskrewe vier.

 

Iva’s Pantoum

 

We pace each other for a long time.

I packed my anger with the beef jerky.

You are the baby on the mountain. I am

in a cold stream where I led you.

 

I packed my anger with the beef jerky.

You are the woman sticking her tongue out

in a cold stream where I led you.

You are the woman with spring water palms.

 

You are the woman sticking her tongue out.

I am the woman who matches sounds.

You are the woman with spring water palms.

I am the woman who copies.

 

You are the woman who matches sounds.

You are the woman who makes up words.

You are the woman who copies

her cupped palm with her fist in clay.

 

I am the woman who makes up words.

You are the woman who shapes

a drinking bowl with her fist in clay.

I am the woman with rocks in her pockets.

 

I am the woman who shapes.

I was a baby who knew names.

You are the child with rocks in her pockets.

You are the girl in a plaid dress.

 

You are the woman who knows names.

You are the baby who could fly.

You are the girl in a plaid dress

upside-down on the monkey bars.

 

You are the baby who could fly

over the moon from a swinging perch

upside-down on the monkey bars.

You are the baby who eats meat.

 

Over the moon from a swinging perch

the feathery goblin calls her sister.

You are the baby who eats meat

the bitch wolf hunts and chews for you.

 

The feathery goblin calls her sister:

“You are braver than your mother.

The bitch wolf hunts and chews for you.

What are you whining about now?”

 

You are braver than your mother

and I am not a timid woman:

what are you whining about now?

My palms itch with slick anger,

 

and I’m not a timid woman.

You are the woman I can’t mention;

my palms itch with slick anger.

You are the heiress of scraped knees.

 

You are the woman I can’t mention

to a woman I want to love.

You are the heiress of scraped knees:

scrub them in mountain water.

 

To a woman, I want to love

women you could turn into,

scrub them in mountain water,

stroke their astonishing faces.

 

Women you could turn into

the scare mask of Bad Mother

stroke their astonishing faces

in the silver-scratched sink mirror.

 

The scare mask of Bad Mother

crumbles to chunked, pinched clay,

sinks in the silver-scratched mirror.

You are the Little Robber Girl, who

 

crumbles the clay chunks, pinches

her friend, gives her a sharp knife.

You are the Little Robber Girl, who

was any witch’s youngest daughter.

 

Our friend gives you a sharp knife,

shows how the useful blades open.

Was any witch’s youngest daughter

golden and bold as you? You run and

 

show how the useful blades open.

You are the baby on the mountain. I am

golden and bold as you. You run and

we pace each other for a long time.

 

(Marilyn Hacker)

 

 John Ashbery gesels oor die Pantoen…

 

“…the pantoum or the sestina, which we all use occasionally, are forms which take the poem really out of the hands of the poet in attempting to satisfy the constraints that are the trademark of these forms. Therefore one can allow one’s unconscious mind to go about forming the poem in a way that is even more effective than what the Surrealists practice, called “unconscious writing,” which I don’t think ever gets that far from consciousness.”

 

 Die pantoen van Baudelaire  hou ook nie by die tradisionele vorm van die finale stansa nie…

 

Harmonie du soir

 

Voici venir les temps où vibrant sur sa tige

Chaque fleur s’évapore ainsi qu’un encensoir;

Les sons et les parfums tournent dans l’air du soir;

Valse mélancolique et langoureux vertige!

 

Chaque fleur s’évapore ainsi qu’un encensoir;

Le violon frémit comme un coeur qu’on afflige;

Valse mélancolique et langoureux  vertige!

Le ciel est triste et beau comme un grand reposoir.

 

Le violonfrémitcomme un coeur qu’on afflige,

Un coeur tendre, qui hait le néant vaste et noir!

Le ciel est triste et beau comme un grand reposoir;

Le soleil s’est noyé dans son sang qui se fige.

 

Un coeur tendre, qui hait le néant vaste et noir,

Du passé lumineux recueille tout vestige!

Le soleil s’est noyé dans son sang qui se fige…

Ton souvenir en moi luit comme un ostensoir!

 

 

(Charles Baudelaire. Fleurs du mal)

 

So sak die somerson oor die land van die Louis’se, die irisse frommel toe en begin ink bloei… die eerste aandliggies weerkaats in die Seine en die Eiffel begin flikker…ons stap solank kaai langs…

 

 

Parysblou

 

 

Hartlyn

 

Booggewelf van ribbes en van lint

Behoed my verskuilde hart,

Motoriste pomp

Van gees en van bloed,

Wetend, kloppend

In die halfdonker naaf-

Deinende katedraal

Van asem en van been.

 

(Refrein: uit volle bors)

 

My hartjie, my liefie

die son sak weg,

die son sak weg.

My hartjie, my liefie

die son sak weg.

 

(LJVV Tempermes)

 

Luister asseblief saam…

http://youtu.be/lMaP-XO0_S8

Onderhoud met Marlise Joubert

Monday, May 23rd, 2011

Splintervlerk: Die saamvlug van woord en visuele beeld

Marlise Joubert in gesprek met Amanda Lourens.

 

Marlise Joubert. Foto: Philip de Vos

Marlise Joubert is op Elim naby Levubu gebore. Sy voltooi haar skoolloopbaan op Warmbad (Bela Bela) in die Waterberge en verwerf ‘n B.A. (Bibl.)- en Honneursgraad in Filosofie aan die Universiteit van Pretoria. Sy word bibliotekaresse by verskeie instansies. Na 16 jaar by die Departement Beeldende Kunste van die Universteit van Stellenbosch, werk sy vir vyf jaar in Protea Boekwinkel op Stellenbosch. In 1971 debuteer Joubert met die digbundel ‘n Boot in die woestyn. Daarna volg nog ses digbundels waarvan die jongste, ‘splintervlerk’  in 2011 by Protea Boekhuis verskyn het. Sy het drie romans gepubliseer, te wete Klipkus, Oranje Meraai en Ateljee van glas. Klipkus het in Nederlands verskyn as Rode granaat (1981). Sy skryf ook verskeie radiodramas en is vier keer bekroon in die RSG/Sanlam-radiodramakompetisie. Van haar kortverhale het in verskeie tydskrifte verskyn. Sy skryf en skilder voltyds.

 

Marlise, baie geluk met jou sewende bundel. Nog voor ‘n mens die bundel oopslaan, val die lieflike omslag  (jou eie kunswerk) op.  Marthinus Beukes verwys juis ook op die agterblad na “pen en penseel (wat) in samespraak […] kommunikeer”. Ook word elk van die drie afdelings in die bundel vergesel deur een van jou kunswerke. Vertel ons ‘n bietjie meer van hierdie besondere wisselwerking tussen die twee kunsvorme? Byvoorbeeld, of die gedig die visuele kunswerk voorafgaan of andersom? Of kom hulle dalk in ‘n soort simbiose tot stand?

Baie dankie, Amanda. Miskien is jy reg dat hierdie twee kunsvorme ʼn simbiotiese aard het. Miskien omdat beide op papier/doek plaasvind? Ek was nog altyd geïnteresseerd in albei as ‘n vorm/uiting van skepping. Om die waarheid te sê, ek sou liewer graag slegs die een wou bedryf, nl. skilder. Maar nou ja, woorde op papier loop ook al ‘n lang pad saam met my. Sommige woordkunstenaars wat ook skilder, kan albei saam doen – die oggend skilder en die middag/aand skryf! As ek egter skilder, neem dit my geheel en al in besit, bestaan die ‘skryflus’ nie eintlik nie. En andersom. Tog is daar gedurig ʼn beduidende wisselwerking. As die moment ontroer, of die idee ontstaan, is die keuse daar om dit óf te skilder óf daaroor te skryf.

Dikwels gebeur die gedig, en eers op ʼn veel later stadium ʼn skildery, of andersom. Ek het bv. ʼn skildery van flaminke gemaak, (voor die ingreep op die lyf) en heelwat later weer ʼn gedig daaroor geskryf, as ‘n soort ‘nabetragting’ (waterdans, p. 55). In ‘watervalskildery’ (p. 58) het ek ʼn skildery gevisualiseer, en geskryf daaroor asof ek besig is om dit te maak, maar ek het die waterval nog steeds nie werklik geskilder nie. Miskien volg die skildery eendag wel, wie weet. Skielik onthou ek wel ‘n klein akwarel van twee meisies wat op ‘n klipwal langs ‘n waterpoel sit en dat ek daardie spesifieke waterval uit my jeugjare in gedagte gehad het. Ek het die verfie toe vir iemand gegee. Daar is ook die gedig ‘balspel. ‘n akwarel’ (p. 56) wat ek geskryf het nadat ek die skildery gemaak het en intussen verkoop het. Ek vermoed my ingesteldheid is dus baie visueel, en dat die landskap van emosie ook meestal visuele elemente en metafore bevat, aangesien ons tog met waarneming die landskap ‘verbeel’ of ‘verbeeld’.

Reeds in die visuele kunswerke in die bundel val die vooropstelling van die (vroulike) liggaam op. Dit is ook boeiend om te let op die ontwikkeling wat op hierdie vlak waarneembaar is. In die kunswerk wat die eerste afdeling (“winterklou”) vergesel, is die liggaam nie sigbaar nie, terwyl dit in die tweede afdeling (“rugkaatsing”) die fokuspunt vorm. In die derde afdeling (“dryfgoed”) skuif die liggaam na regs, en word die waskom die fokuspunt. Het jy dit doelbewus so beplan – byvoorbeeld om die beweging uit siekte na herstel en die uiteindelike hervatting van kunstenaarskap te suggereer?

 

splintervlerk

splintervlerk

Die eerste watertekening in die boek, (wat slegs ‘n spesifieke gedeelte is van ‘n groter skildery) het ontstaan toe ek weer begin skilder het nadat ek op die been was na die operasie, ek dink sowat 4 of 5 maande daarna. Dit was ʼn vermoeiende proses, want dit was te gou. (As jy in ag neem dat ek waterverf hoofsaaklik op baie nat papier op ‘n tafel doen, staande en vooroor buk). Ek wou gestalte gee aan my ervaring, hoewel die bundel toe nog nie voltooi was nie, of eintlik nog nie eens in my gedagtes bestaan het nie. Dinge gebeur mos soms in die onbewuste, sonder dat jy dus altyd besef dat dit op ‘n simbool mag dui, soos byvoorbeeld die klein stil voëltjie wat ek geskilder het op die heupbeen. In hierdie geval het ek die gedig ‘lumbale mikrodiskektomie’ geskilder. Ook die gedig op die verf neergeskryf. Die ander twee het weer ingepas by die sfeer van die gedigte wat later gevolg het. Die waskom was vir my ʼn simbool van heelheid, van uitreiking na elemente wat vorige emosies ‘afwas’, en ‘n vroeër leefwyse in my huis wat vir my betekenisvol is. Die venster na die buitewêreld is ook beduidend. Heelwat later het die omslagskildery gevolg, wat spesifiek vir die bundel bedoel is, en het ek maar gehoop dit sou aanvaar word.

Die pasiënt se ervarings na ‘n groot operasie vorm natuurlik die spilpunt van die eerste afdeling. Die subjek se besef van sterflikheid word dan treffend verbeeld in die openingsgedig “die aarde weet dit”.Nietemin is dit ‘n gedig sonder oordrewe emosie, pretensie of selfbejammering. Is daar enige strategieë wat jy ingespan het om hierdie resultaat te verkry?

 

Nee, ek dink nie ek het enige spesifieke strategie gevolg nie. Daardie gedig was maar bloot ʼn ‘reality check’ om juis nie te verval in totale depressie nie maar om onder andere die liggaam se beperkinge en potensiaal uit te lig. In my verbeelding reken ek dus af met die ‘monster’ van sterflikheid, probeer ek te glo dat die ‘bouval’ (liggaam) nog van nut kan en wil wees. Maar miskien is die benoeming van medikasie (strofes 4 en 8 ) en ook die Engelse frases (strofe 8 ) ‘n poging  tot debunking en humor as strategie…?

Dis eintlik nie so groot operasie nie; dis baie algemeen. Daar is erger gevalle as die een wat ek gehad het – maar ja, die herstelfase is seker vir almal baie langsaam en pynlik.

Die feit dat baie gedigte in die bundel juis aan siekte en herstel gewy word, kan heel moontlik tot gevolg hê dat die bundel binne ‘n tradisie van Afrikaanse “siektepoësie” (dink byvoorbeeld aan Opperman, Van Heerden, Cussons, Hammond) geplaas word. Hoe voel jy oor sulke etiketterings (as ek dit so mag noem) – dink jy byvoorbeeld dat dit beperkend op ‘n bundel kan inwerk; die moontlike lesings mag verskraal?

 

Dis iets waaraan ek hoegenaamd nie dink of gedink het nie. Ek skryf altyd wat ek op daardie spesifieke tydstip in my eie lewe ervaar of aan dink of raaksien. Temas soos die liefde of dood sal mos maar immer in die poësie deur digters vergestalt word, herhaaldelik die gesigte en moontlik nuwe kante weer wys. En seker so ook die ingrepe op die liggaam. Waar die poësie geplaas word in die letterkunde, is iets wat helaas nie vir my belangrik is nie. Dis ʼn terrein waarmee ek my nie bemoei nie. Ek kan maar net hoop dat die hospitaal-gegewe nie die hooffokus van resensente of kommentators sal word nie, aangesien dit nie filosofies gesien moet word nie, maar bloot ‘n vertrekpunt is tot heling en ‘hersetting’ van ‘n eie leefwêreld.

Die aantal verse oor die operasie self is eintlik maar min in die eerste afdeling. Dit is die tydperk daarna, die herstelproses, wat vir my eintlik belangriker is, die afwisselende en dikwels teenstrydige emosies wat verwerk word, die ‘terugkeer’ om weer te begin skilder en om te gaan met woorde in digvorm. Herinneringe aan reis, aan kinders en besoeke aan plekke bevat ook heelwat van hierdie rekonstruktiewe elemente.

Die titels van jou werke slaag dikwels daarin om ‘n veelheid van betekenisse te omvat, soos Hennie van Coller byvoorbeeld oor Ateljee van glas opgemerk het.Die titel “splintervlerk” is veral intrigerend. In “lumbale mikrodiskektomie” kom die “vier ontsteekte vlerkies” as bron van die pyn ter sprake.Ook in “tuis” lees ons dat “die splinters vlerk” (dus die bron van die pyn) verwyder is.In ‘stil’is daar “blomvlerke” wat  “terug(vou)” as aanduiding van hulle verwelking.  Hierdie meer negatiewe konnotasies word skynbaar getransformeer in “sin” waar daar ‘n soektog is na “‘n woord / wat wegkruip onder vlerke”, terwyl “waterdans” sluit met die beeld van die kunstenaar wat haar opnuut kan verloor in haar kuns, met ” haar verlange geprojekteer/ soos flaminke wat op dun / grafietbene dans, / met gelapte vlerke / gehoorsaam teruggevou”. Nog later in “waterverfskildery” lees ons van die meisie wie se bewegings “die vlerke van ‘n visarend” naboots, terwyl die geliefde se koestering in “in die koel lug” met die “vlerke van ‘n duif” vergelyk word. Uiteindelik, in die gedig “splinters” is daar sprake van woorde wat losskiet “uit die binnevlerk” van die boek” wanneer ‘n haas vergete gedig herontdek word. Dit wil dus lyk asof “vlerk” verskeie betekenisse omvat, en in kombinasie met “splinter” nóg meer. Wil jy dalk help om die titel beter te begryp?

 

Jy het reeds hier die betekenisse van die titel baie goed uitgelig! As toevoeging sou ek ook graag wil noem dat ‘vlerke’ altyd beelde oproep soos ‘n ‘vlug’ of ‘om te vlieg’, en om ‘vry’ te wees, maar vir my het dit om ʼn ander betekenis gegaan, nl. beweging. ‘n Gedig en/of skildery is immers ook “verbeeldingsvlug” wat hier kontrasteer met die onbeweeglikheid van die liggaam. Vir die voël is sy vlerke niks anders as ‘n ledemaat wat hom in staat stel om deur die lug te kan beweeg nie. Vir die mens het dit juis simboliese betekenis, omdat ons ‘vlieg’ ook in verband bring met vryheid. Of ‘vlug’ soos in ontvlugting.

‘n Ander poging tot heling, is daarom die digterlike woord self. My ervaringswêreld na die operasie waar ek vir etlike weke bedlêend was en dus geen of min beweging kon ervaar, het my gekonfronteer met mobiliteit- iets wat alle mense daagliks sommerso aanvaar en nie eens aan dink nie. Ek het vir die eerste keer moeisaam beweeg, met pyn en inspanning. Ek kon nie lank sit nie. Trouens, my man moes later ‘n spesiale toonbank op my lessenaar bou sodat ek voor die rekenaar kon staan om aan te gaan met my webbladwerk!

Omdat die senuwees wat na die een been aflei, weke lank vasgeknyp was, het ek gevrees dat ek die gebruik daarvan gaan verloor en dalk nooit weer behoorlik sal kan loop nie. Dus het my eie mobiliteit skielik die sentrale tema (korrektief) geword waarop ek vanselfsprekend gefokus het in die tyd van herstel, en was ‘vlerk’ die simbool van hierdie vryheid van beweging waarna ek gestreef het. Daar was dus ʼn baie skielike en drastiese ‘versplintering’ van my normale beweeglikheid, en dan natuurlik letterlik ook die afsplintering (verbrokkeling) van been.

Jou opmerking dat die digterlike woord as ‘n ander poging tot heling gesien kan word, is baie verhelderend. Dit sal die leser waarskynlik help met die interpretasie van die vele verwysings na taal en poësie. Ek veronderstel dit is wat “kladboek 2” aan die leser probeer kommunikeer – dat die poësie as ‘n stropings- of suiweringsproses gesien word (wat weer skakel met die bundelmotto), maar dan ook bedeel met ‘n soort kinetiese energie? Of sien jy dit anders?

 

Ja, ek moet egter daardie stelling net kwalifiseer – die soeke na sintese en segging om ‘n ander perspektief te gee kan seker in verskeie kunsvorme tot uiting kom. Sou ek kon skilder in daardie tyd, was daar seker meer skilderye! Maar ek kon nie. Tot my groot ontsteltenis. Dus het ek my verlaat op pen en notaboekie. (En eintlik wou ek nooit weer verse skryf nie!) Gedigte is mos maar ‘n manier om ons werklikheid mee te konfronteer en ervarings sinvol te probeer weergee/orden.  Dus, so vermoed ek, is die digproses dan ook helend, omdat enige ingrypende gebeure op die fisieke ook na ‘beheer’ en ‘heling’ of ‘afrekening’ vra. Hoewel persepsies verskil, onthou ek ook vaagweg dat ‘n digter eenkeer verwys het daarna dat ‘n gedig oor verlies nie die verlies heelmaak nie. Dat niks gebeur nie. Gedigte is maar ‘n herskepping of groter bewuswording van, in my geval, die langsame herstel. Ja, die poësie is ‘n soort stropingsproses, maar die realiteit is dat ek nooit ‘n gedig tussen my werwels kan indruk, en siedaar, nou het ek weer rug  wat hups is soos ‘n twintigjarige nie!

Tydens die lees van die bundel het dit my opgeval dat talle beelde hulle oorsprong in die mediese sfeer het. In “blomtong” is daar byvoorbeeld die beeld van die blomstingels as “afgeknipte slagare los in die water”, terwyl ‘n gedig soos “barbituur” die beeld “my oë skuif in soos tussenwerwelkussings” gebruik. Hoe het hierdie beelde ontstaan?

 

Gedigte karteer sekerlik maar die landskap  waarin jy leef, of ervarings wat jy beleef op ‘n bepaalde moment. Omdat ek so nou saamgeleef het vir maande aaneen met my ‘herstel’, het ek uiteraard ‘n hele arsenaal moes opbou van mediese terminologie om alles beter te verstaan, of wat gewoon rondom my plaasgevind het. Dit het sy neerslag op assosiatiewe wyse in die gedigte ook gevind. Dit sal seker enige neurochirurg of narkotiseur met afgryse vul! Tensy hy/sy ‘n sterk poëtiese streep weg het…

Jy kry dit uitstekend reg om bepaalde oomblikke of gewaarwordinge in taal vas te vang. So behels die gedig “dooievoet” ‘n liggaamlike ervaring wat vasgevang word in taal. Dieselfde gebeur in “kladboek 2” waar ons die spreker se ervaring byna aan die eie lyf ervaar, onder meer deur die treffende beeldgebruik, byvoorbeeld: “die voet duisel terug / trap steeds op sagte swamme / sleep die stomp hakskeen agterna”. Wanneer ontstaan so ‘n gedig – tydens die ervaring self of daarna?

 

Noudat jy dit noem – ek onthou hoe ek die een voetsool met sirkelbewegings eers moes oefen op ‘n muurbalballetjie…

Soos altyd skryf ek vir geen spesifieke bundel nie. Kom ons sê ek het gedigte neergestip omdat dit ‘n manier was vir my om te ‘oorleef’. Die eerste gedigte het ontstaan in die hospitaalbed. Tuis het dit voortgegaan. Ek het dus direk na ‘n betrokke ervaring daaroor geskryf, of aangeteken. Ek het mos niks anders gehad om te doen nie! Beelde en metafore het dus maklik gevloei, soos dagdrome. Ek kon nie skilder of kosmaak nie, geen huiswerk doen nie, lank nie motor bestuur nie, ek kon nie buk nie, ek kon nie eens bad nie (ek kon wel stort), ek moes voetjie vir voetjie oefen om weer te loop en die spiere sterker te maak. Ek kon darem skryf, natuurlik, in die bed. En het ook daar webwerk op ‘n skootrekenaar gedoen. My eerste uitstappie na etlike weke hiervan, toe ons net uitgery het na ‘n wynplaas toe, was oorweldigend en eufories vir my – die gedig daaroor het ek egter gelukkig uit die manuskrip weggelaat… Maar om toe ‘n laning bome en nat gras en berge en tarentale en perde te sien, was seker soos iemand voel wat lank in ‘n tronk gesit het en dan skielik vrygelaat word.

Dit wil voorkom asof die onderbewussyn en die inhoude daarvan ‘n eie stem in die bundel kry, byvoorbeeld in die gedig “vrou” waarin ons lees: “haar stem is sand in haar ore / haar lippe ‘n litteken in die hand / as sy roep: beminde o beminde / die water is blind / as ek vorentoe swem “.Ek vermoed ook ‘n teenwoordigheid van die onderbewussyn in ‘tussenspel”, met die droomkwaliteit van die slotstrofe: “ook teen die kommetjie slaap / my diepseeduikersuurstofdroom / met pyn net ‘n dowwe sonsak/ bo die watervlak”. Die droom – dus kontak met die onderbewussyn – kom ook ter sprake in ‘n gedig soos “spoorloos”. Sou ‘n mens ‘n verband kon lê tussen die ervaring van trauma en ‘n groter mate van kontak met die onderbewussyn en sy inhoude?

 

Ja, ek kan met jou saamstem: daar is beslis vir my ‘n meer gestroopte kontak met die onderbewussyn wanneer jy deur ‘n traumatiese gebeure beweeg, hetsy fisies of emosioneel. Die gedig ‘spoorloos’ was ‘n droom, ‘n angsdroom, omdat die immobiliteit ‘n skielike‘verwydering’ teweeggebring het van geliefdes. Ek het enkele werklike drome verbeeld in digvorm, hoewel die eindproduk maklik in ‘n meer of mindere mate afwyk van die oorspronklike droom.

Marlise, sal jy asseblief een van die gedigte uit die bundel vir die lesers kan plaas?

 

 

in die koel lug

 

en wat van die lyf die hunkeringe van die lyf

die invou die vat die toemaakpalms van jou hande

soos die vlerke van ‘n duif

 

 

in die koel lug van die kamer

word ons hande droog,

word ons dors met mekaar,

maak jy my vingers weer klam.

een vir een in jou mond,

room jy met die tong.

in die koel lug van die kamer

vlieg ons die oerleegte in, gebeur

daar vreemde ritmes in die lyf.

ons sal geen kinders hiervan maak nie.

dis ook van minder belang –

ons plant ‘n boom in die graf

in plaas van ‘n kraaiende kind. in

die koel lug befluister ons mekaar

jaar in en jaar uit

met die nag se skroeiende wind.

(Uit: splintervlerk, marlise joubert; Protea Boekhuis, 2011)