Posts Tagged ‘Susan Smith’

Nuwe publikasie: Die aarde is ’n eierblou ark (Susan Smith)

Saturday, October 29th, 2016

Omslag

Die aarde is ’n eierblou ark            

Susan Smith

In Susan Smith se eerste bundel, in die afwesigheid van sin, het reeds ’n hele aantal gedigte oor die omgewing verskyn. In dié nuwe bundel word die omgewingsgesprek voortgesit. Die gedigte handel egter nie oor bewaringsvraagstukke nie, maar oor die mens se verhouding tot die aarde en die lewende wesens daarop.

Soos die titel aandui, word die aarde gesien as ’n soort vaartuig wat deur die heelal reis. Dit is ook die boot waarmee die mens op sy lewensreis vaar deur verskillende waters. Plante, veral bome, is verwysingspunte op hierdie reis. Die woorde van die digter is instrumente wat die vaart moontlik maak, dit beskryf en die bedreigde lewendes  help bewaar:

die aarde is ’n eierblou ark

wat deur die melkweg veer

[…]

waarin ons waterdeurdronge

deur soutreën en sleepmistonge

hiermaals vaar en as bede

om vergiffenis en genade

daagliks silwer woordspane

deur water stuur

OOR DIE OUTEUR

Susan Smith is vise-dekaan en professor in Afrikaanse letterkunde aan die Universiteit van Fort Hare. As navorser ondersoek sy veral die poësie se bydrae tot die gesprek oor die omgewing. (R160.00 (BTW ingesluit) ISBN:978-1-4853-0716-7 (gedrukte boek) 978-1-4853-0717-4 (e-boek) 978-1-4853-0718-1 (ePub); FORMAAT: 137 x 213 mm; Sagteband, pp 96, Protea Boekhuis, 2016)

Marlies Taljard: Ons is die mitemakers

Monday, June 27th, 2016

Creation

Wanneer literêre tekste ter sprake is, impliseer die term mitologisering onder andere die interpretasie en weergawe van ʼn bepaalde wêreldbeeld. Veral in poëtiese tekste waarin oor die aard van die skryfhandeling besin word (Ars Poëtica) hang die mitologisering van gebeure dikwels saam met die verwysing na die oorsprong van die woord, wat ook die Woord kan word wanneer die Johannes Evangelie as interteks betrek word. Hierdie tipe mite aktiveer een van die sterkste argetipiese simbole, naamlik skepping. Onwillekeurig dink mens hier aan die bekende sonnet van Willem Kloos, “Ik ben een God in ‘t diepst van mijn gedachten” waarin die digter, wat ʼn werklikheid in die kleine deur woorde skep, iets ondervind van die wyse waarop God die wêreld uit niks tot stand gebring het deur die Woord. Dikwels word, deur aktivering van die skeppingsargetipe, klem gelê op die gekonstrueerde aard van die kunswerk en word die leser met die metafiksionele vraag gekonfronteer of die wêreld ʼn blote skepping van ons woorde is – ʼn vraag wat in postmodernistiese tye besonder relevant is of was, afhangend van waar ons dink ons onsself tans bevind!

In die openingsgedig van Susan Smith se debuutbundel in die afwesigheid van sin word klem gelê op die wyse waarop die mens deur alle eeue ʼn beeld van homself geskep het en dit vir die nageslag probeer nalaat:

 

graffiti

 

ons is die mitemakers wat in klipskeurgrafte

kelders sarkofae piramides

en meer onlangs

teen elektroniese fb-

en dergelike mure ons narratiewe agterlaat

 

ons is die skeppers van storie-hiërogliewe

makers van palimpseste en herskrywings

skribante van immer wisselende

kanttekeninge, veelvuldige blogs en glosse

teen die gewels en fassades van verganklike strukture

 

ons stook vertelvure in skrikdonker nagte

wanneer die onheil in ons rigting kopknik

tik op verligte palette

wanneer die aardkalbas op ʼn foutnaat in twee

wil bars

 

in die afwesigheid

van sin is ons die Tekensoekers

die glomakers   die fynkykers

wat voor ons vertrek

teen die heelalmuur se mosaïek

ons onthoumerke maak:

 

die betekenis

van ʼn onbelangrike mens

 

In hierdie gedig kom ʼn funksie van die mite aan die orde wat deur Eliade beskryf word, naamlik die mite as openbaarmakende verhaal, as die manifestasie van syn. Dit is myns insiens die kern van Smith se gedig – dat die mens blyke wil gee daarvan dat hy leef of geleef het, ongeag hoe onbenullig dié lewe mag gewees het. Daarom die tallose inskripsies op alle moontlike plekke – inskripsies wat in die moderne era ʼn siek selfbeheptheid op facebook en elders op die internet geword het. Kenners wys juis op die moontlikhede wat moderne media ten opsigte van gefiksionaliseerde “selwe” bied. Die skeppende mag van die woord word “op fb- / en dergelike mure” tot sy uiterste uitgebuit. Dit bied die mens die geleentheid om sy lewe in storievorm aan te bied, om as’t ware die eie ek te skep deur woorde teen mure, deur onsself te herskryf op die model van bekende en beroemde mense. Ook dit is alles aspekte wat met mitevorming verband hou.

Heilna du Plooy se gedig Korinna van Tanagra in die bundel Die stilte opgeskort is gebaseer op die krag van mitiese verhale met hulle argetipiese waarhede wat selfs deur die eenvoudigste mense verstaan word en wat besondere trefkrag inhou:

 

Korinna van Tanagra

 

In ʼn poësie stryd wen Korinna van Tanagra

teen die grote Pindaros en raai hom aan:

“Deur die geliefde mites en verhale van die gode

moet jy met jou mense praat dat hulle jou verstaan.”

 

Sy aansien by die muse in antieke Griekeland

– nege  mans en ʼn enkele vrou wat tydloos goed kon dig –

ter wille, volg Pindaros toe glo die raad, maar kwistig

bly hy uitborduur. Sy wen hom weer, altesaam vyf keer,

 

en sê: “Die digter, goeie vriend, saai nie

met die sak vol saad nie, maar met die hand.”

 

Ook in hierdie gedig wat die skryf van gedigte as tema het, word klem gelê op ʼn belangrike aspek van die mite, naamlik sy gekonsentreerde aard, maar ook op die tydlose inhoud van die mite. In ʼn ander gedig uit dieselfde bundel (Die vrou en die veer) word eweneens kommentaar gelewer op die skryf van die gedig. In hierdie strofe gaan dit oor die misterie van skryf:

 

Hoe lig is die libido, hoe

onverklaarbaar die misterie

van sin wat ontstaan

in die nalaatbaar veerligte gewig

wat die volmak onreëlmatige

ewewig nooit kan ontbeer nie.

Dit is die essensie, die gravitas.

Daarsonder stort ek in duie.

Ook my gedig.

 

Dig as mitevorming sou ewe goed die tema van hierdie strofe kon wees, want mites word dikwels gedefinieer as heilige verhale waarin die misterieuse en die numineuse ʼn bepalende rol speel, verhale wat sin gee aan die onsienlike: hoewel die gedig doelbewus gekonstrueer word en daar fyn gelet moet word op harmonie en ewewig, kan die “onverklaarbare misterie” wat net so ʼn belangrike rol speel in die skryfproses, nooit agterweë gelaat word nie.

Die mite as ontstaansverhaal, soos André Jolles dit verstaan, spreek uit die beginvers van Louis Esterhuizen se bundel wat die water onthou:

 

dat daar altyd ʼn begin is –

daardie yl siddering wanneer korrels

langsaam verdig

en hegting gevind word

 

aan die weefsel wat sagter as grond

in dieptes lê waar dit donker

is en wyd genoeg

vir volgehoue groei

 

tot dit tyd word vir die water

om te breek: daardie eerste moment

wanneer water aan water

geboorte gee en alles weer begin

 

om stelselmatig te vloei na

die kwansuise bron tussen wolke

 

Volgens Jolles is die mite die antwoord op die vraag: “Waar kom dit vandaan” – in hierdie geval dan seker: “Waar kom ʼn gedig vandaan?” Gilbert Durand brei daarop uit deur aan te voer dat die mite ʼn sisteem van simbole en argetipes en skemata is wat die vorm van ʼn storie aanneem. Ek dink dat Esterhuizen se gedig juis dié aspekte van die mite illustreer en diegene wat die bostaande gedig aandagtig lees, behoort in te sien dat letterlik al die simbole wat voorkom, sterk argetipies van aard is: water, geboorte, donker, saad, groei … Ek wil ook beweer dat die skema waarbinne die gedig gegiet is, sterk mities van aard is en herinner aan die magdom skeppingsmites wat wêreldwyd bestaan.

Die skryf van gedigte is – aldus talryke Ars Poëtica-gedigte – sterk mitologiserend van aard deurdat skryf dikwels as skeppingsdaad beskou word, deurdat digters glo dat gedigte in staat is om vrae na die aard van dinge te beantwoord en deurdat gedigte, soos mites, die “ek” manifesteer en na die dood kan laat voortleef. As draers van religieuse waarhede, word gedigte ook dikwels beskou as sin-gewend aan ons aardse bestaan – in ʼn volgende blog meer hieroor.

Gisela Ullyatt. Facebook en Die Groot Poësiebrander. (Deel 4)

Tuesday, July 7th, 2015

 

Deel 1-3 van die Die Groot Poësiebrander kontekstualiseer die verband tussen Facebook en die Boeddhistiese begrippe Interkonneksie, Indra se Net en dependent origination. Alan Watts (1915-1973), ’n Episkopaalse priester, later ’n prominente figuur in die Zen Boeddhisme, veral in Brittanje en Amerika, verduidelik Indra se Net soos volg (1995:45):

Imagine a multidimensional spider’s web covered with dewdrops. Every dewdrop contains the reflection of all other dewdrops, and in each reflected dewdrop are the reflections of all the other dewdrops in that reflection, and so on, ad infinitum. That is the image of the Buddhist conception of the universe .

Watts verduidelik ook die Japanese tradisie van ji ji muge, wat Indra se Net asook dependent origination op ’n toeganklike wyse aan die Westerse leser oordra (baie van sy boeke is transkripsies van retreats of lesings): “Ji means a thing, event, or happening. Muge means ‘no separation'” (1995:28). Daar is dus altyd ’n groter geheel of makrokosmos wat uit kleiner dele of mikrokosmosse bestaan. Geen persoon is dus ’n eiland nie, al voel dit ook soms so.

Alhoewel die sosiale media geneig is om menslike nabyheid met virtuele vriendskappe te verskans, kan dit ook ’n geweldige positiewe effek  op die individu sowel as die netwerk laat, soos  gesien in die deelname aan ’n uitdaging soos die Groot Poësiebrander. Tot op hede nooi mense verder af in die skakel of ketting steeds ander uit om ’n gedig ’n dag te deel. Facebook is dus ’n voorbeeld van hoe Interafhanklikheid of Interkonneksie prakties in die sosiale media kan manifesteer.

Hier volg nog ’n paar vriende wat ek genooi het om aan die uitdaging deel te neem, se gedigte:

 

Susan Smith, departementshoof van Afrikaans, Fort Hare, digter (In die afwesigheid van sin) en kunstenaar, skryf só oor haar Dag 1: “Atwood is die een digter na wie ek telkens terugkeer, wie se woorde brand soos vuur” (“Eating fire”: Taught by a sideshow man):

Eating fire

is your ambition:
to swallow the flame down
take it into your mouth
and shoot it forth, a shout or an incandescent
tongue, a word
exploding from you in gold, crimson,
unrolling in a brilliant scroll

To be lit up from within
vein by vein

To be the sun

Dag 2: “Vandag plaas ek ’n uittreksel uit die gedig “tesis in gestapelde sillabeversteuring oor ingebedheid” uit die onlangse bundel, Mede-wete van Antjie Krog. Ek geniet die verbluffende woord- en betekenisspel van veral hierdie gedig – ’n begogelende gedig”:

(definiërings van onderlinge verbinding)

jirre my takkerasie            my boomlinggeliefdste –
hoe sjarmantogig waak jou allesherstellende begrip
van boomwees        molmneutig                  mosbassig

en iets wat voorlopig bloedbeeks splint
ek is daar ín

én jy        jy’s opgeraap tot die radiogolwe van wesenheid
ook besig om veelwees te huidig      om heelsaamheid
van al ons wesende gewordendes    van klip
tot tjilp te bedadig        van reënstrekking tot ribsterglip

Dag 3:

“Uit al die wonderlike moontlikhede kies ek vandag ’n onlangse gedig van nog ’n grote in die Afrikaanse digkuns, Marlene van Niekerk. Hierdie gedig maak my hart lig, om die uitgelatenheid, die speelsheid, die wippende rasende voël lewend voor jou oë, ‘kaneeeeel van verbasing op sy bors'”:

Oggend van ’n waterfiskaal
(Uit “die Cederbergsuite”)

Allagot! Geglip uit die knukkels
van hierdie kant se koskans- en hansmaker
wip die waterfiskaal die oggendkier in,
kaneeeeeel van verbasing op sy bors,
onder sy kruidnagelkloutjies die rinkink-rulle
spiksplinterspuwende Dwarsriviersand,
tinktuuuuuur van manelkwik geveer op sy flank,
strak in die frak, die keil platgekam,
akkelief hy oor die akkers tot die waterkant, kyk! –
triljarrrrrrrrrde klein en groot fiskale innie spiekspiegel,
hokaai kohorte kansvatters
wat hy konter met pronkstand akimbo,
knipstert na die kindlig in die oewerkrui,
en wegstaan, kyk so, eeeeene Ollewagen-onderbaadjie,
hy is die een en innigste godontglipper
hier in die prilwilde hoogmakerson,
!tewiek in sy keel sit sy roepnaam !tewiek
soos ’n klok in die bergkut, ketoooools
van die mondsagte môre.

Marlene van Niekerk (Uit: Kaar)

Dag 4: ’n Uittreksel uit Pablo Neruda se “Poetry”:

Something knocked in my soul,
fever or forgotten wings,
and I made my own way,
deciphering
that fire,
and I wrote the first, faint line,
faint, without substance, pure
nonsense,
pure wisdom
of someone who knows nothing;
and suddenly I say
the heavens
unfastened
and open,
planets,
palpitating plantations,
the darkness perforated,
riddled
with arrows, fire, and flowers,
the overpowering night, the universe.

And I, tiny being
drunk with the great starry
void,
likeness, image of
mystery,
felt myself a pure part
of the abyss.
I wheeled with the stars.
My heart broke loose with the wind.

Twee van Ilisna Nel se kortverhale is onderskeidelik in Nuwe Stories 3  (“Een, twee, drie, blok myself”) en Skarlakenkoors (“’n Boer se verlange”) opgeneem:

Haar Dag 1 lyk soos volg:

Ontvlugting

Uit hierdie Valkenburg het ek ontvlug
en dink my nou in Gordonsbaai terug:

Ek speel met paddavisse in ’n stroom
en kerf swastikas in ’n rooikransboom

Ek is die hond wat op die strande draf
en dom-allenig teen die aandwind blaf

Ek is die seevoël wat verhongerd daal
en dooie nagte opdis as ’n maal

Die god wat jou geskep het uit die wind
sodat my smart in jou volmaaktheid vind:

My lyk lê uitgespoel in wier en gras
op al die plekke waar ons eenmaal was.

– Ingrid Jonker, Ontvlugting

Dag 2:

*

Myra Lochner, direkteur van Kreativ SA, het onder andere die volgende twee gedigte aangehaal:

Dag 3: “’n Fragment uit die werk van my geliefde John Keats [“Do you not see how necessary a world of pains and troubles is to school an intelligence and make it a soul?”]” [Uit: Sleep and Poetry]:

But what is higher beyond thought than thee?
Fresher than berries of a mountain tree?
More strange, more beautiful, more smooth, more regal,
Than wings of swans, than doves, than dim-seen eagle?
What is it? And to what shall I compare it?
It has a glory, and nought else can share it:
The thought thereof is awful, sweet, and holy,
Chasing away all worldliness and folly;
Coming sometimes like fearful claps of thunder,
Or the low rumblings earth’s regions under;
And sometimes like a gentle whispering
Of all the secrets of some wond’rous thing
That breathes about us in the vacant air;
So that we look around with prying stare,
Perhaps to see shapes of light, aerial lymning,
And catch soft floatings from a faint-heard hymning;
To see the laurel wreath, on high suspended,
That is to crown our name when life is ended.
Sometimes it gives a glory to the voice,
And from the heart up-springs, rejoice! rejoice!
Sounds which will reach the Framer of all things,
And die away in ardent mutterings.

Dag 4:

“Tussen “duisende” boeke in my rakke en kop, is daar ’n rypsuurlemoengeel bundeltjie, getitel, Die geel van suurlemoene skyn deur die Italiaanse digter, Eugenio Montale, knap uit Italiaans vertaal deur Rosa Nepgen”:

Nuusbriewe van Amiata

I
Die vuurwerk van ’n dreigende onweer grom
soos byekorwe teen latenstyd brom.
Deur die kamer se dakbalke
het boorwurms tonnels gevreet, en uit die vloer
styg die geur op van ryp spanspek. Uit die vlei,
waar paddastoele groei en kabouters woon,
sweef ’n sagte rookwolk op, tot by die deursigtige keël
van dié bergtop, waar dit my vensters verdof,
terwyl ek jou brief aan dié tafel sit en skryf
só ver weg, asof in ‘n heuningsel
van ‘n sfeer, in die ruimtes uitgewerp.
Die voëlkoue onder groen baai, die kastaiings
wat op die kole blus, en die kaggelrak en teëls,
met salpeter en muf geaar, is die beeld
waarin jy binnekort sal deurbreek. Maar die lewe
waarin jy legende word, is nog veels te kort
om alles van jou in te sluit. Die goue agtergrond
op jou ikoon word blink. Buite val die reën

Dorothy Badenhorst, wat op die mooie Weskusdorpie, Yzerfontein woon se Dag 1 lyk só: Elizabeth Barrett Browning se “How Do I Love Thee?” (Sonnet 43) wat terloops ook deur Poetry-winkels regoor die land gebruik word. Hierdie is ’n puik voorlesing deur ’n stemkunstenaar wat baie soos Dame Judi Dench klink:

https://youtu.be/vog4hMSprls

How do I love thee? Let me count the ways.

I love thee to the depth and breadth and height

My soul can reach, when feeling out of sight

For the ends of being and ideal grace.

I love thee to the level of every day’s

Most quiet need, by sun and candle-light.

I love thee freely, as men strive for right.

I love thee purely, as they turn from praise.

I love thee with the passion put to use

In my old griefs, and with my childhood’s faith.

I love thee with a love I seemed to lose

With my lost saints. I love thee with the breath,

Smiles, tears, of all my life; and, if God choose,

I shall but love thee better after death.

Dag 2:

A Broken Appointment

You did not come,
And marching Time drew on, and wore me numb.

Yet less for loss of your dear presence there
Than that I thus found lacking in your make
That high compassion which can overbear
Reluctance for pure loving kindness’ sake
Grieved I, when, as the hope-hour stroked its sum,
You did not come.

You love me not,
And love alone can lend you loyalty;
– I know and knew it.
But, unto the store
Of human deeds divine in all but name,
Was it not worth a little hour or more
To add yet this: Once you, a woman, came
To soothe a time-torn man; even though it be
You love me not.
– Thomas Hardy

Lieze Stassen, bekende sangeres en liedjieskrywer wie se aangrypende stem op die TV-reeks (laat negentigerjare), Woestynblom, se klankbaan is, skryf op Dag 1: “Hier is die gedig wat my opslag te binne skiet … een wat ek jare gelede getoonset het”:

Ballade op die Dronkparty

Jou oë sing ’n ou verhaal
van goud wat teen die reënboog lê;
en sal jou lippe teen my lip
‘n onvertelde teerheid sê?

Pols jou vingers aan my pols
die boodskap wat die bloed begryp?
Jou mond is met die bitter rooi
van wildebessies ryp.

Wie het die ronding van jou vlees
so soepel om die been gedraai?
En watter heuwels en vallei
die wit mis van jou tabberd toegewaai?…

Een het my om haar lag verlei,
een, om haar trots, versaak;
en ek, tussen verwyt en leed,
al dronker aan die drink geraak…

Die liefde is die bitter glas,
die droë glas, die donker glas;
die liefde is die naverdriet
wat in die hart se holte pas.

-G. A. Watermeyer

Dag 2:

“Nog een van my groot gunstelinge en ook een wat ek getoonset het (lank terug)”:

Grense

My naakte siel wil sonder skrome
in alle eenvoud tot jou gaan,
soos uit diepe slaap ons drome,
soos teen skemerlug die bome
opreik na die bloue maan;

gaan met al sy donker wense,
en die heilige, nooit-gehoorde
dinge sê, waarvoor die mense
huiwer, en wat om die grense
flikker van my duister woorde.

– NP van Wyk Louw

René Bohnen, bekende digter, wenner van die Versindaba lykdig-kompetisie en ’n uiters behendige fotograaf, haal die volgende gedig aan op haar Dag 1:

Eating Poetry

Ink runs from the corners of my mouth.
There is no happiness like mine.
I have been eating poetry.

The librarian does not believe what she sees.
Her eyes are sad
and she walks with her hands in her dress.

The poems are gone.
The light is dim.
The dogs are on the basement stairs and coming up.

Their eyeballs roll,
their blond legs burn like brush.
The poor librarian begins to stamp her feet and weep.

She does not understand.
When I get on my knees and lick her hand,
she screams.

I am a new man,
I snarl at her and bark,
I romp with joy in the bookish dark.

-Mark Strand

Dag 2: ( Uit: The Book of Hours II:22)

The Innerness of All Things

You create yourself in ever-changing shapes
that rise from the stuff of our days—
unsung, unmourned, undescribed,
like a forest we never knew.

You are the deep innerness of all things,
the last word that can never be spoken.
To each of us you reveal yourself differently:
to the ship as a coastline, to the shore as a ship.

– Rainer Maria Rilke

Dag 3: (Uit: Elegy for the First Century)

Song

Bells on our eyelashes
and the death throes of words,
and I among fields of speech,
a knight on a horse made of dirt.
My lungs are my poetry, my eyes a book,
and I, under the skin of words,
on the beaming banks of foam,
a poet who sang and died
leaving this singed elegy
before the faces of poets,
for birds at the edge of sky.

Adonis

Op Dag 4 (13 Junie) skryf René dat sy ’n gedig kies van “W.B. Yeats, because he was born on 13 June. Thoughts on living in a city and having pastoral longings. Influences of Thoreau moods. Gedink ek plaas die korter gedig, terwyl the beast van sy groot gedig steeds daagliks na ’n Bethlehem slouch. Alhoewel, mens kan eintlik maar heeldag vandag Yeats lees – met nuwe oë na ou bekendes kyk”:

The Lake Isle of Innisfree

I will arise now, and go to Innisfree,

And a small cabin build there, of clay and wattles made:

Nine bean-rows will I have there, a hive for the honey-bee,

And live alone in the bee-loud glad.

And I shall have some peace there, for peace comes dropping slow,

Dropping from the veils of the morning to where the cricket sings;

There midnight’s all a glimmer, and noon a purple glow,

And evening’s full of linnet’s wings,

I will arise and go now, for always night and day

I hear lake water lapping with low sounds by the shore;

While I stand on the road, or on the pavements grey,

I hear it in the deep heart’s core.

                         *

Hoor jy die Magtige Dreuning? Deel Vyf van die Poësiebrander Brander is in aantog…

Bibliografie

Watts, M. ed. 1995. Buddhism, the religion of no-religion: the edited transcripts of Alan Watts. Boston, MA: Tuttle.

Gisela Ullyatt. ‘Daar waar jy woon, is baie lig’: die moederskap van verlies.

Friday, May 29th, 2015

Meimaand. Maand van moeders. Eerste wintermaand van die jaar: die lig is minder herfs; ’n bleekheid sypel in. Tog is daar ’n intensiteit wat deur die winterlandskap opgeroep word; ’n binne-leef of hibernasie.

Gedigte wat gewoonlik betrekking op Moedersdag het, word vanuit die invalshoek van die digtende kind gekies: ’n oorbekende voorbeeld hiervan is Antjie Krog se ‘Ma’. Dekades na hierdie gedig gepubliseer is, word menige Afrikaanse ma’s steeds met ’n lomp voordrag hiervan tydens ontbyt-in-die-bed gekonfronteer. Sommige gló Seuna of Sus het dit self geskryf (dalk met behulp van ’n kreatiewe onderwyseres?) en lees dit dan ook so voor aan enigiemand wat lyk of hulle belangstel.

Nietemin. ’n Minder bekende invalshoek vir Moedersdag is die moeder-as-digter. ’n Verdere demarkasie vir hierdie blog is die verlies van ’n kind, maar nie noodwendig net aan die dood nie.

Dié spesifieke konteks veronderstel dat die vrou as moeder nie slegs lewe aan die kind skenk nie, maar terselfdertyd die baarmoeder (ruimte van verseëlde bewaring) word, dus die moeder wat baar. Die pre-natale proses is verwikkeld, nie net wat die vroulike liggaam aanbetref nie, maar ook op liminale vlak: uiteraard is die fetus nie ’n blote vergroeisel van die uterus nie. Hierdie ontwikkelende baba deel ’n intieme spasie met die moeder wat as voedingsbron optree.

Die fetus betree dus nie net die fisiese ruimte van die moeder se liggaam nie, maar algaande hy/sy groei, word die moeder meer ‘ge-heg’ aan hierdie wordende wese. ’n Hegte band dus, op liggaamlike, liminale en psigologiese vlak.

Wanneer ma en kind van mekaar ‘verlos’ word (dalk ’n donker profesie wat dui op die Sturm und Drang van die tienerjare?), word ’n nuwe limen geskep: die baba moet gebore word, maar betree nou die gevaarlike buitewêreld, die ‘on-baarmoederlike’ ruimte. Fisies kan die ma die baba nie meer akkommodeer nie; hy/sy moet by die moederlike boetiekhotel uitboek (hopelik vyfster-gehalte, met aanbevelings). Die moederlike matriks word gesluit, vir nou. No new bookings for a while.

Hoe ervaar moeders-as-digters hierdie proses en hoe vertolk hulle verlies aan ’n kind, op liggaamlike, psigologiese en liminale vlak?

Eunice Basson se “Haar oë het jy nooit gesien nie” (65) verbaliseer die opstapeling van jare se emosionele pyn na ’n stilgeboorte: daar is geen herinneringe nie, net die ‘bos swart hare’, ’n ‘Savlon-walm’ en ‘vergeelde babygrows’ tussen ‘kamferblokkies’:

 

Haar oë het jy nooit gesien nie,

net die bos swart hare en klam gespartel

om by haar eerste asem uit te kom –

anders sou jy haar nooit laat gaan het nie.

Klokslag elke jaar

meld daardie dag hom aan,

hoor ek jou praat oor die Savlon-walm

en opgestapelde deppers

asof kraamsusters ’n Kersspel

vir die kindersaal voorberei.

Ek weet hoe jy jou telkens

haar eerste opstaan

teen ’n tafelpoot verbeel,

die kind in ’n luier se loop-en-val;

haar ouma wat vars kamferblokkies

tussen vergeelde babygrows wegpak;

hoe sy sou huiwer op haar eerste skooldag.

Was dit dalk sy in die mall vandag

wat iets oerbekends in jou wou eien

voordat sy twyfel, wegkyk,

en jy wegstap in ’n ander rigting.

 

Alhoewel die programgedig (“Nico”) van Petra Müller se Obool ter herinnering aan haar broer, Nico, is (wat in 1961 tragies verdrink het), stippel sy hierdie verlies dermate uit in “daar waar jy woon, is baie lig” (6), dat hierdie gedig ook op die vlak van moederlike verlies gelees sou kon word:

 

nie in die stilte

met middernag

of by die laaste gelui

sal ek jou soek nie

 

swael wat in die hoë koepel swenk

 

maar net voordat dit stil word

in die keerweer van die klepels

en voordat die spinet gaan staan

 

fladderende hart in ’n woud van klip

jy ruis in die triforium

en jou liggaampie snoer ’n ewigheid

tot jy die sonstroom tref

 

daar waar jy woon, is baie lig

Die konstante vrees van ’n ma om ’n kind binne die moederlike spasie te beskerm, word tematies ondersteun in Rika Cilliers se Vlier wat aan haar seun, Mauritz, opgedra is. Die ‘ek’ in ‘Klinker’ (30) verbaliseer ’n ongemak of on-geborgenheid: die kind is nie meer ’n klippie om te vertroetel nie, maar eerder ’n berg wat eendag van haar gaan lostuimel. Let op die verband tussen ‘bêresakkie’ en die idee van die geborgenheid van die baarmoeder asook ‘modderskoot’ wat op ‘moederskoot’ sinspeel:

 

Kindjie wat uit my gekerf is

soos ’n beeldjie van sandsteen

’n klinkertjieklip: ek wens

jy was klip om te hóú;

jy is palmpas soos ’n troetelklippie

en brand jy ’n gat in my bêresakkie

stoot iemand jou dalk voor die voet

dat jy val; en wikkel jy jou dieper

in die modderskoot van die land in,

laat die wind-en-weerjare stof

om jou nesskop tot jy berg word …

dan nóg tuimel jy eendag rots oor

die afgrond      selfs klippe

is nie geborge nie.

 

Die leënes-sindroom word deesdae meer as net ’n blote verskuiwing van die volwasse kind uit die ouerhuis ondervind. In die volgende drie gedigte ervaar die moeder-as-digter ’n spesifieke liminale leegte deur kinders wat geïmmigreer het of kontrakwerk oorsee doen. Die ma moet haarself daarmee versoen, maar hierdie proses is altyd ambivalent. Susan Smith verwoord hierdie afstand tussen moeder en dogter in ‘stukkie vir stukkie’ (43):

 

ek voel hoe ek jou

stukkie vir stukkie

tussen kontinente verloor

hoe ek die onthoue

stukkie vir stukkie vergeet […]

 

Om ’n dogter aan die vreemde af te staan, begrens die moeder se taal: in die laaste strofe word hierdie verlies onontsyferbaar:

 

ek steek die laaste woorde wat ek wou sê

agter in my mond weg

ek raak aan die slaap

terwyl ek wag

en weet

dat ek môre nog meer

as vandag van jou sal verloor het

 

Hierdie liminale leegte kan nie oorbrug word nie; die volwasse dogter krap nou haar eie potjie wat buite die moeder wat agterbly se ervaringswêreld val. Selfs al sou sy haar dogter in die vreemde besoek, is die naelstring vir ewig geknip; ’n nuwe liminaliteit geskep.

Marlise Joubert se ‘expat. Vir M’ (64) eksploreer moederlike verlies deur metafories met die opgaar van die geliefde dogter se besittings om te gaan. Die kamer waarbinne die ‘jy’ van die gedig haar fases van ontwikkeling tot jong vrou beleef het, is steeds deurdrenk van herinneringe. Die kamer sou ook as ’n baarmoeder beskou kon word wat die tasbaarheid van die dogter beskerm en ‘opgaar’. Daar is egter ’n paradoks verbonde aan hierdie proses: alhoewel die dogter in hierdie ruimte opgestapel word, het sy terselfdertyd lankal vertrek:

 

expat. vir M

 

jy het lank gelede reeds vertrek.

ek het jou soos fynhout versamel

om iewers vlam te vat,

en oral het jy agtergebly.

in jou hangkas vreet motte aan kinderklere.

die rakke loop oor met leggers en briewe.

teen die mure hang jou gedagtes

soos blou vlinders.

jy het reeds vertrek,

al is jy nog hier opgegaar.

[…]

 

In Marie Bredenkamp se ‘’n brief vir die oorsee-kind’ (2015) word liminaliteit en verlies uitgestippel deur die plaas- en stedelike milieu asook Afrika teenoor ‘oorsee’ of Engeland te jukstaponeer. Hierdie jukstaposisie word verder verfyn tot die  ‘klei en klip’ van die spreker se grootwordjare teenoor die dogter se ‘beknopte’ huis in Engeland met trappe wat ’n ouerwordende moeder se beweeglikheid strem. Die laaste gedeelte van die gedig ondersteun die idee dat die wêreld se dimensies  katastrofale afmetings aanneem:

 

vannag

skryf ek ’n brief vir jou

my kind

wat anderkant die water lê

want gisteraand begin ek ’n prentjie

soek

van die huis waar ék gebore is

en al wat ek onthou is die klei en klip

en in later jare

die ou verhale op die werf

wat skerwe porselein vertel

oor die hollands-oos-indiese kompanjie

patrone blou-en-wit

en ek onthou hoedat die spierwit pou

driftig-trots daaroor loop

asof hy die grond besit

en toe soek ek foto’s van die huis

in welgemoed

waar jy leer kruip het, praat

en loop

[…]

ek weet hoe klein jou huis is daar anderkant

en te beknop

die trappe te nou en ongelyk

vir ma se been en rug

[…]

ek is jammer ek het nagelaat

om uit te wys

hoe groot die wêreld is

en onbegrens

en dat aardbewings

die aarde van sy as af stamp

[…]

©mce 27/04/2015

Ook grootmoeders ervaar deesdae die groteske pyn van ’n kleinkind wat aan die vreemde afgestaan word. In Antjie Krog se Verweerskrif (36) word die Hebreeuse kleindogter deur middel van taal-metaforiek geskets: nie net wat afstand aanbetref nie, maar ook taal (Hebreeus vs. Afrikaans). ’n Skeidslyn het dus sigbaar geword; ’n grens wat toekomstige vervreemding tussen ouma en kleinkind voorspel:

by jou vertrek

 

1.

jy vertrek môre saam met

jou ma

na Isra-el vir

goed

 

as ons mekaar oor ’n jaar

sien, praat

jy slegs Hebreeus. vir

my

 

hartskerp herinnering waar-

in jy

lig en liefs met stingel-

dun

 

enkels in linte van my

glip, sal

ons geen enkele

woord

 

gesamentlik wakker vind.

spraakloos

sal ons mekaar aan-

staar.

 

in jou voorgeskiedenis

skeur ’n

mens klere en werp

as

 

op die hoof. ek bloei

 

uit my

milt

 

Ook in Mede-wete in die vers, ‘ek en my kleindogter bou sandkastele’ (38), word taal tematies as vervreemdingstegniek ondersoek. Die ‘ek’, die ‘ouma’, probeer nuwe skanse teen die onafwendbare vervreemding bou. Dalk sou hierdie grense ’n tipe post-verbale kommunikasie kon insluit. Tipografies is daar spasies tussen sommige woorde soos ‘swyg’ en ‘hou’: dus taalgebonde maar ook met die klem op die fisiese en simboliese holding space van die ouma. Ter wille van spasie haal ek slegs strofes 2 en 3 aan:

vanoggend het sy haar ma en pa gevra om in die kombuis agter te bly

en toe in haar sesjarige Hebreeuse woordorde voortgesluk:

‘van my af weg gegaan Ouma, wil ek nie hê jy moet wees nie’

gebruik sy woorddeurstamelde bloedeie dubbele-nie-konstruk

‘Ouma’s verskriklik lief vir jou.’ ‘Ek weet, Ouma, maar dit gehelp my nie’

 

kind met die mondgetroosde naam wat my in alle tale laat ineen

swyg     ek wil haar verlede van haar afhaal in die naam van pyn

in die naam van die behoefte om haar vas te hou     haar heel met

die heil van ons almal wat altyd en nooit uit haar lewe verdwyn

wil haar sien lag sien wawiele doen soos nou – silwer en lig soos ’n twyg

 

Ek sluit af met ’n gedig van die Britse digter, Fleur Adcock, wat in Nieu-Seeland gebore is (Astley: 230):

 

For a Five-Year-Old

 

A snail is climbing up the window-sill

into your room, after a night of rain.

You call me in to see, and I explain

that it would be unkind to leave it there:

it might crawl to the floor; we must take care

that no one squashes it. You understand,

and carry it outside, with careful hand,

to eat a daffodil.

 

I see, then, that a kind of faith prevails:

your gentleness is moulded still by words

from me, who have trapped mice and shot wild birds,

from me, who drowned your kittens, who betrayed

your closest relatives, and who purveyed

the harshest kind of truth to many another.

But that is how things are: I am your mother,

and we are kind to snails.

 

Soms is moederskap ’n helder herfsdag. Soms, ’n vaal-deurdrenkte winter. Want verlies is veelvoudig vir ’n ma of ouma. Dalk lê die geheim van verlies opgesluit in C. Day-Lewis se ‘Walking Away’:

 

How selfhood begins with a walking away

And love is proved in the letting go.

 

Bibliografie

 

Astley, N (ed). 2002. Staying Alive. Real poems for unreal times. Tarset, Northumberland: Bloodaxe.

Basson, E. 2014. Leiboom. Kaapstad: Queillerie.

Cilliers, R. 1989. Vlier. Kaapstad: Tafelberg.

Day-Lewis, C. 1962. The Gate and Other Poems. Londen: Jonathan Cape.

Joubert, M. 2011. splintervlerk. Pretoria: Protea Boekhuis.

Krog, A. 2006. Verweerskrif. Roggebaai: Umuzi.

Krog, A. 2014. Mede-wete. Kaapstad: Human & Rousseau.

Müller, P. 1977. Obool. Kaapstad: Tafelberg.

Smith, S. 2012. In die afwesigheid van sin. Pretoria: Protea Boekhuis

Susan Smith. By die sien: kennisname en kennisskepping

Tuesday, May 5th, 2015

Ek het my die afgelope tyd met ekokritiek en veral ekopoësie doenig gehou en met groot opwinding ’n literatuurkritiese en ekofilosofiese teorieruimte ontdek wat tot talle nuwe insigte lei. Wat my egter veral opval is dat die internasionale kritici hulself meestal met teorie besig hou, terwyl hulle weinig aandag gee aan die toepassingsmoontlikhede binne die literatuur. Dit is iets wat ek tot dusver juis op gefokus het in enkele van my navorsingsartikels.1 Ek vra myself die volgende vrae: Hoe lyk die groen gedig? Op watter wyse vind aspekte van die nuwe materialiteit neerslag in ’n bepaalde gedig? Hoe werk intra-aksie in die teks? Wat is die konneksie tussen die menslike en die niemenslike wêreld?

Soos dit maar gaan, neem my leeswerk my op interessante paaie. In ’n onlangse artikel van Serenella Iovino praat sy van “participative rupture” (2015:73), ’n term wat my verbeelding aangegryp het. Sy beskryf ’n proses wat deel uitmaak van ’n breër konsep, naamlik “diffractions of matter”. Donna Haraway (1997:14) definieer diffraksie as “producing a participative rupture in the linearity of the single elements’ performative properties”. Om by diffraksie uit  te kom, en boonop te sien hoe dit in ’n gedig manifesteer, moet ek die storie ’n entjie terug gaan haal.

Die ekokritiek – en meer spesifiek die nuwe materialiteit – ondersoek nie net materie en die meer-as-menslike wêreld in tekste nie, maar ook materie as tekste. Dus, die wyse waarop materie self uitdrukking gee aan hul eie konkrete realiteit deur interaksie met mekaar en met die menslike dimensie, en konfigurasies van betekenis en diskoers produseer wat ons as stories kan interpreteer (Iovino 2015:71). In ’n vorige artikel (Smith 2012:893,928) het ek reeds die term “storying matters” oftewel verhalende materie voorgestel, in aansluiting by Iovino (2012:136) se term van “storied matter” – die vertelling wat deur bemiddeling van die mens oorgedra word. John Felstiner sê “nature itself wants in on the storytelling” (2009:337). 

Ook David Abram sluit in sy seminale teks, Becoming Animal (2010) hierby aan met sy ekofenomenologiese benadering wat gesien kan word as ’n sensoriese en sensuele bewustheid van die deelnemende en aandaggewende aard van die mens se bestaan as deel van die meer-as-menslike wêreld en hoe hierdie wêreld sigself uitdruk (2010:7, 11). Karen Barad (2007:3) redeneer dat materie en betekenis nie van mekaar geskei kan word nie. Ons is nie buitestaanders wat die wêreld waarneem nie; ons is ook nie maar toevallig op ’n bepaalde plek in die wêreld nie – ons is deel van die wêreld in sy totaliteit van intra-aktiwiteit. Ons kyk en neem kennis, en om te weet is om intra-aktief betrokke te wees. Elke aksie van kennisname is ’n kognitiewe toe-eiening wat patrone van ingryping of tussenkoms en uiteindelike kennisskepping.  Die vraag ontstaan: hoe neem die digter deel aan die uitdrukking van die meer-as-menslike wêreld? 

Wat my by diffraksie bring: ’n deelnemende skeuring/breuk in die lineariteit van individuele elemente se eienskappe. Diffraksie word binne hierdie konteks deur Karen Barad (2003:803) gesien as die teenoorgestelde van refleksie. Volgens Barad is laasgenoemde slegs ’n herhaling op ’n ander plek, terwyl diffraksie elemente op ’n nuwe wyse kombineer wat nuwe eksperimentele voorwaardes tot stand bring. Deelname geskied intra-materieel: materie-betekenis en dus materie-diskoers, wat die mens insluit, word geproduseer. Om te weet is volgens haar om op direkte wyse met materie betrokke te raak, om te besef dat subjekte en objekte verweef is met mekaar en dat objektiwiteit ook te make het met ’n verantwoordelikheid teenoor die verweefdhede waarvan ons deel is. Dit dan, ’n baie oorsigtelike en voorlopige kennismaking met diffraksie.  

Die volgende stap sal wees om deelnemende betekenisskepping en diffraksie aan die hand van ’n gedig te probeer nagaan. Marlene van Niekerk laat die volgende gedig as kommentaar by myPoolshoogtegesprek(2014) op LitNet oor ekokritiek wat, sover ek weet, nêrens anders gepubliseer is nie:  

Dubbelportret: mens/duif 

Om so op riwwe van sink af te wiek uit die takke
van wilde-amandel, om kloek en versigtig,
soos betaamlik vir een met bloedweinig kans
in die groter verband, eers net te kýk wat aangaan,
lugtig na links en regs –  want weerskant sit
nou eenmaal die oë – besorg hoofbrekens.
Want deursigtig geraam in ’n oorkantste nis blyk
’n ander opeens die blik te ontmoet. Eenmalig
in beider heugenis droog verjaging of skrik
die oognat nie uit nie. Pupille ondergaan momenteel
’n stil, gespieëlde gradasie van aftas, takseer
en herkenning, daarna, onverbloembaar
’n verwyding tot reslose adorasie. Veral betref
dit die swart, vorentoe lekkende traan, die git
op die nek –  houtskool geduim op gebleikte
maroen – wat die voël vir sigself uit die kaatsing
verhaal. Knipvliese open en sluit simultaan
oor die rondings weerskant die vlak indentasie
in die front. Kontoer word dubbel bewonder,
lyn, dressuur, balans van stertpunt, pote.
Vliegwerk, russtand dring aan op  begrip
deur ’n vogtige transsubstansie –  één lyding,
één lyf, kwalik verskil hierdie mensdier
van duif. Skigtig volg dan ’n eerste notasie, ferm
geskrap, voorts ’n getortel wat die indamp
van lig op mat pluimasie uit die vingers wil speel,
en terselfdertyd bind.  Maagkiesel, grit, slegs
’n vlugtige por vir die uitgee van kropmelk,
is dit nie die kuns van ’n skets nie? Bly sit lank genoeg,
word gevra, bly sit, want die kleur is onsegbaar,
die subtielste vilet van die skemer, rooidag
gegrys tot kripsis onder skaduweeblare.
En dan die verplompte knikkoppende tred,
uit onder takke van wilde-amandel,
reg in die val van die hoognoenson op die dak,
die trant van ontwapening, wedersyds,
en, voorlopig, die onderling uitgestelde afskeid.
 

(Gedig en foto: Marlene van Niekerk/LitNet Poolshoogte)

In hierdie gedig neem ek iets waar van difraksie en ’n deelnemende breuk in verwagte lineariteit van die gedig wanneer die verwagte perspektief van mens=waarnemer/duif=waargeneemde omvergewerp word. In die gedig kyk die digter na die omringende wêreld, in hierdie geval die duif, en benoem dit: kennisname vind plaas. Die digter is intra-aktief betrokke by die duif deur haar deelnemende betekenisskepping wat dus ook kennisskepping tot gevolg het. Die digter se reaksie, in die vorm van haar gedig, is meer as net die daarstelling van ’n refleksie van die duif – dit veronderstel ’n verdere kennisskepping en ’n wyse waarop die digter elemente op ’n nuwe manier kombineer, wat nuwe ervaringsmoontlikhede produseer – dus, diffraksie. Die leser se fokus word gevra op die kykproses van beide die duif en die digter, waarmee die ervaring van die leser eweneens verruim word en die leser ook deelneem aan die nuwe betekenisskepping.  

In die kyk (deur die duif) herken die duif sigself in die digter/refleksie/portret en die digter haarself as “mensdier” in die duif: 

… één lyding,
één lyf, kwalik verskil hierdie mensdier
van duif.

Deur middel van “transsubstansie” ervaar die digter ’n eenheidsgevoel met die duif. Transsubstansie kan ook vertaal word met transmaterie, die uitruil tussen materie en materie – in hierdie geval die uitruil tussen mens en duif.  

Die effek van ’n “dubbelportret” word geskep: meer as refleksie, is die digter van die duif. Meer as refleksie (in die konteks van Barad se definisie van die begrip), is die omringende materie in die oë van die deelnemende digter. Die suggestie van die skeppingsproses word tot stand gebring deur die digter wat beide portretteer en selfportretteer is deur die verwoording van die digtersblik na buite en die verwoording van die duifblik op die digter na binne. Ook die duif is betrokke in ’n dubbelproses: die duif eien sigself en word verdubbel in die refleksie van die ruit én sien die “mensdier” daaragter. Die duif word ook verdubbel deur inskrywing in die gedig.  

Die elemente van verdubbeling en refleksie, wat deurlopend in die gedig voorkom (“Dubbelportret”, “weerskant”, “gespieëlde”, “sigself uit die kaatsing / verhaal”, “dubbel bewonder” en “wedersyds”) herinner aan Elisabeth Eybers se “Twee kleuters in die Vondelpark” waarin die dubbelbeeld van die swaan beskryf word en wat hier as interteks optree.  

Smetloos geteken dryf die dubbelswaan:

Gesplete hart van hals en dubbelhals,

Geskulpte vlerk met dubbelvlerk teenaan,

Geslote snawel dynserig vervals

Met eenkant lug en water anderkant. (Brink 2008:243)

In die Eybersgedig bly die blik egter op die objekte gevestig (die swaan en die twee kleuters), terwyl Van Niekerk se gedig die duif self as medewaarnemer daarstel, en daarmee dus diffraksie bewerkstellig en die bekende elemente (duif, digter-kunstenaar-kyker) op so ’n wyse kombineer dat nuwe voorwaardes en betekenisskepping tot stand kom. 

In die deelnemende kennisname en kennisskepping word ’n kunswerk geproduseer: die intense beskrywing van kleur is ’n verdere herhalende motief in die gedig: “git op die nek”, “houtskool geduim op gebleikte maroen”, “die subtielste filet van die skemer” en die “rooidag gegrys”. Die woord “skets” dui enersyds op die proses waarmee die digter deur middel van woorde besig is om vinnig die voorkoms van die duif vas te lê, en sy vind uiteindelik dat kleur “onsegbaar is”, maar kan op ’n volgende vlak ook aanduidend wees van ’n kunstenaarsproses waardeur die duif tot visuele kunswerk gemaak word. 

Die woorde “deursigtig geraam” laat die suggestie van ’n vensterraam (waardeur die “mensdier” na die duif kyk), maar verwys ook na die raam van ’n portret. Deur die wedersydse kykproses is beide mens en duif vir mekaar “geraam”.  

Interessant in hierdie gedig is die gebruik van die woord “ander”, wat altyd gelade is.  

Want deursigtig geraam in ’n oorkantste nis blyk
’n ander opeens die blik te ontmoet.

Die suggestie word gelaat dat die “mensdier” die ander is – die ander van die duif, wat interessante gevolge inhou deur nie net die ekokritiese siening van die niemenslike wêreld as die ander te sien nie, maar dan ook die bordjies te verhang en die dier/duif as Self te sien, terwyl die mens in hierdie geval die Ander word, op die periferie, vanuit die perspektief van die duif.  

Uiteindelik gaan dit oor sien. Ek hou van John Felstiner (2009:19-23) se kommentaar wat hierby aansluit: die idee dat die digter die omringende wêreld  opnuut benoem/van naam voorsien en daardeur as ‘t ware deelneem aan die eerste skeppingsaksie en die daaropvolgende benoemingsaksie van Adam. Om te kyk, om vir ’n oomblik te begryp, te noem, terselfdertyd onbegrip toe te gee. Dit bly steeds die rol van die digter. 

Om te sien is dus om deel te neem. Dit is beide kennisname en kennisskepping.

 

5 Mei 2015

____

1My artikels oor ekokritiek en ekopoësie is

Die aard van ekokritiek,Plek en ingeplaaste skryf en

Ekokritiek en die nuwe materialisme(verkorte titels).

 

Bibliografie

Abram, D. 2010. Becoming Animal: An Earthly Cosmology. New York: Pantheon.

Barad, K. 2007. Meeting the Universe Halfway: Quantum Physics and the Entanglement of Matter and Meaning. Durham: Duke University Press.

Barad, K. 2003. Posthumanist Performativity: Toward an Understanding of How Matter Comes to Matter. SIGNS, 28(3).

Brink, A.P.  2008. Groot Verseboek. Kaapstad: Tafelberg.

Felstiner, J. 2009. Can poetry save the earth? A field guide to nature poems. Yale: Yale University Press.

Haraway, D. 1997. Modest Witness@Second Millennium. FemaleMan©MeetsOnco-Mouse™: Feminism and Technoscience. New York: Routledge. 

Iovino, S. 2015. “The Living Diffractions of Matter and Text: Narrative Agency, Strategic Anthropomorphism, and how Interpretation Works”. Anglia, 133(1): 69–86. 

Iovino, S. 2012. Steps to a material ecocriticism. The recent literature about the “New Materialism” and its implications for ecocritical theory. Ecozon@, 3(1):134–45. 

Smith, S. 2014. Die tasbaarheid en die on(aan)tasbaarheid van literatuurteorie: ekokritiek en die nuwe materialisme. LitNet Poolshoogte. Internet:

http://www.litnet.co.za/Article/poolshoogte-die-tasbaarheid-en-die-onaantasbaarheid-van-literatuurteorie-ekokritiek.(Afgelaai 1 Mei  2015). 

Smith, S. 2012. Plek en ingeplaaste skryf. ’n Teoretiese ondersoek na ingeplaaste skryf as ekopoëtiese skryfpraktyk. LitNet Akademies, 9(3).

 

Susan Smith. Keiserstrand-tafoni

Friday, November 14th, 2014

Keiserstrand-tafoni

 

op die geologiese tydskaal van die heelal

teel klip toe nie so swaar nie

neem dit die rotskus nie veel meer nie as ’n duisend jaar

om ’n paar meter terug te tree:

 

ellipsoïed en sferies die heuningkoekholtes

waar sout en mikroskopies-klein ione kristalleer

waar graniet en basalt geomorfologies

tot evolerende tafoni verweer

 

miskien is dit in dié selforganiserende verweerpatroon

dat ek die spaarsamige energie kan sien

van tyd en ruimte en plek

by 32°58′ suid

 

(c) Susan Smith / November 2014

 

 

Wenners van die lykdig-kompetisie!

Monday, August 4th, 2014


Wenners : Lykdig-kompetisie
Baie geluk!

 

EERSTE PRYS (R2000): Lykdig 23: René Bohnen. Peter Blum

TWEEDE PRYS (R1500): Lykdig 56: Dominique Botha. I always loved the wild things best

DERDE PRYS (R1000): Lykdig 40: Marius Crous. Lykdig vir Wisława Szymborska

EERVOLLE VERMELDING (R500):Lykdig 33: Louis Jansen van Vuuren. Maak dit ‘n dubbel

(more…)

René Bohnen. Ronkedoor by Noag se Ark

Friday, July 18th, 2014

Party mense sê sinkronisiteit is bloot net die verhoogde bewuswording van prikkels as gevolg van gebeurtenisse in mens se persoonlike lewe. Indien dit die waarheid is, het Versindaba hierdie maand op besondere wyse daarin geslaag om kragte met my onderbewuste te snoer en het die samewerking mooi boeke op my pad gebring.

Ek was onbewus van die bundel Ronkedoor, toe loop ek dit twee keer in een week op die internet raak. Eers in Gisela Ulyatt se mooi blog oor vaders  http://versindaba.co.za/2014/06/02/gisela-ullyatt-vir-n-pa/ en toe op Joan Hambidge se “Woorde wat Weeg”, wat begin met Johann de Lange se vers “Die digter as ronkedoor”. (http://joanhambidge.blogspot.com/2014/07/joan-hambidge-n-klein-nota-by-n.html)

Hou ek impulsief een kristalkoue Johannesburg-oggend stil by Noah’s Ark, ‘n pandjieswinkel in Randburg. Ek weet nie wat ek daar wou soek nie, maar digbundels was nie my verwagting nie! In ‘n ark moet daar egter mos iets van alles wees en ek is verheug met my aankope: 14 bundels vir R60.

Daar is die Ronkedoor!  ‘n Eenkantolifant. Alleenloperbul. (is daar ‘n ronkedoor in Kringe in die Bos?) In die koerant was daar onlangs ʼn foto van ‘n Knysna-olifant soos ‘n skim vasgevang op versteekte kameras. Dit lyk soos die spookfoto’s van my kinderjare, toe deursigtige dogtertjies op armchairs glimlagloos vasgelê is in swart en wit.

                  (foto vanaf: http://maroelamedia.co.za/blog/nuus/olifant-opgemerk-knysna-woud/)

Ek blaai Ronkedoor lukraak oop, lees bladsy 54:

Vloed

Vertak deur oë, hart en nier

vloei ongesiens die Grootrivier,

dryfhout van gety op gety

pak saam, kolk in my

tot die verlossende stroming

wat opdrifsels geruisloos see toe bring;

gereed vir die ontvangenis

voel ek alreeds in díe klein moer

die ronde fetus

van ʼn aarde roer.

Getref deur die aktualiteit van hierdie vers soos gesien in die lig van “ingeplaaste skryf” (vergelyk Susan Smith se artikel http://susansmithdotcom.wordpress.com/2014/07/12/plek-die-digter-mens-die-digter/ ) kan ek ook nie help om herinner te word aan die weerloosheid van alles nie (Lucebert se woorde eggo maar altyd).Die afgelope week se wêreldgebeure skree hierdie weerloosheid uit in koerantopskrifte. Gewone mense is saam met ʼn vliegtuig afgeskiet in die lugruim van die Swartsee-gebied. In my pakkie bundels is ook Bloedsteen van Wilhelm Knobel. Die derde keer hierdie jaar lees ek die Salvatore Quasimodo-aanhaling en vertaling wat voorin verskyn:

“Ognuno sta solo sul cuor della terra

traffitto da un raggio dí sole:

ed è sùbito sera.”

Elkeen staan alleen op die hart van die aarde

deur ʼn straal van die son deurboor:

en skielik is dit aand.

Wat is die Afrikaans vir poignant? Die woorde in my Pharos voel nie reg nie. Ons begin almal dra aan die wonde van die heelal. Of dalk net van die planeet. Of van mekaar.

“Sy wond bloei nou in my

die sweer wil net nie heel

onder die gekraakte rofie

bly dit etterig en geel”

(uit “Wond”, bl.33 in Ronkedoor deur Betsie van Niekerk)

Die ligblou boekie deur M. Buys het ek gekoop omdat ek dit onthou uit ons klein dorpsbiblioteek in my kinderjare. Die Kruistogte  staan daar. Daan Retief Uitgewers.En omdat ek oorlog nou maar eenmaal nie verstaan nie, trek ek my eie verbande waar ek voel emosies soos sirkels sny. Vier seuns in Gaza word doodgeskiet terwyl hulle ‘n bal skop op die strand. Foto’s op facebook. Petisies. Die woorde Israel en Palestyne in die hoofberigte. En mense wat in Afrikaans baklei oor wie reg is en wie verkeerd. Op bladsy 37 van die blou boekie word vertel van die Kinderkruistog van 1212. “Die kinderkruistogte was twee baie droewige kruistogte”. Was daar werklik iemand wat gedink het dit kan enigsens ánders wees, wonder ek. Of word die mens op ʼn spesiale manier verblind deur geloof? Ja, skielik is dit aand. Donkereeue, amper. Daar was seker kinders op die Maleisiese vliegtuig wat afgeskiet is ook.

By Noag se Ark het ek ook ʼn geisja-boek gekoop. Sowaar! Amanda Lourens se heerlike blog (http://versindaba.co.za/2014/07/15/skadus-skoonheid-die-liefde-en-die-tanka/#comment-333216) het my seker opnuut vatbaar gemaak vir dáárdie prikkel. Dit is die verhaal van Murasaki Shikibu, wat in die 11de eeu die roman The Tale of Genji geskryf het. Dit word beskou as een van die vroegste romans in die wêreld. Murasaki se pa het haar die opvoeding gegee wat net seuns van daardie tyd beskore was. Dit het beteken dat sy die Kanji- letters kon skryf. Hier is meer inligting oor haar: http://en.wikipedia.org/wiki/Murasaki_Shikibu

Murasaki Shikibu het een kind gehad – ʼn dogter. Sy het ‘n digter geword.

In The Tale of Murasaki (geskryf deur Liz Dalby, ‘n antropoloog wat blykbaar een van die enigste Westerlinge is wat ‘n geisja geword het) lees ek “the seventh month is known as the Poem-composing month” en aangesien Julie óns sewende maand is, lees ek bietjie oor die waka en ek sien ook hierdie gedig van Murasaki raak:

“In the cove at Iso the crane cries as I cry; who can it be she yearns for?”

The sorrow of human existence, “Mono no aware” word ongveer ‘n duisend keer gebruik in The tale of Genji. Die tema word beskryf as: the fragility of life.