Posts Tagged ‘Tom Gouws’

Nini Bennett. Die maanblom kantel.

Wednesday, July 12th, 2017

Karakters en gebeure is fiktief.

 

           Vir tien jaar reeds ken sy die vrees; en met elke moordsaak waarin sy konsulteer ly die skuldigbevinding net tot ’n tydelike verligting vir PTSS. Haar lewensmaat, F, se onopgeloste moord – die koue saak – sal by haar bly spook.

                Die foto’s. Drie resensente is reeds vermoor, een gemiddeld elke tien dae.

            Doktor Johnnie September, 36, ‘n Afrikaans dosent verbonde aan die Universiteit van Wes-Kaapland.

            Mevrou Anina Oosterlig, 49, ‘n Linguistiek-dosent verbonde aan die Universiteit van Pretoria.

         Professor Cobus du Plessis, 68, afgetrede hoogleraar aan die Universiteit van Kaapstad. Du Plessis was die eienaar van ’n koffiewinkel op die dromerige kusdorpie, Witsand. September en Du Plessis se lyke is onderskeidelik in hulle huise in Bellville en Witsand gevind, en Oosterlig s’n in haar meenthuis in Hatfield, Gauteng.

            Sy rol ingedagte tussen die nuusberigte en die forensiese verslae, ken in die een hand. Die volgende moord op ’n resensent is na alle waarskynlikheid op pad. “Dit lyk asof ons hier met ’n reeksmoordenaar te doen het,” het kolonel Buks Badenhorst, wat haar klandestien genader het, opgemerk. “Petru, die enigste ooreenkoms tussen die slagoffers is dat hulle onlangs geresenseer het, dat hulle resensente is…en toevallig: al drie het gedigteboeke geresenseer. In alle geval, ou matie…”

            “Digbundels,” het sy hom reggehelp, en verby Buks se steurende aanwensel geluister.

            “En dis waarom ek jou nodig het: ’n kriminoloog met ’n literêre agtergrond. Dis nogal skaars. In alle geval, ou matie,” het hy voortgedreun, en Petru kon hom in haar geestesoog sien: die kort, kordate speurder met die bonkige macho stappie. Die gesig met die vriendelike sekelmaanbaard; die wenkbroue vol spriete soos ’n Schnauzer. Die miniatuurkroontjies tussen sy oë trek saam as hy frons.

            “Sal jy kan konsulteer?”

           Sy het gedink; die selfoon gekantel en vir ’n oomblik gehuiwer, na die sweetdruppels op die streelpaneel gekyk. “Stuur vir my alles.”

            Vir dae reeds het sy die debakel op die sosiale media gevolg – Jan Publiek se woedende aanvalle jeens kritici: die leedvermaak, en die geskokte uitsprake van literêre puriste.

Die onlangse moorde op drie vooraanstaande resensente is ’n gevoelige slag vir die Afrikaanse literêre landskap.

Ek weet resensente is soms onregverdig, maar is dit nodig om hulle dood te skiet? (Kwaai emotikon)

Ja-né? My lip is gezip.

Die pers het die vermeende reeksmoordenaar “Skoppensboer” gedoop – en nie om dowe neute nie. ’n Fragment uit Eugène Marais se gelyknamige gedig is met ’n skêr uit die jongste Groot Verseboek geknip en op ’n vel tikpapier geplak, waarna die moordenaar dit in ’n deurskynende A4-plastiekkoevert verseël het. Ná twee skote in die agterkop (kort vuurafstand; teregstellingstyl) is dié bisarre offer onder doktor September se kop geplaas. Bestaan daar iets soos ’n Ars poetica van moord? Petru het ’n sigaret opgesteek en weifelend na die vergrote beelde van die versfragment gestaar. Deur die eetkamer se venster kon sy troebel rookwolke sien hang.

Die heerlikheid van vlees en bloed;

die hare wat die sonlig vang

en weergee in ’n goue gloed:

die dagbreek op elk’ sagte wang

en oge vol van sterreprag

is weerloos teen sy groter mag.

Alreeds begint die rimpel sny;

oor alles hou die wurm wag

en stof en as is al wat bly:

Want swart en droef,

die hoogste troef

oor ál wat roer,

is Skoppensboer.

Die Kaap is aan die brand. Kilometers bo seespieël het wolke soos lugwerpers ontplof. Die flakkerende Noordwester het deur berg en fynbos sy spoor van vernietiging gelaat. Aanvanklik het die wind lig gewaai; die laatsomer se versugting, vinnig aangehits tot ’n verterende blaasvlam.

          Sy het skuldig gevoel. Die verwoesting was vir haar mooi. Mense het foto’s van die brande op Facebook geplaas, die smeerspoed van die vlamme uit fokus gekiek. Nuusnetwerke het al om die uur berig. In haar verbeelding kon sy die nuwejaarsklappers soos sproeivuur as kind herroep: die kosmiese blomme en fonteine wat karnavalesk deur die nagruim geblits het.

            Sy het haar aandag teruggedwing na die moordsaak op hande.

        Skoppensboer se bebloede gedig aan Anina Oosterlig is op soortgelyke wyse verseël onder haar kop gevind, hierdie keer ’n fragment uit ’n gedig, Die geheue van water deur die digter Tom Gouws. Die moordenaar het dit goed gedink om ’n bekende Stephen King-aanhaling uit te tik en bo-aan die gedig op die vel tikpapier te plak.

Kill your darlings, kill your darlings, even when it breaks your egocentric little scribbler’s heart, kill your darlings.

*

snags in my digdossier word jy ’n ligtende brug

’n gevaarlik hoë gang bo grondelose verwildering

oor die swart stil water van my desperate geheue

jou hare vir my vingers ’n bose strik wat nie wýk

jou asem jou asem ’n snik

 

die digteroog kiek onseremonieel die misdaadtoneel

hy probeer met moeë hand vergeefs die laaste houe weer

onthou presies wat enkele gekondenseerde druppels onthou

die sponsbeen splyt en uit my skedelkruim vloei jy

soos teks soos weeïge wywater

Die koning van moordverhale se siening is in Times New Roman 12-punt getik en gedruk op ’n Canon MG 3500, aldus ’n kenner by die SAPD se rekenaareenheid. ’n Vreemde onreëlmatigheid, en opvallend aan al die knipsels, is die oneweredige rante, asof die moordenaar gesukkel het om ’n skêr te hanteer.

Die gedig onder die derde oorledene – professor du Plessis – se kop was meer uitdagend, direk: ’n fragment uit Martina Klopper se bundel, Nadoodse ondersoek:

 

Ek is ’n reeksmoordenaar,

verslaaf aan die verloedering

van die fyn beplande skryfdaad.

Die bloudruk van my gedigte

lyk soos my slagoffers

se verminkte gesigte –

elke letsel is ’n leidraad.

 

Ek staan jou by in die taak

om ’n patologieprofiel te maak.

Ek is die Seun van Sam

en hierdie my briewe

aan die pers en owerheid

waarmee ek daag:

vang my uit.

 

Kon dit wees dat Skoppensboer gaandeweg meer aggressief, met uitgesproke selfvertroue begin optree het, en met die polisie uittartende speletjies wou speel? In die gedig is die spreker David Berkowitz, die Seun van Sam. Tolk die moordenaar deur Berkowitz? Sy het vir Buks gesê: “Ons moet die moordenaar aan die praat kry. Ons weet niks, ook nie of hy ’n digter of bloot ’n leser is nie – laat hy praat, in sy eie tong, met al die aberrasies wat eie is aan ’n individu se unieke manier van praat. Ek wil sy stem hoor, sy idiolek, nie dié van iemand wat skuil agter ander se gedigte nie.” Buks het saamgestem. “In alle gevalle, ou matie – já. Ons weet nie of dit ’n man of vrou is nie – waarskynlik ‘n man – maar daar is vroulike reeksmoordenaars, onthou, al is hulle in die minderheid. Dink aan Nannie Doss, Jane Toppan, Miyuki Ishikawa…en om ’n vuurwapen te gebruik, vereis nie krag nie.”

            Sy het afwesig geluister. Elke slagoffer is identies geskiet – teregstellingstyl: twee skote deur die agterkop. ’n Kleinkalibervuurwapen. Die ontstekingsresidu dui daarop dat die skote op ’n kort afstand afgevuur is. ’n Morsekode van koeëls.

            Die vorige Sondag het daar geen resensies in die Sondagkoerant se boekeblad verskyn nie, slegs ’n volblad-grafika van die mantelman met ’n sens. ’n Kort beriggie met die nodige huldeblyke aan die oorledenes, en dat die polisie-ondersoek tans in ’n sensitiewe stadium is.

            “Sensitief” beteken hulle vorder nie veel met die ondersoek nie, dink sy wrang. Die enigste resensie wat sedert Skoppensboer se toetrede tot die literêre toneel verskyn het, is dié van ’n literator in Pole (wat huiwerig vanaf die .pdf-meesterkopie geresenseer het.) Die resensie is op die aanlynwebwerf, WebWoord, gepubliseer.

Verdagtes het gekom en gegaan.

       Die talentvolle eendagsvlieg, Tjaart van der Watt wat in die negentigerjare opslae gemaak het met sy debuutdigbundel, Woknakwyf, het aangemeld vir ’n skulderkenning. Badenhorst het dié boemelaar-digter ingeneem vir ondervraging, en hy het vurig bely: hý is die gevreesde en berugte reeksmoordenaar, Skoppensboer. Met ’n wilde glinstering in sy oë en in grafiese detail het Van der Watt begin vertel hoe hy die drie resensente eers gemartel het voor hy hulle “soos honde afgemaai het.” “Want geregtigheid sal daar wees”, het hy gesis en sy bolip gelig, speekselborrels in die een vermiste voortand. Die resensent, Anne Waterwitch wat hom so afgeransel het oor Woknakwyf… háár dag sal ook kom.

            Badenhorst en sy manne het geduldig na die onsamehangende betoog geluister en Van der Watt simpatiek laat verstaan dat hy onmoontlik die gesoekte reeksmoordenaar kon wees. Na wat die polisie kon vasstel het die digter drie maande vantevore weggeloop uit Weskoppies-hospitaal en ’n boemelbestaan in Sunnyside begin voer. Toe Badenhorst vir Van der Watt –  gebad en skoongeklee – terugbesorg aan die psigiatriese personeel by sy permanente tuiste, het hy bly skreeu “God slaap nie!” tot sy stem gebreek het.

            Nóg ’n vals alarm was die naamlose oproep wat kolonel Badenhorst ontvang het waarin daar vingers gewys word na die eienaar van die mediagroep, South African Books. Die gesiglose inbeller met die geartikuleerde stem het beweer dat die uitgewers van die drie digbundels ter sprake in die moordondersoek onder die houermaatskappy Southern Books ressorteer; en die eienaar van dié magtige organisasie, Cornel Hansen, sou kwansuis ’n motief gehad het om wraak te neem op die resensente, aangesien die bundels sterk deurgeloop het onder kritiek. Vyf minute later is Hansen se naam geskrap van die lys verdagtes: hy was in die buiteland ten tye van die moorde.

            Die bekende skrywer van misdaadfiksie, Frans Verster, het ook in die spervuur beland. Skynbaar het Verster ’n jaar gelede ’n resensent – ’n akademikus verbonde aan die Universiteit van Johannesburg, doktor Gerhard Cronjé – begin terroriseer ná ’n ongunstige ontvangs van sy speurroman, Blits. Doktor Cronjé het ’n saak van teistering by die polisie aanhangig gemaak nadat hy ’n dooie rot en drie Tarot-kaarte – Die Tien van Swaarde, Die Dood, en Die Toring – in ’n verseëlde koevert tussen die rommelpos in sy straatposbus ontdek het. Dié grusame vonds is vergesel van ’n paar naamlose SMS’e wat doodsdreigemente bevat het. Verster het alle bewerings ontken, maar ná ’n polisiewaarskuwing het die viktimisasie opgehou. Badenhorst het die wenk opgevolg, maar omstandigheidsgetuienis het daarop gedui dat Verster nie ’n verdagte in die saak kon wees nie.

             Petru staan op. Daar is ’n manier om Skoppensboer aan die praat te kry, en dit is: lok hom uit. Sy bravade sal wel toeneem. Kry ’n vreeslose resensent, en stel vir hom ’n lokval. Hy geniet die aandag in die pers en op die sosiale media en is heel waarskynlik lankal reeds knus deel van die literêre netwerk op Facebook. Hierdie is nie die een of ander fiksie op ’n skrywer of leser se muur nie – hier word werklik mense op grusame wyse vermoor.

            Haar sefoon doof swart en wys BUKS BADENHORST.

            “Buks”. Sy praat vinnig. “Ek het ’n plan.”

Sy onthou dat sy nie ’n vuurwapen besit nie, want sy glo dat dit die noodlot antisipeer. Haar verweer teen gevaar was nog altyd besweringsgebede. Verder vertrou sy op die gode van Justica, en glo dat die sinkronisasie van gebeure nie toevallig is nie – sy is bedag op elke moontlike prikkel: drome, veranderende bewussynstoestande, intuïsie, kodes, soos simbole op die lewenspad…die motto op iemand se T-hemp voor haar in die straat, die liedjie wat onverwags oor die radio speel. Sy moet wakker wees, haar sintuie in hoogalarm soos tien jaar gelede toe sy geleer het om sin te maak uit trauma. F se moordenaar het vrygekom nadat hy haar lewensmaat se liggaam langs die N3-Alexandra Edenvale-afrit geslinger het, en dit maak haar vasberade.

            Sy druk die foon dood. Met ’n los rokershoesie het Buks ingestem om die resensent in Pretoria te gaan sien. Die genomineerde kandidaat, ’n oud-Recce en vryskut-skrywer, Hendrik Struwig, sal ’n oorsigtelike boekbespreking doen om Skoppensboer tot aksie te dwing. Die boek: ’n bundel kontreiverse deur ’n Namibiese digter. Sonsnedes. Veilige natuurverse. Gemoedelike sonbesie-poësie. Dis ’n derde bundel, ’n lae risiko-resensie.

            Sy loop na die kombuis en maak ’n beker sterk Nescafé; loop dan na die buitedeur en maak dit oop, maar rookmis sluik in ’n fyn laag roet oor die leersitkamerstel en sy trek die deur weer dig.

            Nuus24: brandbestryders sukkel om wegholbrande, wat intussen na die Wellington- en die Bainskloof-area versprei het, onder beheer te kry.  Twee Allergex, en sy skuif agter haar skootrekenaar in.

            Die skrywer-resensent Hendrik Struwig is ’n robuuste karakter, ’n traak-my-nie-agtige alleenloper. Anders as die meeste skrywers het Struwig werklik nie ’n bang haar op sy kop nie; hy projekteer ook nie ’n geromantiseerde beeld van ’n Hemingway of ’n verloopte siniese grensvegter nie. Petru glimlag. Laat kolonel Badenhorst die fynskrif met die oudsoldaat uitsorteer, en sy sal vir die aanvoerwerk met die aanlynredakteur van WebWoord sorg.

            Teen skemer skakel sy die skootrekenaar af en besluit om aandete by die superette op die hoek te koop. Die estetika van geweld, loop sy en peins, is volkome versoenbaar. Tarantino het geweld as kunsvorm verestetiseer. En die geskiedenis het sy kwota kunstenaars met anti-sosiale gedrag opgelewer: Hitler was ’n skilder, asook die reeksmoordenaar, Peter Sutcliffe. Stalin en François Villon was digters, en die markies de Sade ’n skrywer. Selfs die moordenaar Charles Manson het hartstogtelike poësie geskryf. Sy moet die moorde tot in die fynste vesel probeer visualiseer tot sy die gebeure kan rekonstrueer in haar geestesoog: die diaboliese teaterstelle wat die reeksmoordenaar agterlaat, die muwwe simboliek, die rekwisiete en makabere rollespel rondom die een of ander fiksasie. Is Skoppensboer self ’n digter wat te na gekom is deur ’n resensent, al was dit lank gelede? Peter Senge se Vyfde Dissipline: Cause and effect are not closely related in time and space. Haar oë traan, en sy kyk na die son, spookblink tussen die wolke. Daar woed nou altesaam negentien brande in die Kaap.

           Die drie gekose gedigte is selektief, selfs keurig uitgesoek, gegewe die feit dat daar min moordpoësie in Afrikaans bestaan. Beskik Skoppensboer oor ’n superieure kennis van poësie – en elimineer sy keuse van gedigte hom tot ’n kleiner groep elite-lesers van poësie? En: is daar ’n groter narratief betrokke by die moordtonele as die blote willekeurige plaas van die gedigte onder die slagoffers se koppe? Dui dit op die een of ander bloedige – of selfs bloedskandelike – intertekstuele spel, weliswaar ’n fatale een, waarmee die moordenaar die polisie en literêre gemeenskap uitdaag? Sy kners op haar tande by dié gedagte. Die moordenaar het ook Stephen King se aanhaling gebruik, en nie dié van die oorspronklike skepper, William Faulkner nie; die suggesties en dreigende ondertone van die moordverhaalmeester is doelbewus gekies. Kill your darlings: ’n frase waarmee menige skrywer, keurder of uitgewer bekend is. Daar is iets inherent gewelddadig aan die skryfproses en die brute wis van dierbare woorde.

                By die superette koop sy twee pasteie, ’n Coke, ’n Bar One, en sigarette.

Buite is dit vuilskemer. Dae lank het die gloor van ou vure oor alles gehang. By tye was dit onseker watter tyd van die dag of nag dit is – ’n troostelose grys kruisdoof. Uit oop konkas het bloedvlamme gelek en brandweermanne bly stry; hulle silhoeëtte spookagtig afgeëts teen die natuur se swart slagvelde.

            Af en toe neem ’n verbyganger selfoonfoto’s van die son, ’n pêreloog tussen die stroewe wolke. En skielik onthou sy: die ou, bekende angst. As jy so lank in die skadu’s bly beweeg, kan jy later die blindekolle óm jou sien.

            Sy loop vinniger, haar rug trek hol. Sy kan dit beheer. F se kaping tien jaar gelede. Sy lewelose liggaam is uit sy BMW geslinger, op die skouer van N3-Alexandra Edenvale-afrit, ’n enkele koeëlwond in die bors.

            Asemhaling. Sy dwing haarself. Sy voel die groeiende onrus op haar rug: haar voete klap op die teer. Vinniger. Die skaduwees loop agter haar aan. Moenie omkyk nie. Haar keel begin te brand; reuse spinnekoppe skarrel in die vloeibare donker in. Spinnekoppe is bang vir lig. Die straatlampe flits aan: spookasem.

            Dan hoor sy iemand lag, lank en dun soos ’n oktaaf, maar sy hét die dissonante klank in die lag gehoor.

            Binne sekondes is hy by haar. Sy herken hom: David Berkowitz, die Seun van Sam.

        Met uiterste wilsinspanning ruk sy uit die geestesvervoering los. Die moordenaar het uit die Klopper-moordgedig gestap en voor haar oë vervlees.

            Asem; dink; ontleed.

           Sy herwin beheer en stap vinnig deur die bleek straat na haar huis in Somerset-Wes. Glimlag vir die donker voordeur. Dit is terug, die angswekkende dissosiasie, die gevoel van roofdier-wees, die verhoogde bewussyn, die teer spiere en ’n verstand wat in die hoogste versnelling werk.

            Vir die eerste keer sedert sy begin konsulteer het in die Skoppensboer-saak voel sy gereed om die moord op te los.

            Die volgende oggend skrik sy om vieruur wakker. Sy vlieg regop en skakel die ketel aan vir koffie.

           Dis feitlik ’n uitgemaakte saak dat Skoppensboer op die internet rondsluip. Fynkam die sosiale media, gee sy opdrag aan haarself. En: ondersoek die moontlikheid dat hy spore kan laat in koerante en webwerwe se kommentaarkolomme. Intuïsie. Die horlosie tik, angswekkend en sterflik, die hol geluid van grotwater. Haar sintuie verskerp. Sy wag vir Buks om haar te bel oor Hendrik Struwig, en sy wag vir die aanlynredakteur van WebWoord. Sy wag. Al wat sy het, is die haperende, onvolledige verslae oor drie resensente wat doodlê in hulle huise nadat hulle hulle plig as literêre kritici gedoen het. Verder het sy die ontsagwekkende firmament van die internet tot haar beskikking. Haar sin vir detail. Alle moordenaars maak foute, sy gaan hom vastrek, in die brandpunt van ’n mikroskoop, weglaatbaar en mikrografies klein, dáár sal sy hom inwag. Die stiplees van ’n literêre teks en ’n misdaadtoneel verskil nie veel nie: kriminologie en letterkunde deel beide in die narratiewe van die lewe. Patrone, verhaallyne, allegorieë, die dekonstruksie en rekonstruksie van woordtonele. Simboliek.

            Sy sluk aan haar koffie. Drie jaar gelede het sy self ’n moordboek, Motief uitgegee: ’n knewel met dertig ware gebundelde moordverhale, soortgelyk aan die werk van John Dunning. Die hardeband was vertroostend; het haar herinner aan die grein van grofgepleisterde mure rondom die gru-inhoud. Sy het die bekende borg en beskermheer van die kunste, Hans Kooij genader om ’n borgskap, wat hy sonder  teëstribbeling toegestaan het. Die boek was ‘n groot sukses: moordverhale is gewild, want dit laat mense altyd beter voel oor hulle self. Dit relativeer eksistensiële angs en pyn tot blote trivialiteite.

            Hans Kooij…sy steek ’n sigaret op en kyk na die rookrafels. Wat wás dit wat haar gepla het omtrent die man? Sy kon nooit haar vinger daarop lê nie – maar onthou dat sy jammer gevoel het vir hom nadat hy aangesterk het na ’n beroerte. Dat hy op 65 skielik linkshandige vaardighede moes aanleer ná senuskade aan sy regterhand.

            Sy dwing haar aandag terug na die rekenaarskerm. Die baie ure skermtyd wat sy vrugteloos gewaak het op soek na nuwe leidrade. Geen vingerafdrukke nie. Geen hare, velskraapsels, liggaamsvloeistowwe nie; geen biologiese of verdagte anorganiese stowwe wat aan die moordenaar verbind kan word, is op die misdaadtonele gevind nie. Die Zodiak-moordenaar het weggekom, onthou sy met ’n beklemming. Asook Jack the Ripper. As Patricia Cornwell se teorie korrek is, is die skilder Walter Sickert die reeksmoordenaar wat prostitute afgemaai het in Whitechapel in die laat 1800’s. Sickert was beide links- en regshandig en het met albei hande briewe geskryf aan Scotland Yard – iets wat die polisie gereken het nie moontlik kon wees nie. En Sickert was hoogs intelligent; die verwydering van sy slagoffers se organe het hy nageboots uit mediese handboeke, en om sekuur te werk met ’n skalpel, kon nie moeilik gewees het vir ’n kunstenaar wat gewoond is aan dun mm-kwassies nie. Sickert het gereeld toegeslaan in die agterstrate van Londen, telkens geklee in ’n ander uniform wat hy as skilder vir sy manlike modelle se portretstudies kon huur. Eers jare ná sy dood, en op grond van moderne DNS-vergelykingsmetodes is sy oorskot geïdentifiseer as dié van Jack the Ripper. Sommiges glo steeds dat die moorde die werk van ’n dokter was en daar bestaan ’n legio samesweringsteorieë, maar mense klou graag aan hulle mites en legendes – en wie wil nou ’n goeie storie met feite bederf?

          Skoppensboer. Sy sit agteroor; vluglees kommentare oor die taaldebat, en volg profiele soos ’n virtuele spoorsnyer: netwerke, vriende, klieks, regses, liberales, verloopte lefties, verwardes, Facebook-digters, versteurdes, alleenlopers, trolle. Die lingua franca van die sosiale media se bibliofiele: shelfie. Hierdie boek is ’n moet-hê / moet-lees. Dit is ’n grensverskuiwende boek. Aspirant-skrywers is daar baie; en dié skrywendes se manuskripte lê iewers in ’n onderste laai. My passie is…almal het deesdae ’n passie, dink sy geïrriteerd.

            Elfuur maak sy die buitedeur en vensters oop en kyk gelate na die roet wat ondertussen soos geheimsinnige swart fluweel oor die tuinmeubels gesif het.

            Sy loop na die yskas, sny ’n stuk kaas en Weense worsies in blokkies en rangskik dit tussen piekeluitjies op ’n bord. Sy gaan sit voor die televisie en rig die afstandbeheer op kanaal 181, National Geographic. Die beeld van ’n laksman wat sy flenterprooi aan lang dorings ryg om later te geniet, verskyn.

            Sy trek die tandestokkie agterdogtig uit haar mond: skakel oor na History Channel. ’n Dokumentêr oor Idi Amin.

               Sy swets. Die waansin is nooit ver nie.

            Die sekondes tik broos. Fraktale van die lewe. Met ’n stram bolyf sak sy weer op haar stoel neer. Waneer bel Buks? En – sy moet daadwerklik iets doen, maar wat? Sy dink. Sy kan ’n blog op die poësiewebwerf, Interdig plaas, iets oor die verband tussen moord en poësie. As Skoppensboer wil speel, dan hou sy hierdie rondte die aas na hom uit.

            Sy werk vinnig: ’n kort essay oor Edgar Allan Poe en die nekrofiliese sigbaarmakling van die dood in sy werk. Doodserotiek. Die donker enigma rondom sy dood. Sy kettingrook en plaas die blog eindelik en met ’n gesukkel in WordPress. Te oordeel aan Skoppensboer se keuse van gedigte is hy waarskynlik ’n ingeligte leser van poësie, en met ’n bietjie geluk reageer hy in die kommentaarkolom. En as dit gebeur, dink sy opgewonde, verskyn sy IP-adres ook in ’n e-poskommentaar wat direk na haar as blogger versend word. En met ’n IP-adres is daar daadwerklik iets om mee te werk.

            Teen vyfuur gaan lê sy op haar bed. ’n Moegheid oorval haar, gevolg deur onrustige drome.

Daar is ’n klop teen haar spieël. Sy staan op. Dit is donker; net die blindings ril, soos werwels in die Kaapse wind.

            Die geklop raak dringender. Die geluid van hol glas. Haar ruggraat krimp. Vir ’n oomblik verstaan sy waarom mense kranksinnig kan raak van vrees, want wie is die dynserige silhoeët wat vanuit die spieël na haar staar? Dit is nie sý nie – sy staan te ver van die spieëlkas af om ’n weerkaatsing te gooi. Tok-tak-tok. Die gesig beweeg.

            Sy sluk, branderig en droog, en gee ’n tree nader. ’n Tree. Nog een.

            Nader. Dan gil sy – dink ironies dat dit ’n geluid is wat glas sal laat bars, wat deur die klankgrens kan breek, ’n gil waarop Günter Grass se karakter, Oskar Matzerath in Die Blechtrommel jaloers sou wees.

            Vanuit die raam kyk Fred West na haar. (Hy het sy slagoffers onder sy huis toegemessel.)

            West glimlag, en die gleuf tussen sy voortande verskyn, net soos sy dit van die foto’s onthou.

            Sy vlieg om en klap met haar plat hand teen die ligskakelaar.

            Die beeld is weg. Drie hangende moordondersoeke en die delikate psigologiese grense waarop sy steier. F se moord tien jaar gelede.

            Fokus, dwing sy haarself, en gaan sit bewerig op die rand van die bed.

Die kriminoloog, ’n bejaarde vrou betrokke by Fred en Rose West se ondersoek in Gloucestershire, het daarop aangedring dat die huis in Cornwell Street gesloop word: sy het gewéét die slagoffers is onder die fondamente begrawe, en sy was reg. Intuïsie. Dikwels is een van die gevaarlikste persone tydens ’n ondersoek die kriminoloog, nie die polisieman wat met ’n vuurwapen rondry nie. Dit is die vrou met die gemanikuurde hande op die sleutelbord, besig om die raaisel op te los, die een wat voel, wat vermoed. Die beste kriminoloë is nie om dowe neute vroue nie.

            As student was sy ’n boheem, lid van esoteriese kultus kunsstudente. Deel van die inisiasie was om vir dae lank geblinddoek oor die weg te kom: om volkome uitgelewer te wees aan die teater van die verbeelding, om uit sensoriese deprivasie te leer visualiseer, om te luister na die stem van monologue intérieur.

             Sy maak ’n beker Nescafé en sit al die ligte in die huis aan.

Vroeg die volgende oggend bel Buks Badenhorst. Hendrik Struwig werk aan sy resensie vir WebWoord, en is, soos te wagte, min gekwel oor Skoppensboer. “Ons het lank laas ’n bietjie literêre opwinding gehad, die taaldebat raak nou afgesaag,” het sy droog opgemerk, en Buks het sy woord gegee dat hy alles in sy vermoë sou doen om die mantelman in Struwig se huis te ontvang. Die teenwoordigheid van polisieversterkings is bevestig, en Badenhorst self sou in die spensie agter die kombuis wegkruip. Die resensie van 550 woorde is amper gereed, en die aanlynredakteur van WebWoord het onderneem om dit te plaas, maar wou haar nie op enige wyse kompromitteer nie.

             “Die virtuele wêreld is mos veilig, of hoe?” Die speurder het gelag. “Julle boekmense is gevaarlik, my ou girl, o alle geval, ou matie…” Sy kon in haar geestesoog sien hoe hy hom verkneukel en sy Schnauzer-wenkbroue soos tenktakels roer.

             Dag 37. Die brande het ondertussen na die Paarl-omgewing versprei.

            Petru en Buks sinkroniseer die tydsberekening. Skoppensboer sluimer iewers, hy wag vir ’n skuif. Sy voel hoe haar maagspiere begin styftrek. Haar solar plexus waarsku. Die lokaas is uit. En sý wag; vir reaksie op haar Poe-blog op Interdig, en later, vir moontlike kommentare op Struwig se resensie op WebWoord.

            Sy loop bekommerd op en af in haar huis, selfoon in die hand, voorbereid op enige nuwe verwikkeling. Die slimfoon se pedometer registreer die rustelose meters wat sy loop, en die meters rek tot kilometers.

            Eenuur ril die foon – vibreerfunksie – in haar palm. Sy lees die kommentaar:

           Ek het dit al voor jou gesê, maar ek geniet jou blogs baie. Dankie. En dit waarop sy gehoop het, lewensgroot op die streelpaneel, onder die skuilnaam “Realis”: IP-adres 182.16.254.1 10. Haar hart klop vinniger. “…voor jou gesê…vir jou gesê: is hier ’n Nederlander aan die woord? En: beteken die kommentaar enigsins iets, of is dit bloot ’n waarderende leser? Is die persoonlike stelwyse, die idiolek van die persoon heeltemal onverwant aan Skoppensboer?

            Intuïsie.

          Sy vluglees deur soveel moontlik kommentare op Interdig, doen gekombineerde soekwoord-soektogte, en spoor die kommentator, Realis, se repliek op by ’n ouer blog wat sy oor Elisabeth Eybers gedoen het. Dit was ’n jaar gelede. Sy frons oor die terugvoer: Lekker gelees, dankie. Ek dink steeds Cussons is ’n groter digter dan Eybers…groter digter dan…is ’n groter digter as…dit ís waarskynlik ‘n Nederlander wat leer Afrikaans praat het en sy moedertaalgebruik van voorsetsels skemer deur. Sy bid stilweg dat die ou e-pos waarin Realis se IP-adres verskyn, nog bestaan.

            Sy vee oor haar klam voorkop; sug verlig, en skryf die adres neer.

      Vervolgens fynkam sy WebWoord. Daar is plasings van Nederlanders en Belge, maar geen geradbraakte Afrikaans-Nederlands nie.

           Laatmiddag skink sy ’n konjak en sak neer op die sagte sitkamerstoel. Sy merk die ligte tremor in haar hand, maar besluit om dit te ignoreer.

            Sy gaan slaap vroeg.

Petru droom van reuse vure en swart kasarms wat in duie stort. Dan verander die droominhoud, soos ’n regisseur wat die toneelkleding met die klap van ’n vinger verander: sy sien haar moordpublikasie, Motief, duidelik voor haar. Sy loop, alleen deur die straat wat voor haar huis verbykruis, haar boek beskermend voor haar bors vasgeklem. En in haar droom weet sy: al is dit die laaste – of enigste – besitting waarmee sy sal vlug, dit sal haar moordboek wees.

            Sy kyk om: daar is iemand op haar spoor.

            Sy het haar misgis.

            Dan kyk sy af. ’n Foksterriër storm krysend nader. Die hond se stembande is verwyder en hy blaf verwoed in ’n fluisterstem soos ’n growler in ’n Death Metal Band. Sy weet die hond is nie gevaarlik nie, inteendeel; sy kry hom jammer, ’n absurde gewaarwording wat haar laat lag. Die Foksie lig sy lip, en sy staar verstom na die sproete op sy tandvleis.

           Die hond retireer ’n paar treë; storm dan weer vorentoe met ’n gryns soos ’n verbete glimlag. Sy herken die vlammende oë van ’n predatoor.

            Die hond se gesig verander, vervorm tot dié van ’n Basset, ’n treurige afdraande gesig.

            ’n Mens se gesig. Die gesig

            morf en verander in die gesig van die borg, Hans Kooij.

Haar hart klop en sy ruk regop, raak aan haar T-hemp se kraag, klam van die sweet.

Drome. In die badkamer was sy haar gesig met koue water; skuif dan voor die skootrekenaar in die eetkamer in en stuur die merker na Hans Kooij se Facebook-bladsy. Dit is makliker om ’n naald in ’n hooimied op te spoor as om ’n vermeende moordenaar op die internet vas te trek, dink sy moedeloos.

            Sy begin te lees. Haar indeksvinger rol die muis terug in tyd.

            Sy sit regop: begin kriptiese aantekeninge te maak.

            Kooij se profiel verskil van dié van die deursnee-borg van literêre projekte. Uit sy plasings blyk dit dat hy ambivalent is – hy sal met ’n groot fanfare aankondig hoeveel hy vir Die Taal doen, net om dit skynbaar te berou in opvolgplasings. Emosioneel labiel, stip sy in haar notaboek.

            Sy flitslees deur die monotone, selfbejammerende opdaterings. Persoonlike anekdotes. Hy kry geen erkenning vir sy (skynbaar miskende) rol in Afrikaans nie. (Nota: grandiose neigings). Die hoofstroom se deure bly vir hom geslote. Hy sukkel ná die gevolge van ’n beroerte; sukkel met depressie. En hy is alleen, lewenslank, en nooit getroud nie – boeke is sy enigste vriende.

            Ensovoort, ensovoort, dink Petru, en haar ken gly laer af in haar hand.

          Die toekoms van Afrikaans lê in selfpublikasie, lees sy. Kooij reken hy is ’n belangrike meningsvormer. Hy sanik oor sy hulpbehoewende kinderdae in Nederland en spog openlik oor sy fortuin wat hy danksy sy PSG-portefeulje gemaak het. Maar die pylvak van sy lewe, peins hy, laat hom onvervul: die enkele boeke wat sy literêre trust uitgegee het, die talle Afrikaanse projekte waarvoor hy pa gestaan het…hopelik sal die skenking van fondse vir formele transnasionele literatuurstudie beter dividende oplewer.

             Sy het Kooij net een maal ontmoet, vlugtig in ’n koffiewinkel in Faerie Glen. Die beskermheer van die kunste was ’n kort, gesette man met ronde skouers en ’n blink bles: ’n man van min woorde (maar baie dade). Sy het haar manuskrip, Motief, aan hom oorhandig, en hy het beloof om haar sou gou moontlik te laat weet van sy besluit om dit te publiseer, al dan nie. Hy sou na sy strandhuis in Hermanus reis om ’n wegbreek te vat om die moordteks na behore deur te lees. Sy het hom jammer gekry: hy het afgetrokke voorgekom ná die beroerte; gesoek na die regte woorde en tee gestort met sy linkerhand, wat lomp op nuwe opdragte moes reageer. Hy is een van daardie mense wat sukkel om sy weerloosheid weg te steek, het sy gedink, en in haar geestesoog kon sy ’n brein vol neurale weë sien wat geheimsinnig bly vertak soos droë rivierlope; wat bly vertak en reik na alles; reik na niks.

            Kooij skryf in ’n argaïese motbol-Afrikaans. Hy salueer Die Taal: deel in die bloedige mentaliteit van menige taalstryder – dié wat sal lewe en sal sterwe vir Afrikaans. Die melodrama van kultuurerfenisse wat losgely is, gevolg deur ’n oordrewe trots.

            Maande later het Motief verskyn; ’n groot sukses, ’n omnibus van dertig ware moorde verpak in joernalistieke styl maar omgeef met die aura van die magies realitiese. Ná alles; kortverhale, geskryf vir die leser om te geniet. Dieselfde dag wat Motief se bekendstelling in die Kunstekaap gevier is, het die debuutdigter, Herman Uys (ook uit die Kooij-stal) selfmoord gepleeg ná ’n vernietigende resensie van sy bundel, Fuga. Uys se bebloede lyk is in sy slaapkamer langs sy bed aangetref. Hy het die slagaar in sy keel met ’n matmes oopgekloof.

            Hans Kooij het nie gedeel in haar sukses nie. Sy het ’n eienaardige e-pos van hom ontvang waarin hy haar beskuldigend gewys het op die uitleg- en drukkoste verbonde aan Motief. Sy antagonisme was tasbaar, en sý, verward.

            Kooij het nooit na Uys se dood verwys nie.

          Wat se gratifikasie sou hy put uit sy welwillendheidsprojekte? het sy gewonder, en stilweg kontak met hom verbreek.

            Petru kyk vir laas na die ouman-profielfoto, die weemoedige gesig en die diep inhamme langs sy mond, die suggestie van bitterheid. ’n Twintig-voor-vier-mond. Soos Maria Groesbeeck, Andrei Chikatilo, Ian Brady, Aileen Wuornos…

            Sy ruk by dié gedagte.

            Kooij kry min reaksie van sy Facebook-vriende op sy plasings. Sy anekdotes is ’n innerlike monoloog wat hy met homself voer, gesprekke wat geamplifeer word deur die kaal ruimtes van die sosiale media. Sy taalgebruik is vaag; en hy vermy die gebruik van eiename, asof hy gesigloos met sy gehoor kommunikeer. Sy maak ’n laaste nota: Obsessiewe neigings + lae frustrasietoleransie.

Die Yorkshire Ripper en die Happy Face Killer was beide vragmotorbestuurders: hulle het die polisie ’n geruime tyd verwar met hulle moorde wat volgens modus operandi ooreenstem, maar wat honderde kilometer uitmekaar gepleeg is. Skoppensboer is bedrywig in Gauteng, spesifiek Pretoria, asook die Weskaap. Al waarop dit dui, is dat die moordenaar mobiel is. Of moontlik oor twee wonings beskik, een in Pretoria en een in die Kaap.

            Petru skuif haar notaboek en skootrekenaar weg en rus met haar kop in die halfmaan van een arm. Die afgelope week begin sy tol eis: sy voel die lamheid in haar bo-arms, die bewing in haar hande. ’n Skril botoon laat haar opkyk.

            ’n E-pos van Realis: nog ‘n kommentaar by die Poe-blog op Interdig.

 Kill your darlings, kill your darlings, even when it breaks your egocentric little scribbler’s heart, kill your darlings.

            Sy spring op uit die stoel. Dit is Stephen King se aanhaling – nie William Faulkner s’n nie – en dit is identies aan die tiksel wat bo-aan die Gouws-gedig geplak is.

            Sy krabbel haastig die IP-adres neer: stuur dan ’n dringende e-pos aan haar hacker-vriend, Gecko, en heg die drie skakels waarin Realis se Interdig-kommentare verskyn, daarby aan: Hi Gecko, i.v.m die Skoppensboer-moordsaak (jy’t seker gelees daarvan?) Sien skakels. Info oor IP’s asb. Dankie…Sy kan hom duidelik voor haar sien, dié bloedjong kuberkraker, sy gespanne, manoreksiese lyf agter ’n rekenaar besig om Minecraft te speel. Ek kry ’n klein klein beiteltjie, ek tik hom en hy klink…Sy hand vryf oor sy syagtige wange en ken, die poging tot ‘n baard; dan vlieg sy vingers oor die sleutelbord.

            Sy merk dat die aanlynredakteur intussen Struwig se resensie op WebWoord geplaas het, maar daar is nog geen leserskommentaar nie.

            Die tergende vraag wat aan haar bly knaag, is: hoeveel mense weet dat sy betrokke is by die Skoppensboer-moordondersoek? Buks. Gecko. Haar ma. Een vriendin. En sy praat nie, sy is ’n kluisenaar. ’n Kluis. Die ander praat ook nie, nooit.

            Haar kaakspiere pyn. Dit is inligting wat sy baie selektief met enkeles in haar intieme binnekring deel. Dis riskant. En privaat.

            Behalwe…en sy voel die onweer van ’n swaar frons op haar voorkop groei – behálwe: sy het drie jaar gelede voor die publikasie van Motief aan Hans Kooij genoem dat sy as privaat konsultant vir die polisie werk en dat haar spesialisveld moord is. Sy kyk ongelowig op in die lug, na die plafon se goue nikotienhoeke.

            Sy voel ’n ou geduld soos lewensmoegheid van haar besit neem; blaai weer metodies terug na Kooij se Facebook-blad.

            ’n Maand gelede, merk Petru, het Kooij se deelname aan kerkaktiwiteite begin toeneem. Hy verskyn met ’n vroom, gepoleerde glimlag aan die sy van sy plaaslike NG-gemeente se bobaas-baksters: kerkbasaars, boeresport, kerkjeugaksies. Die foto’s word afgewissel deur ’n rits geblomde Christelike plakkaatboodskappies

          Toe Donovan Moodley se kerkaktiwiteite toegeneem het, het Piet Byleveld se suspisie verskerp dat hy die hoofverdagte in die Leigh Matthews-moordsaak is. Want ’n gewete eis sy afkoopboetes.

            By tye neem sy skermfoto’s van die grafika. Sy skreef haar oë; rol terug. Sy lees.

            Lees.

            En dan, by ’n skakel oor vetplante: het jy soms vir my die naam van ’n goeie boek oor vetplante? Het jy soms. Het jy dalk. Die Nederlandse tongval, die idiolek skemer deur! Die web rondom Hans Kooij, Realis, en Skoppenboer spin al nouer. Sy neem ’n skermfoto van die plasing en maak die nodige aantekeninge. Dink dan terleurgesteld dat sy nie ’n formele forensies-linguistiese analise met Wordsmith Tools kan uitvoer om die idiolektiese stylkenmerke tussen Skoppensboer, Kooij en Realis te bepaal nie: die data is beperk, en Skoppensboer se idiolek ontbreek – hy tolk deur ander digters.

            Haar skootrekenaar bons: ’n e-pos van Gecko. Sy vryf oor haar oë. Twee van Realis se IP-adresse op Interdig is geskommel, waarskynlik deur ’n VPN-program wat van ’n Torrent-program afgelaai is. Die IP-adresse gee die naam van verskaffers in China aan. Die jongste kommentaar – die King-aanhaling – se IP-adres se wifi-sein kan teruggespoor word na die luukse landgoed, Summer Heights in Waterkloof. Waarom het Realis drie IP-adresse? Waarom het die Waterkloof-IP deurgeglip, as hy moeite gedoen het om sy adres in die verlede te skommel? Want moordenaars maak foute. Hans Kooij woon in ’n landgoed in Waterkloof, onthou sy; maar hy het nooit die naam aan haar genoem nie.

            Buks bel: rapporteer dat hy op gereedheidsgrondslag is. Struwig se huis word strategies al om die uur deur polisiemanne in siviele klere bewaak. Sy doen kortliks verslag aan Buks: oor haar vermoedens, oor die Nederlandse moedertaalgoggas, oor die verdagte IP-adresse op Interdig.

            “Fyn werk, ou girl, maar kom ons toets jou teorie aan ons lokaas. Wat my pla, is dat daar maar ’n yl motief is, alle geval, ou matie…”

            Sy het geweet Buks had reg en sy aanwensel het haar meer as normaalweg geïrriteer.

Die motief. Hoe verduidelik sy aan Buks – ’n nugtere, plat-op-die-aarde poliesman hoe teergevoelig skrywers en uitgewers se ego’s is? Die hoofmotiewe vir alle moord is seks, geld of wraak. Dit is eintlik vreemd hoe min resensente vermoor word, dink sy ironies, gegewe ’n verterende wraakmotief wat ’n skrywer mag koester: ná ’n swak resensie is die ego broos; ’n jare lange droom aan’t skerwe; ’n toekomstige reputasie in die weegskaal.

           Hans Kooij het ’n beroerte gehad. Sy patologie is duister. Te oordeel aan sy Facebook-plasings het hy met toenemende aggressie jeens kritici begin reageer. Hy word inderdaad al vir jare misken deur die kanon ten spyte van ruim befondsings, maar waarskynlik as gevolg van sy irrasionele uitsprake. Hy voel verwerp. Maar vestig dit ’n motief vir moord, en die koue, berekende simboliek rondom Skoppensboer se fyn georkestreerde moorde?

Dag 38. Nuus24: die lugmag het talle Oryx-helikopters ontplooi as deel van ’n aksie om brandbestryders by te staan in hernude pogings om wegholbrande te blus.

Sy staan swaar op; maak ’n Ensure-melkskommel met ’n elektriese handklitser. Die yskas is leeg, behalwe vir drie eiers en ’n paar eensame wortels wat stertkant begin blomme maak.

            Sy gooi dit in die vullisblik.

Skakel die skootrekenaar aan. ‘n Lêer met die naam MAANBLOM trek haar aandag. Sy het dit tien jaar gelede geskryf, onthou sy, en voel hoe haar slape begin klop.

DIE MAANBLOM KANTEL

Sy het die klerk verantwoordelik vir die sterftevorms gevolg deur die lykshuis na ’n klein, skemer vertek, F se suster soos ’n skaduwee agter haar, hulle oë wydgerek in die onnatuurlike stilte.

            Op ’n smal bed met ’n dun matras het die liggaam gelê. Onder ’n stormkombers. Was dit regtig hy? Die kadawer was klein en vervalle tussen die grys kreukels; ’n ingesinkte liggaam. Nie die groot en forse man wat sy geken het nie.

            Die klerk het nadergetree en die kombers gelig. Maar niks kon haar voorberei nie. Sy gesig was pers en opgehewe en die oë oop. ’n Donker snymerk onder die linkerwangbeen.

            Wie het hom laat val? het sy gevra. Sy kon die vrou agter haar hoor snak. Sy oë was altyd blou, maar nou, gestol in die dood, is dit swart. Die klerk het apologeties geknik en die oë toegedruk.

            Sy het haar bene wyer geplant teen die duiseling wat besit wou neem van haar en bly staar; die koeëlwond genadiglik onsigbaar onder die kombers. En sy het begin wegdryf, al verder weggedryf. Gedink: ek is ’n valk. ’n Valk sweef hoog bo ’n slagveld en sy oë sny deur die verwoesting onder hom. Blou oë word swart.

            As kriminoloog het sy tog lykskouings geken: sy kon haar vingers deur ou polisiefoto’s sien flits. Maar die ontydige dood van ’n geliefde is ’n misdryf teen die lewe, en onnatuurlike doodsoorsaak ruk jou met geweld terug in die geboortekanaal van die lewe.

            Die vrou agter haar het begin ween soos ’n hoeksnyer en sy het verbaas geluister, want sy het nie geweet ’n mens se lyf kan sulke pyngeluide voortbring nie. Omgedraai na die sidderende skouers, die toegeswelde oë, soos dobberende punte in die dik bril. Sy het in stadige aksie gesien hoe die vrou val; en steeds val; in die arms van Morfeus bly val; en van nêrens het ’n frase “die maanblom kantel” deur haar gedagtes geskiet.

            Lyding vra nie vir die ekshibisionisme van die wond nie. Dit keer na binne, soos erosie of bloeding, en bewerk sy eie diepgang.

            Blou oë word swart. Ek is ’n valk.

            Sy het die verlossing van dissosiasie leer ken.

Sy klik op die kruis regs bo en maak die lêer toe. Sy is gemaneuvreer tot hier: oor jare het onsigbare weë haar gelei tot ’n kritieke punt. Skoppensboer. Sy kyk op na die plafon en rek haar oë in ’n traanlose huil. Sy staal haarself, loop na die groot sitkamervenster en kyk hoe die buurvrou, Tannie Havenga, haar potplante water gee. Die ou vrou met die grys krulhare draai om, en haar gesig verander in dié van Dorothea Puente, die Death House Lady.

            Petru draai haar kop skuins en kyk onbegrypend. Puente het tussen 1982-1988 vyftien mense vermoor wat sy eiehandig in haar tuin begrawe het. ’n Persiese kat met ’n weelderige pels kom miaauend nader, die stert ’n uitroepteken. Petru druk teen die venterraam.

            Dorothea Puente buk en tel die kat op. // Tannie Havenga buk en tel die kat op.

           Puente was ’n saggeaarde bejaarde reeksmoordenaar. Tienermoordenaars swig maklik onder druk en breek oop in belydenis – maar ’n bejaarde moordenaar? Het die snykante van die lewe die persoon al broos gestem, of is dit ’n deurwinterde, uitgeslape krimineel wat die krag van tyd – en stamina – goed verstaan? Hans Kooij is nou 68.

Die boeing is oor en sy skink ’n sopie konjak. Gaan sit by die eetkamertafel en verander Hendrik Struwig en Hans Kooij se Facebook-instellings na sien eerste sodat sy onmiddellik alle nuwe kennisgewings ontvang.

            Sy teug diep aan die glas. Sy sou graag eendag haar eie moordfiksie wou skryf. Dit is dieselfde verbeelding wat na die moordenaar soek wat ook deur die afbraak van gebeure sif en leidrade ontbondel; dieselfde verbeelding wat die gebeure sloop en bou, sloop en bou in die hoop om die neerlaag van die leser te plot. Elke dood soek na sy oorsprong, die ontsetting van sy eie verhaal.

            Haar selfoon ril – vibreerfunksie – en seil ’n paar sentimeter oor die koue glasblad. Sy kyk na die Gotiese horlosie teen die oorkantste muur. Vyf voor twaalf. ’n SMS van Buks: Kooij beweeg by sydeur in. Ons is gereed.

            Sy vat ’n groot sluk en staar na haar flikkerende sigaretkool, asof gehipnotiseer.

Voor die groot tafelrekenaar sit ’n breedgeskouerde man: Hendrik Struwig.

            ‘n Burleske skaduwee huiwer in die deurkosyn; ’n barbiermes in die linkerhand, ’n pistool in die regterhand. Die kort, mollige gestalte van Hans Kooij.

            Struwig kyk nie om nie. “Ek het jou verwag.”

            “Nou doen jy wat ek sê.” Die pistool teen sy agterkop.

            “Anders..?” Struwig is kalm. Doodkalm.

            “Anders – ” Kooij lig die barbiermes en druk dit teen die oud-Recce se kraag. Sy keukels verkleur wit om die hef in sy linkerhand, wat met een rukbeweging die keel van regs na links kan oopkloof. ” –  anders sterf jy soos Herman Uys. Nou: gaan in op jou Facebook-profiel. Dan soek jy The Ballad of Reading Gaol van Oscar Wilde, jy sal die gedig maklik kry, en kopieer strofe sewe, agt en nege teen jou muur. Ek wil hê jy moet ’n selfmoordnota bo dit plaas. Dat jy moeg is vir die lewe. Een of twee sinne.”

            “Goed.” Struwig se hande lig en knetter oor die sleutelbord.

Petru se skootrekenaar begin soos ’n outydse kasregister te sing. Struwig se jongste plasing: Ek is werklik jammer. Ek sien nie meer kans nie. Die lewe is futiel.

            Struwig se aanlyn-vriende reageer onmiddellik.

            Asseblief, Hendrik, moet dit nie doen nie, ons is lief vir jou!

            Dierbare Jesus, ek smeek dat u u hand van beskerming oor Hendrik sal hou in dié donker uur, asseblief Here, stuur u engele voor dit te laat is…

            WTF???

            Weet enige iemand wat aangaan? Hendrik?

’n Skoot klap.

            Hans Kooij steier ’n paar sekondes en die mes en pistool kletter op die teëls.

            Badenhorst laat sak sy wapen. Hy kyk af na die bloedkol op Kooij se kuit.

         Diep in die huis se maag begin ’n telefoon dringend te lui. Struwig vlieg regop uit sy stoel, grinnik, en sy oë ontmoet dié van Skoppensboer, bleekblou en verdwaas. Die ou man steier vorentoe en agtertoe en val dan, die koddige beweging van ’n hanswors wat sy balans verloor het. Hy val op sy rug met sy handpalms na bo, ’n finale poging tot oorgawe en verweer.

Petru het die leë glas neergesit en by die venster gaan staan. Tussen die wolke het ’n koorsige son gehang. Die brande het begin opklaar en sy het die buitedeur oopgemaak.

            Struwig het uiteraard méér bekendheid verwerf vir sy rol in die Skoppensboer-sage as wat hy ooit as skrywer van grensverhale kon vermag. Vir maande aaneen het Facebook-digters sy lof as kultus-figuur in onbeholpe verse besing, en binne dae ná die arres is ’n sappige bywerking op Struwig se Wikipedia-blad deur ’n anonieme outeur gedoen. Kolonel Buks Badenhorst sou ook erkenning gekry het vir sy aandeel in die saak, want dit hét deur sy gedagtes geflits om die gewonde uit die pad te stoot met sy stewel en onder Struwig se selfmoorddreigement te tik: HALLO. KOLONEL BADENHORST HIER. SKOPPENSBOER GEARRESTEER. HENDRIK STRUWIG VEILIG. Maar hy het nie. In stede daarvan het hy vorentoe geleun en sonder sy leesbril die gedig, wat Struwig onder dwang moes plaas, gelees. Die rekenaar is ’n bewysstuk met ’n geskiedkundige rekord. Daar sou ook beslag gelê word op Kooij se rekenaars in sy huise in Waterkloof en Hermanus; en as Petru Adendorff se voorspelling korrek sou wees, het Skoppensboer virtuele artefakte soos gedigte, resensies en ander bloedige trofeë iewers in die kelders van die web geberg, in die Cloud, dalk: die skermtyd van ’n moderne reeksmoordenaar.

Yet each man kills the thing he loves

  By each let this be heard,

Some do it with a bitter look,

  Some with a flattering word,

The coward does it with a kiss,

  The brave man with a sword!

 

Some kill their love when they are young,

  And some when they are old;

Some strangle with the hands of Lust,

  Some with the hands of Gold:

The kindest use a knife, because

  The dead so soon grow cold.

 

Some love too little, some too long,

  Some sell, and others buy;

Some do the deed with many tears,

  And some without a sigh:

For each man kills the thing he loves,

  Yet each man does not die.

 

Verwysings:

  1. Gouws, T. Stigmata. Human & Rousseau: Kaapstad.
  2. Groot Verseboek, deel I. Samesteller André P. Brink. Tafelberg: Kaapstad.
  3. King, S. On writing. A memoir of the craft. Hodder & Stoughton: Londen.
  4. Klopper, M. Nadoodse ondersoek. Human & Rousseau: Kaapstad.

https://www.poets.org/poetsorg/poem/ballad-reading-gaol

 

 

 

 

Wicus Luwes. Bysake, bywoorde en bygelowe

Monday, September 14th, 2015

bee_drawing

“Like a bee you fill hundreds of homes with honey, though yours is a long flight from here.”
– Rumi

Ek het as kind op ‘n dooie by getrap. Die angel het in my voet bly sit terwyl ek aan al die rate vir die bysteek probeer dink het: ys, botter en ‘n mes wat in die regte rigting skraap. Ek was nog altyd versigtig vir ‘n by. Ek het geweier om my blikkie koeldrank verder te drink as ‘n by daarby sou inklim. Seker maar die soet reuk wat die by se GPS op my ingestel het. Ek het iewers gelees dat sommige bye jou verder as ‘n kilometer volg en vir jou wag as jy besluit om in water weg te kruip. Ek het op die harde manier geleer dat selfs ‘n dooie by jou nog leed kan aandoen.

Die Kalahari San-mense vertel ‘n pragtige verhaal van ‘n by wat op ‘n keer ‘n hottentotsgot oor die rivier moes help. Halfpad oor die rivier, kon die by nie sy passasier se gewig verder dra nie en moes noodgedwonge die hottentotsgot op ‘n drywende blom neersit. Die moeë by het toe ‘n saad op die hottentotsgot se lyf geplant. Die saad het later tot die eerste mens ontwikkel.

Bye is deesdae vir ander redes in die koerante. Vreemde sterftes en diefstal van bye is weekliks in die nuus. Die kort beriggies en kriptiese leidrade het my laat wonder of iemand dalk al in-diepte studies daaroor gedoen het nie. Ek bedoel nie slegs wetenskaplike navorsing nie. Ek het eerder ‘n persoon wat kriminele sake behartig in die oog, want ek dink die saak het ‘n hele paar vlakke. ‘n Gesoute kenner soos Leroux se Speurdersersant Demosthenes H. de Goede sal dalk net die regte persoon wees vir die saak / bysaak. Deon Meyer se Griessel sal dalk ook die pyp in hierdie bynes kan rook. Die misdaadtoneel is ‘n byeboer se plaas in Kanada. Ek is nie seker of De Goede se jurisdiksie buite die landsgrense sou strek nie. ‘n Byeboer se bye het spoorloos verdwyn. Die klaer in die saak gebruik die bye om sy kliënte se gewasse te bestuif en vir heuning. Bestuiwing is nodig vir ‘n groot aantal kosse wat ons bloot van ‘n winkelrak af pluk.

BeeHiveCheck7

“I’ve said this over and over, but I’ll say it a million more times – I’m concerned more about the death of a bee than I am about terrorism. Because we’re losing hives and bees by the millions because of such strong pesticides.”
– Patti Smith

Daar heers groot bekommernis oor die ineenstorting van korwe. Amerikaanse Vuilbroed of jongbysiekte verwoes hele korwe en kolonies ook in Suid-Afrika. As Speurdersersant Demosthenes H. de Goede ‘n rede benodig om sy speurwerk in Noord-Amerika voort te sit, kan die verwantskap met Amerikaanse Vuilbroed dalk net die regte motivering wees. Ja-Nee, Speurdersersant H. de Goede is ‘n ervare geregsdienaar, maar het lanklaas ‘n saak van hierdie omvang behartig. ‘n Vinnige kykie na die definisie van ‘n bywoord deur Wikipedia, kan hom dalk net in die regte rigting stuur: ‘n Bywoord of adverbium is ‘n beskrywende woord wat ‘n werkwoord, hele sin, byvoeglike naamwoord, telwoord of ander bywoord nader bepaal. Dit verskaf meer inligting oor plek, tyd, wyse of graad. (Plek of Ubi in Latyns. Tyd of Quando. Wyse of Quomodo.) Al wat Wikipedia se definisie van ‘n bywoord nie vir ons gee nie, is die ‘Qui’ of die ‘Wie’.

Jy kry nie maklik ‘n stoeier onder nie, soos wat Advokaat Gerrie Nel se greep op hedendaagse regskennis al vir ons gewys het. Speurdersersant Demosthenes H. de Goede is ook ‘n kenner in hierdie gevegskuns en met ‘n bietjie aanmoediging sal hy die bygreep of ‘shuffling bee’ vir ‘n nuuskierige konstabel demonstreer.

Quando
Die tyd waarin ‘n misdaad plaasgevind het, is van kardinale belang. Indien Speurdersersant H. de Goede by die ‘Wie’ wil uitkom, kan hy die ander afdelings gebruik om die tydsraamwerk te bepaal. Die verdwyning van die bye in konteks van die bestuiwing van vrugtebome of groente, moet in ag geneem word. Daar is sekere siklusse waarin bye ‘n rol speel en om die skuldige (of skuldiges) vas te trek, sal hierdie siklusse ondersoek moet word.

siklus

all that rots forms a family
– Fabian Casas

daar is bote in the hawe
waarvan jy die name nie weet nie
hulle rus soos wit swane op water

daar is klanke van voëls waarvan
jy die gapende snawels nie sien nie
hul skaduwees sny soos skeermesse
oor dakke se verskimmelde kakebene

snags hoor ek die honde blaf in my buurt
maar ek kan hulle nie aanraak nie

agter die tuinmuur restoureer iemand sy huis
en ek luister met weemoed na die slae
van ‘n hamer op spykers
wetende dat kewernomades
aanteel om die planke te vreet
dat swart bye nesmaak in ruïnes –
elke familie het immers ‘n sikliese substraat

hier is die liefde spoorvas en soos ‘n ooglid
vertrou ek ons knipsel reise –

maar soms soek ek na môre se sinne
in ‘n geslote boek op die tafel
om soos ‘n foto
geskeur uit die siklus van stof
sigbaar in die lig te leef

deur Marlise Joubert
uit bladspieël

Ubi
Kanada mag dalk aan die ander kant van die wêreld wees, maar dit is duidelik dat die korf of kolonie van ons bekende wêreld dalk kleiner is of kleiner gemaak word deur die migrasie-patrone van die mens. Die mense wat voordeel kan trek of byval kan vind by die verdwyning van die klaer se bye, is heel moontlik nie aan die ander kant van die wêreld nie. Motief is egter iets wat bydraend is, maar nie bepalend nie. Die plek waar die bye gehou word en die plek waar die bye gebruik word, sal verdere insig bied in die ontknoping van hierdie taai saak. Ek lees al meer berigte oor die lot van bye en byeboere in die aanlyn nuusblaaie (sien skakel onder). Hierdie voorval in die VSA het in die staat, Alberta, plaasgevind, maar daar is ‘n tendens regoor die wêreld met betrekking tot die diefstal van bye. Die omvang van die skade is ook nogal groot – daar is 600 000 bye en 12 korwe by die Alberta-boer gesteel. Dis asof daar ‘n kriewelrigheid oor die sterftes van bye as sekondêre saak is. Die gemanipuleerde (of gemonopileerde) bedryf van sade of bestuiwing tree telkens na vore. Die verspreiders van die geneties gemanipuleerde saad wil hul winste hoog en die landbougemeenskap lojaal hou. Hul kweek plante wat nie saad maak nie en bou genetiese meganismes in hul produk wat nie geraak word deur bekende  siektes nie.

Ek is dus nie meer seker wat die beste plek vir Speurdersersant Demosthenes H. de Goede sou wees om die saak te onderoek nie. Dit wil voorkom of die plekke waar bysake aangemeld word, by die dag vermeerder.

wit by

wat meer weet ek as die durende gedreun
jou wegwees draal seshoekselle uit bottende drome

hoe stil is jy so stil so stil

in die vroemore vermoed ek jou wit koningin
in die wind vind ek jou in die heuningsoet wind

verloor ek jou skielik soos stilte
al wat bly is die songoud drade wat ek spin

teen die vergetelheid in – spyse uit die eter –
soetigheid uit die dromende dye

hoe stil is jy so stil so stil

om en om jou soos goue koorde korf ek woorde
in my verbeelding verdra jy dit my blinde koningin

hier in ons domein van roes en heuningdou
sal alles stiller stom geliefde vrou

deur Tom Gouws

BeeStuff_on_Parchmt

Qui
In die soeke na ‘wie’, moet ‘n mens bepaal ‘wie nie’. Die omvang van die bysake maak die speelveld groter en groter. Al die klaers vind dit vreemd en party wil nou selfs GPS-senders in hul byekorwe plaas as voorsorgmaatreël. Daar is diegene wat sê dat ons minder bekommerd moet wees, want die mens kan steeds bestuiwing toepas sonder die bye. Daar is ook die vraag oor die wenner en verloorders; miskien ook die manipuleerders en die wat gemanipuleer word. Ons almal weet dat daar onvoorsiene dinge gebeur as jy spelers uit die siklus neem. Die paniek wat tans in byekringe regoor die wêreld heers, word miskien uit eie geledere gevoed.

Dis hoekom ek dink dat Speurdersersant Demosthenes H. de Goede die regte persoon vir die saak is. Hy het per slot van sake al misdade op plase ondersoek en nie geskroom om internasionale sindikate aan te vat nie. Die Speurdersersant se naamgenoot, die Griekse spreker en politikus, Demosthenes, het by geleentheid gesê dat ons geneig is om te wens vir iets wat ons reeds glo. Beide Aristotles en Plato gebruik die bykolonie as metafoor vir die mensdom. Dit kan moontlik wees dat die bysake op die oppervlak verskil van die bysaak onder die oppervlak. Die Midde-Oosterlinge wat in die antieke tye geleef het, het geglo dat die by ‘n brug tussen die bo- en onderwêreld bied. Die by was dus ‘n mitologiese brug tussen die lewe en die dood. Ek weet nie presies hoekom hul so sou glo nie, maar ek weet wel dat ‘n dooie by se angel ‘n lewendige mens se lyf kan laat sweer.

 

Honey Bee

Honey bee hanging,
drop of sun-
splashed water,
from a stem
hugged and tugged
into a furring haze

caterpillar drops to
arthritic contortions
on cold shade stone

dung beetle drums
across gravel

from the tensile
stem the heavy droplet
falls up into the air.

deur Charl J.F. Cilliers
uit: Collected Poems 1960-2008

 

Bronne:
1. Cilliers CJF, Collected Poems 1960-2008, Malgas Publishers, Melkbosstrand, 2008
2. Internet: https://af.wikipedia.org/wiki/Bywoord
3. Internet: https://en.wikipedia.org/wiki/Bee_%28mythology%29
4. Internet: http://globalnews.ca/news/2191248/thousands-of-honey-bees-stolen-from-alberta-farmer/
5. Internet: http://landbou.com/bedrywe/bysiekte-moet-bestry-word/
6. Internet: http://www.katinkahesselink.net/sufi/rumi.html
7. Joubert M, In a Burning Sea, Protea Book House, Pretoria, 2014
8. Joubert M, bladspieël, Human & Rousseau, Kaapstad, 2015

Prente:
1. Internet: http://journal.illuminatedperfume.com/2010_08_01_archive.html
2. Internet: https://www.pinterest.com/explore/bee-drawing/

Tom Gouws. “hector-pietà”

Tuesday, June 18th, 2013

 

 

 

 

 

 

 

 

hector-pietà

 

uit die marmerkolom van my spoegwit taal

probeer ek verleë vir die seun ‘n beeld boetseer             

willoos hang die hande wat die koeëls wou keer

die knie ongedwonge geknak so sag so onbrutaal

 

gewillig die lyf tot fetus getroos deur kartetsmetaal

in die lokasie van die omsingelde hart het vrees ingeskeur

daar draal blanko verse op die tong se dooimansdeur                            

hector se hortende asemhaal is die taal se noodsinjaal

 

hoe beitel ek ‘n beeld se voeë skoon met stylfiguur

hoe worstel ek die oortollige vuilwit geweterots wég

hoe monumentaal is ‘n kind met bloed en versfraktuur

 

die dood weet alle seuns word uithuisig op die duur

elk verinneweerde gedig is kollektiewe pyn se patentreg

skierlik staan ‘n volk totaal ter fusilade in saluutvuur

 

 (c) Tom Gouws (2013)

 

Resensie: Die onsienlike son (Jacobus van der Riet)

Monday, September 24th, 2012

Die ongeloof-like wonderwêreld van die geloof: “Die onsienlike son” – Jacobus van der Riet (Protea Boekhuis, 2012: ISBN: 9781869197513; Sagteband, R160.00, 104 pp.)

Resensie deur Tom Gouws

Omslag

Omslag

In die Brief aan die Hebreërs word daar van Moses hierdie merkwaardige woorde gesê: “hy het volgehou soos een wat die Onsienlike sien”. Hierdie Onsienlike, Yahwe, word deurgaans in die Skrifte gemetaforiseer as Son, byvoorbeeld deur die profeet Maleági as die “Son van Geregtigheid”; die kinders van Korag sê oor Hom: “die HERE God is ‘n son en skild”; en later skryf die apostel Paulus oor Hom dat Hy “onsienlik” is, en “‘n ontoeganklike lig bewoon”. Van God se Seun, Yashua, skryf Paulus eweneens in die sendbrief aan die Kolossense: “Hy is die Beeld van die onsienlike God”. Op die berg van verheerliking was Jesus se aangesig blink soos die son, en sy klere het wit geword soos die lig.

Maar ook “die wat Hom liefhet, is soos die opgang van die son”, leer ons uit die krygsgedig van die profetes Debóra, en later verklaar Jesus:”die regverdiges skyn soos die son in die koninkryk van hulle Vader”  hier op aarde.

Binne hierdie geloofsraam bied die debuutdigter Jacobus van der Riet sy eerste worp gedigte getiteld: Die Onsienlike Son.

Vader Jacobus van der Rietis een van net twee Afrikaanssprekende priesters in die Oos-Ortodokse Kerk. In 1054 het die Ortodoksie van die Rooms-Katolisisme geskeur. Dis ‘n geloofsgroepering wat groot klem lê op die gemeenskap met die heiliges, die wat nog lewe, ook dié wat reeds gesterf het (maar dikwels op mistieke wyse steeds betrokke is by die ondermaanse). Verstaanbaar dan dat die digter se leef- en denkwêreld uiting gevind het in ‘n versameling hagiografiese gedigte. ‘n Mens sou gepas Psalm 16:3 as motto aan die bundel kon gee  – “Maar aangaande die heiliges wat op die aarde is, sê ek: Hulle is die heerlikes in wie al my behae is.”

Die digbundel is uitsonderlik mooi uitgegee deur Protea Boekhuis, op duursame glanspapier, en met pragtige volkleurafdrukke vandie ikonograaf Julia Bridget Hayes.(Sien haar werk by http://www.ikonographics.net/julias-blog.html.) Die aanwesigheid van die ikone skep ‘n serene atmosfeer wat, getrou aan die kuns van die hagiografie, ‘n bepaalde toonaard vir die gedigte dikteer.Die ingesteldheid van die hagiograaf is durende verwondering, ook hier, in gedig na gedig. (Dit word ikonies mooi vasgevang in twee titels, waar die duratief dit aandui: ‘Die Heilige Biskop en Martelaar Ignatius van Antiochië, die Goddraende’, en ‘Die Heilige Grootmartelaar Dimitrios die Mirrestromende van Thessalonika’. En let op hoe knap word dit ingeweef in die eerste twee versreëls op p. 75: “Ondervoets kraak nog die droë tak en die droë twyg. / Waar sy byl die hout kloof, ontsnap steeds ‘n sug.”)

Gekoppelmet die feit dat Van der Riet ál ses-en-sestig gedigte in sonnetvorm skryf, gee aan die bundel ‘n gepaste ikonisiteit, maar helaas ook dodelike eenselwigheid. Soos die Ortodokse geloof, skep die poësie ‘n geheelindruk van ritualistiese patroonmatigheid en godsdienstige formalisering.

Tog, gode sy dank, laat die poësie haar nooit inbind binne godsdienstige of ideologiese borstrokke nie, al waak Van der Riet getrou oor sy woordgemeente. Sienderoë glip daar ‘n speelsheid, ‘n onverwagte nattigheidjie, ‘n onbedoelde modderigheid wat getuig van gewone menswees. Hiertoe help die uitvoerige biografiese notas oor Bybelse profete, woestynvaders, en ander minderbekende heiliges agterin die digbundel ‘n bietjie. Dit help om die té soet wierookreuk van mensverheerliking te temper, enna egte karoobossie te laat ruik, om ‘n mooi beeld van Johannes de Villiers in ‘n artikel oor die digter te leen. Die aantekeninge agter, hoofsaaklik verkry uit die Synaxarion, ofte wel Die Lewe van die Heiliges, help ook telkens om die gedigkontekste meer verstaanbaar te maak. Daarsonder sou van die gedigte op die oog af lukrake jukstaposisies geword het vir lesers wat nie so vertroud is met die lewensgeskiedenisse van die heiliges nie.

Anders as vir die meeste ander lesers miskien pla die goedgelowigheid van die digterlike spreker my vreemd genoeg nie. Dis onteenseglik so dat hý glo in die wonderwerkinge van die geloof, selfs al neem van die legendes dalk mitiese proporsies aan. ‘n Mens stuit dikwels (veral in die aantekeninge) teen die ongeloof-like wonderwêreld van die geloof, van die wonderdoende relieke, die ekstreme, selfs bisarre gebeure, die rituele verskynings van heilige dwalendes en besoekende wandelendes, die levitasies, en vele meer.Maar duidelik het die digter – soos verskeie ander mense voor hom – “‘n ervaring van die ongeskape lig van God gehad”, soos wat dit op p. 97 genoem word. Hulle het bepaald die Onsienlike Son gesien, soos Saulus op die pad van Damaskus, waaroor hy getuig het voor die koning: “in die middel van die dag op die pad (het ek) ‘n lig uit die hemel gesien, sterker as die glans van die son” (Handelinge 26:13).Daarteen durf  mens nie veel sê nie, behalwe as jy miskien George Claassen is. Al wat ék durf prewel, is: Al was ek nie daar nie, ek weet dit is waar. (In die voorwoord tot Saints Preserve Us! sê Sean Kelly & Rosemary Rogers: “But we haven’t made anything up. So help us, Saint Christina the Astonishing.”)

In ‘n onderhoud op Versindaba wat die digter met Cas Vos gehad het, sê hy: “‘n Mens moet as’t ware eers in kommunie met die heilige tree voor jy oor hom of haar kan skryf.” Sjoe. Dit verklaar miskien in ‘n groot mate die vertederende verering, die ongekontamineerde piëteit wat die bundel kenmerk. In die gedig ‘Die Heilige Profeet Jeremia’ is dit dubbelsinnig goed dat dit nie duidelik is of dit Jeremia of die digterlike ek is wat praat nie: “lê Hy wat jou roep die reëls presies só in jou mond”, en “Dig jou tongof is dit bloot die griffel van die Digter-God?”.

Maar selfs as jy nie glo in, byvoorbeeld, die heilige Serafim van Sarof, en skepties is oor sy vriendskap met bere, wonder of hy werklik in twintig jaar nóóit ‘n enkelte woord gesê het nie, en jou uitspreek teen die praktisiteit dat hy voorwaar duisend dae en nagte op ‘n rots gekniel het, is dít bepaald die vermolmde boomstam waaruit orgideë beur! Weliswaar is dit die stof waaruit poësiegebore word.

Tot nou toe het ons hoofsaaklik na die vooropgestelde tematiek van die digbundel gekyk. Maar hoe vaardig is die digtershand met die versifikasie?

Om ses-en-sestig sonnette te skryf, in elke denkbare en ondenkbare styl onder die sienlike son, is op sigself ‘n prestasie. Van der Riet kry dit met gemengde welslae reg. Bykans al die moontlike vorme van die sonnet is daar, maar hy bied niks meer oorspronkliks en innoverend soos byvoorbeeld Ted Berrigan se The Sonnets nie, iets wat ‘n leser verwag as ‘n digter spesialiseer op ‘n digterlike vorm. Dikwels verloop die gedig na die einde toe – ek vind baie slotkoeplette swak, selfs al is die gedigliggaam goed, byvoorbeeld in ‘Die Heilige Lasarus van die Vierde Dag’, ‘Die Heilige Evangelis en Apostel Johannes die Teoloog’, ‘Die Heilige Dawid van Thessalonika’,’Die Heilige Elisabet, die Nuwe Martelaar’, en verskeie ander. ‘n Uitstekende gedig, soos ‘Die Heilige Eufrosynos die Kok’ word ten slotte deur die swak paarrymende koeplet in die wiele gery. Hierdie gedig stal die digter se vermoë tot metaforisering, beeldvorming en sy hantering van rym goed uit:

Nie vlug van gees, maar eenvoudig soos prei,

kom Eufrosynos tereg, ná seisoene van swerf,

in ‘n kloosterkombuis waar hy skil, opkap en kerf,

waar sy hart begin gloei soos sitroen en gedy.

Vlek hy ‘n vis, sing hy oor die patroon van ‘n graat:

“Eer aan U, o God, U het als met wysheid gemaak.”

Oor elke kleur sing hy, oor elke fatsoen en smaak,

die rooi en rye pitte van die waatlemoen en granaat.

 

Gestroop soos ‘n ui aanvaar hy die spot wat sny

deur die skil, dog in ‘n droom oor die tuin van geluk

sien die ab hoe die kok ‘n tak met die appels pluk,

wat hy by die klokkegeluid vind in die vou van sy py.

 

As siekes daaraan byt en gesond soos na ‘n heilige kyk,

daag by Eufrosynos die besef: Dis weer tyd om te wyk.

 

Alhoewel daar in sommige gedigte soms ‘n geyktheid insluip, en party ryme ruik na dwang of verveling, is daar genoeglike vondste en “kom woorde, glip soos oor ‘n leidam se lip / in ‘n verlossende vloed van homilie en gedig”. Bepaald is die digter nie in alle gevalle “‘n meester van die metafoor… / ‘n vaardige ambagsman van die onopgesmukte similee” nie, is daar bepaald  “deur die murg van genade, nog ingebed in die been” (p. 14) ‘n rasegte digterlike ambagtelikheid te bespeur.

Soms voel die leser die digter kon meer van gegewens gemaak het (p. 49), is ‘n uitgebreide vergelyking nét te dik vir ‘n daalder (p. 29), word die digter verlei deur ‘n té bewustelike alliterasie (p. 43), die uitdaginglose opgestapeling pla soms (“haar Heiland, haar Here en Herder, p. 51), ook die vertrekte toutologieë (bv.”warm trane geween”, p. 84) en ander poëtiese ondiere in versvoege. Die begin- en slotgedig van die bundel is vir my gevoel albei maar effentjies en hopeloos te lig in die py – in so ‘n bundeleenselwigheid behoort bundelkomposisie ‘n belangriker rol te speel. (Veral as daar spesifiek 66 gedigte is, en ‘n mens wil neig om dit te lees as heenwysing na die 66 boeke van die Bybel. Maar dis duidelik nié so gekanoniseer nie, al sou ek dit wou hê, veral om ‘n beter Génesis en Openbaring te verkry.)

In die lig van die religieuse tradisie in die Afrikaanse poësie maak Van der Riet ‘n belangrike, eiesoortige bydrae. Alhoewel daar verskeie digters is wat oor heiliges geskryf het, is dit die mees doelgerigte tematiese toevoeging tot ons literatuurskat nóg. Tog is dit glad nie te vergelyk met die beste van Sheila Cussons se soortgelyke gedigte oor heiliges nie; ook kom dit nie naby aan die ekstatiese hoogtepunt van byvoorbeeld D.J. Opperman se omdigting van Het Heilige Leven van Sinte Kerstine tot ‘Kroniek van Kristien’ nie. Maar dit is goue strate beter as die meeste debuutbundels van ons galery predikantedigters. ‘n Vers soos ‘Die Heilige Maagd Maria, die Moeder van God’ toon Van der Riet se vermoë om ‘n hele stuk evangelie in die klein bestek van die gedig te kan integreer en die kernaspekte van religieuse poësie,verlossing en vereenselwiging, poëties beslag te kan gee. Dit sê veel. Om dit met oorbekende gegewe nuut en aangrypend te kan doen, wys onteenseglik sy digterlike denke.

Die genoeglikheid wat hierdie debuutdigbundel bied, oorskadu by verre sy mankemente.Dit is ‘n geloofbare getuienis van Handelinge 26:13: “Die lig in Hom is sterker as die son.”

 

© Tom Gouws

 

 

Onderhoud: Tom Gouws (Stigmata)

Thursday, March 15th, 2012

Tom Gouws

 

Weefsel van wond en wonder

 

Tom Gouws gesels met Louis Esterhuizen oor sy bundel Stigmata.

*

Tom, van harte geluk met ‘n pronkbundel; persoonlik is ek van mening dat Stigmata as ‘n hoogtepunt in jou reeds indrukwekkende oeuvre gereken gaan word. Die een aspek wat die leser van jou bundels telkens tref, is die afgerondheid daarvan danksy jou opvallende aandag aan detail. So gebruik jy byvoorbeeld Simon Armitage se uitspraak “Maybe that’s how poets think of birds: as poems” as motto by Afdeling II, “die halwe sekerheid van voëls“. Is dit hierdie stelling wat die veelseggende omslag – tesame met die talle ars poetica-gedigte – vir jou aktualiseer? Anders gestel: versinnebeeld die dooie voël met skuifspeld vir jou die gedig as dooie artefak?

Dankie, Louis – komende van jou is dit ‘n groot kompliment.

Ja, ek is besonder baie op detail ingestel – ek probeer gestileerd met fynsteek weef. In daardie noulettende skryfproses kom die bloedskendige verwantskap tussen alle tekste as ‘t ware soos onsigbare elektriese velde vanself na vore, en interfereer, veral in die worp van ‘n bundel, en bewustelik en/of onbewustelik buit die digter dit dan uit.

Die voorblad is met baie sorg gekies. Benewens dat voëls een van die belangrike temas van die bundel is, word dit ook deurgaans gemetaforiseer. In ‘n sekere opsig is die dooie voëltjie op die voorbeeld dus – soos jy tereg opmerk – ‘n versinnebeelding van die artefakt. Alle tekste bestaan eers as ‘n leser dit laat realiseer, of dan: laat vlieg. ‘n Goeie gedig vlieg. As jy op die hermeneutiese operasietafel die lewe daarvan probeer dissekteer, sterf dit dikwels. Maar dit beteken nie altyd die detailmeganika wat  lewe moontlik maak, is onbenullig of onbelangrik nie.

Die skuifspeld is ‘n baie belangrike simbool dwarsdeur die digbundel, onder andere as ‘n simbool om los dinge byeen te bring en betekenis as ‘t ware bymekaar te hou. Hier veroorsaak dit ironies genoeg terselfdertyd ook die dood van die voëltjie, maar binne ‘n teksmaakproses word dit “aangeheg” tot die nuwe lewe van die groter gesprek of teks. In die voorlaaste gedig van die bundel, ‘val’, wat handel oor ‘n skuifspeld wat val, word die ganse kosmiese kataklisme wat die “skaamspleet van die skuifspeld” meegebring het, verbeeld, tot by sy oorsprong in die tuin van Eden. In die lig van die voetnota by hierdie gedig word die skuifspeld een van die basiese taksonomiese objekte van evolusie, wat ek probeer verreken in my persoonlike worstelstryd tussen geloof en wetenskap. Só word Darwin, byvoorbeeld, ‘aangeheg’ aan Jesus, en uit die ongemaklike jukstaposisie ontglip die gedig. Skryf word toenemend vir my ‘n kwessie om te probeer verstaan wat ek dink – how can I know what I think before I see what I say?

My durende behoefte om my ars poetica te probeer ver(ant)woord, is die sekerste teken dat dit deurentyd onder my hand verander. Ek kan dit nie vaspen nie, en die metamorfe daarvan dwing my om dit telkens opnuut te probeer vasvang. Die obsessie met ars poetica dui vir my op die onvermoë om die vlugtige kuns van die digkuns te kan beheer.          

Weereens die kwessie van motto’s: Een van die motto’s waarmee Stigmata ingelei word, neem jy uit ‘n vorige bundel van jou: “maar ék weet my vingers moet sy wonde vind” (uit die gedig “aanraaklied van thomas” in Syspoor, 2002).  Was daar vir jou ‘n bewustelike terugskryf en gepaardgaande herkontekstualisering van vorige skryfsels met dié nuwe publikasie? Hoe sou jy Stigmata binne jou oeuvre posisioneer?

Ek skryf heeltyd teen ‘n tradisie in – daarom haal ek Hendrik Marsman aan wat dit so raak geformuleer het: “wie schrijft, schriv’ in den geest van deze zee / of schrijve niet”. In daardie see van literêre tradisie is ook my vorige digbundels, my lewe, my skryfsels, en so meer. Eintlik is ek besig met een groot digbundel, of soos T.S. Eliot gesê het: “In my beginning is my end, / In my end is my beginning.” So is derhalwe ook die kiemsel van ‘n volgende bundel reeds as saadgedagtes in ‘n vorige bundel aanwesig. Ek het byvoorbeeld gedigte uit Stigmata gehaal wat beter pas by die volgende bundel waaraan ek tans werk. Die een bundel stort vir die volgende sy boodskap uit. Ek glo dat al die bundels wat ek moet skryf, is reeds binne my, soos ongebore kinders. Psalm 147:13 sê mooi hiervan: “Hy het jou kinders binne-in jou geseën.”

In my oeuvre is Stigmata ‘n baie bewustelike verruiming van tematiek en tegniek. ‘n Mens kan dit seer seker ook lees as getuienis van my uitdeinende geestelike belewenis. Ek was met die bundel baie bewus van die Skrifgedeelte in Fil. 3:10 wat praat van “die gemeenskap aan sy lyde terwyl ek aan sy dood gelykvormig word”.

Ten spyte van die titel se religieuse lading, was ek verras deur die feit dat hierdie bundel na alle waarskynlikheid die bundel is waarin jy die grootste verskeidenheid ten opsigte van tema én verstegniek toon. Deurgaans fokus jy byvoorbeeld op bepaalde figure (gelowiges sowel as óngelowiges) wat aan hul eie lyf die “weefsel van wond en wonder” ervaar (het) soos jy dit stel in die gedig “ars poetica” (p.10). Was dit ‘n vaste voorneme van jou om die religieuse temas op hierdie indirekte, bykans terloopse manier te hanteer?

Ek dink dit was Miroslav Holub wat gesê het: Álles is poësie – dit is die  sterkste argument téén poësie. Omdat ek glo dat alles uit Jesus Christus geskape is, en dat alles in Hom standhou, is alles onherroepelik aan Hom verbind. Derhalwe sal ek dit geen bewustelike religieuse tema noem nie, en dit is vir my gaaf as jy sê dit kom terloops ter sprake – dan het die gedigte nie ‘n vooropgestelde missionêre doel nie, maar is dit uitspeelsels van my verwondering met Hom en hoe Hy Homself in alles verhul.

Interessant genoeg bring jy die kwessie van stigmata ook in verband met die skryfproses, soos jy dit stel in die gedig “verbeeldig” (p.9): “uit my droë hande, sy en voete klad stigmata op geykte perkamente.” Kan jy dalk uitbrei op hierdie treffende siening as ars poetica?

Die woordjie ‘teks’, sal jy weet, kom uit die Latyn, ‘texere’, om te weef, en het uiteraard ‘n nou verbintenis met die menslike liggaam wat ook geweef is (onthou Dawid se  mooi formulering daarvan in Ps. 139:13), en ook ‘n teks is. Wyer gesien as bloot die Christologiese siening van my ars poëtika is dit dus so dat enige teks voed op die binnebloed van ander tekste.

Die hele herrie ‘n paar jaar geldede rondom Melanie Grobler se sogenaamde plagiaat van ‘n Anne Michaels-gedig het aanleiding gegee tot die herskryf van albei gedigte, in ‘n poging om die onderbewustelike teksproduksie van bewustelik skryf te verreken. Is die wonde wat op my tekslyf uitslaan my eie of perdalks dié van iemand anders? Hierdie insypeling van ander tekste in my eie tekste is so belangrik dat ek hierdie gedig as credogedig vooropgestel het. Alle gedigte, glo ek, is ten diepste net ‘n “verleë vertaling”. Daarom was ek eweneens met verrukking gevul dat ‘n prosaswaan van Marlene van Niekerk weggevlieg het na my poësiebundel toe.

Die struktuur van die bundel vind ek uiters sinvol. Vertel ons watter ordeningsprinsipe jy gebruik het met die saamstel van die afdelings … Ook ten opsigte van die ‘raamverse’ waarmee die bundel open en sluit.

My agtergrond in Wiskunde en Letterkunde was baie sterk ingestem op komposisie en tektoniek, rye en reekse, herhaling met variasie, en dit het uiteraard neerslag gevind in my ordeningsprosesse. Daar is verskeie onderliggende struktureringsbeginsels in al my versamelings tekste, waarvan die bundelrubrisering natuurlik die ooglopendste is.

In Stigmata is die drieledigheidsbeginsel gebruik vir die bundelindeling – ek speel op my ramkiekie met net drie snare. Daar is veel verhul ten opsigte van die ontvouende dinamika van drie-eenhede, iets wat byvoorbeeld ‘n baie groot rol speel in my eie verstaan van die mens (liggaam, siel, gees); God wat Éen is, maar Drie; die komposisie van die tabernakel, die tempel, die drie hooffeeste van Israel, en so meer. Die gedigte waarvan die strofes hoofsaaklik tersienes is, het byvoorbeeld ‘n eiesoortige samehang en segging. Hierby sluit die triolet en die haikoe aan.

‘n Goeie skildery is sy raam, en daarom werk ek altyd amper met raamgedigte waarbinne ek die gespreksvoorwaardes van die bundel karteer. Dit spel die vooropgestelde reliëf van die bundel uit, en skep die konteks waarbinne hierdie spesifieke raam ‘n bepaalde bundelsegging wil fasiliteer. En natuurlik is die eerste sooie en die sluitstene van ‘n bundel in die tradisie van Max Havelaar ook stemvurke waarop die instrumente van die bundel hulself moet instem.   

Tom, jy het die vermoë om ‘n besonder treffende satiriese vers te skryf; iets wat ‘n hoogtepunt bereik in die reeds genoemde afdeling “die halwe sekerheid van voëls“. Kan jy dalk vir ons ‘n aanduiding gee van hoe jy voel oor die hedendaagse rol van die satirikus in ons digkuns?

Ek het nog nooit aan myself gedink as ‘n satirikus nie, dis vir my nuut dat jy dit sê. Maar ja, by nadenke sou ‘n mens van die gedigte dalk satiries in toonaard en houding kon tipeer, maar dit was geensins ‘n bewustelike posisie wat ek ingeneem het nie. Deel van die digter se funksie in die samelewing, dink ek, is om ‘n profetiese stem te wees, wat ook ‘n noodwendige verantwoordelikheid het om die valshede van die tyd voorop te stel en met ‘n angel daarop kommentaar te lewer, wat dit dan seker satiries maak, ja.

Verbandhoudend tot bogenoemde wil ek sommer ‘n dubbeldoor in jou eierpan breek: Is die klassieke versvorm(e) vir jou van pertinente belang ten opsig van satiriese digkuns en – watter emosionele stuwing inspireer jou by uitstek tot satire: woede of ‘n gevoel van onmag? Ontnugtering, dalk?

Het ook nog nie so daaraan gedink nie. Satire het nog nooit vir my klassieke versvorm dikteer nie, nee, alhoewel ek seker is dat dit moontlik is/kan wees.

Nie een van die genoemde emosies speel noodwendig ‘n dwingende rol in my poësie nie. Ek vermoed ek betree hierdie terrein om moeilike, swaar sake ligter te maak. Ek glo nogal wat Milan Kundera gesê het – “Angels can fly because they take themselves up lightly.”

‘n Wonderlike spel regdeur die bundel is die wyse waarop jy nie net ‘n intertekstuele spel met ander digters speel nie, maar ook hul onderskeie style naboots sonder om jou eie stem prys te gee. So is daar byvoorbeeld onder andere die spel met T.T. Cloete in “marlilyn monroe foto @home in asfaltgrou” (p.13), Elisabeth Eybers in “die elisabeth eybers-boekklub” (p.25) en Boerneef in die manjifieke “voëlkykkerk-glossolalie” (p.46). Moet hierdie doelbewuste naskryf’ as huldeblyk gesien word, of deel van die satiriese spel wat jy speel?

Ek het te veel respek vir die genoemde digters om hul te satiriseer, dus is dit glad nie my intensie nie, nee. Die voëltjie, die lawaaimaker, (waarna die Boerneef-gedig verwys), boots allerhande klanke van ander voëls na. Dis vir my ‘n oefening in kundigheid om soos die lawaaimaker ander bekende stemme na te maak, soos die digter Thom Gunn dit netjies verwoord: “To sing … / A repertoire of songs that it has heard – From other birds … / Which it has recombined / And made its own”. In hierdie gedig is dit dan veelseggend dat die voëlkykkenners hom uiteindelik nie aan sy sangtalent herken nie, maar aan sy “dun rietjies jorts” J

Jy is een van die digters in ons digkuns wat by uitstek van intertekstualiteit (en ook ander postmoderne tegnieke) gebruik maak. So dikwels volstaan resensente egter bloot met die uitwys van intertekstualiteit sonder om te vra wáárom die digter die noodsaak van interteks by ‘n bepaalde gegewe aktiveer. Waarom volhard jý byvoorbeeld hiermee? (By wyse van illustrasie kan jy jou antwoord dalk op die gedig “boetman is die voëlhok in” op p.15 van toepassing maak; veral die slotreëls se inspeel op Erns van Heerden se “Na die front” vind ek aangrypend in dié vers …)

Die woord ‘intertekstualiteit’ is so ‘n oorbruikte, misbruikte en gelapte begrip, en ek hou nie daarvan as mense my poësie daarmee karakteriseer nie. Van my debuutbundel diaspora af het ek dit duidelik gemaak dat ek bewustelik in die tradisie van die Joodse midrash skryf, ‘n tradisie waarbinne tekste uit die (literêre en ander) tradisies opgeneem word, gekommentarieër, gemodifiseer, uitgebou, verruim word. Taal en skryf is in wese ‘n voortdurende intertekstuele spel, en om te “volhard” hierin is om seer deel te wees van die enorme literêre tradisie waarvan jy nooit as te nimmer kan ontkom nie.

Ek stem saam met jou dat intertekstualiteit dikwels niks meer is nie as literatore wat verwysings naspeur, en dikwels op ‘n lame ass-manier, net om te wys hulle ken ander tekste wat perdalks in die verwysingskader val. Maar baie min is in staat om te wys hoe die teksproduksie daardeur gestalte kry. 

Met die skryf van die gedig waaroor jy gevra het, was die verwysing na Ernst van Heerden se bekende ‘Na die front‘ ‘n gepaste slot. Ons weet die hele Boetman-debakel het gehandel oor Louw se woedende reaksie op die patroniserende wyse waarop die slippedraers van kerk en politiek ‘n generasie mislei het om na die front te gaan (en uiteraard is die inspeling: om ‘n front voor te hou). In ‘n tipe gedagtestroom word verskeie van die soomtekste wat ‘n rol gespeel het in Louw se psigiese worsteling in die gedig opgeneem, waarvan Willem de Klerk se Afrikaners: Kroes, Kras, Kordaat en Antjie Krog se Begging to be Black en Sakkie Spangenberg se Jesus van Nasaret miskien die belangrikstes is. (Die ontgogeling wat die laaste boek meegebring het, het, volgens Chris se vrou, hom totaal wanhopig gemaak. My toevallige lees van Spangenberg se 2000-rubriekreaksie op Chris Louw, veral die openingsin, het my die gedig laat skryf: “Die Chris Louw-briefwisseling sedert verlede maand het my onwillekeurig laat dink aan Murray Janson se boekie Die kerk en die ideologie: toe ‘n volk so byna deur ‘n teologie vernietig is (1967).”) Dit speel uiteraard ook in op Louw se Boetman en die swanesang van die verligtes, waar “verligtes” ook die liberale teoloë van ons tyd kan insluit.

Hierbenewens is verskeie diskoerse ingeweef as deel van die sosiale kragte en eietydse geskiedenisse wat die selfmoord van ‘n prominente Suid-Afrikaner genoop het, so wydlopig in register dat dit strek van Zuma se Umshini wami  tot by ‘n FAK-volksliedjie en dit eindig by die 1994-lied ‘Hurt’ van Nine Inch Nails op hul album The Downward Spiral. Intertekstualiteit? Nee. Hoogstens miskien tussenteksgeweef as jy durf opkom vir asem.

Interessant genoeg was die kiemsel van die gedig die “spiraal” van die rock-cdtitel gejukstaponeer met ‘n beeld uit een van Antjie Krog se ou gedigte ‘naweekpas’ uit Beminde Antarktika: “sy geweer soos ‘n varkblom in sy arms”. Die afwaartse spiraal van die varkblom het die vorm en diksie van my gedig gedikteer, maar self is die “verwysings” nie eens naastenby in die teks vervat nie.

Nog ‘n besonderse aspek van jou digkuns is die volgehou gebruik van klassieke versvorme, soos byvoorbeeld die villanelle, rondeel, en nog vele ander. Jy vul hierdie bykans ‘ouwêreldse kruike’ deurgaans met kontemporêre gegewe; sowel ten opsigte van tema en diksie. Hierdeur verkry jou gedigte ‘n inherente spanning wat myns insiens uniek is aan jou digkuns. Kan jy dalk vir ons ‘n kykie op hierdie werkswyse van jou gee deur voorafgaande stelling toe te pas op die gedig “ystervoël oor longonot“?

Ek besluit nie vooraf op ‘n vorm vir ‘n gedig nie. Hoogstens is daar wat die Nederlandse digter JH Leopold genoem het ‘n “sound-view”. Soos ‘n komponis sy verbeelde note hoor, hoor ek die klank van die gedig van ver af aankom, bykans soos ‘n swerm bye. ‘n Mens kan die gedig as ‘t ware sien. En dan is die vorm maklik. Natuurlik, omdat ‘n mens allerlei vaste literêre vorme ken, is van hulle makliker herkenbaar! Indien dit ‘n klassieke vorm is, sal dit uiteraard die inhoud van die gedig kompleteer. Om ‘n bepaalde inhoud in ‘n borstrok van vorm te probeer inperk, sal die gedig doodmaak.

En ag, nee, ek kan glad nie onthou wat die vorm van ‘ystervoël oor longonot’ is nie – ek het lankal al vergeet dat en hoe ek die gedig geskryf het!

Vervolgens, ‘n vraag oor die kwessie van empatie wat so kenmerkend is van bykans al die gedigte in die slotafdeling … Is digkuns, volgens jou, hoegenaamd moontlik sonder empatie; hetsy by die digter óf die leser?

J.K. Rowling het êrens in ‘n lesing hierdie profound woorde gesê: “”Imagination is not only the uniquely human capacity to envision that which is not – and therefore the fount of all invention and innovation – in its’ arguably most tranformative and revelatory capacity it is the power that enables us to empathize with humans whose experiences we have never shared.” En dit geld vir menswees, en uiteraard vir lesers én veral digters.

Ten slotte, ietsie oor jou werkswyse, Tom: Is jy iemand wat konstant skryf, of werk jy sporadies soos die inspirasie jou beetpak; skryf jy snags, of soggens? Skryf jy in stilte, of luister jy na musiek terwyl jy skryf?

Ek het baie min tyd vir skryf, daarom moet dit ‘n bewustelike poging wees om enigsins iets op papier vas te maak. Die skryfaksie is inspirasie genoeg. Ek het baie min die luukse van stilte. Midde-in die lewe gebeur gedigte. When the poem is ready, the poet arises.

Baie dankie vir hierdie geleentheid om oor ‘n knap bundel te gesels, Tom. Sal jy asseblief so vriendelik wees om een van jou persoonlike gunstelinge uit Stigmata hieronder as leestoegif te kopieer?

 

die geheue van water

inge lotz

to transform a cold body . . . into a text, a document whose author

would be revealed through a close and careful reading

– Anthony Altbekker: Fruit of a Poisoned Tree, p. 245

 

so water has the ability to copy and memorize information

– Masaru Emoto: The Hidden Messages in Water, p. xviii

 

die mens is ‘n beduidenis van 70% water

ingeprente reservoir van tydlose indrukke

alles bly bewaar in die halfgejelde oseaan van lyf

elke vingermerk en vuisronding op die vel

bly in die herhalende uitkringherinnering behoue

 

‘n enkele glas met gekondenseerde druppels

aan die buitekant om die vetvat van ‘n hand

word in dié strafsaak die fokus van getuienis

selfs belangriker as die bloederige smeerspoor

van ‘n woedende skerpioen in die badkamer

 

sy het ‘n hart gehad soos jesus berig die burger

dié slim konserwatiewe diepgelowige meisiekind

die reuse-rorschach-bloedvlek op die handdoek

se wit gewete onthou min van die kaal metaalhamer

wat soos ongevlekte stainless steel kil bl´y swyg

 

die ongebuigde staaltralies voor die toe vensters

die veelgevatte leë plastiekkassie van ‘n dvd

die kontoerspore van vingerheuwels nes ufo’s

wat vlugtig geland het die sandsool van ‘n tekkie

die slierte hare die onnaspeurbare semen op die sofa

 

die huidmondwondjies oor die hele lyf wat stil gil

die ingedoke skedel met ‘n masker van gestolde bloed

taai geel sug kors in die brein se afgryslike grysstof

die sagte welwing van die oorskulp hang halfmas

‘n netjiese lem tussen twee ribbes in die waterige sy

 

die moulose geel katoenfrok die slaapbroek van satyn

die versadigde skootkombersie van diggeweefde angorawol

die voetsole na mekaar gekeer vlinders wat sag paar

die moeë hand wat vergeefs die laaste houe keer

stillewe van ‘n doodgemoerde dier

 

*

snags in my digdossier word jy ‘n ligtende brug

‘n gevaarlik hoë gang bo grondelose verwildering

oor die swart stil water van my desperate geheue

jou hare vir my vingers ‘n bose strik wat nie wyk

jou asem jou asem ‘n snik

 

die digteroog kiek onseremonieel die misdaadtoneel

hy probeer met moeë hand vergeefs die laaste houe weer

onthou presies wat enkele gekondenseerde druppels onthou

die sponsbeen splyt en uit my skedelkruim vloei jy

soos teks soos weeïge wywater

 

© Tom Gouws (Uit: Stigmata, Human & Rousseau)

 

Tom Gouws is ‘n wiskundige, letterkundige, onderwysspesialis, skrywer, bekroonde dramaturg (Nag van die lang messe) en digter (Diaspora, Troglodiet, Syspoor en Ligloop). In 2011 ontvang Gouws dan ook met Ligloop die ATKV-veertjie vir Poësie. Hy doseer aan die Universiteit van Potchefstroom, ook dié se Vaaldriehoekkampus, die Universiteit van Pretoria, die Universiteit van Noord-Wes (as waarnemende visekanselier en rektor) en die Graduate Academy of Southern Africa (as kanselier). Hy is tans aan die stuur van ElijahAfrica, ‘n internasionele bedieningsnetwerk.

 

Tom Gouws – vertaling in Engels

Monday, December 12th, 2011

Tom Gouws – vertaal deur/translated by Tony & Gisela Ullyatt

 

Tom Gouws

Tom Gouws

 Tom Gouws is a mathematician, literary critic, education specialist, writer, prize-winning playwright (Nag van die lang messe) and poet (Diaspora, Troglodiet, Syspoor and Ligloop). He teaches at the University of North-West’s Potchefstroom and Vaal Triangle campuses and the University of Pretoria. He has served as the acting Vice-Chancellor and Rector of the University of the North-West and as Chancellor of the Graduate Academy of Southern Africa. Currently, he heads ElijahAfrica, an international ministry network. He is married to Retha and they have six children. They live on a small farm outside Pretoria.

 

 

martinus versfeld

 

   identify yourself with your bean soup and you will see God

 

on the open flames of delight

your simmering pots still

murmur. the bacon and shallots

drawn to each other fragrantly, together

 

diced and singing a soft intimate song of braise.

the soaked ladybird beans

shake off their softening husks

and give themselves over unabashed

 

to the mystical inner fire.

parsnip and celery speak scandalously

in foreign tongues. potatoes break up blissfully

amid the crown of bay leaves.

 

for no more than a trifle, that is to say for nothing,

you receive the recipe to relish God.

 

(From: Syspoor. Human & Rousseau (2002)

(Tr. by Tony & Gisela Ullyatt)

 

dearly beloved, I send you an electronic dove

                     bb

 

dearly beloved, I send you an electronic dove.

 

through the membrane of my thick skull

a tiny message pecks timidly.

from the soft-shelled egg I pull blood-soaked inner feathers

and a broken ring, relics of loss.

I shift memory’s page-turning button,

then find imagination’s quill

stored well away in a cache memory.

 

I let my fingers swoop over the keyboard,

stroking the keys of the computer lovingly

until it pulses just like a murmuring heart.

then words tumble a racing dove on the screen,

flapping frantically until he breaks through the bulwark’s jam,

fragmenting in the veiled screens of virtual reality –

cyber navigator without a domain address.

 

no hacker dares shoot a bird from my avatar.

 

look, my bird swoops on electronic winds;

he roams unswervingly on the world wide web –

millions upon millions of birds with new texts.

the twitter of the other winged ones is no bother;

where he flies, the force-field contours of light sing:

you must know of my love

like wings we cannot fly with.

 

in the firewall of your black box

– somewhere at the cyber café of lost courage –

you capture my words in a snare.

 

(From: Ligloop. Human & Rousseau (2010)

(Tr. by Tony & Gisela Ullyatt)

 

 

treading lightly

 

a patriot of God is schooled selectively

in the kabbalistic secrecy of treading lightly.

you are versed in every sign and symbol,

see how everything merges cosmically in the Fish.

 

 

the ones summoned earlier had to wander the deserts,

but like enoch we learn how to walk between stars.

on the trapeze of faith the sole of your foot

prepares the overgrown path of redemption.

 

inexplicably you are freed from gravity,

even though you drag yourself across weary kalahari sand.

despite earth’s demands, you zig-zag about

in God’s innermost depths.

 

how then will people’s jibes or scorn

inhibit me from losing myself in God?

 

(From: Ligloop. Human & Rousseau (2010)

(Tr. by Tony & Gisela Ullyatt)

Translators:

Tony Ullyatt was born in Nottingham, and educated in India, Sudan, and Kenya before coming to do an undergraduate degree in English and French in Durban, South Africa. After finishing a Master’s degree in English at the University of Auckland, he wrote a PhD on American poetry at Unisa. He has further Master’s degrees in Psychology, Myth Studies, and Applied Language Studies. He also has a PhD in Myth Studies. He has won prizes for his radio drama and poetry as well as the FNB/Vita Award for Translation. He is currently a Research Fellow at the University of the North-West’s Potchefstroom campus.

Gisela Ullyatt was born in Bloemfontein, where she studied at the University of the Free State. After completing an Honours degree and a Master’s degree in German, she finished a Master’s degree in English (Applied Language Studies) as well as a Certificate in Teaching English as a Foreign Language. Her poetry has appeared in journals both locally and internationally, and she is a prize-winning short-story writer. Through the University of the North-West, she is currently working on a PhD which undertakes a Buddhist reading of Mary Oliver’s poetry.

Tom Gouws wen ATKV-veertjie vir Poësie

Saturday, September 10th, 2011

 

Die ATKV se tweede Woordveertjie vir Poësie word vanjaar toegeken aan die digter Tom Gouws vir sy digbundel Ligloop. Verlede jaar se wenner was Gilbert Gibson.

Dié prestige geleentheid vir die ontvangers van Woordveertjies in 2011 het by Nooitgedacht op 9 September, net buite Stellenbosch, plaasgevind.

  Veels geluk, Tom!

 

Tom Gouws en gade by die toekennings-aand. Foto: Book SA

Tom Gouws en gade by die toekennings-aand. Foto: Book SA

Omslag

Omslag

“Met hierdie vierde bundel van hom in 20 jaar versterk Tom Gouws sy aansien as Afrikaanse digter van die Christelike, selfs Christelik-mistieke lewens- en werklikheidservaring. Dié belewing is sterk intellektueel getint, en literêr bewus – en herinner vandaar in bepaalde opsigte, soos al deur heelparty kritici uitgewys is, aan dié van ‘n T.T. Cloete in Afrikaans. ”  Lees verder aan Bernard Odendaal se resensie oor Ligloop op hierdie webblad. Daar is ook ‘n interessante onderhoud wat met Tom Gouws gevoer is.

 

 

 

advent

 

“She said to me: ‘What an instrument your body!

            Single and perfectly distinct from everything else!

            What a tool in the hands of the Lord!

Only God could have brought it to its shape!”

            -D.H. Lawrence

 

2 Kor. 4:16

 

sy kyk stip na die troufoto teen die muur,

dan stip na hom waar hy stol as naakfiguur,

die los buiteflappe van sy vleestent weggeskuif.

“my bruidegom het nou ‘n middeljarige se lyf,”

sê sy hartseer bruid gedemp. met dowwe oë kyk

hy onwillekeurig na die spieël wat vaagweg lyk

soos hy, skaamherken die indertydse bruidegom,

maar veel, véél is anders nou aan hom:

die eens welige swart boskaas is nou asgrys yl;

die tande afgevyl deur tyd; die lyf wat soepel geil

en passievol kon buig, is seer en stadig, ‘n ou kolos

met wit deeg aan die flanke; uit ‘n woeste klos

snorbaard loer ‘n moeë leeu se droë snoet;

vel verlep tot ou skil, mangogeel-en-swart gesproet.

 

sy kyk stip na die bruidegom se gerinneweerde tent.

met dieper oë probeer sy sin sien in dié patent

van weerloosheid. diep binne eien sy dit wat latent

gloei, ‘n sagte lig wat dié ou lap sonder fondamente

openbaar: ‘n staning vol goud en edelsteen, talente

silwer, spesery … die lyf word ‘n sakrament

– beleë wyn en uitgespaarde brood – ‘n testament

sonder sediment. sy kyk stip na dié spotprent

van die Bruidegom en hoe óngesiens Hy Hom inent.

 

© Tom Gouws (Uit: Ligloop, 2010: Human & Rousseau)

 

 

 

Onderhoud met Melt Myburgh oor die komende Woordfees

Tuesday, February 1st, 2011

Elwe & Selwe – En kuier kán die spulletjie!

Louis Esterhuizen gesels met Melt Myburgh, Woordfees se Woordkunsprojekbestuurder

Melt Myburgh

Melt Myburgh

Melt Myburgh woon op Stellenbosch en werk by Woordfees as Woordkunsprojekbestuurder. Hy het langs die Oranjerivier op Karos naby Upington grootgeword.

Nadat hy in 1992 ‘n M.A.-graad in Afrikaans en Nederlands aan die Universiteit van Stellenbosch verwerf het, was hy vir 15 jaar lank onderwyser in Afrikaans en Engels in skole regoor die land.

Van sy gedigte is in Nuwe Stemme 2 opgeneem. Hy skryf gereeld vir Rapport se boekeblad.

 

Sy debuurbundel, Oewerbestaan, het verlede jaar by Protea Boekhuis verskyn.

 

Melt, ten eerste veels geluk met ʼn uiters indrukwekkende program. Met die eerste deurkyk wil dit voorkom asof dié program meer omvangryk is en selfs nog meer verskeidenheid bied as wat dit in die verlede was. Is dit so?

Baie dankie, Louis. Die program is inderdaad omvangryker as verlede jaar omdat soveel nuwe uitgewers en belangegroepe met aanbiedings aangesluit het by die Woordfees. Om eerlik te wees, ons wou ʼn kleiner formaat aan feesgangers bied, maar die energie wat die Woordfees oor die afgelope paar jaar laat versnel het, is duidelik nog nie uitgewoed nie.

Hierdie is reeds die tweede Woordfees-program waarby jy betrokke is as Woordkunsprojekbestuurder. In welke mate voldoen vanjaar se fees aan die persoonlike doelwitte wat jy daarvoor in die vooruitsig gestel het?

Woordwerkers: Dorothea van Zyl & Melt Myburgh

Woordwerkers: Dorothea van Zyl & Melt Myburgh

My persoonlike doelwitte stem ooreen met die Woordfees sʼn; juis daarom bly my werk my passie. Ons streef daarna om ʼn platform vir woordkunstenaars te skep sodat die breë publiek kennis kan neem van hul werk en dit geniet. Vir my is dit belangrik dat skrywers en kunstenaars op ʼn fees soos hierdie geakkommodeer word met die respek wat hulle verdien. Daarom lê veral die profielaanbiedings, waar skrywers gehuldig word vir hul bydraes tot ons letterkunde, my na aan die hart.

Melt, ons fokus is uiteraard die teenwoordigheid van digkuns op die program. In dié opsig is daar die spesiale verering van TT Cloete wat vanjaar nie net 86 word nie, maar ons ook met ʼn magtige bundel, Onversadig, verras. Vertel ons ietsie meer oor dié spesifieke item wat op 9 Maart om 19:00 in die Sasol Kunsmuseum plaasvind?

TT Cloete

TT Cloete

Ons is baie gelukkig om vir TT Cloete in hierdie senior lewensjaar van hom vir die eerste keer by die Woordfees te ontvang. By die profielaanbieding lewer Joan Hambidge ʼn oorsig oor Cloete se bydrae tot die Afrikaanse letterkunde. Heilna du Plooy praat oor Cloete as mens. André Strijdom het pragtige toonsettings van Cloete se verse gemaak en die sopraan Elizabeth Frandsen sal hiervan sing by die geleentheid. En natuurlik lewer Cloete ʼn wederwoord.

Vir my was dit tot dusver ʼn inspirerende ervaring om met Cloete te skakel om alles gereël te kry.

Nog ʼn besonderse item is die gesprek wat die twee Marais’s, Danie en Loftus, tydens ʼn noenmaal op 8 Maart by De Vette Mossel gaan voer oor die indringende vraag “Hoe vry is die vrye vers?” Wat vermoed jy kan ons van dié gesprek te wagte wees?

Danie en Loftus het ingestem om vanjaar se LitNet-skryfskool, wat moontlik gemaak word deur Sanlam, aan te bied. Tussen die skryfskool-sessies word daar by De Vette Mossel oor middagete gesprek gevoer oor die onderwerp “Hoe vry is die vrye vers?” Ek vermoed dit gaan ʼn baie interessante gesprek wees. Die kwessie van die praatvers, waaroor daar gereeld hier op Versindaba rede gevoer word, sal sekerlik aangeroer word.

Hopelik stik voorstanders van tradisionele vormvaste konstruksies darem nie in die heerlike seekosgeregte wat De Vette Mossel voorsit nie.

Joke van Leewen

Joke van Leewen

ʼn Groot verrassing op die program vanjaar, is die teenwoordigheid van Antwerpen se voormalige stadsdigter, Joke van Leeuwen. Waarom het julle juis op haar besluit en hoe moeilik (of maklik) was die onderhandelinge om haar in te voer Stellenbosch toe vir dié geleentheid?

Die Woordfees is baie bevoorreg om ʼn vennootskap te hê met organisasies wat skrywers uit die Lae Lande sekondeer vir optrede tydens die fees in Stellenbosch. Danksy die ondersteuning van die Nederlandse Taalunie, bemiddel deur die Kaapse Forum, kan ons vir Joke, ʼn uitstekende voordragkunstenaar, akkommodeer in die volgende program-items: Poësie: vyf van die beste op 10 Maart om 19:00 in die Sasol Kunsmuseum, Soete Groete op 11 Maart om 19:00 in die Bilton Wynlandgoed en by die Neerlandistiekdag op 12 Maart vanaf 09:00 tot 14:00 in die Lettere-gebou se Lokaal 693. 

Dorothea van Zyl het al ʼn optrede van Joke in Nederland meegemaak, en was baie beïndruk met haar. Die korrespondensie tussen die Woordfeeskantoor en Joke was tot dusver joviaal: in terme van toeganklikheid en professionaliteit is sy ʼn engel.

Wat ons die afgelope tyd opval, is dat Nederlandse skrywers ons al hoe meer kontak en aandui dat hulle graag by die Woordfees sou wou optree.

Soos altyd bied die Woordfees ook heelwat vir die jonger, meer avontuurlustige poësieliefhebber. Watter items het julle juis met hierdie oogmerk by die program ingesluit?

Dit is altyd heerlik om debuutdigters by die Woordfees te akkommodeer. Vanjaar bring NB-Uitgewers vir Martina Klopper (Nadoodse ondersoek) en Andries Samuel (wanpraktyk). Hulle tree op 8 Maart om 18:00 in die Erfurthuis in gesprek met Joan Hambidge.

Oopmonddigters

Oopmond, onder leiding van Ronel Nel, is ook weer op die program. Dié gewilde aanbieding het verlede jaar sy Woordfeesdebuut gemaak. Ek dink die name wat deelnemende digters toe-eien, sê alles oor die gewildheid van dié tradisionele geveg tussen vers-makers: D.J. Stotterman (Andries Bezuidenhout), Breyten Lykverdag, (Niel van Deventer), Joe Moer! (Jo Prins), Ingrid Dronker (Ronel Nel) en NP van Lykskou (Danie Marais). Hulle is op 10 Maart te sien in die nuwe Dorpstraat Teater net buite Stellenbosch.

Die Adam Tas Studentevereniging sorg vir ʼn heerlike opskop by Aan de Braak Teater op 11 Maart om 20:15 met Drink, dig, kuier! Hulle maak spesifiek voorsiening vir studentedigters. En soos jy weet, Louis, is hier baie talent onder die Maties. En kuier kán die spulletjie!

En natuurlik is daar ook heelwat items vir die meer besadigdes onder ons; soos byvoorbeeld Skemerverse (13 Maart, Botaniese Tuin, 18:00) waarmee die fees tradisioneel afsluit. Watter soortgelyke items is daar om na uit te sien?

Gert Vlok Nel

Gert Vlok Nel

Skemerverse, wat vanjaar spog met digters soos Gert Vlok Nel, Ronel Nel, Andries Bezuidenhout, Robert Bolton, Johan Myburg, Jo Prins en Ronelda Kamfer, verkoop gewoonlik vroeg-vroeg uit.

Ek is baie opgewonde oor Engelse digters wat onder Leon de Kock se vlerk saamtrek. Hulle word ondersteun deur ProQuest, ʼn maatskappy wat digitale inligtingstelsels verskaf aan opvoedkundige instellings. Op 11 Maart om 17:00 lees Finuala Dowling, Sindiwe Magona, Ari Sitas, Marí Peté en Karin Schimke saam met Leon uit hul werk voor in die Boektent. Die Woordfees verwelkom digters en skrywers in tale waarmee Afrikaans ʼn historiese en geografiese verwantskap deel.

Een van die hoogtepunte op die poësieprogram is Poësie: vyf van die beste op 10 Maart in die Sasol Kunsmuseum. Hier word feesgangers getrakteer op verskuns uit die boonste rakke met T.T. Cloete, Petra Müller, Lina Spies, Danie Marais en Joke van Leeuwen.

Op die NB-program kan ons luister na Mari Grobler oor haar nuwe bundel, Toe dit nog vroeg was (8 Maart om 11:00) en Joan Hambidge oor Visums by verstek (10 Maart om 14:00). Tom Gouws en Marthinus Beukes voer op 12 Maart daar in jou en Marlise se Protea-boekwinkel die woord oor Gouws se Ligloop.

Liefhebbers van die klassieke vers-kuns kan op 12 Maart gaan luister na die US Departement Antieke Studie se aanbieding van ʼn dramatiese voorlesing uit die werk van die Romeinse liefdesdigter Catullus. Ek haat en ek het lief beloof om iets besonders te wees.

Ek is baie bly dat ons die bekendstelling van Adinda Vermaak en Pieter Strauss se Rymreise kan akkommodeer. Dié bloemlesing vir laerskoolleerders word deur Nasou Via Afrika bekend gestel tydens ʼn pragtige geleentheid in die US Kunsgalery op Vrydag 11 Maart om 19:00. Alida Bothma se illustrasies, wat in die bundel opgeneem is, word ook daar uitgestal.

Die ATKV se multimedia-tentoonstelling Skilder met woorde II, waarin gedigte met skilderye en ʼn klankbaan vermeng word, is ʼn ervaring wat nie misgeloop moet word nie. Sewe digters se werk is hierin opgeneem en die tentoonstelling is van 4 tot 13 Maart te sien in die Sasol Kunsmuseum.

Melt, persoonlik vind ek die items wat by die kategorie “Woordmusiek” aangetref word, besonder opwindend; veral omrede so baie van hierdie musiekitems in kombinasie met toonsettings van gedigte en/of voorlesing geskied. Watter van hierdie sou jy as moontlike hoogtepunte uitsonder?

Petra Müller

Petra Müller

Om iets uit te sonder is mos soos om ʼn oupa te dwing om tussen sy kleinkinders te kies. Ek dink egter Boegoe vannie liefde, Witlig en Vergesigte Vermeerder in Vers en Fuga is bo-aan my lysie. Die poësie van Hans du Plessis, Petra Müller en Tom Gouws word in dié pragproduksies omtower tot multimedia-ontploffings van woord, beeld en klank.

Ten slotte – ek vermoed dat daar met die saamstel van so ʼn omvattende program altyd items is wat vir watter rede ook al, nie geakkommodeer kan word nie. Items wat jy besonder graag sou wou betrek, maar helaas nie kon nie. Is ek verkeerd hierin of is daar inderdaad items buite rekening gelaat waaroor jy spyt is?

Ja, daar is items wat nie op die fees geakkommodeer kon word nie omdat daar eenvoudig nie plek op ʼn omvattende program is nie. Of soms is kunstenaars nie beskikbaar nie. Ek mis byvoorbeeld die ASV se bydraes vanjaar. Dit breek altyd mens se hart as iemand weggewys moet word. Maar daar is altyd ander geleenthede waar mens weer kan inhaal, soos met Versindaba later vanjaar.

Baie dankie vir hierdie gesprek, Melt. Mag vanjaar se fees vir jou nie net ʼn kroonfees wees nie, maar ook ʼn persoonlike vreugde.

Baie dankie, Louis; ek hoop woordliefhebbers geniet die fees net soveel soos verlede jaar. By wyse van toegif volg Zandra Bezuidenhout se feesgedig, “Elwe & Selwe” hieronder.

 

Elwe & Selwe

 

Op hierdie Woordfees gaan ons delwe

na die vele elwe en die selwe.

Deur woorde, kuns en die musiek

lig ons die sluiers oor geheime,

en reis ons met die oog en oor

langs al die wonderlike weë

wat die sinne en die hart bekoor.

 

Eintlik is ons almal elwe,

elkeen anders, elk uniek,

party met een, party met baie selwe.

Die Woordfees wil die pad plavei

vir jou en my om saam te dans

langs duisend kronkels van genot,

waar elf en self, vermom as kunstenaars,

kom goël en smokkel met die kop.

 

Elke asem, elke elf en self,

kan deelhê aan die spel van twintig-elf.

Die taal se pyl en boog, so word vertel,

is droom en fantasie se metgesel.

Maak dus jou koker vol;

kom jag die storie-bokkies sonder tal.

Ja, ‘n fees wat op die spoor van woorde loop

maak die poorte na ‘n sprokieswêreld oop!

 

(c) Zandra Bezuidenhout