Posts Tagged ‘Tom Lanoye’

Boekverkope in Vlaandere toon geringe daling

Wednesday, February 2nd, 2011
Tom Lanoye

Tom Lanoye

Volgens ‘n berig by De Papieren Man  is 2010 se syfers vir boekverkope in Vlaandere pas bekend gemaak en aangesien hulle ‘n vergelykbare mark met ons eie (Afrikaanse) mark is, is dit myns insiens van belang.

Na die styging van 5% in 2009 dui die verslag wat deur GfK Retail and Technology Benelux uitgereik is, dat die verkope in 2010 met 1.1% afgeneem het. Kinderboeke het egter ‘n groeikoers van 6% getoon, met nie-fiksie boeke  oor vryetydsbesteding as die genré wat met -8.5% die grootste daling getoon het. Volgens die verslag verteenwoordig die Vlaamse boekmark ‘n omset van 205 miljoen euro, wat na beraming sowat 16,217,000 verkoopte boeke verteenwoordig. Laasgenoemde is eweneens ‘n daling van 3.3% – ‘n syfer wat inderwaarheid goed vergelyk met Nederland (-3.5%) en die Verenigde Koninkryk (-3.2%).

Die topverkopers in Vlaandere verlede jaar was SOS Piet 4 (‘n kinderboek), gevolg deur Stephenie Meyer. Die derde plek word beklee deur David Van Reybroeck se Congo. Nog twee romans wat deel vorm van die Top 20 is Paolo Giordano se De eenzaamheid van de priemgetallen en Sprakeloos van Tom Lanoye. (Terloops, laasgenoemde is ‘n boek wat binne enkele weke in Afrikaanse vertaling beskikbaar gaan wees … Daniel Hugo is verantwoordelik vir die vertaling en die bekendstelling geskied tydens vanjaar se Woordfees. Ek plaas die toepaslike inligting onder aan vanoggend se Nuuswekker.)

Nietemin, ‘n belangrike aspek van die verslag is de toename in markaandeel wat deur fiksie en literêre nie-fiksie behaal is: “Opvallend is dat de boekhandel zijn marktaandeel op het vlak van fictie en literaire non-fictie heeft weten te vergroten. Meer dan vier op de vijf literaire boeken worden via de boekhandel verkocht. Het marktaandeel van de boekhandel in literatuur is gestegen van 82,4 naar 83,2%. Met andere woorden: wie een roman wil, koopt die nog steeds bij de boekhandel.”

En gesien in die lig van elektroniese boeke se opmars is dít immers ‘n gerustellende statistiek. Veral aangesien ‘n skamele 30,000 e-boeke in 2010 in Vlaandere verhandel is; ‘n syfer wat op .21% van die markaandeel dui. Hierdie staan egter in skrille kontras tot die situasie by Amazon.com. Volgens ‘n ander berig het Amazone.com pas bekend gemaak dat die verkope van e-boeke die sagtebandverkope by hulle oortref het, en wel teen ‘n ratio van 115 elektroniese boeke vir elke 100 sagtebandboeke. Dit verteenwoordig ‘n groei van 36% teenoor die laaste kwartaal van 2009.

***

Vanoggend is daar heelwat blogs om aan te kondig. Ten eerste is daar Carina Stander se bydrae waarin sy op kenmerkende manier afskeid neem as blogger. Carina was van die begin af betrokke by hierdie webblad en haar besluit om (vir eers) terug te staan, is ‘n gevoelige verlies. Veral vir haar gereelde en waarderende lesers. Dankie, Carina … Dan is daar ook bydraes geplaas deur Philip de Vos (en hy beter nie eens daaraan dink om die woordkamera neer te lê nie!) en Desmond Painter. Ek’s nie seker waaroor Philip skryf nie, maar Desmond skryf oor ‘n besonderse vertaalprojek op die internet.

Onder die vaste inhoud is daar die onderhoud wat met Melt Myburgh gevoer is in sy hoedanigheid as Woordkunsprojekbestuurder by die komende Woordfees en ook ons geliefde webmeester, Marlise Joubert, wat haar eie fotobeeld geplaas het.

Soos gewaarsku – sommer ‘n lôrrievol nuwe inhoud. En daar’s nog heelwat wat in die vooruitsig lê. So, bly op datum en geniet dit. Hierdie gaan ‘n gróót week wees.

Mooi bly.

LE

 

SPRAKELOOS MET TOM LANOYE

Met Tom Lanoye en Daniel Hugo; Volwasse, geen onder 12 (T)

Sprakeloos vertel hoe Tom se ma weens beroerte haar spraak en later haar lewe verloor het. Somber? Nee, want Lanoye se sprankel maak dit nie alleen ‘n afskeid van sy jeug, van sy pa se slaghuis en die lewendige Vlaamse stadsbuurt waar hy grootgeword het nie, maar ook ‘n humoristiese afrekening met ‘n temperamentele amateur-aktrise wat teater en werklikheid nie kon skei nie. Daniel Hugo stel vrae aan Tom oor dié meesleurende en oorrompelende boek.

7 Maart 10:00 | Boektent | 50min | R40

Lanoye se “Sprakeloos” in Afrikaans vertaal

Friday, June 11th, 2010
Antjie & Tom

Antjie & Tom

Laat ek dit nou maar erken: iets wat vir my hoendervellekker is, is wanneer ek met my geskrop op die internet my onverwags vasloop teen ‘n berig oor die Afrikaanse letterkunde; poësie al dan nie. So was dit toe ek vroeër hierdie week ‘n draai maak by De Papieren Man en daar pronk Antjie Krog saam met Tom Lanoye op ‘n foto onder die opskrif: “Sprakeloos van Lanoye verschijnt in het Afrikaans.” Ai, mense, watter weerstand het jy dáárteen? Pure lekkerte, pure vreugde.

Graag haal ek die openingsparagraaf van die berig volledig aan: “Sprakeloos, de succesvolle moederroman van Tom Lanoye, wordt onder dezelfde titel vertaald in het Afrikaans, zo meldt zijn uitgever Prometheus. De vertaling verschijnt in februari 2011 bij  Protea Boekhuis. Vertaler van dienst is Daniel Hugo. Het boek zal worden gepresenteerd tijdens het jaarlijkse literaire festival Woordfees in Stellenbosch, vlakbij Kaapstad, waar Lanoye de helft van het jaar woont en werkt.”

Sprakeloos is natuurlik nie die eerste werk van Lanoye wat in Afrikaans vertaal word nie. Vantevore was daar Kartonnen dozen (Kartondose) en Een slagerszoon met een brilletje (Een slagterseun met ‘n brilletjie) wat albei deur Daniel Hugo vertaal is. Antjie Krog was verantwoordelik vir die vertaling van Lanoye se toneelstuk Mamma Medea.

Maar ongetwyfeld is Sprakeloos die belangrikste tot dusver aangesien dit nie net bekroon is met de Gouden Uil nie, maar ook genomineer is vir die Libris Literatuurprijs. Verdermeer is hierdie roman van Lanoye reeds in sy 13de druk; volgens die berig beteken dit dat daar al meer as 60,000 kopieë van hierdie “moederroman” verkoop het: “Sprakeloos is het relaas van de beroerte, de daaropvolgende afasie, de langzame aftakeling en de uiteindelijke dood van Lanoyes moeder, ‘een vijfvoudig moederdier en amateuractrice eersteklas’, aldus die berig.

En ons kan nie wag nie.

En – indien jy dit gemis het – kan jy sommer gou-gou weer Daniel Hugo se essay oor die “wording van ‘n vertaler” lees wat ons onlangs op die webblad geplaas het …

***

Sedert gisteroggend is die onderhoud wat Marius Crous met debutant Melt Myburgh oor sy bundel Oewerbestaan gevoer het, geplaas. Aan die blogkant van sake kan jy jou verlekker aan inskrywings deur Chrétien BreukersAndries Bezuidenhout, Desmond Painter en jelleke Wierenga. Dan vestig ek ook graag jou aandag op ‘n nuwe verskamer vir Kobus Lombard wie se bundel Vlerke vir my houteend vroeër vanjaar verskyn het. ‘n Onderhoud wat met hom gevoer is, sal vroeg volgende week geplaas word.

Ten slotte maak ons graag die rede vir Charl-Pierre Naudé se stilswye die afgelope maande bekend: hy is intussen getroud en bevind hom tans saam met sy bruid in Antwerp waar hy volgende week aan die Felix Poësiefees gaan deelneem. Veels geluk, Charl-Pierre! Mag daar vele vreugdevolle jare vir jou en Nicky in die vooruitsig wees …

En dan kan dit nou nie meer ontken word nie: dit is tyd. Ke Nako, of soos ons sê in die Kaap: Maak’it aan!

‘n Plesierige naweek word almal toegewens.

Mooi bly.

LE

Charl-Pierre & Nicky

Charl-Pierre & Nicky

 

 

 

 

 

 

 

 

‘Zou de wereldbol een beetje aan het leeglopen zijn?’

Wednesday, January 20th, 2010

Herman de Coninck aan de Kaap over taal en cultuur

Yves T’sjoen

 

Herman de Coninck

Herman de Coninck

Naar de expliciete opvattingen van Herman de Coninck (1944-1997) over Afrikaanse taal en politiek, en meer specifiek over maatschappelijke en politieke ontwikkelingen in Zuid-Afrika na de democratische verkiezingen van 27 april 1994, is nog maar weinig onderzoek verricht. Nochtans heeft De Coninck in enkele autobiografische prozafragmenten, gebundeld in De cowboybroek van Maria Magdalena en andere reisverhalen,[i] zijn zienswijze geformuleerd op de levensvatbaarheid van de zogeheten Regenboognatie, en de perspectieven van het Afrikaans als een van de elf officiële ambtelijke talen van Zuid-Afrika. De Conincks beeld van het land is een constructie die tot stand is gekomen naar aanleiding van vier bezoeken en die gebaseerd is op gesprekken en een confrontatie met de hedendaagse Afrikaanse poëzie. Uiteindelijk hebben de contacten met Afrikaanstalige schrijvers, wat we vandaag interculturele networking noemen, geleid tot een vertaling van een bloemlezing uit De Conincks poëzie in het Afrikaans. En ook andersom heeft de Vlaamse schrijver, in zijn rubriek ‘De vliegende keeper’ in de krant De Morgen en in het Nieuw Wereldtijdschrift, waarvan hij stichtend redacteur was, aandacht gevraagd voor het Afrikaans en de Afrikaanse literatuur in Zuid-Afrika.

De eerste aanblik van Zuid-Afrika geschiedde voor Herman de Coninck uit ‘het oog’ van een vliegtuigraampje.[ii] Hij schreef, na de belevenis van de spectaculaire bocht die het vliegtuig over de Atlantische oceaan bij het naderen van Kaapstad maakt: ‘Het eerste wat je vanuit het vliegtuig ziet is de Tafelberg, een altaar voor de goden. Het eerste wat ik denk is: het land is alvast mooi. Helemaal een klootzak kan die Jan van Riebeeck niet geweest zijn, dat hij uitgerekend hier aan land kwam. Vaak hangt er een wolk boven de berg. Die heet: tafelkleed. Het tweede wat ik dus denk is: ook de taal is alvast mooi. Maar mag je dat wel denken?’[iii] Aan de ethisch gefundeerde bedenkingen van De Coninck zal ik in dit opstel enkele beschouwingen wijden.

Kristien Hemmerechts

Kristien Hemmerechts

In het voetspoor van Herman de Coninck, en terloops in deze bijdrage ook van zijn toenmalige echtgenote Kristien Hemmerechts,[iv] tracht ik op basis van de verspreid gepubliceerde en gebundelde opstellen over Zuid-Afrika te achterhalen welke uitspraken De Coninck heeft gedaan over het land en meer specifiek over het Afrikaans. Ik volg een traject dat zal leiden naar enkele Afrikaanse dichters en naar de linguïstische smeltkroes die het Afrikaans is. De Coninck heeft van zijn dominante institutionele positie in het literaire veld van Vlaanderen (en Nederland) gebruik gemaakt om het werk van dichters in Zuid-Afrika ook in het Nederlandse taalgebied onder de aandacht te brengen en/of te promoten. Vroeger dan Gerrit Komrij, met de ruime bloemlezing uit de Afrikaanse poëzie,[v] heeft de Vlaamse schrijver en criticus een lans gebroken voor de Afrikaanstalige literatuur van Zuid-Afrika. Mede op zijn instigatie is Afrikaanse poëzie naar het Nederlands vertaald en ontstond in de post-apartheidperiode belangstelling voor ontwikkelingen in het literaire landschap van Zuid-Afrika.

Reisimpressies van Zuid-Afrika

De Coninck heeft zijn herinneringen aan twee verblijven in Zuid-Afrika, in oktober 1994 (een half jaar na de verkiezingen van 27 april) en in 1995, te boek gesteld in de bundel De cowboybroek van Maria Magdalena (1996). De uitgave is een van de laatste boekpublicaties van De Coninck. Een jaar later overleed hij in Lissabon. Ik voeg er nog aan toe dat hij ook in oktober 1996 in het land was, zoals verderop nog zal blijken uit enkele overgeleverde brieven aan zijn toenmalige echtgenote Kristien Hemmerechts.

Hemmerechts heeft op haar beurt reisherinneringen in een tekst verwerkt, getiteld ‘Stemmen van Zuid-Afrika’ en een jaar eerder opgenomen in de bundel Amsterdam retour (1995). Een vergelijkende lectuur van beide bundels levert weinig spectaculairs op. Herman en Kristien reisden samen en doen in hun beschrijvend proza verslag van hun gedeelde reiservaring. Anekdoten en beschouwingen, gesprekken, herinneringen aan personen en gebeurtenissen echoën in beider egogeschriften. Zo lees ik bij Hemmerechts over een bezoek aan Witsand, het idyllische dorpje geborgen in een oogverblindende witte duinenmassa in de branding van de Indische Oceaan.[vi] Hemmerechts zelf schreef trouwens een roman Wit zand, genoemd naar het toponiem Wissant in Frans-Vlaanderen. Daar verwijst ze ook nadrukkelijk naar in haar ‘Stemmen van Zuid-Afrika’. Ook het autobiografische verhaal van De Coninck over hun gezamenlijk verblijf in de buurt van het natuurreservaat De Hoop, in het Oosten van de West-Kaapse provincie, heet ‘Wit zand’. In dit prozafragment stelt de verteller drie plekken centraal die luisteren naar diezelfde naam.

De anekdote over ‘Lawaaiwater’ (of dus Witsand) aan de ‘zuidkust van Zuid-Afrika’, op weg naar Grahamstad en Port Elisabeth in de Oost-Kaap, is gedeeltelijk ook mijn verhaal. Ik had in augustus 1996, naar aanleiding van een gastdocentschap aan de universiteit van Stellenbosch en op weg naar de Rhodes University in Grahamstown, de gelegenheid in het Godverlaten Witsand te verblijven. Achteraf bekeken, na lectuur van De cowboybroek, was dat ruim een jaar nadat De Coninck en Hemmerechts in hetzelfde huisje van de familie Van Zyl hebben verbleven. Als ik me niet vergis, verbleef de moeder van Wium van Zyl in het andere gedeelte van het pand. Ik citeer het verhaalfragment van De Coninck, dat niet toevallig begint met een aftelrijmpje van de hand van de dichter Van Zyl:

[…] Op reis in Zuid-Afrika ontmoetten we de dichter Wium van Zyl en zijn vrouw Dorothea. Wium is de auteur van het in Zuid-Afrika zeer beroemde versje ‘Sout-en-peperpotjies’:

Ons twee is maatjies

presies eenders

buiten ons gaatjies.

Witsand

Witsand

Ze hadden een buitenhuisje in Witsand, zuidkust Zuid-Afrika, waar de Brede Rivier uitmondt in zee. Ze zouden zeer verguld zijn als we daar een lang weekend wilden doorbrengen, de enige tegenprestatie die ze vroegen was dat Kristien voor de wegwijzer naar Witsand zou poseren met haar boek Wit Zand. Het werd het heuglijkste weekend van de hele reis. Het huisje bleek ‘Lawaaiwater’ te heten: dat moest wel een vondst van Wium zijn. Of van het water zelf, want de Brede Rivier komt hier aangestormd om terecht te komen in de remstrook van haar zeemonding: zee die de rivier in wil, rivier die de zee in wil, het zorgt voor een luidruchtige stilstand. Onze slaapkamer heeft een balkon, en dat balkon een schommelstoel, en daarin bezit ik ten zeerste mezelf. Zo hoort de wereld te zijn, er bestaan plekken waar de wereld dat gesnapt heeft. Het is september, walvissenseizoen. En jawel, zelfs vanaf het balkon zie je ze, nog geen vijftig meter zee-inwaarts, eerst een fonteintje, dan een vin of een staart: walvissen, kleine, drie à vier meter, ontroerende speelvogels, speelvissen, van een groot geslacht. De zee is roestkleurig, vanwege ijzermineralen vermoed ik, pas veel verder probeert ze haar blauwen uit. Het zand is zo wit als beloofd. Duinen met rillerige ruggengraatruggen. Daarachter hard-groen kleinhout. Het strand wemelt van de strandpipers en de witgatspreeuwen. De namen van de dingen zijn hier bijna zo mooi als de dingen zelf. Tegen de avond zie ik op het strand een man met een soort fietspomp bezig. Het lijkt alsof hij de aarde aan het oppompen is. Hij zwoegt er bij. Nu je het zegt, het loopt hier zo zacht, zou de wereldbol inderdaad een beetje aan het leeglopen zijn? Nee, zegt de man, hij is op zoek naar mud prawns, moddergarnalen als aas om morgen mee te vissen.

Later het Zuiderkruis tegen de achtergrond van de helderste melkweg ooit gezien, een hemel met een soort roodvonk, lijkt het wel, geelvonk. Het te grote en het te kleine en hoe dat hetzelfde is: kijken naar schelpen, kijken naar de melkweg. Ik ben een zandkorrel in het diepst van mijn gedachten.[vii]

Het verhaal, waaruit ik dit fragment putte, is gelardeerd met poëtisch geformuleerde anekdotische beschrijvingen zoals wel meer voorkomen in reisimpressies van deze romantische schrijver. De verteller vergaapt zich aan ‘ontroerende speelvogels’ en ‘duinen met rillerige ruggengraatruggen’. Hij staat in bewondering voor de ‘helderste melkweg’ en mijmert vanuit een eurocentrisch perspectief over de wonderen van de Zuid-Afrikaanse natuur.

Een onbestaand gedicht van Breytenbach

Interessanter dan een beschouwing te wijden aan dergelijke reisreportageachtige fragmenten, of het autobiografische gehalte van De Conincks verhalend proza te onderzoeken,  is te peilen naar diens meer geïmpliceerde of uitgesproken standpunten over Zuid-Afrika. ‘Charisma in de uitverkoop’ en ‘Cultuur als besmetting’ zijn wat dat betreft revelerende teksten waarin de schrijver zijn bedenkingen over de tragiek van het politieke systeem en over de schoonheid van de mensen en de landschappen heeft verwerkt, maar ook zijn visie op het Afrikaans.

Het eerste verhaal van De Coninck in De cowboybroek begint als volgt: ‘Ik ben twee keer in Zuid-Afrika geweest, in 1994, volop in de euforie van Mandela, en in 1995, toen een verbitterde blanke taxichauffeur me vertelde dat er spoedig een burgeroorlog zou losbarsten tussen Zoeloes en Xhosa’s, en na enig bloedvergieten zou men opnieuw de blanken nodig hebben als strenge opzichters, hoopte hij. In mijn kop en in dit verslag waaien 1994 en 1995 door elkaar’.[viii] De eerste reis waaraan de schrijver hier refereert, had zoals gezegd plaats in oktober 1994. De aanleiding voor een tweede verblijf, begin augustus 1995, was een lezingentournee die De Coninck bracht op een neerlandistiekcongres in Bloemfontein en in Potchefstroom (‘het ergste van het ergste, of het witste van het witste’[ix]). Aansluitend, na zijn publieke optreden aan de universiteiten en in culturele centra van beide steden, ondernam hij naar eigen zeggen in opdracht van een Belgisch radioprogramma een autotocht naar de Drakensbergen. Over deze tweede reis, die hem toen niet naar de Kaap bracht, schreef hij een brief aan de Afrikaanse dichter, bloemlezer en vertaler van zijn poëzie Daniel Hugo.

Daniel Hugo

Daniel Hugo

Hugo heeft met Liefde, miskien (1996) een voor het Afrikaanse publiek beeldbepalende bloemlezing uit De Conincks poëzie naar het Afrikaans samengesteld.[x] Dat De Coninck überhaupt een tweede reis naar het zuidelijk halfrond heeft ondernomen, was blijkens onderstaande brief helemaal niet zo evident.

[…] Ik zie daar zeer tegenop. 1/ Kristien gaat niet mee. 2/ Zonder haar ben ik helemaal geen dapper reiziger. 3/ Ik heb gisteren mijn rib gebroken: gewoon thuis van de trap gevallen, uitgegleden op mijn kousen. Alles wat ik met mijn linkerarm doe, doet pijn. In Zuid-Afrika moet ik met die arm schakelen met de auto. 4/ Ik moet ten laatste 13 augustus terug in België zijn, dus ik heb geen tijd om jullie in Kaapstad te bezoeken. Vooral dat laatste vind ik jammer. […][xi]

Nog vóór beide excursies waarover hij rapporteert en fictionaliseert in De cowboybroek, toen hij naast Bloemfontein en ‘Potch’ ook het ‘Britse’ Durban heeft bezocht, had De Coninck zijn belangstelling voor Zuid-Afrika al meermaals laten blijken. Meer bepaald op het moment dat het verscheurde land de nadagen van het apartheidsregime doormaakte en de toekomst bijzonder onzeker oogde. De Coninck heeft ook enkele keren zijn waardering, zo niet zijn fascinatie, voor het literaire werk van schrijvers als J.M. Coetzee, Nadine Gordimer, Elisabeth Eybers en Breyten Breytenbach uitgesproken. Aan die laatste ‘verzetsfiguur’, schrijver in de diaspora, heeft hij overigens ook een gedicht gewijd. De genese van het gedicht moet worden gedateerd nadat Breytenbach in 1992 mee het Gorée Institute. Centre for democracy, development and culture heeft opgericht (met een verwijzing naar het slaveneiland Gorée voor de kust van Dakar, Senegal). Het instituut streefde ernaar het contact tussen intellectuelen en democratische instellingen in Afrika te bevorderen, en de democratie op het continent te stimuleren.[xii] De bemiddelaarsrol die Breytenbach vervulde, en zich dus ook institutioneel aantrok, zit mee verwerkt in het gedicht. De tekst van De Coninck is niet opgenomen in een dichtbundel, maar kan wel worden teruggevonden in het essayboek De vliegende keeper (1995). Het gedicht bestaat uit door De Coninck vertaalde (en tussen aanhalingstekens geplaatste) regels uit (eigen en vertaalde) poëzie van Breytenbach.

 

‘Wanneer een oude man sterft in Afrika,

brandt er een bibliotheek af.’

 

Ik kom uit het niets en zal tot niets komen,

maar ik neem er wel de tijd voor.

De wereld waarin ik thuis ben is Afrika.

Het is de enige uitweg die ik heb om gebruik

te maken van al mijn zintuigen en vermogens.

Deze aarde was de eerste die sprak.

Zij heeft mij voor eens en altijd uitgesproken.

 

De zuidooster stuift door de straten van de stad,

verandert het geslacht van honden.

De zon valt als een koffiezakje in de ketel

en al spoedig is de nacht zwart doorgelopen.

Heiligen storten in de leegte, niets achterlatend

dan een kreet als een serpentine in de lucht.

 

‘Liefde is niet maken, maar vergezellen’.[xiii]

 

Breyten Breytenbach

Breyten Breytenbach

Over dit romantisch getoonzette maar evenzeer politiek-ideologisch geladen gedicht (Breytenbach als ‘alerte politieke verslaggever’), dat tegelijk ook als programmatisch voor De Conincks eigen poëticale opvattingen at that time kan worden gelezen (met als sleutelbegrippen ontregeling en troost),[xiv] tekende hij nog het volgende op:

[Dit] gedicht is een onbestaand gedicht van Breytenbach. Zijn poëzie vind ik moeilijk, maar ik zou er eens beter mijn best op moeten doen. Zijn verslag Terugkeer naar het paradijs vind ik gedreven, soms zijn het overhaaste kladnotities, meestal is het buitengewoon knap. Het voordeel van Breytenbach is dat hij ook veel weet, en dat je tussen zijn erudiete verslaggeverij ineens een zin pure poëzie aantreft, waarna hij gelukkig weer tot de orde van de dag overgaat. Zo hoort poëzie te functioneren, in een prozatekst: ontregelend. Het proza regelt het dan wel verder. Zo lees je het verslag van de dood van iemands vader, heel accuraat, waarna de regels: ‘Wanneer een oude vrouw sterft is de wereld vol vlinders, wanneer de ogen van een oude man breken, worden de bomen donker.’ Waarna nieuwe alinea, andere levens, want er zijn er genoeg. De scrupuleloze commerçant bijvoorbeeld: ‘een vogel die schijt in alle bomen’. Breytenbach heeft het oog van de alerte politieke verslaggever, gecombineerd met de taalwijsheid van de Toearegs. In zijn inleiding schrijft hij in elk geval dat hij troost vindt bij gezegden als: ‘De dood is niet iets als thee-drinken.’

Ik heb een gedicht gemaakt, uitsluitend bestaande uit regels van Breytenbach – en van anderen  die hij citeert […]. Ik vind het een erg mooi Breytenbach-gedicht. Alleen heeft hij het nooit zo onder elkaar opgeschreven. En als je Afrika vervangt door Vlaanderen, zou ik er zelf wel voor willen tekenen […].[xv]

De Coninck blijkt gecharmeerd door de ‘scrupuleloze’ versregels van Breytenbach die onder meer ontleend zijn aan ‘de taalwijsheid van de Toearegs’.[xvi] Het is met name de combinatie van erudiete en politiek geladen passages én ‘de wijsheid’ van primitieve volkeren die voor De Coninck de overtuigingskracht van deze schriftuur bepaalt. Het is evenwel niet de poëzie an sich (‘de pure poëzie’) die de Vlaamse schrijver in de ban hield. Hij heeft het expliciet over ‘de verslaggeverij’. Versregels fungeren als deraillerende elementen in een prozatekst; ze zorgen voor verdieping, voor een brok levenswijsheid die je op dat moment in de verslaggeving niet verwacht. Dat is wat hij noemt de registerwisseling tussen het proza van Breytenbach en het taaleigen van het Noord-Afrikaanse nomadische Berbervolk.

De Coninck mag dan wel zijn eigen Breytenbach-gedicht hebben gecreëerd met vertaalde regels die de Zuid-Afrikaanse schrijver zelf zou hebben ontworpen of die hij in vertalingen ontleende aan andere schrijvers (de Toearegs). Hij noemt het eclectisch samengestelde gedicht vooral ‘erg mooi’, en hij besluit veelzeggend: ‘als je Afrika vervangt door Vlaanderen, zou ik er zelf wel voor willen tekenen‘ (mijn cursivering). Het is ongetwijfeld de wijze waarop Breytenbach zijn liefde voor Afrika belijdt (‘De wereld waarin ik thuis ben is Afrika’), door gebruik te maken van beelden ontleend aan teksten van inheemse Afrikaans volkeren, die De Coninck weet aan te spreken. De transparantie van het taalgebruik, de parlandistische toon, de van ‘levenswijsheid’ vervulde beeldentaal zijn de ingrediënten van een poëzie die ook hij in het eigen scheppende oeuvre voorstond.    

Overigens, naast deze poëticaal te lezen Breytenbach-compilatie – Breytenbach à la manière de De Coninck – heeft hij in hetzelfde opstel in De vliegende keeper ook een gedicht voor Czesław Milosz geconcipieerd, met regels ontleend aan het dichtwerk van de Poolse Nobelprijswinnaar.

Politieke stellingname in Nieuw Wereldtijdschrift

Nieuw Wereldtijdschrift

Nieuw Wereldtijdschrift

Herman de Coninck was niet alleen dichter en poëziecriticus. Hij was ook tijdschriftredacteur. In 1984 is in Vlaanderen uit de erfenis van het vrijzinnige Nieuw Vlaams Tijdschrift (1944-1983) het glossy, op glanzend papier gedrukte Nieuw Wereldtijdschrift opgericht. In dit literair-journalistieke magazine vroeg hoofdredacteur De Coninck meermaals aandacht voor markante teksten uit de Zuid-Afrikaanse literatuur. In het jaar van zijn Breytenbach-gedicht verscheen een speciaal aan Zuid-Afrika gewijde aflevering van het NWT (mei-juni 1995), met bijdragen van (in volgorde van verschijnen) Etienne van Heerden, Henk van Woerden, André Brink, Stephen Watson (in een vertaling van Eva Gerlach), Antjie Krog, Riana Scheepers, Damon Galgut, J.M. Coetzee en Chris van Wyk; van Koen Wessing is een portfolio met foto’s in de townships opgenomen. De Coninck, samensteller van de aflevering, leidde ook in, en was wellicht verantwoordelijk voor de leads bij de respectieve bijdragen. In het woord vooraf benadrukte hij, als het ware om het initiatief in de lage landen te legitimeren, de ommezwaai die zich na de vrijlating van Mandela en daarna na de verkiezingen van 1994 in het land had voltrokken. De Coninck formuleert zijn kritische kanttekeningen bij de manier waarop de culturele boycot ten tijde van de alleenheerschappij van de Nasionale Party is gevoerd. Uiteindelijk hebben die drastische maatregelen zich gekeerd tegen de Afrikaanse literatuur en ‘de progressieve Afrikaanse schrijvers’, zo stelt De Coninck, en niet diegenen getroffen die in hun handelen en mentaliteit gruwelijke feiten hebben gepleegd.

De tijd is voorbij dat wij Zuid-Afrika op z’n nummer wilden zetten. Dat ging soms hard. Ik herinner me een “Nacht van de Poëzie” in Utrecht waarop Willem Frederik Hermans was uitgenodigd, die toen pas naar Zuid-Afrika was geweest. De zwarte dichter Julian With dreigde toen met een rel. Waarop Hermans bedankte.

Wium van Zyl

Wium van Zyl

Andersom vertelde de Afrikaanse dichter Wyum [sic] van Zyl me hoe hij begin jaren tachtig in Nederland aan zijn doctoraal over Hermans zat te werken en hoe hij zich voortdurend opgejaagd voelde: men had hem eens op heterdaad moeten betrappen, dan was hij meteen het land uit gezet.

Nee, een economische boycot is uitstekend, maar niemand houdt zich eraan. Maar met een culturele boycot ontzeg je juist de progressieve Afrikaanse schrijvers de solidariteit die ze in hun eenzaam geschrijf zo nodig hebben. En de voorstanders van de apartheid? Juist hen hadden we onze geschriften niet moeten onthouden. We hadden hen ermee moeten bombarderen. Cultuur is een wapen.

Kortom, dit Zuid-Afrikanummer komt tien jaar te laat. Het kan geen aanspraak meer maken op moed.

Maar misschien kan het nog interesse wekken, want Zuid-Afrika heeft een knappe literatuur.

We hebben geen enkele poging gedaan om een politieke status questionis te maken. Maar in zijn totaliteit, in de samenstelling van zijn tekorten, geeft het nummer toch een goed beeld, hopen wij, van een onoplosbaar land, dat zichzelf, althans in dit nummer, op een inspirerende manier tegenspreekt en aanvult.[xvii]

Gelijkaardige passages over de functies van cultuur en de betekenis van de Afrikaanse literatuur heeft De Coninck ook verwerkt in ‘Cultuur als besmetting’ (in De cowboybroek). Taal en politiek: ze grijpen volgens onze auteur in een land als Zuid-Afrika immer en altijd in elkaar. Taal heeft er per definitie een ideologische laag die niet los kan worden gezien van maatschappelijke en politieke gebeurtenissen. In het volgende fragment worden de schoonheid en de disparaatheid van het Afrikaans bezongen. De taxatie van het Afrikaans, die trouwens aansluit bij vaker geregistreerde uitspraken van Nederlandssprekenden over de speelsheid en zangerigheid van het Afrikaans, nog vóór De Coninck in 1994 een eerste keer de Zuid-Afrikaanse bodem betrad en het Afrikaans van native speakers aanhoorde, is klaarblijkelijk louter en alleen gebaseerd op jeugdsentimenten. Meer bepaald op zijn eerste kennismaking op de schoolbanken met de Afrikaanse literatuur. De herinneringen gaan terug op schoolbloemlezingen, zoals Zuid en Noord, die op de lectuurlijst stonden van het katholiek middelbaar onderwijs in België. Daarover schreef hij: ‘[deze schoolboeken] eindigden altijd met een sectie Afrikaanse poëzie. Van W[y]k Louw stond er nog in, en een enkele keer ging men zelfs tot Elisabeth Eybers. Ik vond het een buitengewoon poëtische, licht amusante taal’.[xviii] Overigens, in later verschenen anthologische schoolboeken als De dubbelfluit, samengesteld door de Vlaamse priester-dichter en Groot-Nederlands denkende Anton van Wilderode, komen nog Afrikaanse schrijvers als Eybers en Opperman voor. Aan de taal van deze dichters, het Afrikaans, betuigt De Coninck zijn liefde. Ik citeer het fragment in extenso, ook al gezien de politieke relevantie van de uitspraken die de schrijver doet en de visie die hij in de openingsalinea op het ontstaan en de eigenheid van het Afrikaans naar voren schuift.

[…] Uit [een] ingewikkelde haat-liefde moet het Afrikaans ontstaan zijn. Zal ik eens iets gedurfds proberen? Haat-liefde: zou het dan kunnen dat de apartheid uit haat is ontstaan en het Afrikaans uit liefde? Zou het kunnen dat deze taal, het Afrikaans, mee van het beste is wat dit land te bieden heeft? Al wat de Afrikaners in hun apartheidspolitiek niet konden gedogen, rassenvermenging, hebben ze in hun taal wel toegelaten. Met zijn dubbele ontkenning is het een soort oud West-Vlaams dat zich met alle graagte heeft vermengd met Engels en Zoeloe en Xhosa, dat zijn calvinisme heeft doorspekt met zwarte lekkerheden, dat zijn reglementen mee heeft laten genieten van zonde. Het is taalkundig gezien de meest overspelige taal die ik ken. Pas nu begrijp ik waarom Breyten Breytenbach er nog altijd niet in slaagt zich Europeaan te noemen. Hij is een zoon van de landschappen van de Karoo, van schraalte en onmetelijkheid en dubbele wolkenvelden: lagere wolken waardoorheen je de hogere ziet. (Niet het proza is hier gelaagd, maar de hemel.) En bovenal: hij spreekt de zeer besmette taal die het Afrikaans is. Hij bepleit zelfs die besmettelijkheid, het kan niet besmet genoeg, cultuur is besmetting.

‘De taal is gansch het volk’: was dat hier maar waar geweest.

Taalmonument

Taalmonument

Er is voor deze taal zelfs een monument opgericht, in Paarl. Het enige taalmonument ter wereld. Volgens Tom Lanoye is het een geërecteerde fallus met drie ballen – maar de fallus is hol, je kunt er onderaan in, en dan merk je bovendien dat hij bovenaan besneden is, je kijkt naar een topje blauwe lucht, zodat je je helemaal een spermatozoön voelt, onder de indruk van de lange weg die het Afrikaans nog te gaan heeft. Maar het is wel bereid zich het zwerk in te schieten. Mandela heeft het monument laten staan. Waarschijnlijk tot de dag dat de tien andere talen ook hun monument eisen. Ik voel me een beetje IJzerbedevaartachtig. Maar ik lees ook bij de entree een versteend citaat van de dichter Van Wijk Louw, die de hoop uitspreekt dat deze verbasterde taal, net dankzij haar verbastering, iets van Europa én van Afrika zal kunnen huisvesten. Het is niet deze taal waar iets mis mee is.

Zal het Afrikaans overleven? Ja, denkt J.M. Coetzee, maar niet het deftige Afrikaans van de blanken, maar het nog veel verbasterder dialect dat de bruinmense spreken. In André Brinks boekje 27 april.[xix] Een jaar later staan een paar voorbeelden van dit taaltje. Helaas ook een paar voorbeelden van verbittering na één jaar Mandela [citaten van Jan Rabie en Adam Small, yt] […] In een stuk in de NRC van vorige zomer maakt Henk van Woerden zich vrolijk over de pogingen die zowat alle Afrikaanse neerlandici nu doen om hun taal, met subsidie van de Nederlandse Taalunie, met rugdekking van het prestigieuzere Nederlands, van de vergetelheid te redden. Maar het gaat niet om een taalstrijd, maar om een klassenstrijd binnen die taal, zegt hij.

Ik heb zelf aan zo’n congres voor neerlandici meegedaan, in Bloemfontein. Ik wil daar graag iets op terugzeggen. Dat de Taalunie het Afrikaans steunt: beter laat dan nooit. Het is meer Wiedergutmachung dan steun. De economische boycot was zeer terecht, en die heeft gewerkt ook. Maar juist de culturele boycot van Nederland heeft het prestige van zowel het Nederlands als het Afrikaans ondermijnd. Aan de universiteiten werd dat zo verschrikkelijk gelijkhebberige Nederlands gehaat. Die afkeer heeft bijgedragen tot de snelheid waarmee het Afrikaans verbasterde. (Ik lees in een hotelkamer in een bijbel van het begin van de eeuw. Dat Afrikaans is voor mij woord voor woord verstaanbaar. Bij één alinea van Adam Small heb ik vijftig voetnoten nodig.)

Het was vooral grotesk. Dichter en hoogleraar Wium van Zyl, die in de Amsterdamse universiteitsbibliotheek kwam werken aan zijn doctoraal over W.F. Hermans, zat daar in de voortdurende vrees dat hij ontmaskerd zou worden en over de grens gezet. Francis Galloway, die eind jaren tachtig doctoreerde over Breyten Breytenbach, werd de toegang tot het huis van de Anne Frank-stichting ontzegd. Tegelijkertijd zou W.F. Hermans – die toen pas was ingegaan op een uitnodiging om Zuid-Afrika te bezoeken, ondanks het feit dat hij met een kleurlinge was getrouwd – komen voorlezen op de Nacht van de Poëzie in Utrecht. De zeer donkerzwarte dichter Julian S. With, die niet alleen zijn naam tegen heeft maar helaas ook zowat al zijn poëzie, dreigde toen met een rel. Waarop Hermans bedankte.

Het meest absurde was dat het blanke protest in Zuid-Afrika zich juist in die culturele sector afspeelde: door de boycot werd uitgerekend aan het progressieve blanke protest onze solidariteit ontzegd. En de voorstanders van de apartheid? Juist hun hadden we onze geschriften niet moeten onthouden, zegt André Brink, we hadden hen ermee moeten bombarderen.

Verder ben ik als Vlaming, weet hebbende van taal- en klassenstrijd, geneigd te denken dat taal zijn dialecten mag hebben, want daar heerst nogal wat vindingrijkheid – maar dat het toch goed is dat de dikke Van Dale het een beetje bij elkaar houdt, anders gaan die dialecten al te gauw hun eigen leven leiden. Zuid-Afrika zit al opgescheept met elf officiële talen. Ik zie er het nut niet van in dat ook het Afrikaans zich nog eens zou opsplitsen in een dialect of drie. Het blank en bruin en het zwart Afrikaans (want ook dat laatste bestaat) hebben elkaar nodig. Taalpolitiek is geven en nemen. Tot er – ik zeg maar wat – een bruinmens-Multatuli opduikt. En dan is taal krijgen. […][xx]

Opmerkelijk is dat De Coninck in deze uitvoerige passage de courant gemaakte associatie tussen de rassenpolitiek van de Nasionale Party (1948-1994) en het Afrikaans niet legt. De officiële taal zelf is in de tijd van het verwerpelijke apartheidssysteem en de segregatiepolitiek van de blanke minoriteit in verband gebracht met deze politieke ideologie. Afrikaans, zo was de mening in landen die het regime boycotten, stond gelijk aan (de taal van) de verdrukker, van het fascistoïde en door etnische presupposities gedomineerde gedachtegoed. De Coninck, die cultuur als wapen zag, vereenzelvigt de taal net niét of onproblematisch met een ideologische stellingname. Het Afrikaans is een smeltkroes, een kruispunt van diverse talen, en wordt gesproken door meer mensen dan alleen de conservatieve ‘witmense’. Breytenbach, zo stelt onze schrijver, adoreerde deze ‘overspelige taal’, die invloeden van het Engels, Hollands, Frans, Zoeloe, Xhosa en nog enkele andere talen heeft ondergaan. In die zin is Afrikaans voor Herman de Coninck een ‘zeer besmette taal’. Waar hij Breytenbach om benijdt, is precies diens beheersing van het Afrikaans (en meer in het bijzonder voor de keuze voor een literair oeuvre in het Afrikaans en in het Engels). Het Afrikaans wordt voorgesteld als een slagader van een literair oeuvre dat Breytenbachs roots in de Karoo verbindt met ‘Afrika’.[xxi] In Paarl, in de buurt van Stellenbosch en Franschhoek, staat het enige monument in de wereld dat specifiek voor een taal is opgericht. Beeldend is De Conincks beschrijving van het monument dat als een signaal van de verdere dynamische ontwikkeling van het Afrikaans wordt verzinnebeeld. Zijn besluit is taalpolitiek te lezen: het Afrikaans verenigt in zich Europa en Afrika. Het is net die verstrengeling van beide continenten die hij in zijn Breytenbach-gedicht probeerde scherp te stellen. Breytenbachs fascinatie voor de taal van de nomadische Toearegs, ‘de wereld waarin ik thuis ben is Afrika’, maar dus ook voor het Afrikaans van de Karoo (en zijn landelijke geboortegrond), maar ook diens onverzettelijkheid, is wat De Coninck zo aantrekt in de literaire persoonlijkheid en de cultuurpolitieke houding van de auteur van Terug naar het paradijs. Een Afrikaans journaal (1993).[xxii]

In de tweede alinea van bovenstaand citaat reflecteert De Coninck over de toekomst van het Afrikaans in een post-apartheid era. Hij lijkt Coetzee’s visie te onderschrijven dat alleen het verbasterde Afrikaans, niet de taal van de blanke eurocentrische elite maar die van ‘de bruinmense’, zal overleven. Hij put daarvoor uit zijn eigen beperkte ondervinding op een neerlandistiekcongres in Bloemfontein. De culturele boycot van Zuid-Afrika, vooral in Nederland (ook door de Nederlandse Taalunie), wordt – zoals al eerder bleek uit een voorwoord in Nieuw Wereldtijdschrift – betreurd. Precies deze boycotmaatregelen noemt hij als een van de redenen waarom het Afrikaans in ijltempo verbastert. Het Nederlands was door de politieke houding van menig regeringsleider voor vele Afrikaanssprekenden de taal van de moreel superieure betweters in Den Haag en Amsterdam. Hij schetst enkele concrete voorbeelden van aanvaringen, van een sfeer van achterdocht en geestelijke terreur die in Nederland ten aanzien van Afrikaners bestond. Het was vooral in de culturele sector dat de onmogelijkheid nog samen te werken tussen Zuid-Afrika en Nederland/Vlaanderen, tussen academici en schrijvers, is gecontesteerd. In casu op een moment dat, volgens De Coninck, vooral de steun vanuit Nederland en Vlaanderen cruciaal was. Die afwijzende houding heeft zich tegen het Afrikaans gekeerd, luidt zijn conclusie. Net op het ogenblik dat de blanke progressieven in Zuid-Afrika, die het systeem met protestacties en literaire teksten ondermijnden, alle steun konden gebruiken, bleven zij door een algemeen uitgevaardigde boycot in de kou staan en verkeerden zij in een volstrekt isolement. Op het moment dat het democratisch denken alle Europese steun kon gebruiken, is een dam rond het Afrikaner nationalisme gebouwd. Een cocon waarin het nationalisme op zichzelf terugplooide ten koste van al wie in het land vooruitstrevende denkbeelden had en open minded was. De Coninck bepleit een gestandaardiseerde Afrikaanse taal, waarin ruimte is voor taalvariatie, maar waarbij ook moet worden gedacht over de taalpolitieke functie van een sterke eenheidstaal. Hij stapt in zijn conclusie uiteraard voorbij aan een Afrikaanse literatuur die ook door ‘bruinmense’ en door ‘swartmense’ wordt geschreven. De ‘bruinmens-Multatuli’ is misschien al opgestaan; uit de ‘Multatuli’ in de woordsamenstelling spreekt tegelijk een paternalistische houding die de Nederlandse literatuur hoger aanschrijft dan wat ‘bruinmense’ zouden vermogen. Herman de Conincks apologie voor het Afrikaans is mede ingegeven, behalve door de Vlaamse ‘taal- en klassenstrijd’, door een reductionistisch beeld van de literatuur die in het Afrikaans wordt geschreven en de bonte mengeling van taalgebruikers. Dat de ‘bruinmens-Multatuli’ opstaat, lijkt voor hem nog ver in de toekomst te liggen. Vandaar dat de Afrikaanssprekenden er goed aan doen de rangen te sluiten, zo decreteert de taalpoliticus in De Coninck. Zij zouden er beter aan doen voor een doelgerichte taalpolitieke strategie te opteren waarbij standaardisering hoog op de agenda moet staan. De realiteit heeft een dergelijke zienswijze intussen achterhaald.

Eybers, Krog en het Nieuw Wereldtijdschrift

Omslag

Omslag

Uit de nagelaten brieven, zeven jaar na zijn dood onder de titel Een aangename postumiteit verschenen, blijkt dat Herman de Coninck als hoofdredacteur van het NWT in de beginjaren van het tijdschrift (de jaren tachtig dus) verscheidene keren heeft geprobeerd Elisabeth Eybers (1915-2007) te vermurwen mee te werken aan het blad. Hij wou graag een interview met de in Amsterdam gedomicilieerde Eybers, een genre waarvoor zij zich nog niet eerder had laten strikken. Het is de enige brief aan Eybers die in het brievenboek voorkomt. Er spreekt een opmerkelijk bewonderende, bijna adorerende, maar ook wel een zeer nederige houding uit. Tegelijk spreekt De Coninck, op dat ogenblik de auteur van vier dichtbundels (De lenige liefde, Zolang er sneeuw ligt, Met een klank van hobo en De hectaren van het geheugen) en van de verzamelbundel Onbegonnen werk. Gedichten 1964-1982 (1985), en dus niet gehinderd door enige bescheidenheid, van niet minder dan ‘gevoelsverwantschap’.

 

11.6.85

Geachte Mevrouw,

Separaat stuur ik u het laatste nummer van het NWT, hopend dat u het mooi genoeg vindt om er ooit eens gedichten aan af te staan.

Bovendien zou ik graag, ter gelegenheid van het verschijnen van uw nieuwe bundel [Drijfsand of Gedigte 1962-1982, yt], een interview met u maken.

Ik weet dat u dat gewoonlijk weigert. Ik heb althans nog nooit een vraaggesprek met u gelezen. Maar misschien juist daarom vraag ik het: het zou des te unieker zijn voor ons.

Ik weet verder niet goed wat daaraan toe te voegen.

Helpt het u als ik u ook een dichtbundel van mezelf toestuur, zodat u enige gevoelsverwantschap kunt constateren? Of is dat juist opdringerig? Ik doe het dan toch maar, je weet nooit.

Met hartelijke, bewonderende groet,

Herman De Coninck[xxiii]

 

Er is geen interview met de door de Vlaamse dichter bewonderde Elisabeth Eybers in het NWT verschenen.

Een andere, aanzienlijk jongere maar al even spraakmakende journaliste/dichter die De Coninck bijzonder hoog inschatte, is Antjie Krog. In het voorwoord van het NWT-nummer, dat integraal is gewijd aan Zuid-Afrika, had De Coninck al de lof gezongen van de politiek actieve en maatschappelijk geëngageerde Krog en van het periodiek Die Suid-Afrikaan. Hij zou daar later in een persoonlijke brief, gedateerd op 20 mei 1996, nog verder op ingaan. In NWT, mei 1995, lees ik onder meer:

Antjie Krog

Antjie Krog

Antjie Krog is dichteres, een paar jaar geleden nog te gast op Poetry International, en ‘uitvoerend redakteur’ van Die Suid-Afrikaan, een blad dat misschien wel graag een soort Nieuw Wereldtijdschrift zou willen zijn, maar het daar politiek te druk voor heeft. Die Suid-Afrikaan is een tweeëneenhalf-talig blad: Afrikaans en Engels door elkaar, een enkele keer mag ook Xhosa. Literatuur is de bedoeling, maar politieke pamfletten zijn dringender. Antjie Krog schrijft daar gedreven voorwoorden bij, die meestal eindigen met de formule ‘groetnis en genade’. Dat laatste smeekt ze de gekleurde bevolking af, omdat ze zo haar best doet. Dat klopt ook. Welke filosoof was het ook weer, die, gewezen op zijn ijzeren inconsequentie, zei dat hij dan wel als een wegwijzer de juiste richting aanwees, maar gezien zijn functie toch maar beter zelf ter plaatse kon blijven? Zo niet Antjie Krog. Ze legt zelf alle kilometers af die ze aanwijst, in alle richtingen.[xxiv]

De brief die De Coninck haar stuurde voorjaar 1996, over het functioneren en de maatschappelijke impact van de Waarheids- en Verzoeningscommissie, waar Krog korte tijd later het getuigenisboek De kleur van je hart (oorspronkelijk Country of my skull) aan heeft gewijd, kan ik hier gezien de lengte niet integraal citeren.[xxv] Het is voor beide auteurs in menig opzicht een belangrijke brief. De Coninck had Krog gevraagd over de confronterende hoorzittingen van de door aartsbisschop Desmond Tutu voorgezeten Truth and Reconciliation Commission verslag uit te brengen in het NWT. Aldus kondigde De Coninck de reeks aan:

Vanaf dit nummer begint Antjie Krog, dichteres en journaliste, met een tweemaandelijkse brief uit Kaapstad. Daar gebeuren buitengewoon boeiende dingen die hier nauwelijks het nieuws halen omdat er niet genoeg doden bij vallen. Die zijn al gevallen en het gaat er nu juist om hoe Zuid-Afrika daarmee probeert om te gaan. Sinds kort is er een waarheidscommissie bezig met het onderzoek naar ‘oorlogsmisdrijven’ tijdens de apartheid. Die misdrijven kunnen aangeklaagd worden en bestraft – maar ook vergeven. Dat geldt met name voor ideologische misdaden. Het gevolg is alvast dat Eugène Terre’Blanche zich nu probeert te profileren als ideoloog: hij heeft nooit tegen de zwarten gevochten maar tegen het communisme. Ant[j]ie Krog is hoofd van het clubje radiojournalisten dat hierover rapporteert, met verontwaardiging en woede en schaamte en slapeloze nachten.[xxvi]

In totaal schreef Krog voor het NWT zes afleveringen in de rubriek ‘Brief uit Kaapstad’ (in 1996, afl.4, 5 en 6; in 1997, afl. 1, 2 en in het dubbelnummer dat aan de kort tevoren overleden De Coninck is gewijd: 5/6).[xxvii] De ‘Brief uit Kaapstad’ was trouwens de concrete aanzet voor het schrijven van De kleur van je hart (2001). Het spreekt voor zich dat zowel De Conincks invitatiebrief als de zes bijdragen van Krog in NWT nader onderzoek verdienen.

Twee late gedichten

Voor de epiloog van deze verkennende beschouwing over de relaties tussen Herman de Coninck en Zuid-Afrika keer ik terug naar de poëzie. Een derde verblijf in Zuid-Afrika, na de bezoeken in 1994 en in 1995, had plaats in oktober 1996. Mogelijk was het echtpaar De Coninck er ook al in april van dat jaar geweest. We lezen over die Kaapse reis, toen de dichter onder meer te gast was bij Riana Scheepers en Daniel Hugo, in twee brieven die hij richtte aan zijn vrouw op het thuisfront in Berchem (Antwerpen). De reis was opgezet als een promotietoer, ter gelegenheid van de uitgave van Daniël Hugo’s vertaling van gedichten van De Coninck. Hij ontmoette tijdens dat verblijf ook de Vlaamse collega-schrijver Tom Lanoye, die al sinds enkele jaren een eigen appartement bezat in Kaapstad (en de buurman is van Antjie Krog).[xxviii] Op 13 oktober 1996 had een ontmoeting plaats met de Afrikaanse dichter en arts Phil du Plessis. Aldus hangt De Coninck een hilarisch maar ook tragisch portret van Du Plessis op:

Hij is 52, homo, arts, en een soort renaissance-mens, uomo universale. Weet alles van artsenij, psychoanalyse, architectuur, schilderkunst, poëzie. Drinkt vanaf ‘s ochtends witte wijn. Rookt als een Turk, zelfs terwijl hij eet. Gaat nooit op invitaties in van mensen bij wie hij niet mag roken. Heeft een prachtig huis aan zee, zijn veranda lijkt wel een badhuisje, zo vlakbij. Heeft een kunstcollectie van 10 miljoen BF [250.000 euro, yt], en een platencollectie van 1 miljoen, waaronder nog 78-toerenplaten, en twee zelf aan te zwengelen 78-pick-ups. Daarop laat hij dan zowel jiddische jazz horen, als de eerste opname van King Creole, van Elvis Presley. Hij is vroeger al eens in een droogdok van 10 meter diep gegooid door een recalcitrante gigolo (5 breuken). Nu is hij smoor op een macho-fotomodel van 26, maar platonisch, want zodra hij naar hem een vinger uitsteekt, krijgt hij op zijn smoel. […].[xxix]

Du Plessis duikt vervolgens ook op in een brief van De Coninck aan Daniel Hugo. In de verzamelde opstellen heb ik geen verwijzingen naar de poëzie van Du Plessis aangetroffen. In diezelfde brief aan Hugo polst De Coninck naar de receptie van Liefde, miskien in de Zuid-Afrikaanse literatuurkritiek. Met de kritische ontvangst bleek het nogal mee te vallen. Op 9 januari 1997 voegt hij in een volgende brief aan Hugo een net geschreven gedicht toe, dat later (postuum) is gebundeld in Vingerafdrukken (1997). De anekdotische laag (‘Zo schrijft de werkelijkheid soms/een strofe of twee voor me op’) verwijst naar de al eerder vermelde schrijverstournee die De Coninck, op instigatie van Van Zyl en onder meer in aanwezigheid van Simon Vinkenoog, naar de Atlantische kust bij Kaapstad heeft gebracht. Het gedicht refereert expliciet aan het reisproza in De cowboybroek. In de verantwoording van de dichtbundel noteerde De Coninck:

Enkele reisgedichten uit de afdeling “Ginder” zijn oorspronkelijk als proza gepubliceerd, o.a. in De cowboybroek van Maria Magdalena, maar waren daar niet tevreden mee, wilden uit hun context, wilden regels kwijt en er andere bij. (Zo werkt poëzie: sommige regels zijn vragende partij).[xxx]

 

Ewewig

 

Simon Vinkenoog over de zee nabij Kaapstad:

‘Ongelofelijk hoe waterpas, hè!’

‘En zo weinig scheepjes!’

‘Jamaar, ‘t is zondag!’

 

Later vertelt Phil du Plessis hoe zijn grootvader

metselaar was, viool speelde, en een glazen oog had.

Om te zien of een muur waterpas stond, legde hij zijn glazen

oog erop, begon viool te spelen, en als het oog bleef liggen

 

was de muur waterpas. Zo schrijft de werkelijkheid soms

een strofe of twee voor me op en begint viool te spelen,

omdat het zondag is.[xxxi]

 

In dezelfde afdeling in Vingerafdrukken, ‘Ginder’, komt ook een tweede gedicht voor waarin Zuid-Afrika de setting is, met name ‘Hotel in Durban’.

 

Hotel in Durban

 

Rond halfzes gaat zon onder, komt zee boven.

Gooit haar zilverigheid in het rond, komt aanrollen

op haar breedste alexandrijnen van schuim,

op haar twaalfkilometers.

 

Mijn balkon is een groot televisiescherm waarop zee.

Overdag zijn er honderd soorten lawaai. ‘s Nachts twee: zee

die zich luidruchtig opgraaft uit de mijnwerkerij van zichzelf,

en krekels. Wat krekels doen is zoiets als vioolspelen op die ene

 

zenuw waaraan je tandpijn hebt. Tuinman spuit ‘s ochtends

voor het hotel de struiken schoon: uit één plant schieten er

miljoenen weg. Ik heb maar honderd woorden.

 

Daarin ontstaat een groot zeggen

waarin de zee zich één voor één voor één voor één

wil nederleggen.[xxxii]

 

Slot: ‘Zonder de townships was er een oplossing’

Over de plaats van Zuid-Afrika in De Conincks leven en werk is het laatste woord niet gezegd. Deze bijdrage is het resultaat van een poging een eerste overzicht van tekstplaatsen in poëzie, reisproza, poëziekritieken en in brieven te geven. De beschouwing besluit ik met een laatste fragment uit een brief, die in april 1995 moet worden gesitueerd. Na de eerste reis naar Zuid-Afrika, in oktober van het vorige jaar, schreef De Coninck aan zijn vriend Jan van Bilsen:

Ik ben […] vorig jaar oktober [in Zuid-Afrika] geweest, en er is een goede kans dat ik er binnenkort opnieuw naartoe ga. Ook daar is de hele situatie hachelijk, en zelf ben ik uitermate pessimistisch, maar de mensen die ik ginder ontmoet heb, zijn allemaal buitensporig bereid tot political correctness. Alleen zegt iedereen erbij: ik hoop dat Nelson Mandela nog lang mag leven. Want het ANC heeft nu wel de macht, maar ze moeten nog gaan ontdekken dat ze niet meer geld hebben dan de vorige regering. Het geld is opgesoepeerd [sic] in de oorlog met Angola. Ik heb de townships bezocht. Ik had dat beter niet gedaan. Zonder de townships was er een oplossing. Maar met de townships, nee. Miljoenen mensen die daar in gods natuur zitten te kakken en die dat wonen noemen. Wat moet je eerst subsidiëren, een put onder hun gat of een dak boven hun kop?

En toch heerst daar momenteel wereldoptimisme. De onwaarschijnlijkheid van verdraagzaamheid. Zo lang het duurt. En het duurt nooit lang. […][xxxiii]

Khayelitsha

Khayelitsha

Over het ontnuchterende bezoek aan de townships, ‘de nieuwste en grootste township Khayelitsha’ in de omgeving van Kaapstad, en hoe taal en politiek in Zuid-Afrika altijd weer verankerd zijn, heeft De Coninck in ‘Charisma in de uitverkoop’ geschreven. Het kan het fundament zijn voor een meer uitgewerkte studie van De Conincks beeldvorming van Zuid-Afrika en het Afrikaans.[xxxiv]

 

 


[i] H. de Coninck, ‘Het niets tussen twee plekken’, in De cowboybroek van Maria Magdalena en andere reisverhalen, De Arbeiderspers, Amsterdam/Antwerpen 1996, p. 107-134. Ook opgenomen in: H. de Coninck, Het proza (deel 2). P. de Wispelaere en J. de Preter (ed.). De Arbeiderspers, Amsterdam/Antwerpen 2000, p. 541-682, i.h.b. p. 649-682. In totaal betreft het vijf genummerde prozateksten. De citaten in deze bijdrage zijn ontleend aan de oorspronkelijke bundelpublicatie.

[ii] De matefoor is ontleend aan een gedicht van Breyten Breytenbach.

[iii] H. de Coninck, ‘Cultuur als besmetting’, in De cowboybroek van Maria Magdalena, p. 111-117, citaat op p. 111.

[iv] K. Hemmerechts, ‘De stemmen van Zuid-Afrika’, in Amsterdam retour, Atlas, Amsterdam/Antwerpen 1995, p. 45-66.

[v] G. Komrij, De Afrikaanse poëzie in duizend en enige gedichten, Bert Bakker, Amsterdam 1999.

[vi] K. Hemmerechts, Amsterdam retour, p. 61.

[vii] H. de Coninck, ‘Wit zand’, in De cowboybroek van Maria Magdalena, p. 118-122, citaat op p. 118-119.

[viii] H. de Coninck, ‘’Charisma in de uitverkoop’, in De cowboybroek van Maria Magdalena, p. 107-110, citaat op p. 107.

[ix] Het citaat komt uit een brief van De Coninck aan Daniël Hugo (dd. 27 juli 1995). Zie H. de Coninck, Een aangename postumiteit. Brieven 1965-1997. B. Barnard, K. Hemmerechts, P. Piryns en A. Schreuder (red.). De Arbeiderspers, Amsterdam/Antwerpen 2004, p. 614.

[x] H. de Coninck, Liefde, miskien. Daniel Hugo (samenstelling en vertaling). Queillerie-Uitgewers, Kaapstad 1996. Daniel Hugo selecteerde de gedichten uit H. de Coninck, Onbegonnen werk. Gedichten 1964-1982, Manteau, Antwerpen 1984 [vierde druk, 1992]. Op het achterplat staat vermeld dat uitsluitend uit De lenige liefde (1969), Zolang er sneeuw ligt (1975) en Met een klank van hobo (1980) is gekozen. Ook de volgende typering, vermoedelijk geschreven door samensteller Hugo, van De Conincks poëzie komt daarop voor: ‘Kenmerke van sy werk is die alledaagse tema, die verrassende gesigshoek, die praatstyl, die oorspronklike beeldspraak en die versagtende ironie’. In 2009 vertaalde Daniel Hugo ook De Conincks debuut De lenige liefde naar het Afrikaans (Protea Boekhuis, Pretoria).

[xi] H. de Coninck, Een aangename postumiteit, p. 614.

[xii] [Auteurscollectief], Breyten Breytenbach uit de eerste hand. Schilderijen, tekeningen en essays, Frans Hals Museum/Meulenhoff, Haarlem/Amsterdam 1995, , p. 75. Het boek verscheen ter gelegenheid van de uitreiking van de Jacobus van Looyprijs aan Breytenbach (16 september 1995).

[xiii] H. de Coninck, ‘Twee gedichten’, in De vliegende keeper, De Arbeiderspers, Amsterdam/Antwerpen 1995, p. 32-35, citaat op p. 34-35.

[xiv] Herman de Coninck publiceerde in totaal vier essaybundels die integraal aan literatuur zijn gewijd. De eerste boekpublicatie is getiteld Over de troost van pessimisme (1983).

[xv] Ibidem, p. 34.

[xvi] Ik wist na uitvoerig speurwerk in de gebundelde poëzie niet te achterhalen aan welke gedichten de regels zijn ontleend die aan Breytenbach worden toegeschreven.

[xvii] [H. de Coninck], ‘Voorwoord’, in Nieuw Wereldtijdschrift 1995/3 (mei-juni), p. 3.

[xviii] H. de Coninck, ‘Cultuur als besmetting’, in De cowboybroek van Maria Magdalena, p. 111-117, citaat op p. 112.

[xix] André Brink (samenst.), 27 April. One year later/Een jaar later, Queillerie, Pretoria/Kaapstad1995.

[xx] H. de Coninck, ‘Cultuur als besmetting’, in De cowboybroek van Maria Magdalena, p. 111-117, citaat op p. 114-117.

[xxi] Breytenbachs poëzaie is doorspekt met dergelijke verwijzingen. In Die Huis van die Dowe (Human & Rousseau, Kaapstad/Pretoria 1967) streepte ik onder meer deze regels in het gedicht ‘In julle hoede’ aan: ‘Jy is my taal, die saad/van my bevrugting, jy is die woord/waarin ek drome kan stort’ (de jij kan hier refereren aan een vrouw maar ook aan de taal en het land).

[xxii] Voor een beschouwing over onder meer Terug naar het paradijs. Een Afrikaans journaal, zie H.C. ten Berge, ‘De grillige lijn. Een verkenning van Breyten Breytenbachs geschreven werk’, www.litnet.co.za (25 november 2009).

[xxiii] H. de Coninck, Een aangename postumiteit, p.214.

[xxiv] A. Krog, ‘Fragmenten van een lafaard’, in Nieuw Wereldtijdschrift 1995/3 (mei-juni), p.30-35. In een vertaling van Robert Dorsman.

[xxv] H. de Coninck, Een aangename postumiteit, p. 672-675.

[xxvi] [H. de Coninck], ‘Voorwoord’, in Nieuw Wereldtijdschrift 1996/4 (juli-augustus), p. 3.

[xxvii] De afleveringen verschenen onder de volgende titels: ‘Ubuntu en amnestie’ (NWT 1996/4, p. 38-41), ‘Zwart tegen zwart, blank tegen blank’ (NWT 1996/5, p. 42-45), ‘Nog een pakkend stukje’ (NWT 1996/6, p. 48-51), ‘Biecht zonder vergeving’ (NWT 1997/1, p. 62-65), ‘Ruzie over de verzoening’ (NWT 1997/2, p. 56-57) en ‘Een oneindige, vijandige nacht…’ (NWT 1997/5-6, p. 116-120). Robert Dorsman maakte de vertalingen.

[xxviii] Tom Lanoye heeft enkele columns gewijd aan de politieke omwentelingen in Zuid-Afrika in 1994. De teksten zijn gebundeld in T. Lanoye, ‘Kaap de Goede Hoop’, Maten en gewichten, Prometheus, Amsterdam 1994, p. 162-208.  Ook opgenomen in T. Lanoye, Vitriool voor gevorderden 1994-2003, Prometheus, Amsterdam 2004, p. 92-142.

[xxix] Ibidem, p. 727-729, citaat op p. 727-728.

[xxx] H. de Coninck, ‘Nawoord’, in Vingerafdrukken, De Arbeiderspers, Amsterdam/Antwerpen 1997, p. 65-66. Vingerafdrukken is opgenomen in H. de Coninck, De gedichten (deel 1). H. Brems (ed.). De Arbeiderspers, Amsterdam/Antwerpen 2000, p. 391-444.

[xxxi] H. de Coninck, Vingerafdrukken, p. 41. In het ‘Nawoord’ achterin de bundel legt de dichter uit ‘[v]oor wie dat niet zou hebben beseft’ dat ‘ewewig’ Afrikaans is voor ‘evenwicht’.

[xxxii] Ibidem, p. 42.

[xxxiii] Ibidem, p. 590-593, citaat op p. 591-592.

[xxxiv] Voor dat onderzoek moet onder meer rekening worden gehouden met enkele publicaties van De Coninck die in deze beschouwing niet zijn meegenomen. Zie o.a. ‘Een vredig gangsterisme’, in Nieuw Wereldtijdschrift 1997/2, p. 46-53. De bijdrage is een recensie van de foto’s van Jürgen Schadeberg, Sof’town Blues. Images from the black ‘50’s en ‘de zwarte journalistiek’ van het blad Drum.

Jan Pollet. Stadsdichters van de 21e eeuw: exit Assurancetourix

Monday, October 5th, 2009
Assurancetourix

Assurancetourix

In de digitale kolommen van Knacks nieuwe boekensite is een oude bekende opgedoken die,  sinds zijn scherpe polemische stukken in het literaire tijdschrift  de Brakke Hond al een tijdje uit de running was. Zijn naam is Bart de Man, hij staat voor ‘een collectief van specialisten modernisme en deconstructie in beeldende kunst en literatuur‘,  maar wie hij precies is blijft een mysterie. Terloops wil ik u ook attent maken op een andere blogger van wie de Vlaamse literaire incrowd zich afvraagt: wie is hij toch? De geheimzinnige vrijetijdsblogger luistert naar de naam Achille van den Branden (geïnspireerd op het verhaal ‘Het boek’ uit  Een slagerszoon met brilletje van Tom Lanoye) en brengt dagelijks goed geschreven en gedocumenteerde recensies die een constant kwalitatief niveau halen.
Maar laten we terug keren naar onze Bart de Man die muis en klavier met zwavelzuur heeft opgepoetst om tussen het boekennieuws op Knack/deBuren af en toe zijn dodelijke scuds af te vuren.

Doelwit van zijn vlijmscherp ongenoegen was deze keer het fenomeen ‘stadsdichter’. Zijn vlammende tirade bevat een stroom aan toespelingen op lokale politieke en literaire toestanden die in het kort hierop neerkomt: dichters moesten zich schamen om mee te spelen in het pr-circus van een stad. Een dichter die zich laat strikken voor een aanstelling als stadsdichter, verkoopt niet alleen zijn ziel, maar gooit daar bovenop nog eens de goede naam van de poëzie te grabbel.
Om zijn stelling visueel kracht bij te zetten vergelijkt hij een stadsdichter met een personage uit de strip Asterix en Obelix:  Assurancetourix namelijk, de bard die, gewapend met een harp, bij elke officiële gelegenheid zijn verplicht nummertje wil opvoeren tot unaniem afgrijzen van de voltallige dorpsgemeenschap. Steevast eindigt hij geboeid en gekneveld aan een boom.

Stadsdichter: het is een fenomeen dat in Nederland de laatste tien jaar een hoge vlucht kent en stilaan ingeburgerd is in het beleid van een stad. In België hebben alleen de Vlaamse steden het Nederlandse voorbeeld gevolgd. In Wallonië is het fenomeen totaal onbekend. Brussel opteerde voor een collectieve variante, waarover straks meer.
Hoewel ik Bart de Man best kan volgen in zijn aversie voor de gelegenheidspoëzie die weinig tot geen uitstaans heeft met de echte poëzie, vind ik dat het stadsdichterschap in de drie grote steden (Antwerpen, Gent, Brussel) toch ook een paar interessante evoluties heeft doorgemaakt.

Tom Lanoye. Stadsgedicht
Tom Lanoye. Stadsgedicht

Antwerpen.

Monumentaal en aangrijpend was het Boerentoren-gedicht (geen verband met de Zuid-Afrikaanse Boeren… ) van Tom Lanoye. Een metershoge banner die de hoogste toren van Antwerpen sierde. Een pleidooi voor tolerantie in de door rechts extremisme geplaagde stad Antwerpen: “Aanvaardt mij. Neemt mij. Ziet mij staan” zo luiden de oud-Vlaamse beginregels van het gedicht, dat subliem grafisch werd vorm gegeven door Gert Dooreman. 
Met de aanstelling van de Nederlandse dichter van Palestijnse afkomst Ramsey Nasr, belandde het Antwerpse stadsbestuur in een xenofobe crisis nav een stuk dat Nasr schreef ter verdediging van de Palestijnen in de Palestijnse gebieden. Niet de poëzie maar de uitgesproken mening van de stadsdichter zorgde hier voor ophef.
Antwerpen koos trouwens een tweede keer voor een Nederlandse dichter met de aanstelling van Joke van Leeuwen, die ondermeer een schitterend video-gedicht afleverde waarin ze duidelijk refereerde naar de typografische experimenten van wijlen stadsgenoot Paul van Ostaijen. Een visueel hoogstandje over de multilinguale context van een grootstad.

 

Video: Joke van Leeuwen

Gent

De kleinere Oost-Vlaamse havenstad wisselt het stadsdichterschap af met een stadstoondichterschap. Roel Richelieu en Erwin Mortier hielden het bij het klassieke stadsgedicht. De recente aanstelling van de derde stadsdichter verliep ronduit klunzig. Met name Yves T’Sjoen, mede-blogger op deze site, haalde op De Contrabas scherp uit naar het gebrek aan professionalisme in Gent Letterenstad. Tenslotte viel na een advies van het Gentse Poëziecentrum en een verhoging van het honorarium, de naam van Peter Verhelst die iedereen verraste met zijn visie op zijn nieuwe functie:

“Ik wil geen gedichten schrijven voor Gent, maar ik wil wel literatuur maken van Gent. Kortom: vervang stadsdichter door dromenvanger’
“Exact twaalf jaar geleden vatte ik het plan op de dromen van een stad te verzamelen. Het is er nooit van gekomen. Toen ik de vraag kreeg stadsdichter van Gent te worden, was dit het eerste wat ik wist: ik wil een dromenboek maken.”

Verhelst heeft hiermee misschien een oplossing  gevonden om de inwoners van een stad echt bij de poëzie te betrekken en zo het artificiële karakter dat aan veel gelegenheidspoëzie kleeft te omzeilen. De stadsdichter laat de vele stemmen van een stad klinken en zet zijn eigen ego en poëticaal talent opzij. Terloops wil ik toch graag wijzen op de gemiddelde afmetingen des dichters ego die veel, veel liever aan zijn eigen persoontje en kwellinkjes zijn pen slijpt dan aan de – laat ons wel wezen – droge, versteende symboliek van een stad. Bovendien zijn steden zijn geen afgelijnde biotopen meer. Vroeger werd je in een stad geboren, je stierf er en je nageslacht deed hetzelfde, honderden jaren lang. Daar is sinds de auto en het vliegtuig toch wat verandering in gekomen. Er zijn zoveel steden als er inwoners zijn van die stad.

Brussel
Als hoofdstad van Europa koos Brussel resoluut voor een multicultureel en meertalig stadsdichterscollectief. De stadsdichter van Brussel is namelijk veelkoppig: de Brusselse Galiciër Xavier Queipo, de Marokkaanse Belg Manza die in het Frans rapt, de Franstalige Laurence Vielle en de Nederlandstalige Geert van Istendael. Dit Brusselse Dichterscollectief, bezield door David Van Reybrouck en Peter Vermeersch en gepatroneerd door Passa Porta, realiseerde dit jaar een Europese Grondwet in Verzen:  52 dichters hebben er aan meegewerkt. Ook niet-Europese dichters die in Europa onderdak hebben gevonden, brachten opmerkelijke lyrische artikels aan. Ze schreven in meer dan 20 verschillende talen. Bijna 70 vertalers zorgden voor een versie in het Nederlands , Frans en Engels.

Actie en interactie, dat lijken meer en meer de ordewoorden te zijn om de poëzie een functie te geven in de samenleving.  Bij zijn officiële aanstelling tot president van de Verenigde Staten stond Obama er op dat een dichter de plechtigheid zou opluisteren. Slechts 4 van zijn voorgangers waren eerder op het idee gekomen om een dichter aan het woord te laten tijdens hun inauguratie. Het wijst erop hoe ongewoon het is geworden om poëzie met officiële gebeurtenissen in verband te brengen. Het wijst er ook op dat poëzie misschien niet (meer) het voor de hand liggende medium is waarmee machtshebbers historische momenten kunnen verankeren in het collectieve geheugen. Maar Obama waagde het erop. Misschien hoopte hij hiermee definitief de spons te halen over het oorlogszuchtige beleid van zijn voorganger. Misschien rekende hij op de helende kracht van een paar verzen om het 9/11-trauma te doen vergeten. Een buitenkans voor de poëzie die dichteres van dienst, Elisabeth Alexander, echter niet waarmaakte toen ze kwam aandraven met het brave, klassieke en slaapverwekkende Praise the day waarmee ze nog maar eens het vooroordeel van de grote massa bevestigde: poëzie is saai en lastig.

Nee, dan liever de Nederlandse Dichter des Vaderlands, ex stadsdichter van Antwerpen, Ramsey Nasr en zijn swingende, actuele, grappige en pijnlijke toekomstige taalvisioenen van een Rotterdammer anno 2059: Nasr: Mi have een droom

de eerste strofe gaat als volgt:

“wullah, poetry poet, let mi takki you 1 ding: di trobbi hier is dit
ben van me eigen now zo 66 jari & skerieus ben geen racist, aber
alle josti op een stokki, uptodate, wats deze shit? ik zeg maar zo
mi was nog maar een breezer als mi moeder zij zo zei: “azizi
doe gewoon jij, doe je gekke shit genoeg, wees beleefd, maak geen tsjoeri
toon props voor je brada, zeg ‘wazzup meneer’, ‘fawaka’ -en duh
beetje kijken op di smatjes met ze toetoes is no trobbi
beetje masten, beetje klaren & kabonkadonk is toppi
aber geef di goeie voorbeeld, prik di chickies met 2 woorden”
zo deed mi moeder takki toen & boem tranga! kijk, hier staat ik
hand in hand, harde kaas, api trots op di belanda, niet dan?
now dan, want mi lobi roffadam & deze stitti is mi spanga

Hier ziet en hoort u de Dichter des Vaderlands Mi have een droom performen (bekijk ook het interview met Nasr op de video rechts.)”


Jan Pollet
http://jjpollet.wordpress.com/
http://www.decontrabas.com/

Langsaam ontplof die literatuur

Thursday, June 25th, 2009

Langsaam ontplof die literatuur

Daniel Hugo 

Die Vlaamse penvoerder Tom Lanoye is nie net ’n skrywer van romans, kortverhale en polemiese essays nie; hy is ook ’n dramaturg en self ’n verhoogkunstenaar, ’n “performer” van sy eie tekste. In 2005 is sy gedigte in die versamelbundel De meeste gedichten (Uitgeverij Prometheus, Amsterdam) gepubliseer. Heelwat van sy gedigte is bedoel om ironies-oordrewe voorgedra te word. ’n Sleutelfrase in sy werk is “Langsaam ontplof die literatuur”. Soos by kabarettekste dien die teatrale gebaar eintlik om die egte emosie te verberg. Die emosionele grondslag van Lanoye se poësie is veral duidelik in sy liefdesgedigte.

 

 

Realisme

 

De eerste twee gedichten omgewerkt,

van onleesbaar klad naar in het net,

op extra dik papier getikt en met de

hand getekend, wat al niet, en ze daarna

 

in vieren gevouwen in een envelop

geschoven, en de envelop voorzichtig,

ter hoogte van mijn hart, in het zakje

van mijn leren jack geborgen. Dan op pad.

 

R. zit in Café De Fiets als altijd bij de

flipperkast, zijn shagje rollend. Hij wil

een De Koninck, ik drink Spa. We praten

over de vakbond, Guido zijn gezondheid,

 

het weer. Zeg vraag ik terloops, wat vind

jij eigenlijk van poëzie? Yèk, gedichten,

bah. Hij trekt zijn neus op. Ik moet opeens

denken aan de moedervlek rechts onder zijn

 

navel. Gedíchten, zegt hij, waarom vraag je

dat? Oh zomaar, zeg ik, en we praten voort

over het openbaar vervoer en Jules Croiset.

Een uitermate boeiend en verhelderend gesprek.

 

 

 

Realisme

 

Die eerste twee gedigte verbeter,

hulle netjies oorgeskryf, op

ekstra dik papier getik en

met die hand geteken, hulle toe

 

in kwarte gevou, in ’n koevert

geskuif en die koevert versigtig,

teen my hart, in die bosak

van my baadjie bewaar. Toe op pad.

 

R. sit in Café De Fiets soos altyd by

die spykerkas sy sigaret en rol. Hy

bestel ’n bier, ek drink Spa. Ons praat

oor die vakbond, Guido se gesondheid,

 

die weer. Sê my, vra ek terloops, wat dink

jy van die poësie? Jeg, gedigte, ga.

Hy trek sy neus op. Ek onthou skielik

die moedervlek regs onder sy naeltjie.

 

Gedigte, sê hy, hoekom vra jy dit?

Ag sommer, sê ek, en ons praat verder

oor sokker, sepiesterre, die televisie.

’n Besonder boeiende en insiggewende gesprek.

 

 

 

Grootspraak

 

Noem woorden mank en lippen

stram, en zeg van klank dat

hij per meter sterft.

 

Heet stemmen stom en adem

stank, zeg dat een zin

bederft voor hij begint.

 

Maar weet dat ik niet zwijgen

kan. Wie ziek is, moet maar ijlen.

Wie liefde kent, zal kwijlen.

 

 

Grootspraak

 

Beweer maar woorde is mank en lippe

stram, en sê van klank dat

dit meter vir meter sterf.

 

Beweer maar stemme is stom en asem

stink, en sê dat ’n sin

bederf voor hy begin.

 

En tog kan ek nie swyg nie.

Wie siek is, sal yl.

Wie liefhet, sal kwyl.

 

 

Daniel Hugo

Onderhoud: Antjie Krog

Saturday, May 23rd, 2009

‘n Sterk letterkunde bestaan nie in fluff nie

Antjie Krog in gesprek met Louis Esterhuizen 

 

Antjie Krog

Antjie Krog

Antjie Krog is digter, joernalis en Buitengewone Professor aan die Universiteit van Wes-Kaapland. Sy het elf Afrikaanse digbundels en twee bundels kinderverse gepubliseer. Haar twee nie-fiksie-werke, Country of my skull (1998) en A change of tongue (2003), verskyn in Engels.

Vir haar poësie het Krog onder andere die volgende pryse gewen: die Eugene Marais-prys (1973); die Rapport-prys (1987); die Hertzogprys (1990); die FNB Award (2000) en die RAU-prys (2000). Vir haar vertaling van gedigte uit die inheemse tale, Met woorde soos met kerse (2002), ontvang Krog in 2003 sowel die Toekenning vir Voortreflike Vertaling van Poësie as die Toekenning vir Beste Vertaler van die Suid-Afrikaanse Vertalersinstituut (SAVI) in 2003.

Gedigte van Krog is in Nederlands, Frans, Spaans, Duits en Italiaans vertaal.

In 2009 verskyn ‘n keur uit haar werk, Digter wordende , by Human & Rousseau.

 

 

 

Antjie, jy is onlangs gekies as digter vir die Vlaams-Nederlandse Gedichtendagbundel 2009 wat op 29 Januarie vanjaar verskyn het. Dit is uiteraard ’n groot eer vir ’n Suid-Afrikaanse digter en ’n pluimpie vir jou eie digkuns. Vertel ons ietsie meer hieromtrent?

 

ʼn Mens word eenvoudig verstom deur die effektiewe geesdrif van Nederlanders jeens hul letterkunde en veral die poësie. Elke jaar word 29 Januarie as Gedigtedag gevier. Poetry International is die dryfkrag daaragter, maar die hele land neem op verskeie vlakke daaraan deel. Daar is ‘n groot literêre prys vir die beste digbundel. ‘n Paar maande voor die tyd word die kortlys aangekondig en dan word geweldig aandag aan hierdie bundels en digters gegee. Die idee is dat elke winkel ‘n plakkaat met ‘n gedig op sal hê, elke koerant moet ‘n gedig plaas, die radio en televisie    selfs die nuus    fokus op gedigte en digters. As “Digter van die dag” moes ek spesiaal tien gedigte skryf wat dan in ‘n standaard dun boekie gedruk en vir twee euro verkoop word by elke till. Oral in die winkels het ek gesien waar mense dit vir hulleself en mekaar koop. Die parlement moes ook dié dag met een van my gedigte open. Vyftienduisend kopieë is verkoop. Vir die gedigtedag moes ek verskeie televisie– en radio-onderhoude voer, asook voorlesings doen. Bitter vroeg die oggend moes ek in Utrecht op die stasie begin waar ‘n paar digters voorgelees het. Daar was ‘n kleinerige verhogie, maar ons gedigte is op enorme vaandels aangebring wat van die dak af gehang het. Soos die mense heen en weer verbystroom, het hulle vir ‘n minuut of wat stilgestaan en luister. Elke vierde jaar word die Dichter des Vaderlands gekies en vanjaar het van die jonges besluit om vir hulself ‘n kampanje te maak. Daar is toe intensief voorgedra, nuwe goed geskryf, briewe vir koerante gestuur, profiele opgebou, bekgevegte gehou in die sin van ook ʼn bietjie uit te wys waar die ander tekortskiet. Dit het gemaak dat daar ‘n rekord getal mense gestem het vir die digter per selfoon of op die internet. Die aand vóór gedigtedag is daar ‘n reuse geleentheid gehou waar die pryswennende digter aangekondig is uit die kortlys, en uiteindelik is die nuwe vaderlandsdigter aangekondig. Dit was naamlik Ramsy Nasr, wie se pa ‘n Palestyn en ma ‘n Hollander is. Sy hele Palestynse familie was daar en Ramsy se ma het haar hande etlike kere in die lug gegooi sodat Ramsy agterna vir my moes sê: “Uiteindelik het my ma haar soos ‘n egte Palestynse vrou gedra.”  Al die aspirant-vaderlandsdigters moes ‘n gedig skryf waarin die land gepeil word en ek moet sê, Ramsy s’n was ongelooflik: dapper en skerp. Hy bly tans in Antwerp waar hy die stadsdigter is. En dit is ‘n ander ding: stede stel elkeen ‘n stadsdigter aan vir drie jaar. Daardie digter moet dan gereeld optree, literêre geleenthede reël, projekte uitdink wat poësie bevorder en ook oor gebeure in die stad skryf. Toe daar arm mense verskuif is in Antwerp, het Ramsy ‘n stuk daaroor geskryf. Die koerante staan tot my verbystering ongelooflik baie plek aan so iets af. Wat ek nog interessanter vind, is dat daar altyd gesê is dat ʼn digter net in Afrika ‘n sosiale en politieke funksie het, in “real literature” is dit kuns om die kuns. Nou blyk dit dat die Hollanders aan hul digters ‘n uiters belangrike funksie toeken ten opsigte van sosiale betrokkenheid. Want ons het nog nie eers gekom by die rol van die Dichter des Vaderlands nie …

 

Sjoe, Antjie. ʼn Mens staan omtrent stomgeslaan ten aanhore van sóveel aktiwiteit en inisiatiewe … Dit is natuurlik wat moontlik is wanneer jy jou in ʼn enkeltalige kultuur bevind met die staat wat sulke projekte daadwerklik kan steun. In Suid-Afrika, met sy meertalige samelewing, is só iets helaas nie moontlik nie. Individue (en geïnteresseerde instansies) moet maar sélf skouer aan die wiel sit om die gedigte-wa deur die drif te kry. Met hierdie as uitgangspunt – kon jy enige projekte en/of inisiatiewe identifiseer wat jy voel dalk met sukses by ons toegepas kan word? Meer voorlesings, dalk? Media-dekking?

 

Nederland is miskien op hierdie stadium homogeen, maar hy word oorstroom deur mense van ander tale, kulture en godsdienste. Ook is Nederlands maar ʼn klein taaltjie wat veg vir oorlewing in Europa. Vertaling en meertaligheid is hierin sy grootste wapens. Ons as Afrikaanssprekendes is op ʼn manier bederf omdat die staat na die taal gekyk het. Hoe onregverdig ook al, die taal is op alle vlakke in stand gehou. Nou moet ons self daarna omsien en waarop dit dikwels neerkom, is dat ons op Nasboek of Stellenbosch Universiteit skel omdat hulle nie Afrikaans in stand wil hou soos dit met die vorige bedeling die geval was nie. Ons koop nie Afrikaanse boeke nie, Afrikaanse bruin – en wit kerke, skole en universiteite smelt nie saam nie; daar is nie ʼn Afrikaanse oorlewings- en uitbreidingsplan op die tafel wat almal betrek nie. In terme van die poësie is daar baie te doen. Waarom het ons byvoorbeeld nie ʼn poësiedag nie? Waarom word sekere aksies nie vir daardie dag geteiken nie? ʼn Spesiale gedig as poskaart, motorsticker, plakkaat, koerant, twee spesiale digbundels wat in elk geval sou verskyn het, die poësieprys, gedigte vertaal uit ander tale in Afrikaans: byvoorbeeld Neruda en Mqhayi. Ons vra die nuus om te open met ʼn gedig, die radio, skole moet gedigte opplak. In Nederland kry jy die mooiste kussingslope met liefdesgedigte, voorskote met kosgedigte, pennesakkies, koffiebekers met jong digters se verse daarop afgedruk. Indien dit goed werk, volg die ander tale ʼn mens dalk na en kan jy uiteindelik ʼn veeltalige gedigtedag hê. Ek het dit op UWK gedoen. Vanaf die hekke waar die studente inry, of afklim, is pamflette met poësie uitgedeel. Oor die hele kampus was gedigte in Afrikaans, Xhosa en Engels opgeplak. Die hoofgedig was van Ingrid Jonker in drie tale. Studente kon hul eie gedigte by die biblioteek opplak en daar was pryse. Tydens middagete was daar ʼn uurlange poësie-voorlesing van nasionale –, internasionale – en studente-digters. Ek onthou dat selfs die skoonmakers dit bygewoon het.

                 

Pas het daar Digter wordende, ’n keur uit jou verse en deur jou saamgestel, verskyn. Wat was die aanloop hiertoe en hoekom het jy op die spesifieke indeling van afdelings besluit; ’n struktuur wat ek self uiters opwindend beskou, bygesê.

 

Human & Rousseau is tans in die proses om van ‘n paar van hulle digters ‘n soort bloemlesing uit te gee. Hulle sou dit doen vir my 50ste verjaarsdag, maar almal was te besig met ander goed en so moes ek toe inspring sodat hulle dit nie doen vir my sestigste verjaarsdag nie. Om te kan kies moet jy leidrade hê, en temas is die maklikste. Dit was egter ‘n wins dat my gedigte oor die jare heen dieselfde temas aangespreek het; elke tema toon dus op sigself ‘n ontwikkeling van jeug na ouderdom. 

 

In ’n onderhoud wat ek met Alfred Schaffer gevoer het oor die teenwoordigheid van die Afrikaanse digkuns in Nederland, het hy genoem dat jóú prominensie en verkope groter en meer is as selfs van die vernaamste Nederlandse digters. Waaraan sal jy hierdie sukses van jou toeskryf?

 

Ek het nie ʼn benul nie. Aanvanklik het ek gedink dit is maar Suid-Afrikaners wat daar woon en heimwee het, maar dit blyk toe nie so te wees nie. Toe het ek gedink hulle beskou my eintlik as ʼn soort van wit barbaar: lyk soos hulle, klink amper-amper soos hulle, maar swaai poësie soos ʼn byl of ʼn hellebaard en dis vir hulle opwindend, maar nie noodwendig in die kader van wat hulle as goeie poësie sou reken nie. Toe begin die resensies inkom (en die gehalte van nuansering van die resensies is ʼn gesprek in eie reg) en dit is so goed dat die uitgewers nou hierdie opmerkings as blurps begin gebruik. Ek dink dit is eintlik ʼn mengsel van al hierdie dinge, want ek bly ʼn randfiguur. Jy moet hiermee ook onthou hoe ongelooflik baie die Nederlanders lees en veral met watter oorgawe hulle nuwe boeke verken. Terloops, die Nederlandse vertalers, Robert Dorsman en Jan van der Haar, het my onlangs gevra waarom ek dink hulle so heerlik vertaal het aan die Nederlandse weergawes van my gedigte vir die Gedichtendag-bundel, so asof die hart van die gedig ‘nederlands’ is. Ek glo dat dit is omdat ek die gedigte in Berlyn geskryf het tydens ’n navorsings-fellowship en die poësie van Paul Celan intensief saam met ʼn ander fellow en leraar bestudeer het; dat die Germaanse kern van Duits my Afrikaans geweldig beïnvloed het – ’n mens besef nie aldag hoe geangliseerd ons Afrikaans met verloop van jare geword het nie.

 

En ander tale? Jou gedigte is immers al in Engels vertaal; deur jouself, sowel as ander. Hoe werk dié proses vir jou? Is selfvertaling byvoorbeeld vir jou ’n integrale deel hiervan?

 

Teen die einde van die 1980’s, na ses digbundels en vyftien jaar van skryf in Afrikaans, is ek vir die eerste keer in Engels vertaal. (Dis nou afgesien van die gedig My Mooi Land wat Ronnie Kasrils – so het hy my vertel – in Engels vertaal het om te gebruik in Sechaba, die ANC se mondstuk van daardie jare). Die vertalings is óf deur joernaliste self gedoen wat onderhoude kom voer het, óf  deur ʼn literêre (selfs politieke) fees. Die Afrikaner was aan bewind en wat Afrikaners en hulle dissidente gedoen en gedink het, was van belang (Die Engelse joernaliste het byvoorbeeld ook gereeld die Afrikaanse koerante gelees om op die hoogte te bly van wat die politici dink en doen.) Nietemin, aanvanklik was dit interessant om die vertalings te lees, maar ek het mettertyd al hoe ongemakliker geraak met wat vertaal word: meestal politiek en selde komplekse politiek. Dit het begin voel of ek wanstaltig in Engels bestaan. Dus het ek begin om die liefdes-, gesins- en vroue- gedigte te vertaal wat verskyn het as Down to my last skin. Aan die begin was dit opwindend vir my; as die gedig nie lekker wil werk in Engels nie, het ek dit verander en ʼn tweede kreatiewe proses het begin. My lojaliteit was dus nie soseer om getrou te bly aan die Afrikaans nie, maar om ʼn ‘goeie’ gedig in Engels te lewer. In die laaste klompie jare het ek egter baie versoeke uit Engelse oorde begin kry om gedigte te lewer en ek het mettertyd ʼn ongesonde werkswyse begin opbou: ek skryf die gedig in Afrikaans (dis die enigste taal waarin my poëtiese orgaan werk), maar aangesien die tyd dikwels ontbreek om dit rustig af te rond en later na Engels te vertaal, word die finale proses wat die gedig voltooi, nou in Engels gedoen; die gevolg is dat die Engelse gedig dan meer ‘klaar’ en ‘beter’ is as die Afrikaanse ekwivalent. Soms probeer ek wel om dit terug te vertaal, maar dan werk dit met tye glad nie in Afrikaans nie, en dan moet ek dit wéér verander. Op die oomblik is daar etlike gedigte wat in verskillende weergawes bestaan; iets wat tot gevolg het dat wanneer ek byvoorbeeld in Frankryk of Italië moet gaan voorlees, ek die Afrikaanse gedig lees, terwyl die Italiaanse vertaling vanaf die Engelse weergawe gedoen is. Gewoonlik is daar dan iemand in die gehoor wat Afrikaans kan praat en dan agterna geskok kom vertel hoe swak die Italiaanse vertaling is omdat dit hééltemal van die Afrikaanse gedig verskil.

 

Is die oplossing dan nie om maar gewoon die vers in Engels voor te lees nie? Of skep dit vir jou ’n probleem ten opsigte van taal-identiteit?

 

Ek lees ook wél in Engels voor, maar vind dat ek slegs die gedigte wat ek sélf vertaal het, kan voorlees; die gedigte wat deur ander vertaal is, het hulle Afrikaanse grondritme verloor en ek kan glad nie daarby aanpas nie. Dit voel asof iemand anders die gedigte geskryf het. Die ongelukkige gevolg hiervan, met die prosa in Engels en net sommige gedigte in Afrikaans, is dat ek nie in een van die twee tale volledig bestaan nie. Deels hier en deels daar. Ek het ernstig oor hierdie saak besin verlede jaar (tydens die reedsgenoemde navorsings-fellowship in Berlyn), toe die Vertalingsburo my genooi het om deel te neem aan hul simposium oor Selfvertaling. Baie skrywers doen dit, of hét dit gedoen, ontdek ek toe; bekendes soos Brodsky, Beckett, Hannah Arendt, ens. Uitstekende lesings is gelewer oor die “waarom”, die “hoe” en al die meegaande verskille. Ek het egter toe besef dat dit ʼn geweldige vermorsing van tyd is. Waar ander digters nuwe gedigte skryf, of hul oues al hoe meer afrond, vertaal ek meestal, of skryf net halfnuwes. Ek het besluit om op te hou om my eie gedigte in Engels te vertaal. Die Engelse weergawe van die gedigte vir die gedigtedag is toe pragtig deur Karen Press vir Poetry International se webtuiste vertaal; in dié mate dat, toe ek verlede maand deur Adrienne Rich genooi is om ʼn voorlesing saam met haar by Columbia te lewer, ek besluit het om dié Engelse weergawes voor te lees. Vier reëls in die eerste gedig in, besef ek meteens: alle conviction is weg; ek lees die gedig asof dit iets vreemds is, ek bind op geen manier met die teks nie. Dus is ek terug by die vraag: sal ek tóg maar my eie vertaling van die gedigte maak?! Ek weet nog steeds nie.

 

Antjie, jy is ’n persoon wat vir vele jare oor ’n wye terrein betrokke is by die bevordering van digkuns in vele fasette. Hoe sien jy die situasie in die Suid-Afrikaanse verskuns tans? En hiermee bedoel ek nie net die Afrikaanse digkuns nie, maar ook die digkunste van ons ander landstale.

 

Dit gaan baie beter met die poësie as ‘n paar jaar gelede en dit is inderdaad danksy die volgehoue werk (en baklei) wat mense soos jy en Marlise Joubert doen, asook uitgewers wat aanhou om bundels uit te gee teen hul ekonomiese beterwete in. Maar daar is verskeie dinge wat problematies is. In terme van Afrikaans is dit waarskynlik die beperkte ruimte wat bestaan vir omvattende resensies. Dit beteken dat daar nie ‘n stewige tradisie van evaluering opgebou word nie. Dit voel vir my die wind waai sus en dan só, en dis nie die mense wat resenseer se skuld nie, dit is gewoon dat daar ‘n verlies aan outoriteit ontstaan wanneer iemand byvoorbeeld ‘n bundel in net drie paragrawe moet bespreek; óf wanneer daar nie ‘n konsekwente ruimte is vir die resensent waar hy of sy op gereelde basis kan resensies plaas ten einde op dié manier ‘n mate van standaard te vestig nie. Alles word net so bolangs aangeraak. Ek sou byvoorbeeld graag ‘n intelligente en kragtige vergelyking wou lees van die twee bundels wat gesamentlik die Eugene Marais-prys ontvang het. En daarvan gepraat: wanneer bekyk iemand daadwerklik wat presies in die akademie vir kuns en wetenskap aangaan wat sulke groot besluite oor ons letterkunde neem? Ook kry ʼn mens die gevoel dat lesers nie meer die kanon ken nie. Daar is hard baklei om die kanon te verander, maar noudat dit verander is, leer niemand dit meer nie. Ek sou graag wou hê dat ‘n mens moet kan sê dat indien iemand Afrikaans Eerste Taal neem en matrikuleer, hy of sy ten minste die vernaamste digters kén. Daar was ʼn bietjie stof oor die Groot Verseboek, maar geen volgehoue polemiek of argument van “Ja, dit is ons beste gedigte en ons wíl dit kén” nie. ‘n Sterk letterkunde kan nie bestaan binne-in fluff nie. Landswyd is daar dieselfde probleem: belangrike werk word uitgegee en met ligte watertjies in die koerante begelei. Die Engelse faksie is egter so sterk, ook wêreldwyd, dat die meeste Engelse skrywers intensief bespreek word. Dit bring ʼn mens by die kwessie van vertaling. Ek pleit deurlopend dat ons ‘n voortgesette aksie moet hê waarvolgens alles wat goed is in Afrikaans vanselfsprekend ook na Engels vertaal moet word. Indien ons dit nie doen nie, sal al hoe meer skrywers uitwyk Engels toe soos dit reeds die geval is met ander  inheemse tale, omdat ons almal graag deel wil vorm van die breër Suid-Afrikaanse stem. Om in Afrikaans te skryf, durf nie te beteken dat jy jou in ‘n etniese doodloopstraat bevind nie. Breyten Breytenbach is Afrikaans s’n, maar hy behoort dit gestand te kan doen deur middel van vertaling en nie noodwendig deur om spesiaal in Engels te skryf nie. Die feit dat Marlene van Niekerk se vertaalde werk die ander Engelse skrywers so uitgestof het, wys dat ons ‘n kragtige letterkunde het. Maar jy wil nie dat jou skrywers hulle tyd moet verkwansel met vertaling nie.

 

Ek vermoed dat jy jou vinger hier op ʼn hele aantal teer punte plaas, Antjie. Ten opsigte van die eerste gedeelte van jou antwoord hierbo, is die een ding wat my al vir ’n geruime tyd pla, die akkreditasie-ingesteldheid onder ons akademici. Uiteraard het ’n mens begrip hiervoor; dit verskaf ten minste inkomste aan die betrokke departement en akademikus. Die nadeel is egter dat uiters belangrike navorsing en kommentare net in vaktydskrifte verskyn waartoe die breë publiek dikwels nie toegang het nie. Ons literatore het immers nie nét die taak om tekste te “ontsluit” nie, maar ook om die lesers te begelei ten opsigte van verfynde leesstrategieë by bepaalde tekste, is dit nie? Sien jy hierdie ook as ’n wesenlike probleem of is ek nou onbillik jeens ons akademici met hierdie opmerking?

 

Ja, dit is tragies dat akademici skielik afgesluit word van ʼn publiek omdat van hulle verwag word om in hierdie akademiese joernale wat deur fokken niemand gelees word nie, te publiseer; in plaas daarvan om organies binne in hul gemeenskappe werksaam te wees. ʼn Mens haal jou hoed af vir iemand soos Joan (Hambidge) en ander, wat bo en behalwe hul akademiese werk nog vir koerante skryf ook. Maar dis tog asof almal se gekonsentreerde energie elders doenig is. Nogtans sou ʼn mens graag wou sien dat hierdie akademiese verhandelinge en essays omgeskakel word na gewone taal vir ons ander om te lees. Veral ook dié wat by oorsese universiteite geskryf word.

 

Enkele jare gelede was jy en Alfred Schaffer betrokke by die samestelling van Nuwe Stemme 3, ’n publikasie wat heelwat nuwe stemme suksesvol na vore gebring het … Was dit vir jou ’n gelukkige ervaring en voel jy dat sodanige projekte lewensvatbaar is, of skep dit gewoon verwagtings waaraan só dikwels nie voldoen kan word nie?

 

Dit was een van die wonderlikste projekte vir my, aangesien dit ‘n uitstekende manier is om nuwe stemme aan te spoor en ‘n hupstoot te gee. Dit is veral opwindend om te sien hoe baie van hulle uitskiet en dan is daar boonop nog ander wat hopelik binnekort tot publikasie sal kom. Alle krediet aan Nasboek dat hulle hiermee volhard.

 

Is jy dalk bereid om name te noem, Antjie? Watter van die digters wat in Nuwe Stemme 3 opgeneem is, behoort na jou mening nog in die nabye toekoms te kan debuteer?

 

Ek kan, maar ek wil nie. ʼn Mens word geskroei tot poësie skryf. Altans, die poësie waarvan ek hou, het ʼn gedrewenheid daaragter. Sommige mense het talent, maar niks gebeur wat hulle daartoe dryf nie. ʼn Versigtige digter wat skryf sodat ander hom of haar moet goedkeur, het probleme. Ek hou daarvan om Johann de Lange aan te haal: “Om ʼn bundel te publiseer moet wees soos om by ʼn waterval af te spring …” Jy moet glad nie weet of jy jou te pletter gaan val of wonderbaarlik in ʼn sjampanjepoel gaan opduik nie.

 

In die persberig oor Waar ik jou word, die Gedichtendagbundel wat in Nederland verskyn het, word genoem dat dit uit tien nuwe verse bestaan. Is jy tans besig om aan ’n nuwe bundel te werk en wanneer kan ons dié vreugde te wagte wees?

 

Jong, ek word oud. Ek moet genoeg vrye tyd en stilte hê om te kan gedigte skryf. Voor elke digbundel moet ek dus eers iets skryf wat op ‘n manier geld inbring sodat ek kan ophou werk ten einde op die gedigte te kan konsentreer. Op die oomblik is ek besig met ‘n derde nie-fiksie boek wat Country en Tongue sal afsluit. Ek oortree naamlik op my oudag die belangrikste reël wat ek vir myself gemaak het toe ek jonk was: hou jou by jou lees. Jy is ‘n digter. Moenie ander goed skryf nie, dit versplinter net wat jy wil sê. Sekere dinge sê jy in prosa of in skilderkuns (soos Cussons) en ander sê jy in poësie. Indien jy alles kan kanaliseer, verryk dit jou poësie. Ek sou byvoorbeeld nooit Lady Anne, óf Jerusalemgangers, geskryf het indien ek geweet het dat ek prosa kan skryf nie. Dit sou gewoon makliker gewees het om daarvan prosa, of ‘n nie-fiksie boek, te maak as ‘n epiese gedig. Aan die ander kant geniet ek nogal hierdie vele maniere van “wees” en hou ek nou veral daarvan om deesdae te probeer leer hoe om “akademies” te skryf. Waar poësie vir my ‘n absolute private daad is, ‘n skrywe wat te make het met wat ek in my kop hoor, is prosa en akademiese werk vir ‘n spesifieke gehoor.

 

ʼn Laaste vraag. Ek onthou toe ek eenkeer by jou en John aan’t huis was in Kroonstad hoe jy en Gerrit Olivier vir mekaar gesit en gedigte voorlees het; die besonderse manier wat ek later jare so goed leer ken het: asof jy eers die woorde in jou mond “proe” voor jy dit asem gee. Dit maak jou voorlesings ʼn onvergeetlike ervaring: intens, gevoelvol en genuanseerd. Beskou jy die voorlees van verse as ʼn belangrike funksie wat ʼn digter óók moet vervul? (Ek stel dié vraag omrede baie mense van mening is dat poësie nié op ʼn verhoog hoort nie; dat die voordrag afbreek doen aan die poëtiese inhoud van die vers.  )

 

Die kern van poësie is klank. Dis hoe poësie ontstaan het, as gesê-de klank. Die skryf het later gekom. Dis wat van iemand ʼn digter maak: hy hoor wat hy skryf. Ek is obsessioneel oor die geluid van gedigte; ek kan iemand letterlik te lyf gaan as hy of sy kak voorlees. Asof daar nie ʼn verskil is tussen ʼn “d” of “t” of ʼn “v” en “w” is nie. Die voordra, of voorlees, van ʼn gedig is egter iets anders as die gedig op papier. Op papier moet dit as sulks werk; jy kan tog nie sê: “dit werk nie op papier nie”, maar dan is dit tóg op papier gedruk nie! Ek verander dus maklik my werk wanneer ek voorlees. Die voordrag word bepaal deur die gehoor, die tyd wat ek tot my beskikking het, hoeveelste ek lees, hoe die persoon voor my gelees het en in watter gemoedstoestand wil ek die gehoor agterna hê. Indien jy nie ʼn gehoor respekteer nie, en niks by die papier wil voeg nie, moet jy nie voorlees nie. Dan moet jy sê: “Ek’s op my beste op papier en dis waar my lesers my moet kry.” By Tom Lanoye het ek nog die volgende geleer: hy sê ʼn mens skryf ʼn boek in afsondering, dit word verkoop om in afsondering gelees te word, maar omdat hy wil help om die boek te verkoop, gaan hy soos ʼn rock band te werk. Hy maak naamlik ’n CD (in sy geval ‘n voordragprogram gebaseer op die nuwe boek) en gaan daarna op toer sodat die mense die boek moet koop.

 

Baie dankie vir die gesprek, Antjie. Sal jy so vriendelik wees om dalk een van die gedigte wat in die Gedichtendagbundel opgeneem is, hieronder vir ons lesers weer te gee?

 

3.

 

sterre tongblind en sterwend in gravitasie

jy kom hartbevlek en opwaarts

kom jy

jou asem van kristal

en die mondnabye geluid van voëls

 

sterre tongblind

sterre sterwend

sterre adembenemend as digsbysyndste galaktiese sig

 

onverworwe moet ek word

losgeknip

en sterstapelend van gewrig

 

© Antjie Krog