Posts Tagged ‘Totius’

Nini Bennett. Van afstand en verbintenis

Thursday, June 7th, 2018

 

Ons almal herken die prototipe: hy is ’n Suid-Afrikaanse man, waarkynlik nie meer te jonk nie; en hy lig sy vergrootglas en gesels geesdriftig oor sy eerstedagkoeverte, vastereekse en herdenkingseëls. Hy beduie hoe kosbaar die Kaapse Driehoek of die Penny Black is, en sy gedagtes dwaal na Eeufeesvieringe. Hy kan jou pa, oupa, broer of oom wees: ’n filatelis, of versamelaar van seëls. Dit is ’n stokperdjie wat stadigaan besig is om uit te sterf.

*

Ek lees nou die dag ’n artikel op Literary Hub oor internasionale skrywers en digters wat vereer word op posseëls. In 2011 het die Amerikaanse Posdiens die reël dat ’n skrywer slegs ná sy afsterwe verewig mag word op ’n posseël, gewysig. Hierdie eer val nou lewende digters en skrywers ook te beurt. Die 2016-Nobelpryswenner vir Letterkunde, Bob Dylan, loop al vir dekades onder die posstempel deur, eers as sanger, nou as literêre figuur. Daar sirkuleer meer as 50 seëls met dié legende se gesig op.

Hierdie seël is deur die Sweedse Akademie in 1993 uitgereik, dieselfde jaar wat Toni Morrison die Nobelprys vir Letterkunde verower het.

Wole Soyinka, een van Nigerië se grootste skrywers, is in 2006 vereer. Die Nigeriese Posdiens het ’n nuwe huldigingsreeks bekendgestel as deel van ’n projek om die publiek bewus te maak van hul landsburgers se buitengewone bydraes in die wetenskappe en kunste.

Dan wonder ’n mens onwillekeurig: hoeveel Suid-Afrikaanse skrywers se gesigte pryk op posseëls? Ek kon enkele voorbeelde op die internet opspoor.

Langenhoven

Totius

Nadine Gordimer

…En die gewaarwording dat skrywers ter plaatse veel minder as hulle eweknieë in die buiteland vereer word.

Die literêre studieveld wat hom bemoei met die brief as subgenre word “epistolografie” genoem. Die skryf van briewe is helaas so oud soos die letterkunde self; en die skryf van briewe as literêre medium dateer so ver terug as die Hellenistiese periode in Griekeland. Onder die Romeinse briefskrywers was Cicero waarskynlik die belangrikste eksponent.

In ’n artikel verwys Meghan Forbes na die materialiteit van ’n handgekrewe brief, of na alles wat die kommunikasieproses omring: die tipe skryfpapier en koevert, die sender se handskrif, die noukeurige toevou van die brief binne-in die koevert, die natlek van die seël…In ons moderne tyd waarin elektroniese kommunikasie hoogty vier, raak die brief, die outentieke dokument, weer belangrik. Dit is eklekties. ’n Handgeskrewe brief maak aanspraak op ’n enkelvoudige hier en nou en dit is gestempel deur die geskiedenis self. E-poskommunikasie bestaan in meervoudige rekords: in konsepkopieë of in die inmandjie, of in lêers wat reeds versend is – en die gehoor is nie duidelik gedefinieer nie, byvoorbeeld ’n deurslagkopie van ’n brief kan ook aan ander mense gestuur word (die Cc-funksie), om van die blinde kopie (of Bcc) nie te praat nie – die gesiglose gehoor. Voorts kan ’n e-pos afgelaai, uitgedruk of verder versprei word. E-posse kan geredigeer word en is uitgelewer aan meganiese reproduksie. Handgeskrewe briewe verklap onbetwisbaar die vlek van menswees, soos byvoorbeeld koffiekolle, vingermerke en die moeë skiflyne waar die brief herhaaldelik oop- en toegevou is. Forbes beskryf hoe sy dertig jaar ná ‘n ou skoolkys die Tipp-Ex in ’n ou liefdesbriefie afkrap. En wat sal sy sien? I ♥ U. Jesse Taylor. Die seun, Jesse, het homself kennelik bedink en weer die hartjie toegeverf. Sy moed het hom begewe. En drie dekades later sit die middeljarige blogger en wonder nostalgies: wat het van Jesse geword? Was Jesse regtig lief vir haar? Is Jesse lief vir haar? Dit is moeilik om gekonfronteer te word met jou jonger self. En die ironiese gewaarwording: die hartjie is seker die oudste emoji wat bestaan.

’n Handgeskrewe brief is ’n tydsdokument. ’n Egodokument. Uit die gapings, foute en verlore letters probeer ons ’n narratief saamstel van dit wat behoue gebly het. En binne hierdie narratiewe gapings – of dít wat foutiewelik onthou word – word daar ruimte geskep vir verbeelding. ’n Handgeskrewe brief maak van sekondêre lesers voyeurs: beide die briefskrywer en aangesprokene raak kwesbaar. ’n Posstempel, op sy beurt, is die tussenganger, ’n noodsaaklike hindernis in die kommunikasieproses. Dit dateer die vertraging tussen die versending en die ontvangs van die brief. In sy kortverhaal, The Empties kyk die skrywer Jess Row nostalgies terug:

She had never perfected the trick of moistening the envelope flap with the tip of her tongue so it would stick and lie perfectly flat. In those days, perfect meant as if untouched by hands. Her flaps were always overwet and lumpy; when she pressed them down, she made them worse. Still, she loved folding the paper twice over, into three equal parts; she loved writing addresses, but especially her name and address in the upper-left corner. J. Seiden. 29 Portnock Road. The dignity, the businesslike efficiency of these slim objects, asking nothing, never disclosing more than they needed to. An envelope with only a check inside flapped like a flag, but an envelope containing a two-page letter had a solid integrity on every plane. A writer only in the sense that she loved having written. She slid the envelopes under the metal lid of the mailbox on her parents’ porch and stared at them for a few moments. Proof of her existence in the world. Proof the world existed. You could count on it: someone was coming to take them away. Proof you would be sent, proof you would arrive.

Kan epistolografie elektronies wees? Skryfpapier is in ’n sekere sin ’n bewys van ons realiteit, of dit nou duur Smythson-produkte met ’n watermark is, of die CNA-skryfpapier met prentjies van die Grensoorlog wat skoolmeisies in die tagtigerjare so graag uitgeruil het. Die dialoog tussen posstempels, seëls en ander hanteermerke van possorteerders lewer ’n konkrete bewys dat die brief inderdaad plaasgevind het. Vandag se WhatsApps is die telegramme en poskaarte van gister. Maar virtuele pos is gewigloos, sonder die risiko’s, romantiek of gravitas van handgeskrewe briewe.

So bestel ek vir my Griffen and Sabine: An extraordinary correspondence, die 1991-topverkoper deur Nick Bantock. Dit is méér as ’n briefroman of mooi koffietafelboek: dit is ’n aangrypende werk. Die kunstenaar Griffen Moss woon in Londen en illustreer poskaarte vir ’n lewe. Op ’n dag ontvang hy ’n kriptiese poskaart van Sabine Strohem, ’n kunstenaar wat op haar beurt posseëls ontwerp en illustreer om ‘n inkomste te genereer. Sy woon op ’n fiktiewe eiland iewers suid van die Stille Oseaan, en die twee kunstenaars begin te korrespondeer. Spoedig vind Griffen uit dat Sabine alles van hom weet – selfs wat hy dink. Is dit telepatie? Bestaan sy ooit werklik? Of het hy haar opgetower uit sy eensaamheid? Is Sabine sy alter-ego, of is dit die sielsbeminde waarop hy sy lewe lank nog wag? Stadigaan ontvou die verhaal, ’n narratief wat viervoudig sin maak met kuns, mitologie, moderne filosofie en Jungiaanse sielkunde as onderbou. Hierdie boek is nie net ’n triomf vir die skrywer en kunstenaars betrokke by die projek nie; dit is ook ’n triomf vir die uitgewersbedryf. Die leserskontrak is ’n ouwêreldse een, en die leser volg die verhaal deur die getikte en handgeskrewe briewe versigtig uit die lugposkoeverte te trek, te lees, en weer terug te skuif in die koeverte. Elke koevert en seël is met die grootste sorg en in detail met die hand geïllustreer om epistolografie te laat herleef tot visuele kuns.

Dink mens aan briewe en Afrikaanse digters, dan kom Elisabeth Eybers se naam dadelik op.

*

Blare per pos

Twee herfsblare – gewebde paar

aan één pols vas, doodsbleek deuraar –

het vroeg hul tak tot siens gewenk,

die wind ontwyk met ’n kort swenk,

die suiderkruis gekies tot skyf,

daglank, naglank ’n boog beskryf.

Dor soos die blad waaraan hul kleef

reik hul te voorskyn uit die skreef.

Aan die motief wat ingegrif

bly – vae stempel op die skrif –

mag mens jou weer eens vergewis

van afstand, van verbintenis.

Elisabeth Eybers. Uit: Balans. 1962.

*

Ek gaan maak vir laas ’n draai by ’n internetveiling. “My seëlversameling is baie werd. Kyk hierdie skaars een…” My hart krimp ineen, want ’n bejaarde man plaas met trots ’n foto van sy boekie, Die Filatelieburo. Maar die bod wat toegestaan word, is nie hoog nie. Inteendeel; dit is terleurstellend laag. Die valuta van posseëls verhandel nie goed teen elektroniese briewe nie.

Verwysings

 

https://en.wikipedia.org/wiki/Griffin_and_Sabine

http://users.telenet.be/gaston.d.haese/eybers.html

Bantock, N. 1991, 2016. Griffen & Sabine. San Francisco: Chronicle Books.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Yves T’Sjoen. Kleinbosch als Afrikaanse locus amoenus

Monday, October 10th, 2016

Gedenkschool der Hugenoten

 

À la recherche du temps perdu. Kleinbosch als Afrikaanse locus amoenus

Tijdens Tuin van Digters, het jaarlijkse Afrikaanse poëziefestival in Wellington, kreeg ik samen met mijn zoon het genoegen in het belendende stadje Paarl te logeren in een afgelegen gastenhuis genaamd Augusta Kleinbosch Guest Farm Hotel. Omgeven door wijngaarden in een uitgestrekt glooiend landschap verbleven we in de Gedenkschool der Hugenoten, sinds het begin van dit millennium een nationaal monument. Op vijftien kilometer van het Afrikaanse Taalmonument, in 1975 gebouwd op een granieten rotsformatie die na een regenbui in de zon zou schitteren als een parel, ligt het beminnelijke landgoed Kleinbosch. De plaas is gevestigd in het vruchtbare Dal Josafat van de Drakensvallei.

In de inkomhal van de gerestaureerde Gedenkschool, na de gedenkwaardige jaren fungerend als opslagruimte en wijnkelder, hangen de portretten van de controversiële predikant Stephanus Jacobus du Toit en de canonieke dichter Jacob Daniël du Toit, die bekend is geworden als Totius. Boven de thans als logeerkamer ingerichte verdieping is sinds kort een permanente tentoonstelling ingericht waar de prille geschiedenis van het Afrikaans als schrijf- en onderwijstaal aanschouwelijk wordt gepresenteerd.

Totius

Totius

Documentair materiaal schetst de historiek van Kleinbosch. Naar verluidt bouwde Ernst du Toit, achterkleinzoon van Francois du Toit, in 1792 het hoofdgebouw op de plaas. De Fransen emigreerden naar zuidelijk Afrika nog voor een meerderheid van de hugenoten de oversteek maakte. Al vroeg, enkele decennia nadat de Verenigde Oost-Indische Compagnie een verversingspost vestigde in de Kaap, baatte de familie Du Toit een boerderij uit. Op dezelfde plek is tegen het einde van de achttiende eeuw de plaas Kleinbosch gesticht.

De geschiedenis van het Afrikaans is daar in Paarl onlosmakelijk verbonden met de hugenoten, met de Du Toits als pioniers. Bijna een eeuw nadat het gebouw is opgericht, mocht S.J. du Toit zich eigenaar noemen van Kleinbosch. Hij volgde Hollandse les in het Gymnasium van Paarl, waar de Nederlandse theoloog Arnoldus Pannevis titularis was. Volgens de geschiedschrijving is de taalkundige Pannevis de initiator van het Genootskap vir Regte Afrikaners dat op 14 augustus 1875 is opgericht. Om die reden wordt hij wel eens de “Vader van die Afrikaanse taal” genoemd. De taalvereniging is naar verluidt ontstaan nadat Pannevis’ voorstel aan het Britse en internationale Bijbelgenootschap om de Statenbijbel naar het Afrikaans te vertalen op niets was uitgedraaid. Het aanbod is geweigerd en het zou nog tot 1933 aanslepen voor de Afrikaanse versie van de bijbel beschikbaar was. Onder anderen de anti-Engels gestemde S.J. du Toit benadrukte dat het Afrikaans eerst een volwaardige cultuur- en schrijftaal diende te zijn vooraleer aan een Bijbelvertaling kon worden gedacht. De taalnationalistische opvattingen van Du Toit liggen ten grondslag aan de in die tijd nauwelijks opgemerkte publicaties onder het weinig verhullende pseudoniem Ware Afrikaner. De teksten verschenen in de Zuid-Afrikaanse Almanak van 1877. Zoals de Statenbijbel aanzienlijk heeft bijgedragen tot de standaardisering van het Nederlands in de zeventiende eeuw, zo speelt de bijbel een cruciale rol in de emancipering van het Afrikaans.

S.J. du Toit staat geboekstaafd als de ideoloog van het Genootskap vir Regte Afrikaners, met als eerste voorzitter de Nederlander C.P. Hoogenhout. Daarnaast was hij als oud-leerling van Pannevis de drijvende kracht achter de Gedenkschool. Begin 1876 nam hij met de vereniging het initiatief voor de uitgave van een eerste Afrikaanse krant, Die Patriot, die in Kaapstad is gedrukt. Voor het eerst fungeerde Afrikaans als geschreven (gedrukte) taal in het publieke domein. In Kleinbosch staat weliswaar niet de handdrukpers waarop Die Patriot is verschenen, maar wel een drukpers waar de eerste tientallen Afrikaanstalige boeken van het GRA zijn vervaardigd.

Over het Genootskap is al veel inkt gevloeid. Zo is het bekend dat het genootschap is opgericht in Paarl in het huis van Gideon Malherbe, zoon van de Malherbes van Kleinbosch, en thans het Afrikaanse Taalmuseum. Het GRA kwam op voor onderwijs in het Afrikaans toen eind negentiende eeuw de Britten in Zuid-Afrika de plak zwaaiden. Ook het onderwijs in het Nederlands is van de hand gewezen. In de luwte van Josafat is toen de Gedenkschool der Hugenoten verrezen. In 1883 zijn de eerste lessen in het Afrikaans gegeven, door Daniël Francois du Toit (mederedacteur van Die Patriot), en ging Afrikaans als ambtelijke taal functioneren. Naast Afrikaans studeerden de leerlingen er Duits, Engels en Wetenschappen. Leerlingen waren onder anderen de zoon van predikant Du Toit, de latere schrijver Totius die kanselier werd van de Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwijs (later de Noordwes Universiteit Potchefstroomkampus), en ook D.F. Malherbe – een van de grondleggers van de typisch Afrikaanse plaasroman in de jaren 1930. Overigens had ook Totius veel te maken met die Bijbelvertaling. Hij verzorgde de psalmberijming in de eerste Afrikaanstalige bijbel.

Toen de Unie van Zuid-Afrika werd gesticht in 1910 moest de school bij gebrek aan fondsen de deuren sluiten. Vele jaren stond het gebouw te verkommeren. Tot een groep van mecenassen enkele decennia geleden aan de restauratie begon en de Gedenkschool uitgroeide tot nationaal monument van het Afrikaans. Onder het toeziend oog van S.J. du Toit, in de inkomhal geflankeerd door zijn pientere zoon Totius, bestaat Kleinbosch vandaag nog als riant guesthouse. Een verre nazaat van de hugenotenfamilie Du Toit is nog altijd de uitbater van deze locus amoenus voor het Afrikaans.

Wie méér wil vernemen over de eerste Afrikaanse taalbeweging, kan onder meer terecht in Jerzy Kochs literatuurgeschiedenis A History of South African Literature. Afrikaans Literature 17th-19th Centuries (Van Schaik Publishers, Pretoria 2015, p. 272-287).

Gisela Ullyatt. ‘Ek wil weer jou rooikors breek’: ontworteling in Klankmanwoordboom.

Tuesday, December 15th, 2015

‘Soul searching’. Meyer van Rensburg.

Deel drie van die Meyer van Rensburg-blog het die meganika van klank geëksploreer, deur die klankman/klankmenger/klankoperateur-motief:http://versindaba.co.za/2015/12/13/gisela-ullyatt-wanneer-die-klankman-begin-droom/

Klankmanwoordboom, sy debuutbundel (1983), verweef die wêreld van die klankman, die geskrewe woord, die soeke na die Woord en die boom-motief. Laasgenoemde is uitgestippel aan die hand van die klankboom wat terselfdertyd die Kruis-motief naspeur.

Die jukstaposisie van die kunsmatige omgewing van die klankateljee en die natuur wat neerslag vind in die digter se geboortewêreld, die Noord-Kaap, word tasbaar in die bundel. Deel vier ondersoek die land van herkoms (Suid-Afrika), die kontinent (Afrika) en die harde natuur (droogte, son) word verder verbind met die moedertaal (Afrikaans). Hierdie elemente roep die situasie van die expat op. Alhoewel Meyer eers later na Engeland geëmigreer het, word die bundel ’n profesie van nie net sy eie ontworteling nie, maar ook van duisende ander ontheemdes in die buiteland. Soos R.B. Jurgens tereg opmerk in As almal ver is (228):

You said, ‘I will go to another land, I will go to another sea.
Another city will be found, beter than this …
Kavafis, daardie groot eksponent van die ontwortelde siel.

Die bundelmotto aktiveer die stamboom van die Afrikaanse digkuns met ’n aanhaling uit ’n Peter Blum-gedig:

… Want wat is ons? ’n Boompie
Oop vir enige wind – vir enige meslem
Kerfbaar die bas; maar as die helderheid kom en
Jy dit gee, is daar skyn van lig op
Mense en dinge, hulle lewe is heerlik.

Verder verduidelik Meyer hoe die Blum-aanhaling met Klankmanwoordboom verband hou:

Ek het die lig gesoek in die mens in sy skeppende of digterlike aktiwiteite (veral in die eerste afdeling: Woord), sy behoeftes (esteties, intellektueel, seksueel en emosioneel) en ook in dinge. Dinge wat my omring het by die werk, die tegnologiese wêreld van klank en ook dinge uit my jeug as plaasseun in die Noord-Kaap […] Die Bybel sê: “Aan die begin was die Woord en die Woord was … en dit is waar ek begin het.

Stamboom

Die Klasie wat de waarheid zeggen
en met hogen hout willen schrijf soos ons praet,
die drieman klingel saam ’n passie
(Janfrederik soen sy Martjie)
en langs die suikerbos en rand
vry visvanger ’n rosarum hartjie.

Die toon van die sangers word verhewe,
weemoedig klink tinktinkietaal
uit die haak-en-steek-besluit;
’n Zoeloeland-jandiederik
skop verkeerdom eiers uit,
soek na die alfa en omega
in alles wat hom stuit.

’n Piet-my-vrou wyk verder,
weg van die lou geykte lied,
beitel glad deur jaarringe,
kyk wat die rooi pit bied
en grootoog in die skaduwee,
slaan janblom die ganse gade:

sal ek aanklank vind en saam rinkink
as janfiskaal of luistervink?

Hier enkodeer die digter die Afrikaanse digtradisie met leidrade wat die leser na die verskeie digters lei:
Die ‘Klasie’ is heel moontlik ’n verwysing na F.W. Reitz se gedig ‘Klaas Geswind en syn perd’

F.W. Reitz

F.W. Reitz

Meyer van Rensburg se intensie met hierdie deel van die gedig is egter die volgende:

Louis Henri Meurant/Klaas Waarzegger

Louis Henri Meurant/Klaas Waarzegger

Wikipedia https://af.wikipedia.org/wiki/Klaas_Waarzegger verduidelik Meurant se ‘onbewustelike’ bevordering van Afrikaans. Meyer verduidelik in sy kommentaar op die blog soos volg: “‘Klasie wat die waarheid zeggen’, is ’n verwysing na ‘Klaas Waarzegger’. Klaas Waarzegger (19 Februarie 1811 – 29 Maart 1893) was die skrywersnaam van Louis Henri Meurant. Meurant was in die middel van die 19de eeu ’n drukker, joernalis en ’n onopsetlike bevorderaar van Afrikaans as taal”.

Die verwysing in die gedig na ‘hogen hout’ is voor die hand liggend.

CP Hogenhout

CP Hoogenhout

Die ‘drieman’ is ’n moontlike sinspeling op Louis Leipoldt se Uit drie wêrelddele (1923); hy was skoolarts in Londen, mediese skoolinspekteur in die Transvaal en later kinderarts in Kaapstad.

Louis Leipoldt

Louis Leipoldt

Die spesifieke intensie van die digter met die woord ‘drieman’ sluit egter nog twee digters in: Jan FE Celliers en Totius. Meyer se aanhaling uit JC Kannemeyer lui soos volg en kan ook in die kommentaar-gedeelte op hierdie blog gelees word:

Ek haal J.C. Kannmeyer aan: ‘Daarteenoor publiseer Celliers, Totius en Leipoldt reeds in die eerste tiental jare ná die Anglo-Boereoorlog hulle eerste bundels waarin daar poësie van besondere formaat voorkom. Heelparty Afrikaanse kritici het dan ook na hierdie drie digters as die Driemanskap verwys, ’n ongelukkige term omdat dit assosiasies met die drie Boereleiers (Kruger, Joubert en Pretorius) ná die Eerste Vryheidsoorlog het en omdat dit ’n hegte verband en gesamentlike optrede tussen die drie digters en hul poësie veronderstel wat die inherente verskille in aard en ingesteldheid uit die oog verloor’ (Geskiedenis van die Afrikaanse Literatuur; Academica, Pretoria, 1984).

Jan FE Celliers word opgeroep in ‘Janfrederik soen sy Martjie’, na aanleiding van Martjie (1911).

Jan FE Celliers

Jan FE Celliers

‘en langs die suikerbos en rand/vry visvanger ’n rosarum hartjie’ verwys na AG Visser wat met Suikerbosrand verbind word asook sy gedig, ‘Rosa Rosarum’ (Roos van die Rose).

AG Vsser

AG Visser

‘Die toon van die sangers’ is ’n verwysing na Toon van den Heever.

Toon van den Heever

Toon van den Heever

‘Haak-en-steek-besluit’ dui op Totius se gedig ‘Die Godsbesluit’ (82) terwyl ‘Tinktinkietaal’ na dieselfde digter verwys.

n Jong Totius

n Jong Totius

Jare terug skilder Meyer ‘n skildery wat op Totius se ‘Die wêreld is ons woning nie’ geskoei is:

Meyer van Rensburg.

Meyer van Rensburg.

’n ‘Zoeloeland-jandiederik’ aktiveer DJ Opperman wat in die Dundeese distrik gebore is en ook skoolgegaan het op ander dorpe in KwaZulu-Natal.

Opperman deur Philip Terblanche

Opperman deur Philip Terblanche

’n Piet-my-vrou wyk verder,
weg van die lou geykte lied,
beitel glad deur jaarringe,

Bogenoemde speel in op ‘wyk’: NP van Wyk Louw; ‘weg van die lou’ na sy digter-broer, WEG Louw en ‘beitel’ onder andere na die alombekende NP van Wyk Louw se ‘Die beiteltjie’.

NP van Wyk Louw

NP van Wyk Louw

WEG Louw

WEG Louw

‘Janblom’ is een van die meer ooglopende kodes: ‘n skryfpersona van Breyten Breytenbach.

Breyten Breytenbach

Breyten Breytenbach

In ’n resensie van Klankmanwoordboom skryf E.C. Britz (1983) oor die twee laaste reëls van ‘Stamboom’ soos volg: ‘Die digter vra homself uiteindelik af of hy as ‘janfiskaal’ (d.w.s. die voël wat al die ander opvreet) of as ‘luistervink’ (d.w.s. as blote volgeling van die tradisie) by ons sal ‘aanklank vind’.

Die feit dat die titel van die resensie lui, ‘Treffer in ou styl’, versterk vir die leser die gevoel van die Afrikaanse stamboom van digters; iets wat die taalkwessie by universiteite wat ons tans ondervind reaktiveer. Die kwessie van die literêre kanon kom ook ter sprake: wié is die Afrikaanse kanon en hóé is dit saamgestel in die loop van jare?

In ‘Versteende woord’ (16) word die beeldgebruik verder uitgebrei na die eg Afrikaanse milieu wat skakel met begrippe soos ‘moerland’, en ‘hartland’, alhoewel die bundel nege jaar voor Chris Barnard se roman, Moerland (1992) verskyn. ‘Baaierdland’ mag ook moontlik inspeel op die titel van Opperman se 1956-bundel, Blom en baaierd. Volgens die HAT (2015:71) beteken ‘baaierd’ onder andere ‘(1) ongevormde elemente waaruit die aarde ontwikkel het. (2) verstrengelde massa 2. (fig) warboel; chaos’. Die leser volg die innerlike chaos van die spreker: ‘hart koffiesak’; ‘swart moer’; ‘klipkil hartland’ en ‘bitter baaierdland’. Tog is daardie verlossende aspek van bogenoemde deur die ‘woordsteen’ en die digproses (‘suikerklontjie’; ‘blink kristal’, en ‘reënboog uit prismastreke’).

Herbore uit die lakens nes ’n slang vervel,
spoel ek my hart koffiesak uit
met, kaatsend in my hand,
’n suikerklontjie
uit die swart moer van ’n bitter baaierdland.

Die koue winterlig
verskerf teen die blink kristal
en gister vlam in warm stukke uit.

Jy, klein woordsteen
wat uit die verre suikerveld
oorbly in die asbestrooide grond,
haal baie bitter boeretroos
se dae uit my mond
en reënboog uit die prismastreke
my klipkil hartland oop.

In jou lig
staan ek verwese, teruggevoer,
voor my gesmelte suikerbrug
en my hart vol moer.

Die ‘baaierd’ herinner aan die volgende gedeelte in T.S. Eliot se ‘East Coker'(v:31):

[…] And so each venture
Is a new beginning, a raid on the inarticulate
With shabby equipment always deteriorating
In the general mess of imprecision of feeling,
Undisciplined squads of emotion […]

Talle ander gedigte skakel met die digter se Noord-Kaapse herkoms; die idee van wortelskiet; ook die jukstaposisie wat tussen Engels en Afrikaans geskep word: lank het die digter net Engels gepraat (‘Brits gesoog’), maar terselfdertyd het hy ook in Brits skoolgegaan.

Woordboom 1

Trek uit my woord
’n blokdiagram wat langbeen wys
hoe ek in houtskoolbanke
Engelse woorwaarde prys;
probeer dan stam en soort
bepaal deur analise van die klanke,
dring deur die vlees af na die pit,
die geraamte, wit
bevrees en biltongdroog:
’n Boerskelet wat, Brits gesoog,
op dertig begin wortelskiet
in diederik se roepgebied
(Afrika se wisselende windewyk
waar woorddele soos vrugte pryk).
Daar, tussen rotse aan die rand,
begin desibels Boerwees die doring dryf
om meters klank neer te skryf:
klink en kopuleer nou hier en daar
die klankboomwortels aanmekaar.

'Veldfire and aloes' . Meyer van Rensburg.

‘Veldfire and aloes’ . Meyer van Rensburg.

Die doring-motief word verder in die bundel uitgestippel en verleng deur die ‘enkeldoring’ of Acacia-robusta; snoei-metafore; Boer en Brit(s). Totius se ‘Daar het ’n doringboompie/ vlak by die pad gestaan’ (‘Vergewe en Vergeet’:47) word hier gereaktiveer en in ’n nuwe konteks geplaas. Totius se gedig is ook te sien by die Vrouemonument in Bloemfontein. Ter wille van spasie haal ek slegs sekere gedeeltes uit Van Rensburg se gedig aan:

Acacia Robusta of Enkeldoring.

Acacia Robusta of Enkeldoring.

Boom-Stam-Boom (27)
Vir Lorraine

(i)
Die penwortel vroetel-voel vir watervoeding,
druk dit osmoties na die kroon:
Acacia-robusta of enkeldoring
(soms Engelse doring genoem) vertoon
geel bloeiselballe en beenwit
dorings teen die Noord-Kaaplug:
bied skaduwee waar ek kan sit
maar stamdorings steek my ruweg in die rug.

(ii)
Van Prince Albert tot in Suid-wes
het my oupa met snoeiskêr en mes
bome ge-okuleer […]

(iii)
Maar die weefsels se Boerbloedvlam
groei oor letsels van die Engelse robuuste stam […]

'Piet Painter'. 'n Skildery wat Meyer van sy pa gemaak het.

‘Piet Painter’. ‘n Skildery wat Meyer van sy pa gemaak het.

‘Bittereinder’ (28) aktiveer die Anglo-Boereoorlog (tog net nié die Suid-Afrikaanse Oorlog nie!) wat weereens die stryd tussen Engels en Afrikaans uitspel. Let op die woord ‘kombuisuitskot’ en ‘gepuurde stam’. Hierdie gedig het ’n profetiese kwaliteit: dink aan duisende expats in die buiteland asook die verdrukking wat Afrikaans tans beleef. Tog neem die gedig ’n positiewe wending, wat dalk ook profeties mag wees: ‘die rebellie se vuur’, die ‘botsels’ en die ‘feniks’:

Uit my heilig-geagte grond
is ek wreed vir ’n ander losgeskeur,
my stam vertrap, my takke afgebeur.
Ek is verdruk, in depressie leeggebloei
en op die vullishoop sal dit boomskraap gaan,
maar stammaak my net voor ek stomp word
sodat ek ’n wortel tot by water kan roer,
sodat ek die rebellie se vuur weer voer
en soos ’n feniks
nuwe vlinderblare en botsels ontvou
om van meet af ’n gepuurde stam
uit kombuisuitskot te bou.

Gedigte soos ‘Snoeityd (30); ‘Noord-Kaap (31), ‘umNgamanzi’ (33) wat die enkeldoring se Zoeloenaam vergestalt en ‘Boom’ (34) is verdere voorbeelde van bogenoemde tematiek.
Die versugting na reën, iets wat die meeste van ons tans ondervind met die knellende droogte, word meesterlik in ‘Noord-Kaap’ uitgebeeld. Ek haal die laaste agt reëls aan:

Dorre Noord-Kaap, in drome
stoot die windpomp jou leivoorare
weer vol blinkende bloedwater-strome
en my hartkeerwal loop oor.
Ek ruik die voor-die-reën-kom-reuk
as die ploeglem deur jou sooie gaan
en ek wil weer jou rooikors breek
en kniediep in jou kluite staan.

'Veldfire and Aloes ii'. Meyer van Rensburg

‘Veldfire and Aloes ii’. Meyer van Rensburg

Laastens haal ek drie van Meyer se meer resente gedigte aan wat in die negentigerjare geskryf is voor hy geëmigreer het. Hy skryf die volgende oor hulle:

Die nuwe Afrikaanse gedigte is saamgevat in ‘n bundel met die naam Motsa wat uittog of eksodus beteken. (Ek wou dit eers ‘Ek sȇ dus:’Eksodus’ genoem het). Dit was geskryf voordat ek seker was dat ek oorsee sou kom, maar dit gaan juis daaroor. Dit het ook drie gedeelte : Eksodus (wat die geskiedenis van die Eksodus van toepassing maak op al die mense wat uit SA emigreer); ‘Uitspraak’ (wat weer met klank te doen het, maar die keer gaan dit oor ‘spraak’ en nie oor ‘hoor’ nie); en dan, laastens, ‘Uitgang’, wat weer terugkeer na die uitgang van mense uit SA uit.

Aftrede

Hy dink sy oudag in

bou ’n pensioenpensie op
sodat hy kan aftree daar agter
met jakopeweroë t’rug kan sit

om binnevet te eet
mooi bakvissies te beloer
wat oor die duine manna
en kwartel saans
die sardiens loop wulps in Durban
lê ka(a)lbas(sies) in die sand.

*

Eks. 18:5
‘Jetro, Moses se skoonpa, het met Moses se seuns en vrou
na hom toe gegaan waar hy kamp opgeslaan het’.

Na ’n lang stryd van lei
en stryd van haar met my

oor besnydenis en bloed
wat maande lankal woed

om middernag terwyl sy slaap
met my wat tussen bid en gaap

my omdraai om ’n nuwe lê te lê
(so baie antwoorde wil ek nog hê)

vat ek die punte van haar liggaam raak
en wonder oor U haar so anders maak.

*
Trek uit my woord

..
..
uit
hierdie
klein vertrek
moet woordwys
’n duister volk
verhuis

trek uit my woord
my kleinvolk
…gekopuleerde klinkers van my klankbord…
uit taai tradisieklou
wat verstaal
vas wil hou

trek uit
my Woord
hang
vasgehamer
hale oor
kaal blaaie
uitge(s)trek
want die
Groot Vertrek
verlang
dit so
..
..
.

Noord-Kaapse rooigrondpad

Noord-Kaapse rooigrondpad

My hartlike dank aan Meyer van Rensburg wat soveel materiaal (resensies, analise, foto’s, en so meer) aan my beskikbaar gestel en aan my toevertrou het. Mag die Woordman van die Noord-Kaap weer in Afrikaans begin droom.
En my ewige dank aan my digmentor wat Klankmanwoordboom vir my gestuur het.

Bibliografie
Brink, A.P. (ed). 2008. Groot Verseboek, Deel 1. Kaapstad: Tafelberg.
Britz, E.C. (1983). ‘Klankmanwoordboom. Treffer in ou styl’. Die Vaderland, 22 Desember 1983, 12.
Eliot. T.S. (1972). Four Quartets. Londen: Faber.
Handboek van die Arikaanse Taal. (2015). Kaapstad: Pearson.
Marais, D. (ed). 2009. As almal ver is. Suid-Afrikaners skryf huis toe. Kaapstad: Tafelberg.
Opperman, D.J. (ed). 1990. Senior Verseboek. Kaapstad: Tafelberg.
Van Rensburg, M. (1983). Klankmanwoordboom. Kaapstad: Human & Rousseau.

Amanda Lourens. Repos ailleurs

Tuesday, November 15th, 2011

 Ek het in ’n vorige inskrywing probeer besin oor my onverwagte reaksie op Tant Miem Fischer se kampdagboek.  Dit is eers na die oplaai van die inskrywing dat ek besef het dat ek ook iets sou kon sê oor die gedig wat agter in die teks opgeneem is, en waaraan ek aanvanklik nie veel aandag gegee het nie. 

Die gedig lui soos volg:

 

Vertrouwen

 

Wel hem die op God vertrouwd

En in donk’re dagen

In de onzek’re verte schouwt

Zonder angst of klagen

 

Is hier moeite en veel verdriet

In dit korte leven

Och! de Heer toch doet ons niet

Naar wy reeds misdreven

 

Gy dan ook die lyd en treurd

Wil toch meer bedenken

Ieder zegen was verbeurd

Dien ons God wou schenken

 

Nam Hy weder wat hy gaf

Nochtans Hem geprezen

Die by zegen en by straf

Wil dat wu Hem vreezen

 

Is het dan voor uw gezicht

Soms een angstig duister

Uit het duister schept Hy licht

Met vernieuwden luister

 

Achther wolken schuilt een poos

‘t Licht van Gods ontferming

Wie Hem zoekt vindt toch altoos

By den Heer bescherming

 

Hy weet wie daar op Hem wacht

Hoop op zyn genade,

En zoo donker is geen nacht

Of Hy slaat hen gade

 

Wel hem die op God vertrouwd

En in donk’re dagen

In de onzek’re verte schouwdt

Zonder angst of klagen. 

Volgens die nota (Fischer 1964:140) is hierdie gedig uit ’n krygsgevangenekamp ontvang en is dit in die oorspronklike Fischer-dagboek opgeneem.  Die outeur is egter onbekend.  Interessant dan, dat die outeur van die gedig waarskynlik manlik was, gesien die oorsprong daarvan in ’n krygsgevangenekamp.

Hierdie gedig is weliswaar eenvoudig, maar is klaarblyklik tog met toewyding gekomponeer om die rymskema streng te handhaaf en ook om ’n betoog op te bou. Die eerste deel van die gedig (wat volg op die eerste strofe wat in die slot herhaal word en wat reeds die tema van berusting voorspel) verteenwoordig ’n soort klag of rou, maar dan ’n getemperde uiting van lyding, meer konstatering daarvan, anders as die bitter en verwytende trant van die Fischer-dagboek.  Byna in die tradisie van die elegie, vind ons dan ’n berusting of consolatio in die tweede deel van die gedig, waar die leser meegedeel word dat God steeds betrokke is by die menslike wêreld, en as’t ware opnuut lig uit die duister skep, maar nou met “vernieuwden luister”. (Die digter se poging tot vakmanskap blyk dan uit byvoorbeeld die rympaar “duister” en “luister”.)  Die sikliese slot met die spreuk “Wel hem die op God vetrouwd” vestig die tema van volkome vertroue in ’n God met ’n soms onbegryplike raadsplan, wat gee en neem, maar weer troos bied aan diegene wat sonder vrees of klag op Hom wag.

 

Die spreker se klaarblyklike volkome oorgawe aan ’n groter raadsplan is opvallend, veral gesien teen die agtergrond van die fel vroulike reaksie in die Fischer-teks, en haar eksplisiete bevraagtekening van ’n God wat gebede beantwoord en uitkoms bied – vergelyk haar woorde op p.120:  “Kan dit wees dat die God wat ons vaders uit soveel ellende gehelp het, nou nie meer barmhartig wil wees nie?  Wat van al die gebede, die smekinge wat al die maande opgestuur is, al die bloed en trane, al die ellende in hoop en vertroue op ’n séker verlossing?  Niks, niks van dit alles.”

 

Ek het dus besluit om weer van die ouer gekanoniseerde (en manlike) gedigte uit die eerste helfte van die twintigste eeu te lees, om te probeer agterkom of hierdie soort berusting in ’n goddelike plan miskien ’n algemene tema is, in teenstelling met die ontnugtering van byvoorbeeld Fischer.  Totius het eerste in my gedagtes opgekom, aangesien hy immers bekend is as die “religieuse digter” van die Eerste Geslag. 

 

Wat volg, is geensins ’n wetenskaplike studie van Totius en die religieuse in sy poësie nie, maar eerder my eie indrukke hieroor na aanleiding van sekere bekende en minder bekende Totius-gedigte uit twee van sy bundels. 

 

Dit is betekenisvol dat die openingsgedig van Totius se eerste bundel (By die monument, 1908) reeds die gedagte van ’n Goddelike raadsplan aktiveer.  In hierdie gedig word die Boerekinders, in hulle vrees vir die aankomende vyandige magte, deur hulle moeder verseker dat ’n groter plan hulle lotgevalle bestuur.  Die moeder beroep haar hier dus op ’n skynbaar logiese argument: Haar kinders het niks te vrees nie, omdat die vyand se aksies deur ’n groter mag bestuur word.  Hierdie wete moet dan ook hulle troos wees:   

 

Moeder:

My kinders kom binne

 en wees nie meer bang;

 Die Vader daarbowe

 bestuur hulle gang.

 Ten spyte van hierdie gerusstelling, ondermyn die gedig hierdie boodskap deur die ironiese slotreëls, wat veral gerealiseer word deur die leser se na-kennis van die gebeure:

 Kindertjies:

Maar, moeder, hier is hul!

O, Hoor die gedrang!

 

Moeder:

Wees stil maar, hul sal mos

Geen kindertjies vang!

 Ook skemer ontnugtering deur wanneer die realiteit in die kampe waargeneem word, soos blyk uit die dialoog van kind en moeder in “In die kamp” uit dieselfde bundel:

 Kind:

Ek kan nie meer wag nie van honger, my moeder;

Maar waarom tog so? Het die Heer ons verstoot?

 

Moeder:

Nee, liefste, verstoot sal die Vader ons nimmer,

maar hier in die tent is g’n krummeltjie brood.

 Die moeder beroep haar steeds op abstrakte vlak op Goddelike versorging, maar op praktiese vlak is die selfondermynende aard van haar antwoord onmiskenbaar, en ’n consolatio dus uitgesluit.   Dit laat die leser natuurlik met vrae oor die digter se “bedoeling” met hierdie gedigte, in soverre dít veronderstel kan word.

 Waar Totius veral die pyn van die Anglo-Boereoorlog in By die monument hanteer, is persoonlike pyn die tema van ’n latere bundel.  In die welbekende Passieblomme (1934) ervaar die leser hoedat die spreker sy eie pyn probeer verwoord en deurgrond na die dood van sy kinders in 1920. Die bundel is naamlik verdeel in drie afdelings: “Onheil”, “Onrus” en “Berusting”, wat moontlik vir die digter ’n “logiese” ontwikkeling vanaf trauma deur die fase van intense rou tot by berusting aandui.

 In bekende gedigte soos “Ek wou my ganse digkuns waag” (uit “Onrus”) en “o Die pyn-gedagte” (“Onheil”) wend die spreker hom tot God, maar opvallend genoeg eindig beide hierdie gedigte slegs met die mededeling van sy pyn aan God, sonder ’n egte consolatio.  Klaarblyklik is sy enigste troos dat God weet wat hy deurmaak, soos hy ook skryf in die slotreëls van “Ek wou my ganse digkuns waag”:

 Nee, ’k sal nie waag om ’t uit te sê.

Nee, ’k gaan tot God wat weet, en lê

Vas op my hart my regterhand

En snik: “o God, dit brand?”

 In ander gedigte in Passieblomme is daar tekens dat die spreker wat geloofsvrae begin stel, maar hom probeer oortuig om sy twyfel daar te laat en te berus in die geloof dat God goed is. Die consolatio – wat wel hier teenwoordig is –  behels dus ’n bepaalde waarheid wat hy hom probeer wysmaak, maar sonder dat daar enige aantoonbare logiese gronde is.  In die gedig “Ek graaf met my gedagtes” (in “Berusting”) lees ons:

 Ek graaf met my gedagtes

in die geheimenis,

en soek of daar geen antwoord

op al my raaisels is.

 

Ek graaf nes in ‘n sandhoop

met my: Waarom? en Hoe?

By elke nuwe poging

dan val die plek weer toe.

 

Ek graaf; maar elke môre

begin my werk van voor;

ek graaf; maar as ek weg is,

skuif snags die sand daaroor.

 

  Dus – hou maar op met grawe,

 berusting is so soet;

 net een ding te gelowe,

 en dit is: God is goed!

 

Die argument waarop die spreker hom beroep om sy soektog te staak, klink nie baie oortuigend nie.  Hy wys naamlik op soekendes in die geskiedenis, maar impliseer dat hulle soektogte weinig of geen resultate gehad het nie.  Daarom kies hy in ’n skynbare cop out ten opsigte van sy eie argument die “soet” berusting van “God is goed”; oftewel, God is goed, so moenie verder vra nie. 

 In die bekender gedig “Die Godsbesluit” (in “Onrus”) word daar weer eens van ’n beeld gebruik gemaak om die subjek se soeke na antwoorde voor te stel: die “wag­­-‘n-bietjiebos” word hier treffend aangewend om die spreker se verstrengeldheid in sy eie prosesse van vraagstelling en soeke uit te beeld.  Dit gee reeds ’n aanduiding van ’n toenemend meer komplekse siening van die mens in sy verhouding tot die religieuse, al is dit in die afdeling “Onrus” opgeneem wat moontlik aandui dat die digter hierdie gedig as behorende tot die middelstadium in die rouproses beskou het (en dus nie bedoel is om “antwoorde” te verskaf nie). Vir die moderne leser kom hierdie gedig egter veel meer gesofistikeerd voor, en oorreed dit ook veel meer effektief as “Ek graaf met my gedagtes”.  Hier skyn die spreker nie te berus in ’n finale “Godsbesluit” nie, maar “gryp … in die dorings vas”, met ander woorde, worstel met die ingewikkelde struktuur van wat hy as die Goddelike raadsplan beskou en bereik nie ’n punt van vertroosting via die gedig nie.  Ook erken hy sy aksies van “dieper kyk en dink / as wat ’n sondaar pas”.    

 Die vraagstellende houding en soekende ingesteldheid van die subjek is ook die boustof vir die gedig “Hul moes na die hemel” (in “Berusting”):

Ek het baie gesoek,

gevra na ’n teken;

ek het baie gepeins,

geraai en gereken;

 

maar niks wat vir my

die raaisel ontvou nie …

Hul moes na die hemel,

en niks kon hul hou nie. 

 In hierdie gedig verklaar die spreker dus sy soekende ingesteldheid, tesame met sy geloofswens dat die “raaisel” van die tragedie vir hom uitgelê sal word.  Hy erken egter dat hy geen sulke antwoorde kon vind nie, maar maak dan die ietwat ongeloofwaardige sprong na aanvaardende geloof in ’n vooropgesette plan.  Dieselfde aanvaarding van die geloofsgegewe, in die aangesig van die afwesigheid van empiriese bewyse, word gesien  in die gedig “Geloof”, ook in die afdeling “Berusting”.   Hier sien hy geloof as die rigtinggewende instrument wat die gelowige na sy bestemming sal neem:

 Ons leef hier sonder oogbewys;

en as ons “hofsaak” hier moet dien,

dan is daar geen getuienis;

want niemand van wie lewend is,

kan sê: “Ek het gesien.”

 

[…]

 

Tóg leef ons voort, gewis en vas,

al het ons ook geen oogbewys;

tog seil ons voort op ons kompas:

die kusland sál ons oog verras

as’t uit die golwe oplaas verrys.

 

Dit is egter in die gedig “Geen stem en geen antwoord” (uit “Onrus”; ook opgeneem in Komrij se Die Afrikaanse poësie in ’n duisend en enkele gedigte) wat die spreker se ontnugtering wel deurskemer. 

 Elke aand wanneer dit stil is,

as geen stem meer die aarde ontstyg,

wag ek buite: of daar geen wil is,

of geen wese omlaag wil neig

wat op vleuels van stilte en duister

my van hul iets toe wil fluister.

 

’n Sien die verste ster wat flonker

deur die nag van stilte en donker;

maar ’n stem wat fluister, dié

hoor ek deur die donker nie.

 

 ’k Gaan weer langs hul liefste plekkie;

‘k gaan die tuinpad oor en oor;

’k wag weer by die tuin se hekkie

of ’k haar voetstap nie sal hoor …

 

Hoeveel aardse stemme vlieg nou

draad- en klankloos deur die nag!

blye en droewe boodskap wieg nou,

langs die etergolwe, sag.

 

En – van húl is niks bekend nie!

En – ek wag so stil en lang!

Is daar dan geen instrument nie

Wat die onhoorb’re klank kan vang? …

 

*

 

Maar geen stem of ritseling

wat deur stilte en donker dring.

 Dit is stellig die treurende vader hier aan die woord, op soek na metafisiese spore van sy gestorwe kinders.  Daar word moontlik ook verwys na die stemme van diegene wat besig is om te bid, maar sonder dat daar ’n instrument is wat hierdie gebede kan opvang of beantwoord.  Net so bly die spreker alleen en wagtend, gekonfronteer met die stilte van die natuurlike ruimte om hom, sonder enige spoor van metafisiese boodskappe – hetsy van geliefdes of ’n Goddelike stem .  Die gedig sluit dus af met ’n gevoel van oneindige leegheid, met die afwesigheid van berusting of antwoorde.  As sodanig is dit ’n verbasend moderne blik wat aandui dat Totius waarskynlik ’n besondere insig gekry het in die komplekse aard van die mens se metafisiese soeke, voordat hy by wyse van soms resepmatige spronge en gebrekkige argumente by die punt van “berusting” aangekom het. 

 Wat my punt is?  Miskien ’n kontensieuse een, maar wat daarop neerkom dat ’n consolatio of “berusting” in sekere gevalle gevaarlik na aan ’n om-die-bos-lei kom; oftewel, ’n gevaarlike retoriese sprong kan behels.  Die sielkunde sal waarskynlik kan help met insigte oor die aard en funksie van berusting: of dit dalk ’n punt is wat nagestreef word, ongeag die “feite” voor jou, juis omdat dit ’n punt van ekwilibrium weer moontlik maak, ’n gaping waardeur jy kan glip ten einde voortbestaan moontlik te maak. 

 En hiermee is ek nou midde-in ’n wag-’n-bietjiebos: Tant Miem se fel ironiese uitsprake en nie-berusting het my ontstel, maar ook vind ek onberedeneerde berusting in ’n groter plan verdag.  Die vraag is dus: Hoe nou gemaak?  As die (be)rus(ting) elders is, waar vind ons die roete daarheen?

  

Bronne

Fischer, M. 1964.  Tant Miem Fischer se kampdagboek.  Kaapstad: Tafelberg.

 

Hartmann, E. Totius se lewensbeskouing soos weerspieël in sy gedigte.
(Vervolg en slot.) 1931. Die Nuwe Brandwag: Tydskrif vir kuns en lettere. Jaargang 1931
. Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren [Internet].  Beskikbaar  http://www.dbnl.org/tekst/_nuw001193101_01/_nuw001193101_01_0048.php. [2011, 13 November].

 

Venter, H. (red.) 1977. Totius versamelde werke 10: gedigte en prosa.  Kaapstad: Tafelberg.

Verlore gunsteling

Monday, May 17th, 2010

Wanneer ek ’n gunsteling Afrikaanse digbundel moet kies, gaan dit vir my meer oor sentimentele waarde as verdienste. Dit is nou die een wat ek sal gryp as die huis afbrand, eerder as die een waarmee ek op ’n eiland wil uitspoel.

   Soos ek reeds iewers genoem het, het ek my eerste digbundel gekry as Kersgeskenk aan die einde van graad een. Dit was ’n roomkleurige hardeband bundel en as ek reg onthou was dit net getitel Gedigte – ’n versamelbundel van Elisabeth Eybers, met gedigte waarskynlik tot en met Kruis of Munt (1973) of Einder (1977). Op daardie stadium was ek skaars sewe jaar oud en my ma het voorin iets geskryf soos dat ek dit dalk nog nie sal verstaan nie, maar dat dit van die beste gedigte in Afrikaans is. Natuurlik onthou ek daaruit “Maria”, “Wes-Transvaal”, “Die eerste nag” en veral “Bome”. Iewers in my studentejare het my ma die bundel geleen en toe uitgeleen. Aan wie, kon sy later nie meer onthou nie en so is ek my geliefde bundel kwyt. Ek hoop maar dat dit aan iemand nog vreugde verskaf.

   Met my drie-en-twintigste verjaarsdag kry ek weer ’n bundel – Versamelde Gedigte van Elisabeth Eybers. Voorin skryf my ma: Aan my liefste Blom. Om op te maak.

   ’n Ander sentimentele geliefde is D.J. Opperman se Junior Verseboek, wat ek aan die einde van graad twee as boekprys kry. Voorin is ’n plakker op Laerskool Melkrivier se briefhoof: Vir beste prestasie in Gr ii. Om een of ander onverklaarbare rede het ek met ’n dik groen pen daarin gedigte afgemerk en ook die name van die digters onderstreep (en genommer, tot by nr. 60!). Jy kan sê wat jy wil oor vernuwing, party gedigte bly maar mooi, al kom dit uit ’n ver verlede en ’n sentimentele geheue – “Mabalêl” van Eugène Marais, Totius se “Repos ailleurs”, “Die strandjutwolf” van Van Wyk Louw, “Klara Majola” en “Sproeireën” van Opperman.

   Maar miskien is daar plek vir nuwe gunstelinge. Dis lanklaas dat iemand my ’n digbundel present gegee het…