Posts Tagged ‘vertaling van gedigte’

Louis Esterhuizen. TLS fokus op Tomas Tranströmer

Thursday, November 3rd, 2011

 

In navolging van die Nobelprys vir Letterkunde wat enkele weke gelede aan die 80-jarige Sweedse digter Tomas Tranströmer toegeken is, het Times Literary Supplement (TLS) besluit om met verlede week se gereelde rubriek, Poem of the Week,  op Tranströmer se gedig Answers to Letters te fokus. Tranströmer, wie se digtersloopbaan oor bykans ses dekades strek, se gedigte is al in meer as vyftig tale vertaal. Vroeër vanjaar het daar ‘n omvattende bloemlesing met Robert Fulton as vertaler in Engeland verskyn.

Maar terug na die fokus-gedig. Volgens TLS se inleidende paragraaf, die volgende: “What is clear from ‘Answers to Letters’, however, is the way Tranströmer is able to reach deep psychological truths through images that are disarmingly clear and direct, robust enough to survive translation yet sufficiently sensitive to touch those areas of shared human experience beyond words that we ask poetry to help us understand […]The letter in this poem represents this period of panic ‘twenty-six years ago’, a moment the poet has locked away in the bottom drawer of his subconscious and yet which, when revisited, is still real enough to erase the intervening years. One day, in an impossible future, he will deal with all these unanswered letters, these troubled and troubling memories, but in the meantime he accepts that the language out of which we build our lives isolates rather than connects, a mass of ‘endless text’ out of which we can construct questions but which words alone cannot answer.”

‘n Skakel via die bespreking neem jou egter na ‘n hewige debat na iets wat waarskynlyklik van veel groter waarde is as die fokus op Tranströmer se gedig: die hele komplekse (en teenstrydige) aard van vertalings.

In ‘n nogals aggressief bewoorde brief aan die TLS het Fulton te velde getrek teen Robin Robertson, vertaler van Tranströmer se gedigte wat in 2007 in die VSA verskyn het met The Deleted World as titel:

Sir, – Alan Brownjohn’s diplomatic review (January 26) of Robin Robertson’s versions of Tomas Transtromer’s The Deleted World (Enitharmon, Brownjohn’s own publisher) tiptoes round some of the problems of Robertson’s enterprise. An excessively large number of Robertson’s lines are identical to mine in my Transtromer translations (as published by Bloodaxe, and New Directions): elsewhere, wittingly or unwittingly, Robertson makes arbitrary changes to the Swedish, a language he does not seem to understand. His versions are neither dependable translations nor independent imitations: they show a cavalier disregard for Transtromer’s texts and I have yet to see a reviewer able or willing to say so.
ROBIN FULTON.
Mjughaug terasse 8, N4048 Hafrsfjord, Norway.

Hierop het WS Milne soos volg reageer:

Sir, – Robin Robertson is hardly the first poet to make “arbitrary changes” in his versions from a foreign language (Letters, February 7). The most famous (or perhaps notorious?) case is that of Robert Lowell in his Imitations of 1961. In his introduction to that volume, Lowell quotes Boris Pasternak as saying “that the usual reliable translation gets the literal meaning but misses the tone”. Lowell goes on to argue the case for licence in poetry translation, or in the making of versions “to write alive English”. This is surely what Robertson has done in his Transtromer versions. Lowell knew no Russian but still translated Pasternak; Geoffrey Hill has no Norwegian but still managed to give us a first-class poetic version of Ibsen’s Brand. Lowell’s “cavalier disregard” for his archetypes extended as far, he freely admitted, to cutting the original poems in half, adding stanzas to them, dropping lines, moving lines, moving stanzas, changing images and altering metre and intent. In relying too on lines from Robin Fulton’s translations of Transtromer, Robertson can perhaps take heart again from Lowell’s example of lifting whole passages from other writers, such as Thoreau and Melville, in his “original” poem, “The Quaker Graveyard in Nantucket”. The crux surely is in getting the tone of Transtromer right, and in making his work come alive on the page for a British audience as poetry, which tasks both Robertson and Fulton, in their different ways, have fully done.
W. S. MILNE.
18 Crediton Way, Claygate, Esher, Surrey.

Nou ja, toe. Inderdaad ‘n belangrike gesprek wat rondom dié onderwerp gevoer was. Gaan lees gerus die volledige weergawe van dié debat op TLS se webblad.

Tomas Tranströmer se gedig, Answers to Letters’, volg hieronder.

***

Answers to Letters

In the bottom drawer of my desk I come across a letter that
first arrived twenty-six years ago. A letter in panic, and it’s
still breathing when it arrives the second time.
A house has five windows: through four of them the day
shines clear and still. The fifth faces a black sky, thunder
and storm. I stand at the fifth window. The letter.
Sometimes an abyss opens between Tuesday and
Wednesday but twenty-six years may be passed in a
moment. Time is not a straight line, it’s more of a
labyrinth, and if you press close to the wall at the right
place you can hear the hurrying steps and voices, you
can hear yourself walking past there on the other side.
Was the letter ever answered? I don’t remember, it was
long ago. The countless thresholds of the sea went on
migrating. The heart went on leaping from second to
second like the toad in the wet grass of an August night.
The unanswered letters pile high up, like cirro-stratus
clouds presaging bad weather. They make the sunbeams
lustreless. One day I will answer. One day when I am dead
and can at last concentrate. Or at least so far away from
here that I can find myself again. When I’m walking,
newly arrived, in the big city, on 125th Street, in the wind
on the street of dancing garbage. I who love to stray off
and vanish in the crowd, a capital T in the mass of the
endless text.

TOMAS TRANSTRÖMER (1981)
Vertaal deur Robin Fulton.

 

 

Onderhoud: HP van Coller

Tuesday, June 2nd, 2009

Vertaling maak jou nederig

HP van Coller in gesprek met Louis Esterhuizen 

 

 

HP van Coller

HP van Coller

  

 

Hendrik Petrus van Coller is op 24 Maart 1949 in Pretoria gebore. Tans is hy  uitstaande professor en hoof van die Departement Afrikaans en Nederlands, Duits en Frans aan die UV.  Hy is  lid van verskeie nasionale en internasionale verenigings en sedert 2005 ook voorsitter van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns. Prof. Van Coller is ook betrokke by die redaksies van verskeie geakkrediteerde tydskrifte: hy is onder meer redakteur van Stilet, redaksielid van die Tydskrif vir Geesteswetenskappe en was ook die redakteur van Perspektief en Profiel. Onlangs het ’n bundel vertalings van gedigte deur Luuk Gruwez (Bandelose Gedigte), sowel as ’n bundel literêre opstelle, Tussenstand, uit sy pen verskyn. Prof. Van Coller se stokperdjies en belangstellings sluit wynproe, wynmaak en –veroudering, kosmaak en skryf in.

 

 

 

Hennie, jy is sedert 2005 voorsitter van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns. Kan jy, ter inleiding, vir ons ’n breë oorsig van jul werksaamhede gee?

 

Die werksaamhede van die Akademie is onder andere die uitbou van die Afrikaanse taal as wetenskapstaal en taal van hoër funksies. Daarom ook ons taak as opsteller van die Spelreëls vir Afrikaans én ons bekroning van letterkundige werke van gehalte oor ʼn breë spektrum. Met die instelling onlangs van die Elsabé Steenbergprys vir vertaalde kinder- en jeugliteratuur dek ons as Akademie (deur die letterkundekommissie) nou waarskynlik die meeste van die aspekte en vertakkinge wat verband hou met die Afrikaanse literatuur.

 

Binne ’n enkeltalige gemeenskap is dit vir die staat natuurlik moontlik om ’n enorme bydrae ten opsigte van die behoud en verbreding van hul letterkunde te lewer, terwyl die staat se direkte betrokkenheid ten opsigte van ’n spesifieke taalgroep se letterkunde binne ’n meertalige gemeenskap veel meer kompleks en derhalwe genuanseerd is. Voel julle as Akademie dat julle ’n besonderse rol het om te speel ten opsigte van beleid en kanalisering van ons letterkunde?

 

Die SA Akademie probeer literatuur in Afrikaans daadwerklik bevorder, veral deur die toekenning van pryse vir bykans alle genres en sub-genres en deur die aanmoediging van vertaling. Naas die Hertzogprys, wat steeds die mees prestigieuse literêre prys is, ken ons die Eugène Marais-prys toe vir die eerste of tweede literêre publikasie van ʼn skrywer (dus nog iets van ʼn aanmoediging), pryse vir kleuter-, kinder- en jeugliteratuur én selfs vir nie-fiksie. Ons ken ook twee vertaalpryse toe en selfs pryse (die Poortpryse) aan leerders op skool, dus jong, ontluikende skrywers om hulle daardeur aan te moedig én te beloon. Die Gustav Preller-prys vir literêre kritiek en literatuurwetenskaplike prestasie in Afrikaans is bestem vir akademiese skryfwerk. Die Akademie het in die verlede belangrike publikasies die lig laat sien, soos Afrikaans in English Translations, iets wat ons tans weer oorweeg.

 

Die toekenning van pryse is helaas iets wat dikwels kontroversie ontlok; veral wanneer die prys – soos die Hertzog-prys, byvoorbeeld – die mees gesogte prys in die Afrikaanse letterkunde is. Bestaan daar ’n vaste stel riglyne wat julle in jul beoordeling toepas, of bepaal die aard van die voorgelegde tekste die modus operandi?

 

Die literêre prystoekennings van die Akademie was in die verlede dikwels omstrede en het by tye aanleiding gegee tot hewige polemieke. Vir ʼn goeie oorsig hiervan kan geïnteresseerdes gerus Draer van ʼn droom lees. Hierdie eeufeespublikasie deur die bekende Pieter Kapp is ʼn geskiedenis van die Akademie se afgelope 100 jaar en word tydens ons eeufeesvierings in Bloemfontein (24 Junie 2009) bekendgestel. Prof. J.P. Smuts het ook ʼn boeiende artikel gepubliseer in Tydskrif vir Geesteswetenskappe (45(1): 1-14, Maart 2005) en ʼn artikel van my verskyn ook eersdaags in dieselfde tydskrif. Maar ons kommissie wat uit sewe lede bestaan (Louise Viljoen, die voorsitter, Helize van Vuuren, Heilna du Plooy, Daniel Hugo, Stewart van Wyk, Heinrich Ohlhoff en Hennie van Coller), bekroon elke drie jaar die beste boek van die voorafgaande drie jaar in een van die hoofgenres. Vanjaar was dit die drama se beurt, volgende jaar die poësie en so voort. Ons laat ons lei deur letterkundige oorwegings en daar word telkens ʼn “verkenner” aangewys vir elke prys om ʼn kortlys saam te stel.

 

Ek is bewus daarvan dat daar in vele van die Akademie se afdelings ’n definitiewe uitreik na ander taalgroepe in ons land is. Deel die Letterkundekommissie hierdie ingesteldheid of is jul belang uitsluitlik die Afrikaanse letterkunde?

 

Die Akademie self reik uit na alle taalgroepe, veral deur die hulp wat ons verleen ten opsigte van terminologieskepping, die opstel van spelreëls, die maak van woordeboeke (wat dikwels drietalig is!) en die bekroning by tye van bv. televisiestukke wat nie net in Afrikaans is nie. Maar ons Engelse literêre pryse is in die loop van die tyd oorgedra aan instansies wat primêr verantwoordelik is vir die Engelse literatuur én die kundigheid besit. ʼn Mens moet jou nie te veel aanmatig nie. Maar veral deurdat ons vertaling só aktief ondersteun, wys ons dat ons ander literature ag.

 

Dan het jy – bo en behalwe al bogenoemde werksaamhede – ons verlede jaar verras deur ook nog as vertaler te ontpop! Uit jou pen het naamlik vertalings van Luuk Gruwez se gedigte (Bandelose gedigte, Praag Uitgewers) verskyn. Hoekom het jy juis op Gruwez besluit?

 

Louis, dis eintlik ʼn lang storie. Ek was in 2002 gasdosent by die Rijksuniversiteit van Groningen en het een middag saam met die Nederlandse digter, Willem van Toorn geëet. Tydens ete het ek hom vertel van my ideaal om ʼn werkswinkel te reël waaraan Nederlandstalige en Afrikaanse digters deelneem en waartydens hulle mekaar se gedigte vertaal. Hy was onmiddellik entoesiasties daaroor. Terug in Suid-Afrika het ek so ʼn werkswinkel georganiseer in Bloemfontein. Willem het die Nederlandstalige digters – hy self, K. Michel, Miriam Van hee en Luuk Gruwez, uitgenooi (die Afrikaanse digters was, soos jy weet, jyself, Daniel Hugo, Vincent Oliphant en Charl-Pierre Naudé).  Tydens die werkswinkel wou ek nie ledig sit nie en het besluit om ook deel te neem aan die vertaling. Luuk het baie van my vertalings gehou, veral dié van “Dikke mensen”. Ek het besluit om ook van sy ander gedigte te vertaal en so het ek werklik geïnteresseerd geraak in sy werk, waarskynlik omdat ek baie van die vernufspoësie hou. Boonop is Gruwez se poësie toeganklik, humoristies, ironies en selfs ietwat sinies – eienskappe (byna sê ek “deugde”) wat ek ʼn paar jaar gelede gemis het in die Afrikaanse digkuns. Dit het uiteindelik gelei tot die publikasie van Bandelose gedigte, ʼn keuse uit sy werk in Afrikaanse vertaling.

 

In een van Paul Muldoon se Oxford-lesings (uitgegee as The end of the poem – Oxford lectures in poetry, Faber  & Faber, 2006) betoog hy dat die vertaalde weergawe van ’n gedig volwaardig ’n gedig is in sy eie reg; net soos die oorspronklike teks (gedig) in wese óók “vertaling” is (The end of poetry, p.195). Stem jy saam met hierdie stelling?

 

Die begrip “vertaling” is uiteraard wyd toepasbaar. Selfs die interpretasie van ʼn teks word soms ʼn vertaling genoem omdat dit ʼn herenkodering van ʼn boodskap is. Maar vertaling veronderstel eintlik die omsetting van ʼn bepaalde teks / diskoers in ʼn ander taal sodat daar sprake is van ʼn bepaalde ekwivalensie tussen die oorspronklike teks (dié in die brontaal) en die vertaalde teks (in die doeltaal).  Maar dit impliseer ook dat die nuwe produk ʼn volwaardige, relatief outonome teks moet wees.  André P. Brink neem byvoorbeeld vertalings van gedigte op in die nuwe uitgawe van Groot Verseboek sonder die oorspronklike tekste sodat dit vanselfsprekend beteken dat hy die vertalings as volwaardige gedigte beskou.

 

Daar bestaan ’n algemene opvatting dat die vertaler uiteindelik moet kies of hy getrou wil bly aan die letterlike betekenis van die vers óf die toon daarvan, aangesien dit bykans onmoontlik is om aan beide reg te laat geskied in die teikentaal. Was jy ook met so ’n keuse gekonfronteer?

 

In die afgelope dekades, was die vertaalwetenskap ʼn wetenskaplike fokusgebied en was veral bybelvertaling ʼn belangrike stimulus. Vertalers is nie altyd ook vertaalwetenskaplikes nie, maar die meeste neem wel deeglik kennis van nuwe teoretiese uitgangspunte.  Volledige ekwivalensie tussen die bron- en die doeltaal is ʼn onbereikbare ideaal, sodat die meeste teorieë op ʼn spektrum geplaas kan word wat strek van opvattings wat  veral getrouheid teenoor die brontaal predik, of dié wat die doeltaal as die belangrikste ag, in só ʼn mate selfs dat die vertaler ʼn groot mate van vryheid gegun word wat die omgaan met (en getrouheid teenoor) die brontaal betref.  Daar het al baie stemme opgegaan wat beweer dat poësie in wese onvertaalbaar is en die ou stelling sou bevestig dat vertaling altyd ontrouheid impliseer.  Binne my vertaalopvatting is die oorspronklike teks baie belangrik en probeer ek om dit sover as moontlik te eerbiedig wat “vorm en inhoud” betref.  Daarom domestikeer ek nie soveel nie:  name en plekke bly behoue: ʼn merel word nie ʼn Suid-Afrikaanse sangvoël nie en lente vind plaas in Mei en nie in September nie.  Maar Gruwez het self aan my gesê dat klank en ritme skering en inslag vorm van sy poësie en dat as ek móét kies tussen betekenis en die klankmatige, laasgenoemde die deurslag moet gee.

 

Wat was die moeilikste aspek van hierdie projek vir jou? En die mees bevredigende?

 

Die moeilikste van hierdie projek was om Gruwez ʼn Afrikaanse tong te gee. Alle vertalers uit Nederlands weet van “valse vriende”, woorde wat oënskynlik dieselfde beteken omdat hul dieselfde lyk, maar in feite wolwe in skaapsklere is. Nederlandse woorde dra meestal veel meer betekenisse as Afrikaanse woorde en ʼn vertaler moet derhalwe dikwels één betekenis kies. Weens die feit dat Afrikaans nie beskik oor die Imperfektum as grammatiese tydsvorm nie, word ʼn vertaler ook verplig om kreatiewe maniere te bedink om die verlede weer te gee sonder die dreun van die Perfektum se “het ge”.  Vertaling is vir my ʼn strewe na ʼn ekwilibrium, ʼn “balanstoertjie” waartydens die bron- en doeltaal gelykberegtig word: wat jy verloor aan alliterasie, probeer jy voor vergoed deur assonansies of akkonsonansies te benut; wil binneryme byvoorbeeld nie werk nie, dan probeer jy “vergoed” deur rykryme te gebruik. Omdat ek ʼn bepaalde rympatroon en ʼn bepaalde metriese skema as belangrik beskou, was die mees bevredigende wanneer alles saamwerk, byna soos ʼn Nederlandse wintersjas wat omskep word tot ʼn Afrikaanse jagbaadjie. Dan voel jy – dalk net vir ʼn oomblik, asof die muse jou ook met ʼn besoek vereer het.

 

Ten spyte daarvan dat daar uitstaande vertalings in die Afrikaanse digkuns bestaan, wil dit tog voorkom asof poësie in vertaling selde indien ooit na waarde geskat word; terwyl dit júís een van die belangrikste funksies in enige dinamiese letterkunde behoort te wees … Waaraan sal jy hierdie apatie ten opsigte van vertaalde tekste in ons eie digkuns toeskryf?

 

André P. Brink het begin om in die twee laaste uitgawes van sy Groot Verseboek meer aandag te gee aan vertalings. Boonop het die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns onlangs ook ʼn nuwe vertaalprys, naamlik ʼn prys vir die beste vertaling van kinder- en jeugliteratuur by sy reeds bestaande vertaalprys te voeg.  Dit is alles tekens dat die gety dalk begin keer.  Want oral ter wêreld kla vertalers omdat hul werk nie na waarde geskat word nie en hul name òf dikwels ontbreek òf êrens in kleinletters vermeld word.  In Suid-Afrika is uitgewers besonder onwillig om poësievertalings uit te gee omdat dit (nes die poësie self) swak verkoop en boonop dikwels die skyf is van bitsige resensies van mense wat eintlik dink dat hulle dit beter sou kon doen.  En moet ek byvoeg, dikwels geskryf deur mense wat nog nooit hul hand gewaag het aan poësievertalings nie. Vertaling maak jou nederig.

 

Hennie, jy is uiteraard bekend as akademikus en dan nou ook as vertaler. Maar – daar lê nie dalk ook nog ’n paar verdwaalde verse in ’n onderste laai by jou waarmee jy ons binnekort gaan verras nie?

 

Louis, ek was verlede jaar die medewenner van die AB se letterkundekompetisie vir “debuutskrywers” met ʼn bundel verse, getitel Grimlag. Dit lyk my dit sal verskyn as ek al dood is, omdat hierdie (verwerkte) bundel reeds maande lê by die uitgewers sonder dat ek ʼn woord van hulle verneem. Inmiddels skryf ek voort: ʼn klompie gedigte het verskyn in tydskrifte, Pomp en huldigingspublikasies. Ek was onder meer ook deel van Franci Greyling (NWU) se projek “Kreatiewe Kreature” by Aardklop 2008 en was in 2008 en vanjaar weer ʼn deelnemer aan Bernard Odendaal en Ben Botma se “Allooi-inisiatief”, waaraan digters en kunstenaars deelneem.

 

Dankie vir ’n heerlike gesprek, Hennie. Sal jy so vriendelik wees om een van jou verse hieronder vir ons lesers oor te tik? En dalk sommer jou vertaling van Luuk Gruwez se “Dikke mensen” waarna jy hierbo verwys het?

 

Graag. Terloops, die gedig hieronder hoort by die “Allooi-inisiatief” waarna ek verwys het.

 

 

OLEA EUROPAEA

 

Selfs die liefde duur nie,

sê die ietwat siniese Siënese digter,

skynbaar oortuig dat min dinge

ooit  ʼn ewigheid kan duur.

 

Maar sý gebied is die streke

van dun denne, druiwe,

bosse vol skugter duiwe,

bronne, beke en brame –

byna asof vog en genade te veel was.

 

Jy, daarteenoor gedy in droogte,

skraal grond, klippe om jou wortels

stewig aan te anker;

winde waarmee jy moet saambuig.

 

God self het jou bedink

en fluister by tye deur jou blare,

al hoor mens dikwels in jou bysyn net

ou deur-die-blare-Bacchus sing.

 

Jou kreupelstam verberg

die gang van eeue.

Jou hout behou die son se blink.

Jou maagdelike, suiwer sap

word wêreldwyd geskink

en in jou kinkels en jaarringe

sit jou onthou.

 

Mooi moet dit wees

om uit te kyk op die asuurblousee,

terracotta bruin berge

klipperig soos grou Karookoppe;

gekoester te word

deur lou, souterige seewinde

wat in jou vrug-vlees nasmaak;

bruin te raak van die blakende son,

vrugbaar te bly deur eeue

om altyd weer soos ʼn jongvrou

keurig uitgedos te wees

in ʼn silwer-groen bruilofskleed.

 

(c) HP van Coller

 

*           *           *           *           *

 

 

DIKKE MENSEN (BG, bl. 90)

 

I

 

Dikke mensen weten alles van de liefde,

tot in de meest verloren uithoek van hun lijf,

de catacomben van hun vlees.

 

Hun buik is buitenland waarin zij wonen,

aldoor verlangend naar de slankste tailles

die hen doen watertanden als gebak.

 

Er is geen mens oprechter droef,

zo goedlachs treurig in die afgelegen balg,

die verre tenen en die bolle billen,

 

alsof zij slechts uit overschot bestaan:

zo ’n kleine honderd kilo niets

die niemand ooit zal willen.

 

II

 

Zij kunnen zich zo dwaas vermaken met hun vlees

dat aast op suikerspin of speculaas,

tot in hun laaste kilo ridicuul

op zoek naar al het zoets der liefde.

 

Hun lichaam is het hunne niet.

Elk klein teveel is groot gemis.

Maar stropen zij het zwoerd af van hun ziel,

zij blijven ingeduffeld in hun vet

 

dat zij nooit ontberen kunnen:

alsof zij slechts van buik en billen

niet al te onbemiddeld zijn

en enkel dat behouden willen.

 

Want ieder afscheid weegt hun zwaar.

Wie staat er klaar met gul applaus

wanneer zij straks in aller ijl

de glijbaan naar het graf afgegaan?

 

(c) Luuk Gruwez 

 

VET MENSE

 

I

 

Vet mense weet alles van die liefde,

tot in die verste uithoeke van hul lede,

die katakombes van hul lyf.

 

Hul buike is die buitepos waarin hul woon,

voortdurend hunkerend na die slanke lyf

waarna hul smag soos na koekstruif.

 

Daar is geen mens só hartlik hartseer nie,

só doodtevrede treurig in die afgeleë pens,

die veraf tone en die bultende boude,

 

asof hul uit oorskot slegs bestaan:

so amper honderd kilo niks

wat niemand ooit wil hê nie.

 

II

 

Hul kan hulself so dwaas vermaak met hulle lywe

wat aas op suikerdons of spekulaas,

tot in hul laaste lawwe kilogram

op soek na soetheid in die liefde.

 

Hul liggaam is hul eie nie.

Elke klein oordaad is groot gemis.

Maar pluk hul ooit die siel se vetlaag af,

hul bly soos in ’n jas gehul in vet

 

wat hulle nooit kan mis nie:

asof hul slegs van boude en buik

nie al te arm is nie

en slegs dít wil gebruik.

 

Want elk afskeid is vir hulle swaar.

Wie staan gereed met gul applous

wanneer hul later in aller yl

met die glybaan na die dood toe pyl?

 

(c) HP van Coller

 

 

 

 

Lees ook –

Om blare aan ʼn boom te hang

Luuk Gruwez in gesprek met Louis Esterhuizen

*****

Of besoek Luuk Gruwez se webtuiste by

http://www.luukgruwez.be

 

 

Bernard Odendaal. Oor digkunsvertaling

Monday, April 27th, 2009

Groot verseboek is klaarblyklik dié uitstalkas in die huis van die Afrikaanse poësie. G’n wonder nie dat André P. Brink se samestellings van 2000 en 2008 dus nuwe aandag getrek het vir vertaalde digkuns in Afrikaans, aangesien D.J. Opperman sulke werk voorheen uitgesluit het.

In die voorwoord van Groot verseboek 2000 het Brink die opname van vertalings deur Uys Krige gemotiveer as ’n wyse om erkenning te gee aan ’n digter wie se beste bydraes juis op hierdie terrein lê, aan iemand wat deur middel van sy vertaalwerk vernuwing van die Afrikaanse letterkunde gestimuleer het (byvoorbeeld by Ingrid Jonker). Sonder enige verdere verduideliking, behalwe om te sê dat die besluit oor Krige nou ook tot latere digters kan deurwerk, sluit hy ook werk deur enkele ander vertalers in die 2008-samestelling in – maar ignoreer terselfdertyd ewe verdienstelike pogings deur talle ander.

’n Paar kommentatore het op die onbegryplike inkonsekwenthede van Brink se keuses in hierdie verband gewys. Daarom gaan ek nie verder hierop in nie. Maar ek wonder darem hóé die turksvy wat Brink gepluk het – en wat ’n ewe soet, hoewel kleiner oes as oorspronklike digwerk in Afrikaans verteenwoordig – se stekelige kante glad gevryf kan word. Miskien deur ’n Verseboek van Afrikaanse vertalings te laat saamstel? Sal dit nie ’n eiesoortige lekkerte wees nie!

Die onteenseglik positiewe wat Brink bewerkstellig het, is erkenning van die feit dat gepubliseerde poësievertalings in Afrikaans nie die waardering kry wat dit verdien nie.

Baie – en gevleuelde – dinge is al gesê oor die kulturele waarde van literêre vertaling. In hul boek Translators through history beweer Delisle en Woodsworth byvoorbeeld dat die ontstaan van moderne nasionale letterkundes, en dié van minderheidstale in die besonder, dikwels teruggevoer kan word na vertalings van oorspronklike tekste uit toonaangewende letterkundige stelsels.

Op veel kleiner skaal kan ek getuig dat, toe ek nog op hoërskool was, die lees van in Engels vertaalde keure in die reeks Penguin Modern European Poets (boekies wat ’n ouer broer van my vakansies van die universiteit af saamgebring het plaas toe) my belangstelling in die poësie sterk geprikkel het. Rieme en rieme rymelary en wild-rankende vryevers, gepleeg in die afsondering van my buitekamer, was die onmiddellike resultaat.

In my laaste jaar op universiteit het ek self vir my Penguin se Eugenio Montale. Selected Poems (vertaalwerk deur George Kay) aangeskaf – nog teen ’n skrale 70c!

Bring me the sunflower for me to transplant

to my own ground burnt by the spray of sea,

and show all day to the imaging blues

of sky that golden-faced anxiety.

Things hid in darkness lean towards the clear,

bodies consume themselves in a flowing

of shades: and they in varied music – showing

the chance of chances is to disappear.

So bring me the plant that takes you right

where the blond hazes shimmering rise (sic)

and life fumes to air as spirit does;

bring me the sunflower crazy with the light.

Nog aangrypender het dié Italianer se werk vir my geword toe Rosa Nepgen se vertalings van ’n keur uit sy verse ’n jaar later in Afrikaans verskyn het (by Tafelberg).

Bring my die sonneblom dat ek dit verplant

hier in my grond waar die sout van die seeskuim brand;

laat dit heeldag deur teen die hoë spieëling van die blou

die gretige angs van sy geel blomgesig hou.

Uit die donkerte neig alles op na die lig

en in kleuregloed vloei liggame ontledig

tesaam – soos in die musiek. Om te vergaan,

bly dus die grootste kans van ons bestaan.

Bring jy my die plant wat lei na die vergesig

op die bron waar deursigtige wit lug skyn

en die vlugtige gees van die lewe verdwyn.

Bring my die sonneblom, dolsinnig van lig.

Darem ’n jammerte dat groot dele van die wêreld, vanweë die bevoorregte posisie van Engels, ’n beeld van Motale se digkuns moes kry via Kay se vertalings, en nie via die van Nepgen nie, of hoe?

Hoewel die uitgee van poësievertalings dalk nie veel onmiddellike sakesin maak nie (soos in die meeste gevalle eintlik ook nie die publiseer van oorspronklike digwerk nie), maak dit kulturele en taalsin – en is dit dus tog ook gesonde uitgewersbesigheid met die oog op die toekoms.

Gunther Pakendorf skryf byvoorbeeld in Rapport-Perspektief van 24 Februarie 2008, na aanleiding van H.J. Pieterse se Afrikaanse vertaling van die Duitstalige digter Rainer Maria Rilke se Duino-elegieë (Protea Boekhuis, 2007), dat die “kwasi-mistieke ervaring” van “universele heelheid” wat deur Rilke in dié elegieë uitgedruk word, “net deur middel van die kuns én deur die begenadigde digter moontlik” is.

Sonder sulke fyn kuns, wat op onvervangbare wyse uitdrukking gee aan die mees verhewe of mees diepgevoelde menslike ervaringe, kan ’n taal kwalik op die lange duur voortbestaan. Want dan sal van sy toonaangewendste mensemateriaal (dié wat dikwels ook ywerige boekkopers is) hom verlaat, omdat hulle geen volle geesteslewe in hom kan voer nie. Dis ’n gevaar vir ’n klein taal waarop Van Wyk Louw al dekades gelede gewys het.

Vernuwing is ’n ander voorwaarde vir ’n letterkunde om sy lesers taalgetrou te hou. En vernuwing van ’n literêre sisteem kan deur middel van vertaling ‘ingevoer’ word. Dit het Krige se werk bewys. Daarvoor het Brink hom tereg erkenning gegee.

Vertaling, ook (en miskien veral) literêre vertaling, is een wyse waarop Afrikaans ruim genoeg gehou kan word om te verhoed dat sy fynste geeste uit hom wil “emigreer”. Des te meer noudat die onderrig van Duits, Frans en ander vreemde tale in ons skole, selfs aan ons universiteite, so drasties afgeskaal is. Al minder Afrikaanse mense is in staat om oorspronklike digkuns in sulke tale te lees.

Wat my by ’n ander vraagstuk bring. Hoe lank gaan Afrikaanse vertalings van gehalte, direk uit die oorspronklike tale, nog moontlik wees as die waarde van vreemdetaalonderrig so onderskat word soos die onderwyspaktyk in Suid-Afrika toenemend laat blyk?

’n Waarheid skuil in wat na ’n teenstrydigheid lyk, naamlik dat jou en jou taalgenote se kennis van soveel vreemde tale as moontlik jou miskien juis die hartlikste in jou moedertaal kan laat tuisvoel. Want dan kan leestogte in én vertalings uit daardie tale, naas oorspronklike skeppinge in jou eie taal, die kultuurruimte waarin jy jou bevind groot genoeg hou om in te (wil) bly woon.

Ten slotte oor ’n klippie in my vertaalskoen: Ek vind dit onaanvaarbaar dat literêre tekste soms lustig vertaal word uit ánder tale as die oorspronklike waarin dit geskryf is. Met ander woorde: dat vertalings gemaak word (uitsluitlik) aan die hand van ander vertalings van die brontekste.

Die Italianers het nie verniet ’n gesegde wat lui dat ’n vertaler ’n verraaier is nie. Elke vertaling verteenwoordig in wese ’n interpretasie, ’n verwringing van die bronteks. En om ’n interpretasie van ’n interpretasie te maak laat jou al verder van die oorspronklike beland. Dis soos om te soen deur sluier op sluier.

En die verwringing kan so erg word dat dit ’n soen op die agterwêreld meebring, pleks van op die mond.

Dis in elk geval hoe ek sou gevoel het as ek Jacques Brel se “Le moribond” (= Die sterwende) aan die hand van die bekende Engelse vertaling, “Seasons in the sun”, moes omgesit het in Afrikaans. Hoewel ek skaars ’n krieseltjie Frans ken, het ek in 2005 ’n (steeds voortgaande) Brel-vertaalprojek aangepak in vennootskap met Naòmi Morgan, professor in Frans aan die Vrystaatse Universiteit waar ek werk, en ’n Brel-kenner. (Sy is besig om ’n biografie oor Brel in Afrikaans te skryf.)

Eers toe ons aan “Le moribond” gewerk het, het ek besef hoe ver die Engelse vertaling die pot mis sit. Onthou julle die refrein in Engels?

We had joy

we had fun

we had seasons in the sun

but the wine

and the song

and the seasons have all gone.

Naòmi se letterlike vertaling van die oorspronklike Frans lui soos volg:

Ek wil hê mense moet lag

Ek wil hê mense moet dans

Ek wil hê mense moet dit gate uit geniet

Ek wil hê mense moet lag

Ek wil hê mense moet dans

Die dag wanneer hulle my die gat in sit (= begrawe).

Totaal verskillende betekenisimplikasies, in totaal verskillende toonaarde.

Ons vertaling van die refrein klink uiteindelik só:

Jul moet lag

Jul moet dans

Hou ’n opskop steek ’n dop

Jul moet lag

Jul moet dans

As jul my die gat in stop.

Vertalers mag in wese verraaiers van die oorspronklike werke wees, maar hoogverraad teen hulle eie beroep en die aansien daarvan moet hulle nie pleeg nie. Anders kan uitgewers en lesers hulle gerus lag-lag “die gat in stop”.