Posts Tagged ‘wanpraktyk’

Amanda Lourens. Toe die digseltjie oeps

Wednesday, August 31st, 2011

Ek en my jongste het onlangs ’n interessante gesprek gehad, na aanleiding van ’n graad 4-gediggie. (Niks watwonders nie, eintlik maar rymelary, maar ten minste darem ’n soort kreatiewe poging om die leereenheid oor onder meer “die misterie van die buitenste ruimte” in te lei.  Ek plaas dit vir die aardigheid aan die einde van die artikel.)

Die digseltjie het naamlik ’n deurlopende paarrymskema, wat in die slotreël verbreek word.  Juis hierdie verbreking van die patroon het my amper-tienjarige laat vra hóé dit dan nou ’n gedig kan wees, want die rym word dan nie tot aan die einde toe volgehou nie.  Daarop het ek natuurlik my kans gebruik om haar summier letterkundig te bearbei.  Moederlik-beterweterig het ek geantwoord dat hierdie eenreëlige oeps sommer ’n vulletjie is – daar is gedigte wat glád nie rym nie. ’n Gedig hoef g’n niks altyd rym te hê om ’n gedig te wees nie.

Voorspelbaar genoeg het my skeptiese dogter daarop gevra wát op aarde ’n gedig dan is, as dit dan nie uit rymende versreëls (my herskrywing van haar vraag) bestaan nie.  Die onderwyseres in my kom toe te voorskyn met die kuns-metafoor:  ’n gedig is soos ’n skildery (in hierdie konteks seker eerder ’n tekening of sand art-skepping), of soos ’n stukkie pottebakkerswerk wat uit woorde bestaan.  Alles hoort bymekaar en bou ’n prentjie in woorde op, vertel ’n storie of dra ’n gevoel oor.  Maar sekerlik bevind ek my hiermee midde-in ’n gevaarlike teoretiese mynveld, en ek borduur voort: In ’n gedig kan ons dinge met woorde doen soos ons sê maar met verf en verftegnieke ’n appel of ’n blom of ’n perd beter (of anders) as die ware Jakob kan laat lyk.  

Op hierdie punt het my spruit naastenby genoeg gehad van my lessie, maar my gedagtes bly huiwer by die hele gedagte van wat ’n gedig dan nou eintlik is.  Ek kan nie onthou dat ek al ooit op skool of universiteit ’n “regte” definisie daarvan geleer is nie.  Ek wend my dus tot die WAT, wat die volgende omskrywing aanbied: “Letterkundige skepping in versmaat, met of sonder rym, die werk van ‘n digter wat sy verbeeldingservaringe met behulp van taalsimbole wil oordra; die vernaamste elemente daarvan is klank, beweging, ritme, gevoel en suggestie; dit gee uitdrukking aan diepe gevoelens en diepe gedagtes en probeer dikwels om ‘n vertolking te gee van die geheim van die lewe in ‘n taal van hoë musikale gehalte; vers, digstuk.” Omdat ek snuf in die neus kry by die lees van “(l)etterkundige skepping in versmaat” (so gepraat van mynvelde) steek ek ook maar kers op by die Rooitaal. OED se definisie klink egter verdag soortgelyk, maar ten minste sonder die pretensie van die “letterkundige skepping” en die voorskrif van versmaat: “A piece of writing or an oral composition, often characterized by a metrical structure, in which the expression of feelings, ideas, etc., is typically given intensity or flavour by distinctive diction, rhythm, imagery, etc.; a composition in poetry or verse.”  

My nagaan van die oorsprong van die woord “poem” lewer wel die insiggewende brokkie op dat dit verband hou met die Grieks ποίημα – “a thing made or created”. Die Etimologiewoordeboek van Afrikaans gee “gedig” egter nie aan nie, en Van Dale se Nederlandse eweknie ook nie “gedicht” nie. “Poëzie” volstaan met die Griekse herkoms uit “maak”, maar “poësie” ontbreek in die Afrikaanse bron. Terwyl ek so in die woordeboeke krap, besef ek skielik dat daar nie soos in Afrikaans ’n enkele Engelse werkwoord vir “dig” is nie – dis “writing poetry”, “poem-making” (laasgenoemde weer OED se boekstawing).  So miskien kan ek die dig/gedig-idee verder bepeins.   

Die uitkoms van my bepeinsinge is dat ek vir die eerste keer bewustelik wonder oor die verskillende betekenisse van “dig”, en opnuut WAT toe surf.  Die resultate maak vir my deure en vensters oop, al is ek beskaam dat ek na al die jare van gemoeid wees met gedigte nou eers daaraan gedink het om die woord “dig” onder die loep te neem.  Hierby my vondste (ek lig net die belangrike dele uit die WAT uit):

Byvoeglike naamwoord: dig, digter, digste:

·         Waarvan die samestellende dele hulle baie naby mekaar bevind sodat daar min tussenruimtes is; nou aaneengesluit, moeilik deurdringbaar

·         Gekenmerk deur groot massa per eenheid van volume

·         Vir lug, lig, vog of gas ondeurdringbaar, sonder enige deurlatende opening

·         (fotografie) Byna ondeursigtig, met ‘n sterk kontras wat lig en skaduwee betref

·         Gesluit, afgeslote, toe   

·         (figuurlik) Wat nie iets sal verklap nie, wat stil [kan] bly, ‘n geheim [kan] hou; geheimsinnig
 
Van hout, met ‘n baie fyn draad of tekstuur: Digte houtsoort.

 Bywoord: dig

·         Met geen of geringe tussenruimte, sodat noue aaneensluiting ontstaan

 Werkwoord: dig 

·         (weinig gebruiklik) Dig maak, toestop, aanhaal of -draai; afdig

·         Verse maak, in digvorm behandel, poësie skryf

·         (verouderd) Uitdink, versin, verdig

 Ek vermoed julle weet reeds in watter rigting my gedagtes gaan.  Die moontlikhede is verbysterend: die woorde dig op mekaar plaas, sonder onnodige wollerigheid en slordighede tussendeur; die woorde nou aaneengesluit in betekenisverband, maar nietemin dig, nie altyd toeganklik of deursigtig vir die leser sonder durf nie; ’n woordwerk met ’n fyn tekstuur, tog stewig genoeg soos hout om steeds verder aan te skaaf; ’n uitgedinkte skryfsel en ook nie aldag die (of ’n) waarheid nie. En daarby ook maaksel, om die Grieke darem in die prentjie te hou. 

Dit is met al hierdie idees in die agterkop dat ek veral talm by die gedagte van opbou, van struktuur en/of tekstuur, van vakmanskap – alhoewel laasgenoemde sekerlik nie ’n sinoniem vir “opbou” is nie.  Assosiasies spring van hier af maklik na ’n hele paar frases uit resensies wat vroeër vanjaar oor Wanpraktyk van Andries Samuel verskyn het.  Oor hierdie argitek-digter se poëtika het Louise Viljoen geskryf dat hy “wegbeweeg van die toeganklike praatverse wat in die laaste aantal jare algemeen was onder debuutdigters en ­eer­der in sy gedigte die taal wil verdig tot ’n kriptiese soort segging” (my kursivering). Zandra Bezuidenhout het verwys na Samuel se vermoë om o.m. met klank en beeld om te gaan; dit is ook dan betekenisvol dat sy hom ’n “woordkunstenaar in eie reg” noem.  Joan Hambidge het verwys na Samuel se “intellektuele beheer” en “knap taalontginning”, terwyl die digter se “geweegde woorde” ’n vermelding deur Marthinus Beukes verdien het.

Alhoewel ek die onlangse tendens van “praatpoësie” geensins nie geringskat nie – sekerlik het die houthuis van die digkuns vele wonings – is dit tóg goed om ’n vers te lees wat getuig van ’n bewuste weeg van elke element – hetsy woord, klank of beeld.  Die resultaat hiervan is stellig ’n heg gekomponeerde vers waarna die leser telkens kan terugkeer en opnuut plesier vind in die oorwoë saamspel van woord, beeld en klank. Daarby verg dit ’n herlees en uitmekaar- en probeer aanmekaarryg van die sinsdele, sodat jy genot put uit die raaisel wat homself voor jou oë skryf.

Ek bêre dus voorlopig hierdie stukkie bepeinsinge totdat my dogter hopelik eendag terugkeer na die vraag oor die digkuns.  Dan sal ek haar vertel dat “dig” beteken om woorde op ’n manier ánders as die “gewone” te gebruik en om soms ál die betekenisse van ’n woord uit te dop, te ondersoek en opnuut in woordstringe in te ryg sodat die kleure en teksture daarvan ons daagliks kan uitdaag.

Ek deel graag ’n op die oog af eenvoudige en pretensielose gedig deur Andries Samuel, maar waarvan juis die ekonomie van die woorde, tesame met die beeldvondste, semantiese kettings en sintaktiese spel getuig van ’n bewuste vakmanskap . Veral die tweede gedeelte, waar ’n emosie as’t ware plasties voorgestel word en die woord “ektoplasma” op veelduidige wyse ontgin word, bly jou lank na die lees van die gedig by:

 

winterstingels

 

1

salmvlam gladiolusse

net twintig rand ’n bos

hulle weerligesse

bloei seepienk arms op –

oerpienk tentakels

veertig rand die lot

hulle definitiewe punte

opwaarts vlam

my uit hierdie winter se kleingeld uit

 

2

ek draai my ken

na die venster

en ’n ektoplasma geluk

groei deur my borsbeen

soos hande

wat ’n glimlag

instreel om my mond

 

Sover ek kan oordeel, is daar hier geen groot politieke boodskappe of epiese opset nie.  Maar ek dink ek merk hom vir die dag as ek moet verduidelik waar gedigte vandaan kom. 

Intussen plak ek “winterstingels” langs my spruit se illustrasie van die titellose gediggie op die yskas.

En hier dan die oeps:

 

Wat is in die ruimte daarbo?

Die grootmense sê: Sien is glo!

Toe, neem my dan daarheen!

Moet ek ry, of moet ek vlieg … alleen?

 

Ek klim in my ruimteskip en dink

Is ek nou simpel of wil ek net rinkink!

Nee, ek is nuuskierig en wil self sien

Wat is daarbo? Marsmannetjies? Miskien!

 

Ek kom toe daar en was ek verras

Dis baie donker, ek hou my bewende broek vas …

’n Sterretjie knipoog vir my

Sjoe, dis “cool” hierbo, dink ek bly!

 

Verlange na my huis neem my terug

Na die pragtige blou aarde en die skoon suiwer lug.

Ek word wakker uit my droom …

Oeps: Oos wes tuis bes!

 

 

 

Bronne

 

Beukes, Marthinus. 2011. Swaarder as sak vol bedrieglikhede. http://www.rapport.co.za/Boeke/Nuus/Swaarder-as-sak-vol-bedrieglikhede-20110304. [2011, 26 Augustus].

Bezuidenhout, Z. 2011. Wanpraktyk: Andries Samuel. http://versindaba.co.za/2011/04/03/wanpraktyk/. [2011, 26 Augustus].

Hambidge, Joan. 2011. Samuel slaag die toets. http://www.volksblad.com/Boeke/Nuus/Samuel-slaag-die-toets-20110225. [2011, 26 Augustus].

Viljoen, L.  2011. Wanpraktyk deur Andries Samuel. http://blogs.dieburger.com/boekredaksie25/wanpraktyk-deur-andries-samuel. [2011, 26 Augustus].

Digstring. Andries Samuel. “all god’s children took their toll”

Wednesday, August 3rd, 2011

 

 

Let wel: Die gedig wat betrekking het op hierdie digstring volg heelonder.

Andries, Wanneer het jy dié gedig geskryf. Hoe het dit ontstaan?

dit was na die israeli veldtog in ghaza aan die begin van 2009. ek was toe net daar om te kuier by my kind. ek was oorweldig deur die arrogansie en wellustigheid waarmee die israeli media die gebeure gevolg het. ek was redelik ver weg gemeet in reikafstand van vuurpyle, maar dit was nogtans gerusstellend om elke nou en dan verby die bomskuiling (elke huis het een) te loop en weer te kyk hoe dik die staal hortjies voor die venster nou eintlik is. terselfdertyd was ek geskok oor die totale (skynbare) gebrek aan enige publieke verantwoordelik vir burgerlike veiligheid onder die palestyne self, wat ook wel verstaanbaar sou wees. maar as buitestaander het dit soos ‘n absolute makabere passie vir gemeenskaplike selfuitwissing gelyk en ek het hierdie vreeslike bevliegings/ visioene begin kry daaroor. dit was moeilik om nie iets te probeer skryf nie, alhoewel ek nie ‘n politiek punt wou maak nie. dit was meer net oor’n gevoel van hopeloosheid.

Kon jy dié bepaalde gedig vinnig tot in sy finale vorm afrond, of het dit deur verskeie weergawes na sy finale vorm ontwikkel?

die bomskuiling deel voel nog steeds asof dit so ‘n beweginglose stuk vleis is waarmee mens niks kan doen nie – net sit en los dat dit stadig vergaan. die waarheid is dat ten spyte van hierdie gevoel, het die gedig baie verander sedert die eerste vorm. aan die begin was dit heeltemal vrye vers, of dalk minder vers en meer drama. dit het baie lank gevat voor ek genoeg van die melodrama kon wegsny om dit ernstig te begin opneem. ek het altyd aanvaar dis nie publiseerbaar nie en was verbaas dat ek aanhou karring daarmee. uiteindelik het ek die idee gekry om dit te laat saamwerk met ‘n ander gedig. dit sou ‘n soort implikasie van ‘n gesprek skep tussen twee wêrelde met gedeelde ervarings van meegesleep word in geweld en konflik.

Hoeveel van dié vers is aan jou “gegee” en hoeveel daarvan was die resultaat van wroeg en sweet?

ek dink die helfte van elkeen van die twee gedigte het in die slag gebly. eers net deur verwerking en toe as gevolg van die samevoeging wat ander eise gestel het. die swoeg en sweet was met die uitwerk van wat weggelaat moet word en die verwerking van die impak van die weglatings. in hierdie spesifieke geval het daar baiekeer gate oorgebly, wat op die ou end doelbewus nie reggemaak is nie. ek dink uiteindelik was ook die idee van die gesprek tussen die twee dele iets wat gegee is en waarmee ek moes werk, al het dit eers baie later ontwikkel.

In welke mate het die vers sy finale vorm bereik? Het jy byvoorbeeld die een of ander ordeningsbeginsel toegepas?

dit was eers geheel en al vormloos vir die bomskuilingdeel. die skoolkind deel was meer tradisioneel met strofes en effense rym – hierde deel het ek eers teen die einde van 2009 geskryf toe ek besig was om die manuskrip saam te stel. die ordeningsbeginsel het gekom toe ek besef die twee kon praat met mekaar op ‘n direkte wyse, maar ek was nog nie seker hoe nie. dit was eers na die keurdersverslae teruggekom het dat ek die idee probeer het. daar was ook idees wat gehandel het oor die gesplete bladsy, een kant ingedruk en een kant met ‘n lukrake gevoel van vatkry maar tog los ronddryf. toe moes ek begin dink aan watter tegnieke hierdie idees van ingedruk- en afgekaptheid sal bevorder, sonder om weer te dramatiseer. 

Het jy die vers gedurende sy vormingsproses aan iemand gewys en of mee bespreek? Is daar iemand (of instansie) wat jy as klankbord gebruik terwyl jy aan ‘n vers werk?

ek het ‘n engelse vertaling (of dalk is dit oorspronklik in engels geskryf, ek onthou nie meer nie) gaan lees by ‘n eksperimentele teatergroep in observatory wat rare optredes het. ek het toe besef hoe problematies die stuk is en dat dit iets meer gaan nodig hê om dit vir myself aanvaarbaar te maak. van die terugvoer was dat ek meer dramaties moet wees met my voorlees en meer moes “op voer”. ek het besef uit watter oogpunt die advies kom en die teenoorgestelde probeer doen – ek sien myself nie as ‘n performance poet nie. nietemin lees ek altyd alle ernstige pogings tot gedigte minstens een keer voor in die openbaar. ek dink die klankbord is ek self en nie die gehoor nie, maar hulle teenwoordigheid verseker ‘n erns en eerlikheid in myself wat baie goed is vir my sintuie.

Hoe lank na die vers voltooi is, het jy dit laat publiseer? Waar het die betrokke vers die eerste keer verskyn?

die gedig is ses maande na die finale vorm gepubliseer in my debuutbundel wanpraktyk. gedurende die afronding van die manuskrip het ek baie gewerk aan die grafiese vorm ook. hoeveel afkappingstekens is te veel? hoeveel wou ek hê? is daar spasies tussen die /-tekens en die woorde langs hulle? hoe wyd is die ingedrukte kolom? is daar enige verborge boodskappe wat ek nie van bewus is nie? ek moes uiteindelik my eie uitleg doen en dit in pdf formaat na die uitlegkunstenaar stuur omdat ons nie dieselfde fonts gehad op ons rekenaars nie en dus nooit dieselfde resultate gekry het nie. hy moes dit waarskynlik kroek om dit soos myne te kry.

Kan jy ietsie sê oor die kwessie van “feit” en “fiksie” in dié vers?

in hierdie konteks is daar nie so iets soos feit en fiksie nie, die narratiewe is te gefragmenteer en onderhewig aan allerhande geweld. dit is my storie en my perspektief en in daardie sin niks meer as fiksie nie. ek probeer wel so ver as moontlik uit persoonlike ervaring skryf of uit beelde wat gebaseer is op dit wat ek ken.

Kan jy kortliks sê waaroor die vers, volgens jou, handel?

daar is nie ‘n maklike antwoord nie. ek het nog nooit gevoel ek wil iets sê oor die midde ooste en die probleme daar nie – ek sou nie sê dit handel uitsluitlik daaroor nie. my persoonlike ervaring van vasgevang wees in ‘n geweldige betwiste spasie, waar weerloosheid uiters gevaarlik is en mag geen logiese voordeel bring nie, het aanklank gevind in ander situasies waar hierdie ervaring verhoog is. dit gaan oor marginalisasie, die ooreenkoms in die bedreiging van die wat jou naaste is met die wat hou vyande is. die blindheid wat mense se stories en lewens vir mekaar het. dat jy jou kop kan stamp en stamp teen iets en al wat verander is die skuld wat jy dra. ek dink ek kyk hier van buite sowel as van binne na iets, wat dit ook al mag wees. die iets is so vreeslik dat ek nie direk daarna kan kyk nie maar daar rondom moet probeer praat. ten spyte van die onbeweeglikheid van die oorspronklike materiaal en die gevoel dat ek niks daarmee kan maak nie, het ek tog besef ek het iets wat ek wil uitwys met hierdie spesifieke agtergrond as voertuig.

Was daar dalk iets (boek/musiek/film/skildery) wat ‘n bepaalde invloed op die tot standkoming van dié betrokke vers gelei het?

niks wat ek onthou nie, in terme van ‘n skeppende werk. net die meedoënlose televisienuusbeelde en die masjiengeweer gehamer van die nuuslesers en hulle korrespondente en ontleders. die titel was wel ‘n buite-invloed: dit kom uit ‘n lied van tanita tikaram – twist in my sobriety. ek onthou die musiekvideo het tonele gewys in so ‘n troostelose windverwaaide woestynlandskap en die lirieke en die musiek is baie beklemmend maar sonder dramatiese gewig. ek dink die verwysing was net soveel na dit as na die “all god’s children”, wat ironies mag voorkom.

Het jy ‘n bepaalde leser, of gehoor, in gedagte wanneer jy aan ‘n vers werk?

omtrent nooit. daar is eerder ‘n vreesaanjaende gedaante wat mens kan noem: “die oor”. partykeer is dit meer my eie sintuig en minder bedreigend, maar gewoonlik is dit iets met meer mag en outoriteit as wat ek teen opgewasse is. met daai oor in aksie kan ek al voor die tyd hoor dat iets nie gaan werk nie en dan skryf ek dit nie eers nie.

In welke mate verskil hierdie vers van jou ander gedigte?

die vorm is spesifiek vir hierdie gedig en ek dink dit leen baie uit my werk as argitek met diagramme en konsep-ontwerpe. mens kan maar sê form follows function op ‘n tipografiese manier. dit is baie moeiliker as wat ek gedink het, en ek hou gewoonlik by meer tradisionele poëtiese verbande tussen vorm en inhoud.

Is daar iets in dié vers wat jy as tipies “Suid-Afrikaans” sal beskou?

behalwe dat dit ‘n lang storie is wat nie rêrig ‘n punt het nie? ek dink nie so nie, maar ek is seker mens kan iets miskyk in hierdie geval.

Kon jy dié vers tot ‘n bevredigende punt afhandel, of het jy dit maar ten einde laas “versaak”?

die enigste rede hoekom ek dit nie uitgelaat het nie, is omdat ek dink dit vir my persoonlike narratief essensieel was om dit deel te maak van die bundel. die gedig voel soos iets wat nog baie werk nodig het, dis nie nog die laaste een of twee persent voor perfeksie nie. ek dink die verbetering van hierdie gedig lê nie binne my vermoë nie, maar ek het besluit dis goed genoeg, met ‘n genoegsaam ongewone vorm, binne die konteks van wat die bundel nodig het. ‘n goeie eksperiment.

Was jy tevrede met die lesers se reaksie na die skryf (of publikasie) daarvan?

ek kan nie sê ek het al enige reaksie gekry wat my bygebly het nie. dit kom voor of meeste mense ongemaklik is hiermee maar dit oorsien. ek weet nie of dit die inhoud of die vorm is nie. ek hoop hierdie digstring bring dalk genoeg van ‘n reaksie om die eksperiment te laat uitloop.

‘n Laaste vraag, ter wille van die interessantheid: Kan jy nog die eerste vers wat jy ooit geskryf het, onthou? Indien wel, vertel ons ietsie daarvan?

ek kan dit onthou ja, maar ek het geen kopie daarvan nie en die inhoud het ek nou geen idee meer van nie; waarskynlik was dit ‘n liefdesgedig. ek het in die hoërskool ‘n kompetisie uitgereik deur jong dames dinamiek daarmee gewen, so ek is seker dis nie iets waarmee ek gekonfronteer wil wees nie.

 

Erkenning: Die konsep van Digstring is ingegee deur Brian Brodeur se benadering op sy weblog “How a poem happens“.

 

 

 

 

 

(c) Andries Samuel (Uit: wanpraktyk, 2011: Human & Rousseau)

 

Wanpraktyk

Sunday, April 3rd, 2011

Wanpraktyk. Andries Samuel. Human & Rousseau. ISBN 978-0-7981-5282-2. Prys: R145. 68 bladsye. Sagteband.

Resensent: Zandra Bezuidenhout

wanpraktyk

wanpraktyk

Dis selde dat `n debuutbundel `n mens se aandag so vasvang as Andries Samuel se Wanpraktyk. Hier is `n nuweling wat iets het om te sê, op `n eiesoortige manier en poëties verantwoord, sodat hy met die intrapslag sy merk as digter maak.

Die bundeltitel leen hom tot verskillende interpretasies en het nie noodwendig betrekking op `n “misdryf” in die eng sin van die woord nie. Die digter bewerk juis die taal deur (onder andere) woorde se sluimerende betekenisse en assosiasies te aktiveer. Breër gesien en na aanleiding van die bundelinhoud, is Samuel se Wanpraktyk `n benaming vir handelinge of strukture wat afwyk van die norm, en daarin destruktief of disfunksioneel kan wees. Die titel kan egter ook ironies bedoel word, in welke geval die “koersafwyking” ook positiewe konnotasies dra.

Dit is verhelderend om die buite- en binneteks van hierdie bundel saam te lees. Die grys bundelomslag met afbeeldings van wasige, swewende strukture, en `n kleiner kindertekening wat tussen die voor- en agterplat verdeel word, berei die leser voor op `n onderliggende somberheid en `n gebrek aan samehang en betekenis. Van die visuele prikkels wat voor, tussen en ná die gedigte opduik, tesame met die tipografiese spel in sommige verse, kan moontlik teruggevoer word na die digter se bemoeienis met struktuur in sy beroep as argitek. Die tekeninge kan ook dui op work in progress, `n proses wat aan die einde van die gedigtekste uitloop op `n byna voltooide stadsplan, met daarna `n enkelstruktuur wat nou meer gedetailleerd voorkom. Die motief van strukture vind neerslag in die inhoud van die gedigte ten opsigte van strukturele wanpraktyke in samelewingsverband, sowel as die herstrukturering of herskikking van die menslike psige op weg na heling. Die digter mag selfs te kenne gee dat sy beoefening van die woordkuns `n “wanpraktyk” is; `n bedryf waarin die emosie `n rol te speel het, en wat ingaan teen die koel presisie van sy beroepsveld.

Ook die inhoudsopgawe is veelseggend. Die afdelings- en gedigtitels word voorafgegaan deur `n opskrif: “wanpraktyke, `n sak vol bedrieglike uitweegsels”, gevolg deur die afkorting “bv.” Hierdie ietwat ongeërgde, lakonieke en selfs wrang instelling rig aan lesers `n bedekte uitnodiging om die bundel ook so te benader. Die neologisme “uitweegsels” dra spore van “uitvaagsels” en “uitwerpsels”, maar terselfdertyd van “weeg” of “oorweging”. Dinge wat oorweeg, geweeg, en uitgewerp of verwerp is, bly agter as `n “sak vol” gedigte; en “bedrieglik” ontmoedig `n te gemaklike gevolgtrekking. Hierdie tong-in-die-kies-houding word voortgesit in die digter se benoeming van die onderskeie afdelings as wanpraktyk 1, 2, en 3, elk met `n eie omskrywing. Die twee bundelmotto’s is in `n sekere sin onrusbarend en sluit aan by die afdelingstitels. In die aanhaling van Anne Michaels word gewag gemaak van die slepende gewig van verlies, terwyl dié van Barend J. Toerien verwys na `n rilling oor die vel, maar ook na “botsels” – `n begrip wat terugkeer in die bundel se onverwagte slotreël, “ek bot in die eerste breuke”.

Die eerste afdeling, “Wanpraktyk 1 – stukke van my sleep met haar mee” verplaas die leser na Israel en die Jiddisje wêreld – `n milieu waarbinne die digter self gewoon het en waarheen hy periodiek terugkeer om sy kind te besoek. Uit die bundelkonteks kan `n mens aflei dat die spreker die situasie as `n wanpraktyk beleef. Die inleidende vers, “ykgedig”, maak gebruik van Bybelse gegewens en terminologie, waarmee daar oënskynlik ongeërg omgegaan word: “uit die pentateug, met `n bietjie proverbs en profeet”. Dit blyk dat die spreker by wyse van die digterlike woord tot klaarheid wil kom omtrent die presiese waarde wat aan ervarings toegeken moet word. Dit is `n sinvolle inset tot die bundel, omdat die gedig dien as `n yk-instrument of toetssteen waarmee verlies (en die gepaardgaande wanpraktyke of toestand van disfunksionaliteit) geweeg word. In die slot slaan die toon oor in patos: “ek weeg my daagliks/ daagliks by die verdriet van `n kind” – `n sleutelreël in die afdeling en selfs die bundel wat gelees kan word as `n “verseboek” van “verdriet” wat vir die nageslag bewaar word.

Die daaropvolgende gedig, “my dogtertjie”, sluit hierby aan. Sonder die uitspreek van direkte emosie, en met die skyn van speelsheid, is die vaderfiguur se woorde des te meer deerniswekkend:

 

my dogtertjie

is `n geitjie

 

sy bak in liefde

soos die son

 

vlakke mure en plafon

maak haar vasklou niks

 

haar klewerige vratpootjies

het my beet

haar fynsliertstertjie

krul my om”[.]

 

Lesers en aspirant-digters mag dit interessant vind dat Samuel op die onlangse Stellenbosse Woordfees genoem het hoeveel hy aan die bostaande vers moes snoei en skaaf om `n oormaat aan “drama” en sentiment uit die vers te weer en `n gestroopte produk staan te maak. Daaruit sou `n “fynsliertgediggie” tot stand kom wat in sy berekende eenvoud die leser omslaan. Die afdeling bevat meer gedigte wat die hartsverbintenis tussen die vader en “pa se kind” te midde van die meegaande verdriet uitbeeld. In “visitation rights”, `n gebruik wat ook sinspeel op `n wanpraktyk, is die digter se speelse en ongeforseerde omgang met taal louter genot. Met woordvondste soos “kantel ons familiewenkbroue” en “glabberige waterblom” voer die digter `n ligter toon in om die somberheid te balanseer.

In “berigte van herkoms / psalms vir die verste kind” word die afstand wat tussen ouer en kind ingetree het, en die innerlike geweld wat daarmee saamgaan, konkreet voorgestel deur `n gedig wat telkens onderbreek word deur grepe uit oorlogsberigte. Ewe interessant is die afwykende tipografie in “all god’s children took their toll” waar afsonderlike brokke vers heen en weer oor die bladsy beweeg. Dit versterk die belewenis van die inhoud, naamlik dié van `n verskeurde, gewelddadige wêreld waarin die kind, en by implikasie die vader, hulle bevind. Algaande word dit duidelik dat die begrip “wanpraktyk” onder meer van toepassing is op die versteuring van lewensvorme, en hier spesifiek op die skending van `n ouer-kindverhouding soos versinnebeeld deur die gelyklopende verwonding in tye van oorlog.

Kenmerkend van bundel is nie alleen die verskeidenheid ten opsigte van styl en toonaard, tematiek en beeldgebruik nie, maar veral die parallelstelling van verskillende sake binne een gedig. Ook in die tweede afdeling vloei die ek-spreker se donker gemoedtoestand (“blues in yk”) ineen met die triestige Kaapse weer, voelbaar gemaak deur die herhalings, ritmiek en klanknabootsing, asook in die droefgeestige, liedjie-agtige strofes. Tegelyk nugter en weemoedig klink die spreker se ervaring van sy Kaapstadse omgewing in “stadfragmente”:

 

hier bo bly ek in 902

half leeukopgespalkte uitsig

blokkie see

[…]

die maan skans op

in die wolkmaansop

en skif dof agter leeukop verby[.]

 

Samuel weet hoe om `n synstoestand met `n omweg verbeeld deur die hantering van die vergelyking en metafoor. In “onttrekking” sê hy: “[dis] asof my blokkiesvloer/ oorgelê is met slange en met lere” en “die matte van my verstand/ soos baarde verleë dennenaalde/ gestrand in geutbeton”. Die digter se knap omgang met klank blyk uit versreëls soos in “tussen my skedel/ en die skil van my kopvel” en “ratelende skarrel”. In die versugting: “hoeveel dae is dit al/ watter seë koers ek in/ hoeke waters gee ek my aan oor/ watter skaaldier dieptes onder” word die radeloosheid deur die segswyse verhelder. Die oënskynlike gebrek aan samehang in die versbou verhewig die nagmerrie-agtige ondervinding.

Daar word ruim gebruik gemaak van neologismes, onder andere in “voëlvuurasem” waar oor die liefde gepraat word in terme van “teugde”, “bilg”, “skraak”, “uitskuinsend”, “ontrookte”. Saam met “dit asem” en “dit natgebore vuur” dui die woordkeuses op `n ontredderde geestestoestand. `n Mens kan jou afvra of die taalverwringing nie soms te ver gevoer word en gesog voorkom nie.

 

Die wyse waarop Samuel gespesialiseerde begrippe as metafoor aanwend, spreek reeds van `n gevorderde digvermoë. In “enkele tegniese besonderhede oor water” benut Samuel terme uit die argitektuur, soos Gilbert Gibson uit die mediese woordeskat put om verse op `n oorspronklike wyse in te klee. Die gedig van Samuel, een van die hoogtepunte in sy bundel, is `n ironiese gesprek met en oor water waarin verdigtingsmeganismes en die stryd teen roes en verrotting betrek word. Uiteindelik word dit `n besinning oor die “diep water” waarin ons by wyse van spreke woon, en waar die digter hom in `n “spatsel droog” bevind, “in `n fles vir woorde/ wat teen water verset”. Die slotstrofe word `n illustrasie van die stryd om water uit te sluit, as `n poging tot oorlewing en om wille die bedryf van digterskap.

“[S]oekmekaar” toon hoe die digter in die vryeversvorm ook elemente van `n meer tradisionele styl (met betrekking tot eindrym) inkorporeer. Vernuftig ook is die herhaling van bepaalde woorde en frases. Die gedig is veelseggend in sy oënskynlike eenvoud, en die manier waarop die vers tot stilstand kom in “soek daar”. Ten spyte van die praattoon word die nodige spanning gehandhaaf om die gedig te laat slaag.

Nog `n hoogtepunt in die bundel is “losklim”, waar besonderhede uit die rotsklimsport  as boustof gebruik word. Die opbou van die vers simuleer die bewegings van die klimmer en die opeenvolgende momente waarin hy hom teen die natuurkragte verset. Die slotreël staan los van die res van die strofes en is besonder beeldend: “onversadigbaar wulp die grond haar dye”, asof die aarde die klimmer verlei om sy greep te los en hom oor te gee aan die aantrekkingskrag van die aarde “wat hom terug wil smyt”. Die ongewone gebruik van die werkwoord wat dikwels by Samuel voorkom, val op in “hy slak versigtig opwaarts”, asook in die grond wat “wulp” –  binne hierdie konteks `n eggo van “wulps”. Weereens kan die gedig as ook as `n metafoor vir die lewensklimtog óf die maak van poësie geïnterpreteer word.

Dieselfde stryd om `n “greep” te kry word sigbaar in “my sokkies is swart”, hier met betrekking tot die greep op woorde, lettergrepe en betekenis. In die daaropvolgende vers, “strandtekens”, lyk dit of die spreker sy houvas op die werklikheid kwyt raak. Ná `n vreemde droom word die spreker wakker (“ek sweet wakker uit `n droom […] ek dryf my bewussyn binne”) en beleef hy `n angservaring – eers by die see (“die see is aan die kom/ en die maan kan dit nie terughou nie”), en daarna op land (“ek ry terug die wêreld in […] soos ek bruin waterspuite/ in waaiers oor die veld uitspat”. Die hele gedig skep die indruk van `n toestand van horries of `n durende nagmerrie. Woordverbindinge (“moddergrondpadlangs”), onbekende woorde (“desperasie”) en `n onverwagte beeld (‘nat pels soos `n handdoek”) is in pas met die toestand van verwarring. By wyse van kontras spreek die gedig “dwarsberg” van rustigheid en `n byna bo-aardse ervaring. Die “enkel hengelaar” by die bergpoel word omgeef deur “boë suisende helder lyn/ terugkerend silwer tussen gewrigte/ en rimpels watersterre/ van forel wat spring”. Dit is `n voorbeeld van hoe Samuel estetiese effekte bereik wat ver verwyderd is van geykte “mooiskrywery”.

Die laaste afdeling van die bundel bestaan hoofsaaklik uit liefdesverse waarin verwonding en ekstase vermeng is, met `n vooropstelling van die liggaamlike. Hoewel die gedigte ten dele tref, danksy `n innige toon of enkele raak besonderhede, maak dit vir hierdie leser die indruk van jeugwerk. Die segging is net te direk – wat `n meer toeganklike vers tot gevolg het, maar inboet aan veelvlakkigheid, soos wat vroeër in die bundel aangetref word. Die ryk, gekonsentreerde slotvers met sy meesleurende opbou (“op pad na `n nuwe bouterrein”) staan veel sterker. Ook hier sluit die titel en inhoud aan by die argitektuur, maar dit gaan om meer as die werklike bouterrein. Dit wil ook `n metafoor wees vir die proses van herstel, hier verbeeld as `n moeisame tog deur `n wildernis wat ingebreek moet word en die soeke na `n nuwe pad wat “sywaarts uit[breek]”. In die verrassende losstaande slotreël, “ek bot in die eerste breuke”, skuil `n paradoks. Deur `n besondere vonds van klank en beeld word `n nuwe fase in die vooruitsig gestel, en die bundel op `n hoë noot afgesluit.

Die feit dat Andries Samuel die seun van die bekende digter en skrywer Antjie Krog is, het hoogstens interessantheidswaarde, want met Wanpraktyk tree Samuel na vore as `n woordkunstenaar in eie reg. Sy debuut sal ook tot jonger volwassenes spreek, en tot alle poësielesers wat bereid is om `n bietjie moeite te doen vir die raakhoor van `n nuwe stem. Daar is nie net groot belofte nie; die digter se penne is reeds stewig ingeslaan op die bouterrein.

@ Zandra Bezuidenhout

 

Onderhoud met Andries Samuel

Sunday, January 30th, 2011

Die konkreetheid van verlies

Andries Samuel in gesprek met Louis Esterhuizen

 

 

Andries Samuel
Andries Samuel

Andries Samuel het grootgeword in die Vrystaat waar hy verskeie pryse vir kreatiewe skryfwerk as hoërskoolleerling aan Grey Kollege gewen het. Hy verwerf ‘n BA Argitektuur-graad en ‘n B.Arch nagraads aan die Universiteit van Kaapstad. Tussen grade werk hy in Tel Aviv en New York.Sy werk het verskyn op Litnet en in New Contrast. Benewens sy beroep as argitek werk hy ook deeltyds as skrywer en vertaler. Sy debuutdigbundel, wanpraktyk, het pas by Human & Rousseau verskyn.

 

 

Andries, volgens die biografiese gegewe op Human & Rousseau se webblad is jy ‘n argitek van beroep. Ek neem hierdie gegewe as aanloop tot die onderhoud aangesien ek vermoed dat daar vir jou ‘n besonderse band bestaan tussen jou beroep en hoe jy jou ambag as digter benader? Stem jy saam, of plaas ek die hoeksteen verkeerd?

ek dink my voorneme is om baie min verband te hou tussen my beroep en die manier waarop ek skryf. elke ambag vervul ‘n ander rol vir my en ek pak hulle anders aan. tog is dit nie moontlik om weg te kom van ooreenkomste in ʼn “manier van doen” en intuïtiewe spronge nie. ek laat myself baie meer vryheid toe as digter teenoor die rigiditeit van ‘n professionele bedryf wat binne regtelike raamwerke funksioneer.

Vertel ons ietsie oor die ontstaansgeskiedenis van dié verse? Is dit meestal onlangse verse of dateer van hulle verder terug? Van watter ouderdom af het jy byvoorbeeld besluit dat die hele kwessie van “gedigte maak” vir jou belangrik is?

ek het nie meer (of minder) as enige ander kreatiewe mens probeer skryf as jongeling nie. maar dit was altyd net genoeg om my onseker te laat oor of ek kan en of ek nie kan nie. ek het gedurende 2005 my voete begin soek as digter. ek het op daardie stadium nie geweet waarheen ek op pad is nie – net dat ek moes begin. die manuskrip self is saamgestel uit verse wat meestal geskryf is vanaf die einde van 2005 tot einde 2008, met ‘n paar aanvullings.

Iets wat my verras het met hierdie treffende debuut van jou, is die feit dat jy skryf in die toonaard van ‘n tipe poësie wat die afgelope aantal jare nogal ‘n bedreigde spesie geword het: die hermetiese vers. Getrou aan die aard van die hermetiese vers messel jy egter heelwat leidende kodes in by jou teks. So tipeer jy jou bundel by wyse van subtitel bo aan die inhoudsopgawe as synde “‘n sak vol bedrieglike uitweegsels”. Is hierdie ironies bedoel?

ek glo nie eintlik aan ironie nie. of laat ek dit so stel – ek ervaar gebeure in my lewe nie as ironies nie, en daarom bedoel ek dinge gewoonlik nie as ironies nie. hierdie hele proses is nog steeds vir my baie bedrieglik. ek aanvaar ook dat wat ek meen om oor te dra en dit wat iemand sal lees in my werk net so onderhewig is aan allerhande interference. so ek dink nie dis belangrik wát ‘n simbolies verborge subteks sou beteken nie. dis eerder gevoel wat hier ter sprake is en nie altyd betekenis nie – ‘n stem in jou oor eerder as in jou brein. uiteindelik was die konkrete produk – en hier het my werk as argitek my baie gehelp – die dryfveer en in daardie sin kan dit eintlik ‘n voor die hand liggende produk wees.

Wanpraktyk is myns insiens ‘n besonder raakgekose titel en eweneens ironies gedraad. Enersyds dui dit natuurlik op jou onderskeie ambagte as digter en óók as argitek. Met die lees van jou verse besef ‘n mens egter algaande dat jy dié titel ook wyer interpreteer; dat jy dit inderdaad betrek by die wanpraktyke van die lewe self. Interpreteer ek die titel korrek?

ek probeer natuurlik nie sê dat dit nie moontlik is om ironie hier in te lees nie en ek begryp die titel speel hiermee saam. ek dink my bewustheid van my eie wanpraktyke en potensiële misdrywe is redelik groot. as argitek bly dit rondom konkrete dinge soos versekering, finansiering en vergoeding vir kontrakskending waar niemand skuld mag erken nie. (klink kreatief nè?). maar as ek skryf kan ek soos jy sê die wanpraktyke van my breër lewe aanspreek en sommer daarby insluit my ongeletterdheid en ongeleerdheid in terme van literatuur.

As motto tot jou bundel gebruik jy ‘n aangrypende aanhaling uit Anne Michaels se roman Fugitive pieces: “… there’s a moment when love makes us believe in death for the first time. You recognize the one whose loss, even contemplated, you’ll carry forever, like a sleeping child. All grief, anyone’s grief … is the weight of a sleeping child.” Hoe bring jy dié motto in verband met die gedigte in jou bundel?

al twee motto’s gaan vir my om die konkreetheid van verlies, soos ‘n gewig. maar die een is weemoedig en amper uitsigloos, terwyl die tweede van barend toerien aanspraak maak op ‘n vreemde sin van hernuwing. daar is ook gewoonlik wanpraktyk betrokke by verlies – of hoe jy omgaan met verlies, of hoekom jy iets verloor.

Die bundel bestaan uit drie afdelings as voorbeelde van die “sak vol bedrieglike uitweegsels” (aldus die uiteensetting by die inhoudsopgawe). Waar elke afdeling gewoon as wanpraktyk 1, 2 of 3 betitel is, word hulle ook met ‘n subtitel verbind: “stukke van my sleep met haar mee” (wanpraktyk 1), “wellustige en ingewikkelde geheime” (wanpraktyk 2) en “in vreemde hoeke teen mekaar” (wanpraktyk 3). Vertel ons ietsie meer oor die dinamiese fokus waarvolgens jy elke afdeling gekonstrueer het?

ek het nog altyd gehou van konseptuele benaderings tot projekte. toe ons in eerste jaar op argitektuur skool begin leer van ontwerp met konsepte was ek amper in die hemel. dis nie altyd moontlik nie, maar ek kon sien hier is ‘n kans en ek het iets begin weef wat aanvanklik temaloos was tot iets wat sterk gefokus kon word. die eerste deel gaan oor die vervreemding wat ek as pa van my dogter moes deurmaak. die tweede deel is oor pogings om sin in my wêreld te ontsyfer. die laaste deel is oor die lompheid en malheid van weer vorentoe getrek word.

Ek wil graag terugkom na my aanvanklike vraag na jou beroep as argitek; iets wat vir my direk verband hou met die aanslag van jou verse. ‘n Argitek se ingesteldheid het my nog altyd gefassineer: enersyds – amper per definisie – ‘n hoogs kreatiewe persoon, maar andersyds iemand wie se ambag gesetel is in die uiters praktiese wêreld van konstruksie en berekening. En dié teenstelling vind ek dikwels in jou verse terug; die gemak waarmee jy van volslae en heerlike liriese passasies beweeg na ‘n harde, konkrete waarneming. Was hierdie ‘n berekende beginsel met die saamstel van die bundel, of is dit iets wat spontaan só tot stand gekom het?

ek sou sê dis absoluut spontaan. ek moet weereens noem dat ek myself geweldige vryhede toelaat met skryf. die ander groot verskil is dat ek nie ‘n letterkundige opleiding het nie – ek weet behoorlik nie wat ek doen nie en dit kontrasteer met die berekendheid van my werk as argitek. ek weeg elke baksteen en bout en skaduwee, terwyl ek baie minder dink voor ek skryf. die onmiddellikheid van hoe dit klink en hoe dit proe – dis meer sintuiglik as wat dit gaan oor wat ek probeer sê.

Vervolgens ‘n vraag oor werkswyse. Vir die hermetiese digter is taalontginning natuurlik van kardinale belang. Ongewone woordplasings of -orde, sintaktiese afwykings en -variante word byvoorbeeld deurgaans as “kodes” geplaas. Maar – op watter stadium vind dié kodifisering plaas? Is die eerste weergawes van jou verse (dalk) meer konvensioneel, met die “verdigting” wat dan eers met die latere bewerking gestalte vind, of is dit alles één proses vir jou?

dis meestal een proses. die struktuur word meestal reg in die begin duidelik, asook die taal. in terme van werkswyse, het meeste van hierdie gedigte ‘n engelse ekwivalent. ek het na ‘n paar jaar se skryf die behoefte ontwikkel om gehoor te word. ek het baie by open-mic sessies gaan lees by hugh hodge se off-the-wall. ek het vir die onthalwe van terugvoer baie in engels gelees daar en so het ‘n oor en weer vertaling baie gedigte beïnvloed. op hierdie manier dink ek het vroeë “kodifiserings” eerder behoue gebly en die klank en ritmiese ontwikkeling van elke gedig was meer belangrik vir my.

Nog ‘n vreemde gewaarwording tydens die lees van jou verse is hoe dikwels bepaalde assosiasies by die leser gewek word terwyl daar geen sweempie van ‘n teken daarvan in die bepaalde vers voorkom nie. Jou gedigte is byvoorbeeld hoegenaamd nie Bybels of “godsdienstig” nie; tog het Bybelse passasies en gegewe konstant in my binne-oor bly naklink terwyl ek jou gedigte gelees het … Is die Bybel inderdaad ‘n belangrike subteks of verbeel ek my dinge? Neem byvoorbeeld die volgende reëls by wyse van illustrasie:

 

nou net jy, geliefde

jy is waarheen ek mik

my eerste vrede, op my eie gekry

ek het uitgegaan om te soek

nie net sommer ingeval

jy het na my toe gekom

so seker as wat ek na jou geroep het

(“Hulde 3”, p.65)

 

ja dit is inderdaad so. ek dink ek kon nog grootword met godsdiens wat sy plek ken, by wyse van spreke. deesdae is daar baie meer druk om kant te kies en uit te leef. ek het hierdie stem in my binne-oor wat mens net bybels kan noem. die uitklink van hierdie stem het niks te doen met gelowigheid nie maar eerder met die rol wat die klank van argetipes speel. dis nie vreemd vir my nie maar ek aanvaar dit klink maklik outyds.

‘n Laaste vraag, Andries. Lees jy dikwels poësie, en indien wel – watter? Is e.e. cummings byvoorbeeld vir jou ‘n belangrike voorbeelddigter? En plaaslik? Gilbert Gibson, dalk? TT Cloete?

ja ek lees poësie, maar om die waarheid te sê kom ek meeste poësie tee as luisteraar by vertonings en voorlesings. daar is goeie digters in die kaap wat mens net hier raakloop. dis baie lekker om dit van iemand se tong af te kry eerder as uit ‘n boek. ek ontgin ook net so baie uit goeie lirieke. ek sou sê david kramer en nick cave beteken vir my net so baie soos anne michaels en johann de lange.

Ten slotte, baie dankie vir dié geleentheid om met jou oor hierdie besonder knap debuut van jou te kon gesels, Andries. Ek glo dat vele lesers, soos ook ek, gróót plesier gaan hê aan hierdie indrukwekkende ‘wanpraktyk’ van jou.

Wil jy nie asseblief by wyse van groet vir die lesers ‘n persoonlike gunsteling van      jou uit die bundel hier onder plaas nie?

hierdie stuk haal ek aan uit ‘n langer, meer gewaagde vers (all god’s children took their toll). die leser sal self moet gaan soek vir hierdie konteks in die bundel – maar dis eintlik ‘n sleutel tot die groter projek van verlies en wanpraktyk:

 

een oggend vroeg

of miskien nie vroeg genoeg nie

aangesien die toevallige pa

die skoolbus misgis

in die onbeplande ekstra minute

wat ‘n skoolkind se hare vat om te borsel

 

in die ontoevallige sisteme

van die moderne heilige land

is die skool binne loopafstand

en kan voetslaan nog vir baie tel

 

ons vergeet ‘n handjie vol sakgeld

vir die klas se vrydagtombolatafel

“net tien sjekels mag ons vat”

die swart ogies blits

die vlegsel skiet in spriete los

 

ek grawe dan in my beursie

tussen die vreemde note

van ben gurion

om daar te kry

alle tyd verby

drie gewone sikkels silwer

 

 

(c) Andries Samuel (Uit: wanpraktyk, 2011: Human & Rousseau)