Posts Tagged ‘Wilma Stockenström’

Marlies Taljard: Waar sal my woorde vandaankom?

Sunday, December 11th, 2016

hierdie-mens

woordeloos staan ek

waar sal my wooorde vandaan kom?

vir die doeners

vir die huiweraars

die banges

wat bewend-siek hang

aan die geluidlose ruimte van ons onherbergsame verlede

 

wat sê ʼn mens?

wat de hel dóén ʼn mens

met dié drag ontkroonde geraamtes, oorsprong, skande en as

 

die land van my gewete verdwyn sissend

soos ʼn laken in die donker

(Antjie Krog, Kleur kom nooit alleen nie, p.38)

 

In sy boek Beginning Postcolonialism skryf John McLeod: The ability to read and write otherwise, to rethink our understanding of the order of things, contributes to the possibility of change.  Indeed, in order to challenge the colonial order of things, some of us may need to re-examine our received assumptions of what we have been taught as ‘natural’ or ‘true’ (p.23).

Hoewel vandag se blog nie primêr oor skryf binne die postkoloniale tradisie handel nie, kan postkoloniale teorie insiggewende lig werp op die wyse waarop digters hulle worsteling om woorde te vind in hulle poësie openbaar maak. In die bostaande gedig wat in 2000 gepubliseer is, probeer die spreker woorde vind om haar skaamte vir ons apartheidsverlede te verwoord, maar ook om, aldus die Bybelse interteks “Waar sal my hulp vandaan kom?”, antwoorde, selfs hulp, van woorde af te smeek om die onseglike te verwoord. Die bundel as sodanig word gekenmerk deur ʼn voortdurende soeke na die presies korrekte woord, die woord wat in staat sal wees om die bestaande orde te verander, soos in die slot van “skryfode” (p.74):

ons wil duur om die aarde dop te hou

en taal te sny om die moment te betrag

die gemeenskap van ons bloed en ons hart

 

in die begenadigde woord

sou mens met mekaar kon hoort

 

Die bundel Kleur kom nooit alleen nie het natuurlik sterk postkoloniale trekke en ʼn duidelike ideologiese inslag met versoening as een van die sentrale temas. Dit sou egter verkeerd wees om die bundel slegs as postkoloniale diskoers te lees en te interpreteer. Die gedig “skryfode” is byvoorbeeld ook een van die aangrypendste liefdesgedigte in die Afrikaanse letterkunde en kan ook gelees word as poging om versoening tussen twee liefdesgenote te bewerkstellig. Ek sal dan in hierdie blog die postkoloniale teorie moedswillig effens verwring om ook ʼn ruimer betekenis daraan te gee – veral wat betref die twyfel aan die representasievermoë van taal wat eie is aan dié diskoers (sowel as aan die postmodernisme en die modernisme).

Ashcroft, Griffiths & Tiffin (The Post-Colonial Studies Reader, p.117) wys daarop dat die postmodernistiese sowel as die postkolonialistiese teorie daarna streef om die gesentraliseerde, logosentriese meesterkodes van (veral westerse) kulture te dekonstrueer om sodoende die denke van individue te verander. Beide dié teorieë fokus op die belangrikheid van taal en skryf in die konstruksie van identiteit en ervaring en wys op die onstabiliteit van die signifikasieproses en die dinamiese prosesse waardeur mag tot stand gebring en gedekonstrueer word.

Een van die eienskappe van taal is dat dit sekere dinge as “waar” of “reg” kan sanksioneer.  Koloniale taal, soos ook patriargale, seksistiese en enige ander onderdrukkende taal, het sekere norme en waardes as “die ware orde van dinge” gevestig en het die betekenis van bepaalde “magswoorde” gestabiliseer.  Hierdie norme, waardes en betekenisse word oor die algemeen selde bevraagteken, omdat eenvoudig aangeneem word dat dit die enigste wyse is om te dink en dat die betekenis van woorde vas is. Verset in al sy verskillende manifestasies is egter een van die belangrikste wyses waarop die die individu “nee” kan sê vir oorheersing in al sy verskriklike vorme.

Inherent aan taal is nie slegs objektiewe betekenis nie, maar taal is ook een van die sterkste draers van kultuur, soos hierbo aangedui.  Deur wat binne ʼn kultuur algemeen gelees word, word waardestelsels as natuurlik, universeel en tydloos geïmpliseer en word ʼn samelewing se denkraamwerke getransformeer na (byvoorbeeld) die Europese model van dink en in-die-wêreld-wees deur middel van verwysings, aannames en kennis wat in die literatuur ingebed is (Ashcroft, Post-Colonial Transformations, p.37).

Indien ʼn bepaalde denkpatroon, soos in Suid-Afrika, gekontamineer geword het en verandering noodsaaklik is, behels dit dat ʼn hele nuwe kultuur gevestig moet word – ʼn taak waarin skrywers ʼn belangrike rol te speel het. Volgens Ashcroft kan transformasie deur literêre werke teweeg gebring word (onder andere) deur ʼn proses van interpolasie: “The successful disruption of the territory of the dominant occurs, not by rejecting or vacating that territory but by inhabiting it differently” (Ashcroft, 2001:53).  Weerstand beteken vir Ashcroft nie noodwendig totale verwerping van die dominante kultuur nie, maar veral die vermoë om die dominante diskoers deur ‘n wye reeks kontra-diskoerse binne te dring en dit sodoende te destabiliseer en te bevraagteken, soos dit veral in Breyten Breytenbach se werk voortdurend voorkom. Taal is immers een van die kragtigste middele waardeur interpolasie bereik kan word. Daar is in onderdrukte of gekontamineerde kulture onder andere ‘n nuwe woordeskat nodig. “Ou” magswoorde moet met nuwe betekenis verryk word of met ander woorde vervang word – daarom dan ook die klem op woorde en woordbetekenis in die Afrikaanse poësie sedert ’60. Ashcroft voer aan:

… to have a language is to have a particular kind of world, a world that is simply not communicable in any other language.  At base this problem rests on the question of meaning itself: how meaning is communicated in texts.  This issue lies at the heart of the transformative capacity of post-colonial discourse, because if the ‘colonized’ and ‘colonizing’ are not to be doomed to mutual incomprehension we must understand the constitutive and dialogic way in which the meaning of texts is accomplished.  Transformation, when we examine it in the context of literary and other forms of creative discourse, focuses in the question of meaning (Ashcroft, 2001:59).

ʼn Mens kan hierdie stelling natuurik nie direk op die Afrikaanse poësie van toepassing maak nie, hoewel dit in wese geldig is. Aangesien Afrikaanse digters tydens en na die apartheidsjare teen ʼn sisteem ingeskryf het waarvan hulle in die oë van die swart bevolking deel was, was die stryd hier eerder teen elemente van die self en nie soseer teen onderdrukkers van buite nie. Die “Ander” en die “Self” was nie altyd so duidelik herkenbaar nie. Vandag geld Ashcroft se insig steeds op politieke en ideologiese vlak, maar kan ook van toepassing gemaak word op digters wat nie politieke agendas bedryf nie, maar teen ander vorme van konkrete of abstrakte onderdrukking inskryf. Ten einde klem te lê op die vind van ʼn nuwe woordeskat of kragtige woorde wat gesanksioneerde onregte besweer, is dit noodsaaklik dat die modus operandi deursigtig gemaak word sodat onnadenkende lesers nie maar weer gemaklik oor die oppervlakte van die teks heenbeweeg sonder om die diskriminerende diskoers wat gevestig is in sekere woorde en aannames raak te lees nie. Die worsteling met woorde is dus ʼn soort grawe tot by die wortel van betekenisgewing of semiose.

In die geval van letterkunde vanuit die kolonies wat ook deur die sentrum gelees word, is daar ‘n groter gaping (distance) tussen die skrywer en die leser as wat daar sou wees tussen ‘n skrywer en leser wat beide tot dieselfde kulturele groep behoort. Dit geld ook vir skrywers wat vir ʼn gehoor skryf van wie se ideologiese basis hulle sterk verskil.  Die aanname word dikwels gemaak dat die groot gaping tussen kulture die oorsaak is van ‘n gebrek aan begrip vir mekaar.  Ashcroft (2001:76) sien die kulturele gaping egter heeltemal anders: deur literêre werke wat die gaping tussen twee kulture beklemtoon, word die leser uitgenooi om deel te word van die emosionele en denkraamwerk van die vreemde kultuur.  Dit is die werkwyse wat Antjie Krog in die grootste deel van haar oeuvre aan die dag lê. In gedigte soos “klaaglied” en “slapliedjies vir Ntombizana Atoo” in Kleur kom nooit alleen nie en “bediendepraatjies” in Mede-wete (en talle ander) word die leser betrek by die leefwêreld van mense wat vir die meeste van ons die “heeltemal-Ander” verteenwoordig.  Die groot mate van ondeursigtigheid wat dikwels deel is van sodanige tekste verseker dat dit nie verswelg word deur ander tekste in die dominante taal nie.  So ‘n teks verleen sowel toegang tot die ander kultuur as wat dit eenvoudige aannames oor betekenis en betekenisoordrag tussen verskillende kulture bevraagteken en sodoende die klem plaas op sy eie kulturele andersheid.

Mede-wete

Mede-wete

In die laaste afdeling van Mede-wete, “vier pogings in linguistiese sinaps-opsporing” kom sulke tekste voor waarin ook die ontoereikendheid van woorde en taal betreur word, byvoorbeeld:

die aarde het ek in my mond geneem. ʼn verhewigde land

probeer begryp. daarvan herstel ek nie weer nie

 

nog van die gebral

van oorhoofse manlikheid

nog van die raafgier

van geldgrabbelary

 

nog van mense versug tot bestuurde verhongering

die waarheid wou ek bestek   die ondiep oopkap

(…)

 

Die sintaktiese en morfologiese verwringings wat die bogesiteerde gedig kenmerk, word deur Ashcroft as ʼn subtiele vorm van ‘distancing’ beskryf (Ashcroft, p.75) wat hy die metonimiese gaping noem.  Deur die inskripsie van grammatikale afwykings, vreemde woorde en neologismes word hierdie vreemdheid sinekdogeïes vir die vreemde kultuur (die deeltjie staan vir die geheel). Op ‘n metonimiese wyse staan die vreemde woorde en uitdrukkings dus vir die vreemde kultuur van die skrywer en hierdie vreemde elemente se weerstand teen interpretasie/vertaling veroorsaak ‘n gaping tussen die kultuur van die skrywer en die kultuur van die leser.  Sekere woorde en frases vorm ook dikwels ‘n tipe “mag-woord” (soos “manlikheid” en “geld” in die gedig hierbo) wat dan ‘n metafoor word vir ‘n bepaalde kulturele ervaring wat nie elke keer letterlik opgeroep word nie en wat dikwels ook moeilik in woorde omskryf kan word.  Ook hierdie gebruik van taal is metonimies en beskik dus oor die potensiaal vir die inskripsie van ‘n kulturele gaping in ‘n teks.  Veral vir skrywers uit ‘n orale tradisie is die woord as sodanig natuurlik ook belangrik omdat woorde vir hierdie mense dikwels heilig is en in staat is om nie net te representeer nie, maar om die genoemde konkreet te presenteer of op te roep.

In die Afrikaanse poësie wemel dit letterlik van voorbeelde van gedigte warin die digter se besinning oor woorde, hulle betekenis en gebruik die tema is. Een van die bekendstes is seker Van Wyk Louw se gedig “Grense” met die klem op die grensoorskrydende (selfs heilige) mag van woorde en die spreker se behoefte om dinge uit te sê wat nog nooit vantevore gesê is nie. My keuse val egter op ʼn relatief onbekende gedig.

Uit Wilma Stockenström se gedig “ʼn Mat van woorde” in haar laaste bundel, Hierdie mens blyk die spreker se skielike besef van die verskuiwing van woordbetekenisse (in die lig van die voorafgaande uiteensetting …?) en hoe dié besef haar (op outobiografiese vlak as ouer persoon) onkant betrap:

Woorde heg hulle aan woorde en word ʼn mat.

Uitgetrek onder my word die mat en ek val

op my gat. Dis nou hoekom ek sukkelend

opstaan en swetsend oor patrone / gedagtes

 

tree om die vabond te betrap, die verskuiwer

van aanvaardings, om sy skuilplek te vind:

die oerwoord. Ha of ja, wat is dit?

Uit ʼn kwylende babamond, blasies blasend

 

van tandekry, dié eina-klankie? Dié

lawwe eerste knoop? Wanneer jy so platsit,

voel jy hoe die aarde onder jou draai en draai

op al die woorde wat die wêreld weef.

 

En om nie grommend te tuimel nie

klou jy, broos van ydelheid, kneukels wit,

aan betekenis en uitleg en vertolking en hoop

op dissertasies in dik geleerde boeke, leergebonde.

 

Opvallend is die spreker se verset teen verandering wanneer sy “klou” aan die geykte en bekende betekenisse, versterk deur die dubbelbetekenis van die laaste woord in die gedig, “leergebonde”. Sy vertrou op uitleg van geleerdes omdat sy op haar eie kennis nie (meer) kan staatmaak nie. Die gedig is inderdaad ʼn bekentenis aangaande die mag van woorde – dit kan die mat onder jou uittrek en jou figuurlik op jou gat laat beland. Hierdie gedig sou vrugbaar gelees kon word as kommentaar op die wyse waarop betekenis binne kulture tot ʼn uitgesponne, gemaklike “mat” geweef word wat ʼn gerieflike basis vorm van wat as vanselfsprekend aanvaar word. Wanneer die status quo skielik bevraagteken word en die onstabiele aard van woordbetekenis aan die kaak gestel word, is woorde in staat om die lewe van diegene wat gehoor gee, ingrypend te verander.

Wicus Luwes. Die Universele Tandeborsel

Saturday, April 25th, 2015

Ek verpes universele vrae. Ek verwys spesifiek na die vrae wat  telkemale in my reis deur die kosmos om my brein wentel. Terug by my eie huis of kajuit  in die kosmos (ter wille van die universele tema) konfronteer ek my vroulike en pragtige mede-loods met die volgende vraag:
“Waar is die skêr wat ek in my badkamersakkie hou?”
“Bedoel jy dalk die universele skêr wat in jou badkamersakkie gehou word?”
Ek besef op daardie stadium dat ons die oomblik van ‘Ja, ek weet waar dit is’ verbygesteek het en dat die universele speletjies tussen ‘n man en vrou nou van toepassing is.
Ek besef ook dat my nuuskierigheid my verhoed om die kajuit (ons kamer) te verlaat voordat ek antwoorde kry op watter gedeelde of universele items nog in my badkamersakkie te vinde is:
“Is daar ook ‘n universele tandeborsel in my badkamersakkie?”
“Nee, maar daar is wel universele sjampoe daarin.”
Daarmee het ek genoeg informasie gehad en kon ek die deur agter ons kajuit met gemoedsrus toetrek.

Ek lees dikwels van universele tema’s: die liefde, die soeke na sin. Boeiend, maar ook vasboeiend vir my as skrywer wat soek na vars stories en vars idees. Ek wonder telkemale hoe om iets nuuts en vars te sê en steeds pla my vriend se stelling my:
“Daar word nie nuwe boeke geskryf nie. Al die boeke is reeds geskryf.”
Hoe kan die vermetele stelling my so pla? Kyk almal maar net na dieselfde dinge uit verskillende hoeke en bespreek ons dalk die hoeke in plaas van die item waarna ons kyk?

 

Dwaas met bril

Die verslae vrou in my bril se raam
vra ek beleefd om uit te klim.
Sy doen dit nie. Daarop
bêre ek die nuttige toestel in sy huisie
Ek kis die vrou
telkens as sy met haar vinger
tekens trek oor my lense

Wandel ek dan deur gouddeurweefde strate
in akwamarynaande van mymering
wat my wasig omhul, wandel ek dan
in my eie wêreldjie
waarin kleure plets en biggel,
dis knus, dis goed, en ten minste my eie.
My medemens het sagte kontoere.

Ek gaan my bril vir spesiale geleenthede hou,
net wat welskape en vermaaklik is, beskou.
Maar knaend waar ek kyk, die vrou.
Sy sper haar kake oop,
wyer as God is Liefde en Waarheid.
Soos sprinkane haar wriemelende vingers. Sy stop
hulle in haar mond, en kners
om nie te skreeu, mompel,
vlerke, saagtandpote tussen die lippe.

Voor die blinkende kolle
wat my gesig tot perskeptief dwing,
voor my vensters reg rondom
wat sonwarmte binnelaat,
beduie die vrou met my gebare.

Die wolke dryf soos rôe verby
Die pienk kwal van die son betas
my glasverdieping met ‘n sleepsel garedrade,
en in rooskwarts versteen
staan my kake oopgesper
in ‘n skreeu:
glaslose diamant wat die glas
gillend sny.

(Deur Wilma Stockenström, uit Vir die Bysiende Leser)

 

Die pad van die dood

Ek vind dit amusant en interessant dat elke plek waar ek nog gebly het, ‘n ‘pad van die dood’ gehad het. Dit het my die eerste keer opgeval in ‘n koerantberig waar die inwoners van ‘n dorp langs die pad gaan bid het, aangesien die pad ‘n ontstellende hoeveelheid slagoffers in ‘n kort tyd gehad het.

Ander kere hoor ‘n mens dit weer rondom braaivleisvure of in die verbyloop by ‘n sekretaresse wat in ‘n gedempte stem vir die persoon aan die ander kant van die telefoon fluister:
“Hulle noem dit al die pad van die dood.”
Die plek varieër en die redes waarom mense dit miskien so noem ook, maar die tema bly universeel.

Besoek aan Galpin se Camera Obscura, Grahamstad, Julie 1992
“How are we to read the African landscape? Is it readable at all? Is it readable through African eyes, writable only in An African language?” – J.M. Coetzee, White Writing

Spiraal boontoe, tot in hierdie koepel, waar lig en lens
die horison soos ‘n insek op ‘n tafelblad laat spartel.
Jy hoef jou kop nie te draai nie. Jy’s ‘n krap, ‘n trapsuutjies,
dalk ‘n hottentotsgot, die periskoop ‘n spriet vir jou ronde oog.

Katedraaltorings en ‘n stadsaal proklameer: Hiér het Victoria
se beskaafde oog lank gelede ongehinderd geknip.
Straatblok en plein hoekig uitgelê om die landskap te tem
tussen koppies met aalwyne wat die hemel lem.

Galpin, horlosiemaker met ‘n sin vir orde, hou alles dop.
Ooglopende wendings, selfs subtiele skuiwe, registreer op die film
van ‘n koloniale pupil: ‘n dorpstraat vol kleur en tekstuur,
maar met elke simmetriese vorm van hier bo af obskuur.

(Deur Andries Bezuidenhout, uit Veelvuldige gebruike vir huishoudelike  toestelle)

Lense

Die lense wat ons visie bepaal is ongelooflik interessant. Die beeld wat ons sien word omgedraai deur die kamera en ons oog. In die 9de eeu het Alhazen ‘n eksperiment opgestel met drie kerse wat langs mekaar staan en hul beeld deur ‘n klein gaatjie projekteer. Dit het gewys dat die kers wat aan die linkerkant staan, sy beeld aan die regterkant projekteer en dat die regterkantste kers weer aan die linkerkant projekteer. Lig trek reguit, maar lense draai dit om.
Ons oë of lense is maar net die beginpunt van dit wat ons sien en die interpretasie is eintlik die belangrike gedeelte.

Ons universele interpretasies bind ons saam as gemeenskap en land, miskien ook as mensdom. Ons hou daarvan om mense te verstaan, om hulle dade te verstaan. Die een gemeenskap weet later hoe om ‘n ander gemeenskap te interpreteer sonder om eers na daardie gemeenskap te kyk.

Ek dink weer aan die mede-loods wat onlangs ‘n vliegtuig van ‘n Duitse lugredery laat neerstort het en die dood van al die pasasiers aan boord veroorsaak het. Hy het eenvoudig die kajuit se deur gesluit toe die loods toilet toe gegaan het en die vliegtuig laat val. Was dit die universele soeke na selfgelding, of die universele haat wat in elke mens voorkom. Miskien was dit die lens van een persoon wat gemaak het dat die beeld onderstebo of agterstevoor by sy brein uitgekom het.

Die antwoord wat die lugredery vir die ramp het, is om ten alle tye twee persone in ‘n vliegkajuit te kry. Een persoon is miskien net te gevaarlik. Twee invalshoeke is beter. Ons interpretasies van ons eie denke en ook die van ander is ‘n moeilike onderwerp en vloei soos die lugborrel in ‘n waterpas. Terwyl ek my tande borsel en vir myself in die spieël kyk, besef ek: Miskien verpes ek universele vrae omdat ek so baie daarvan hou. Hoe meer ek egter daaroor dink, besef ek dat dit eintlik universele antwoorde op universele vrae is wat ek verpes.

 

My woorde in jou mond

ek wil hê
jy moet saamkom
as ek met die mense gaan praat
jy is beter met woorde
as ek

ek wil hê
jy moet sê wat ek sê
maar sodat hulle verstaan

miskien moet ek self praat
maar soms verstaan ek nie
wat ek wil sê nie
miskien moet jy net luister of
ek reg praat
want wie weet in elkgeval
wat n ander mens vir jou sê
as jy self nie
weet
wat dit is
wat jy wil hê nie

 

Die Orakel van Orkney

Die Orakel van Orkney is afkomstig van Benoni. Hy het op ‘n dag kaalvoet en met ‘n baard soos die van Moses oor die mynhope neergedaal. Die Brandende Braambos van Benoni was op daardie stadium nog nuut in die omgewing en het vir een of ander onverklaarbare rede onophoudelik gebrand. Die wetenskaplikes het destyds gedink dat die bos dalk naby ‘n  ventilasie-tonnel van ‘n ou myn staan en dat vlambare gasse uit die ou skagte deur die wortels in die bos opstoot.

Mense van die Benoni-omgewing het nuuskierig kom kyk na die bos wat so aanhoudend brand. Koerante het geskryf en Braam, soos die Orakel voorheen bekendgestaan het, het begeleide toere gegee en vrae beantwoord met ‘n rustigheid kenmerkend aan ‘n boemelaar wat al ‘n paar jaar op die pad is. (Nie dat iemand ooit vermoed het dat Braam dalk eintlik ‘n boemelaar was nie.)

Party besoekers het Braam se fooi betaal en vir die wat nie geld gehad het nie, het hy skoene gevra.
“Dis onheilige grond hierdie en werk op ‘n man se voete,” sou hy sê en  dan so wys na sy voete.
“Ek is geroep om die mense te waarsku oor hierdie vuur wat so onophoudelik brand. Dis nie natuurlik nie.”

Op ‘n dag het die koerante berig oor ‘n nuwe vuur in Orkney en Braam was natuurlik die aangewese persoon om, as kenner van onuitblusbare vure, die nuwe brandende bos te gaan ondersoek. Dit was waar die benaming, die Orakel van Orkney, die eerste keer opgeduik het. Die Orakel het wyshede begin inbring vir besoeker aan die brandende bos. (Nie dat iemand ooit getwyfel het of die Orakel oor groot wysheid beskik nie.) Van die wyshede het ingesluit:

“Elke vuur is uniek,” en “Die vuur brand ook in elkeen van ons,” of “Maak vrede met die vuur in jou.”

Tot vandag toe bewaak die Orakel die vuur by Orkney. Hy vra steeds ‘n paar sente by besoekers en vir die wat nie geld het nie, vra hy skoene.
Ook Orkney se grond is onheilig volgens die Orakel en alhoewel dit miskien nie so uniek is as wat wetenskaplikes eers gereken het nie, is dit definitief onnatuurlik.

Bronne
1. Bezuidenhout, A. Veelvuldige gebruike vir huishoudelike toestelle. Pretoria: Protea Boekhuis, 2014
2. Stockenström, W. Vir die Bysiende Leser. Kaapstad: Reijger Uitgewers, 1970
3. Internet: http://en.wikipedia.org/wiki/Camera_obscura
4. Internet: http://www.artscalendararticles.mysite.com/blank_19.html

Ruimte as tema en metafoor in die poësie van enkele vroulike Afrikaanse digters: 1994-2005

Monday, February 4th, 2013

Ruimte as tema en metafoor in die poësie van enkele vroulike Afrikaanse digters: 1994-2005

A.M. de Beer & H.J.G. de Plooy
Skool vir Tale
Potchefstroomkampus
Noordwes-Universiteit
E-pos:  Etta.deBeer@nwu.ac.za
            Heilna.duPlooy@nwu.ac.za

Abstract

Space as theme and metaphor in the poetry of selected female poets in Afrikaans: 1994-2005

This article illustrates that the representation of physical and abstract space is exceptionally prominent in the work of female poets in Afrikaans who published poetry between 1994 and 2005. The possibility that a “female consciousness” influences the use of spatial metaphors is put forward (but not proved). Following the theoretical insights of Pierre Bourdieu, the rela­tionship between society and art is explored, and consequently the importance of the postcolonial context of Afrikaans poetry published between 1994 and 2005 forms part of the analyses of the thematic and metaphorical aspects of the selected poems. Examples of the salient aspects of representations of space, both as theme and as metaphor, in the work of female Afri­kaans poets are discussed in more detail before some pre­liminary conclusions are put forward.

Opsomming

Ruimte as tema en metafoor in die poësie van enkele vroulike Afrikaanse digters: 1994-2005

In hierdie artikel word die belangrikheid van die representasie van fisiese en abstrakte ruimtes in die werk van vroulike digters in Afrikaans aangetoon, spesifiek in bundels wat gepubliseer is tussen 1994 en 2005. Daar word kortliks aandag gegee aan die vraag of daar sprake kan wees van ’n “vroulike bewussyn” in hierdie bundels. Die ruimtelike bewustheid word ook in verband gebring met die feit dat die Afrikaanse poësie in die periode 1994-2005 postkoloniaal is. Die teorieë van Pierre Bourdieu word gebruik om die verhouding tussen gemeenskap en kuns­werke te verduidelik en daarna word voorbeelde van die ruimtelike tematiek asook die gebruik van ruimtelike metaforiek in die werk van geselekteerde vroulike digters bespreek.

1.     Inleiding

In sy studie, Filosofie van het landschap, beweer die Nederlandse filosoof Tom Lemaire (1996) dat ruimte en die belewing van die ruimte in ’n kultuur nie ’n bykomstige aspek of ’n randverskynsel in die lewens van mense is nie, maar dat dit op ’n heel besondere ma­nier die gees van daardie kultuur vasvang. Lemaire (1996:18) is ook van mening dat ’n kultuur, ’n tydperk of ’n individu sy lewensorde, verlede en verlangens in voorstellings van die ruimte projekteer. Hy (Lemaire, 1996:18) vervolg:

In dit vlak ‘expliceert’ een cultuur zichzelf: ontvouwt zij zichzelf en legt zichzelf tevens uit, de ruimte is ‘explicatio culturae’. Zo kan men het lot van een cultuur aflezen uit de geschiedenis van de ruimte die zij bewoont en waarover zij uitkijkt.

Hieruit volg dat ’n mens bepaalde afleidings sou kon maak uit die manier waarop ruimtes in literêre tekste voorgestel word. Hierdie ar­tikel is gebaseer op navorsing (De Beer, 2009) oor die voorstellings van ruimtes, ruimtelike tematiek sowel as ruimtelike metaforiek in die poësie van geselekteerde vroulike digters wat in Afrikaans skryf en wat in die periode 1994-2005 bundels gepubliseer het. Die vraag is of ’n mens bepaalde poëtikale en/of tematiese merkers of eien­skappe kan identifiseer en formuleer na aanleiding van die bestude­ring van die ruimtelike representasies en die gebruik van ruimtelike metafore by Afrikaanstalige vroulike digters uit die dekade rondom die eeuwisseling, spesifiek teen die agtergrond van die veranderings in die Suid-Afrikaanse sosiopolitieke werklikheid.

In die periode 1994-2005 was ’n hele aantal gevestigde Afrikaanse digters aktief, terwyl sommige ander gedebuteer het. Die literêr-historiese ontwikkeling in die Afrikaanse poësie in hierdie periode is boeiend juis omdat daar baie veranderings in die sosio-politieke omstandighede in die land plaasgevind het. Alle digters skryf die ruimtes waarbinne hulle lewe in hulle tekste in, maar reeds by die verkennende lees van die werk van verskeie Afrikaanse vroulike digters van wie tekste in hierdie periode verskyn het, is die aanwesigheid van ’n ruimtelike bewustheid opvallend aanwesig. In gedigte van onder meer Elisabeth Eybers, Ina Rousseau, Wilma Stockenström, Antjie Krog, Petra Müller, Heilna du Plooy, Trienke Laurie, Melanie Grobler en Ilse van Staden is daar vele voorbeelde van die uitbeelding van ruimtelike ervaring op ’n referensiële vlak (d.w.s. verwysend na ’n leefwêreld), sowel as van die gebruik van metafore wat op ruimtelike assosiasies berus. Die digters skryf dus oor die fisiese ruimtes waarbinne hulle lewe en tematiseer ruimtelike belewenis deur kwessies soos grensoorskryding en die verkenning van nuwe ruimtes in die gedigte aan die orde te stel. Verskeie dig­ters gebruik egter ook in verband met ander onderwerpe metafore wat met ruimtes verband hou, byvoorbeeld deur die landskap as metafoor van belewenis te gebruik of deur ideologiese en politieke versoening in terme van die uitwissing van ruimtelike afstand uit te beeld, soos verderaan aangetoon sal word.

Uit die titels van die bundels van hierdie genoemde Afrikaanse vrou­like digters blyk ook al hoe sterk ’n ruimtelike bewussyn en die ver­skillende fasette van ruimte in die bundels figureer. Voorbeelde van sulke titels is Aan die Kaap geskryf (Wilma Stockenström, 1994), Interne verhuising (Joan Hambidge, 1995), In die landskap ingelyf (Heilna du Plooy, 2003), Die stil middelpunt (Ina Rousseau, 2003), Uit en tuis (Elisabeth Eybers, 1995) en Landelik (Martjie Bosman, 2002). Ander vrouebundels uit hierdie tydperk waarin die tematiek sterk met plek en ruimte gemoeid is, is Skietspoel (Trienke Laurie, 1997), Die donker is nooit leeg nie (Heilna du Plooy, 1997), Winter-surplus (Elisabeth Eybers, 1999), Die skaduwee van die son (Lina Spies, 1998), Kleur kom nooit alleen nie (Antjie Krog, 2000), Ewe­beeld, Ruggespraak en Lykdigte (Joan Hambidge, 1997; 2002; 2000), Lyfsange (Marlise Joubert, 2001), Die aandag van jou oë: ge­digte vir die liefde (Petra Müller, 2002) en Watervlerk (Ilse van Staden, 2003). In hierdie bundels is, soos later met voorbeelde aangetoon sal word, die interaksie van mense – spesifiek van vroue – met die plekke waar hulle woon en leef en die ruimtes waarin hulle beweeg en wat deur hulle ervaar word, opvallend. Daar word ook dikwels gebruik gemaak van metafore wat op die een of ander manier met ruimtelike konsepte te make het.

2.     Belangrike kontekstuele faktore

Wanneer daar na die representasies van ruimte in die poësie van die digters wat hierbo genoem is, gekyk word, blyk dat daar in die periode wat ondersoek word, twee belangrike kontekstuele faktore verreken moet word: die sterk “vroulike selfbewussyn”, meer spesi­fiek die feministiese diskoers, asook die postkoloniale omstandig­hede in die land. Die fisiese ruimtes en die abstrakte ideologiese en politieke ruimtes word deur die politieke ontwikkelings in die land beïnvloed en bepaal, en vroulike digters is as vroue daaraan onder­worpe. Die werklikheid, konkreet én abstrak, word dus telkens ver­woord soos wat dit deur die psige van ’n vroulike digter gefilter is. Die vraag kan dus ontstaan of vroulike ervaring van die ruimtelike aspekte van die werklikheid, al is dit nie altyd eksplisiet feministies van aard nie, ’n bepaalde aard of vorm aanneem. In hierdie artikel word die feminisme en die postkolonialisme nie uitvoerig teoreties verken nie, hoewel die uitgangspunte van en aannames binne hier­die twee benaderings tot die literatuur onvermydelik in die voorbeel­de en die argument ’n rol speel. Die bespreking word beperk tot enkele tersaaklike aspekte van die feminisme en die postkolonia­lisme soos wat dit ’n rol speel in die verse wat ter sprake gaan kom.

2.1     Die “vroulike” diskoers en “vroulike” ruimtes

Hoewel die meeste vrouedigters wat in Afrikaans skryf hulleself as selfstandig-denkende en geëmansipeerde mense beskou, blyk uit die openbare diskoers in tydskrifte en koerante en ook uit sommige literêre tekste dat die persepsie steeds bestaan dat vroue in al die Suid-Afrikaanse gemeenskappe dikwels nog ’n sekondêre rol ver­tolk. Na 1994 beleef Suid-Afrika ’n opbloei in demokrasie sodat daar in die openbare lewe sterk standpunt ingeneem word oor die deur­lopende ontmarginalisering van vroue. Hulle moet in staat kan wees om grense te oorskry en nuwe ruimtes te betree. Hierdie tendens sluit aan by die internasionale diskoers oor die posisie van vroue, veral van skrywende vroue.

Een vraagstuk wat telkens weer na vore kom, gaan oor die aard, tematies en vormlik, van vroulike representasies. Moi (Belsey & Moore, 1997:105) voer aan dat alle persepsies, insluitend feminis­tiese persepsies, gekontamineer is deur die patriargale ideologie. In die negentiende eeu (en tans steeds) presenteer die dominante pa­triargale ideologie kunskreatiwiteit as ’n fundamentele manlike kwali­teit: “The writer ‘fathers’ his text.” (Moi, 1985:57.) Vroue word van hulle reg ontneem om hulle eie persepsies van vroulikheid te skep. In plaas daarvan word hulle gedwing om by die patriargale denk­patrone in te skakel of daarop te reageer, omdat hierdie patrone die norme van die gemeenskapsdenke, van die filosofie, die literatuur en ander voorstellings vasstel en bepaal. ’n Ondersoek na die werk van Afrikaanse vroulike digters rondom die afgelope eeuwending toon egter dat daar ’n baie bewuste ontginning van ’n persoonlike selfbewussyn is, maar ook dat selfkennis en selfrepresentasie on­losmaaklik verbonde is aan leefruimtes en ruimtelike belewenis in sosiale en ideologiese sin.[1]

Die onderskeid tussen die publieke en private ruimte is ’n ander belangrike digotomie in die diskoers rondom vroulikheid en vroulike belewenis en representasie. Viljoen (2002) ondersoek die kwessie van vroulike ruimtes in die werk van vier digters wat almal in 1970 gedebuteer het en ook almal met die Hertzogprys bekroon is en toon so die relevansie van die ruimteproblematiek in vroueskryfwerk aan.

Private ruimtes, soos die huis, is tradisioneel met vroue geassosieer en publieke ruimtes, soos die parlement, die mark en die geregshof, met mans en húlle aktiwiteite. Volgens geograwe is die private as tipe tradisioneel verbind met die huis, die liggaam, die natuurlike, die familie, die persoonlike lewe, intimiteit, passie, versorging, ’n toe­vlug, onbetaalde arbeid, reproduksie en immanensie. Hierteenoor is die publieke domein as tipe tradisioneel verbind met die nie-lig­gaamlike, die abstrakte, die kulturele, rasionaliteit, burgerskap, die reg, die markplek, betaalde arbeid, produksie, die staat, handeling, militarisme, heroïsme en transendensie (Viljoen, 2002:3).

Bogenoemde onderskeid kom steeds na vore in die politieke filo­sofie, die regstelsel, die algemene diskoers en ook in die terugke­rende ruimtelike strukturerende praktyk en as sodanig bly dit ’n sentrale vraagstuk in die feministiese diskoers oor magsverhou­dings. Sommige feministe glo dat die digotomie tussen die private en die publieke dié sentrale kwessie in die feministiese stryd is, ter­wyl ander weer daarop wys dat hierdie onderskeid eintlik ken­merkend is van die middelklas en dat dit nie noodwendig op presies dieselfde wyse in ander klasse en gemeenskappe resoneer nie (Blunt & Rose, 1994:3-4).

Alhoewel die digotomie tussen die publieke en private ruimtes ’n binêre opposisie suggereer, is dit vals om te argumenteer dat albei hierdie kategorieë klinkklaar gedefinieer is, omdat nie alle ruimtes duidelik privaat of publiek is nie. Die letterkunde is een van die velde waar geslagtelike belewenis van ruimte ’n rol speel en gerepresen­teer word. Dit is daarom ook ’n terrein waar mededinging en her­onderhandeling van geslagtelik gemerkte ruimte plaasvind. Dit ge­beur op verskillende maniere, soos die subtiele verskuiwing met be­trekking tot die konvensionele waardes geheg aan bepaalde ruim­tes, die herwaardering van ruimtes wat met tipiese vroulikheid geas­sosieer is, pogings om daardie ruimtes radikaal anders te vul en ook om die private en die publieke met mekaar te laat versmelt.

Dat die huishoudelike ruimte byvoorbeeld ’n rol in die Afrikaanse letterkunde speel, blyk reeds uit die bestaan van die term “huishou­delike poësie”. Elisabeth Eybers het reeds vroeg in haar loopbaan op die geringskatting van hierdie soort poësie gesinspeel toe sy in ’n brief aan Van Wyk Louw (ironiserend) geskryf het dat sy as huisvrou dalk in die toekoms “’n poësie van potte en panne” sal skryf. Ina Rousseau het ook soos Elisabeth Eybers in haar poësie op die tradisionele definisies van vroulike ruimtes gereageer. Ook Sheila Cussons se kombuisgedigte toon aan hoedat sy die geslagsbe­paaldheid van die betrokke ruimte verwerk. Die lyn kan ook vanaf Cussons deurgetrek word na opvolgers soos Lina Spies en Antjie Krog (vgl. Viljoen, 2002:8-11).

Die oorskryding van die grens tussen binneruimtes soos die huis en tuin en die groter wêreld buite is baie prominent in die bundels wat tussen 1994 en 2005 verskyn, veral as die teenstelling ook wyer beskou word as net “huis” teenoor “buitewêreld”. In die versamel­bundel Die stil middelpunt: ’n keur, met nuwe gedigte van Ina Rous­seau word die “Nuwe gedigte” in die laaste afdeling bymekaar­gebring. Tussen die 21 gedigte in die afdeling is daar dertien wat op die een of ander manier te make het met die onderskeid tussen “buite” en “binne” en met die spanning tussen die verskillende ruim­tes.  

In “Die Purkinjé-verskynsel” (Rousseau, 2003:150) onthou die spre­ker in die gedig hoe sy die beperking van ’n treinruimte jare gelede kon oorskry deur ’n bepaalde metaforiese visie op ’n laning vlier­bome. Dit was vir haar asof die laning blomme teen die lug verf sodat die vaalte van die landskap deur haar manier van kyk ge­transformeer is. Die gesprek oor donkerte waarna aan die begin van die gedig verwys word, word beantwoord deur ’n bevrydende herin­nering op te roep: die manier van kyk, vanuit ’n binneruimte na ’n groter buiteruimte, maar ook ’n verbeeldingryke beskouing van daar­die buiteruimte, kan ’n vaal landskap “triomfantlik” verander. Daar is by die digter geen selfbewustheid oor die feit dat sy haar herinnering as belangrik weergee nie, hoewel “beeldsluierwit blomme” as ’n “vroulike metafoor” beskryf kan word. Wat verder belangrik is, is dat die waarnemer en spreker as ’n reisende mens voorgestel word wat haar ervaringswêreld konstrueer en rekonstrueer deur “na buite” te kyk.

Toe hulle praat oor een of ander
naderende donker

onthou ek dat ek jare gelede
gesien het, deur ’n treinruit
een vroegaand in Vlaandere,

hoe ’n lang laning vlierbome
kilometer ná kilometer

honderde haarskerp omraamde
bruidsluierwit blomme

triomfantelik
verf op die halflug se vaalte.
(Die stil middelpunt; Rousseau, 2003:150.)

Sterker gemoeid met die problematiek van Suid-Afrika is die vers­reeks “Die seuns en die dogters van die mense 1-4” (Rousseau, 2003:161-164) waarin die herhaalde weggaan en terugkom van kin­ders kommentaar lewer op die opvoeding van Suid-Afrikaanse kin­ders, maar ook op die situasie in die land. In die gedig “Koerant” (Rousseau, 2003:155) word die veilige ruimte van die binnehoffie gekontrasteer met die skokkende nuus oor die buitewêreld waarvan in die koerant gelees kan word. In “Kersfees 1996” word ’n mense­slagting gekontrasteer met die “voldane” manier waarop ’n mens in hulle huis voor die venster die kersete opdis. Die sensitiwiteit in die gedigte kan wel as “vroulik” beskou word en ook die waarnemings­punt wat “binne” die beskermde ruimte lê, maar die bemoeienis met die groter problematiek, die betrokkenheid by groter vraagstukke oorskry die grens van die tradisionele “binneruimte” van vroue.

In die gedig “Die vorm” (Rousseau, 2003:154) word die dreiging van ’n katastrofale uitbarsting oor grense heen gesuggereer sodat die angstigheid oor die situasie in die land en die kontinent indirek aan die orde gestel word.

 Die vorm

Hier is die wêreldkaart: spits
jou aandag toe op Afrika, waar hy
veeltintig voor jou lê. Neem waar:
Hy is topswaar, kromlynig en enorm –
rofweg die vorm
van ’n gestolde kernbomontploffing.
(Die stil middelpunt; Rousseau, 2003:154.)

In al hierdie gedigte kan gesien word hoe intens die bewustheid van die dinamiek rondom grense is. Daar is geen sprake van in een ruimte vasgevang bly nie; trouens, die spanning tussen ruimtelik geskeie wêrelde wat albei deur die spreker bewoon en betree word, vorm telkens die kern of die kruks van die gedig.

2.2     Die postkoloniale konteks

Een van die belangrikste faktore in die ontwikkeling van die Afri­kaanse letterkunde is die koloniale en postkoloniale geskiedenis. Trouens, daar kan selfs beweer word dat dit die enkele belangrikste historiese gegewe in die totale geskiedenis van Suider-Afrika is. Vol­gens Ashcroft (2001:1) is die kolonialisme nog steeds ’n bepalende faktor en word die kulturele en politieke aard van die kontemporêre wêreldproblematiek grootliks bepaal deur die erflating van die vol­gehoue uitbreiding van westerse moondhede vanaf die tyd van die Renaissance tot in die negentiende eeu.

In die algemeen word aanvaar dat postkoloniale literatuur die resul­taat is van die interaksie tussen ’n imperiale kultuur en die komplek­siteit van inheemse kultuurpraktyke in die gekolonialiseerde gebied. Volgens Hutcheon (1995:130-135) is daar egter ’n noue verband tussen postkolonialisme en feminisme vanweë die sterk politieke agenda wat albei diskoerse kenmerk, asook vanweë hulle betrok­kenheid by sosiale en politieke hervorming. In die postkoloniale diskoers staan die koloniale subjek sentraal, terwyl die fokus in die postmoderne diskoers op die humanistiese val, en dus ook op die spesifiek vroulike subjek (vgl. Moore-Tilbert et al., 1997:6).

In Antjie Krog se Kleur kom nooit alleen nie en Wilma Stockenström se Spesmase word implisiet en eksplisiet ’n verband gelê tussen manlike dominansie en koloniale vergrype en politieke en maatskap­like geweld. Daar is talle voorbeelde, maar hier word slegs verwys na die gedig “ai tog!” van Antjie Krog (2000:47) waarin die vrou geteken word as die een wat inderdaad “woordeloos” die grense tussen mense en kulture oorsteek:

mens hoort by haar wat daagliks woordeloos
nuwe wolle by die mat vleg
(Kleur kom nooit alleen nie; Krog, 2000:47.)

Volgens Odendaal (2006:126-127) bevat hierdie gedig ’n besondere sterk uitspraak teen Afrikanermans se 

male vanity wat die laaste woord spreek
oor die voorwaardes van by hulle hoort

(en ’n taal besig gestroop van die grammatika
van menslikheid en berou)
(Kleur kom nooit alleen nie; Krog, 2000:47.)

Hoewel “wolle vleg” eksplisiet ’n tradisioneel vroulike handeling is, is die optrede van die vrou wat haar oor kultuurgrense heen by hierdie aktiwiteit aansluit en “voeg”, ’n grensoorskrydende handeling. Han­deling en dade het tradisioneel tot die manlike domein behoort en die vrou in die gedig verbreek die tradisionele beperking tot bepaal­de ruimtes of domeine. Sy maak die grens van die verlede “inder­daad” ongeldig. Wat ook belangrik is, is dat sy nie heeltemal na ’n ander ruimte oorgaan nie, maar dat sy die handelende ingesteldheid versoen met die vroulike domein deur aan ’n vroulike handeling mee te doen. Die versmelting en versoening van voorheen geskeide ruimtes word hier subtiel gesuggereer.

Hierdie gedig staan aan die slot van afdeling 2 van die bundel, waar­in dit gaan oor allerlei vorms van geweldpleging in Suider-Afrika (die Anglo-Boereoorlog, die struggle-tydperk in die laaste deel van die twintigste eeu, die plaasbesettings in Zimbabwe). Gekoppel aan ’n uitspraak soos die volgende uit die slotafdeling van die bundel, waar ook ander dele van Afrika betrek word, is dit duidelik dat die mans van Afrika besonder negatief uit die prentjie te voorskyn kom:

ek sal jou kom haal uit beendere en koeëls en geweld en vigs
uit stomheid uit domheid uit die korrupte gesigte van mans
(Krog, 2000:81).

Die noue verband tussen die ruimte van koloniale vergrype en poli­tieke en maatskaplike geweld, en die vroulike ervaring daarvan, blyk uit vele soortgelyke gedigte waarin die stem van die vrou in Suid-Afrika sterk na vore kom. Die vrou is die een wat deur al die ruimtes heen beweeg en sodoende ’n brug slaan tussen wêrelde. Sy gaan werk saam met die ander kultuur se vroue en gaan haal die man uit die geweldsones. Sy is dus ook daadkragtig en tree op buite die tradisionele vroulike rol en oorskry so die grens van die beskutte ruimte. Sy doen alles egter op ’n vroulike manier deur versoening, vrede, geweld en redding te bevorder.

Uit bogenoemde voorbeelde wil dit voorkom asof daar wel ’n bepaal­de vroulike siening van die werklikheid is wat duidelik uit die repre­sentasies van belewenis en die werklikheid in die gedigte na vore kom, in sowel die tematiek as die metaforiek in die gedigte.

3.     Die literatuur as ’n “produk” in en van die gemeenskap

Dit bly altyd ’n vraag of daar enige sinvolle afleidings gemaak kan word op grond van die temas waaroor digters skryf en of daar inder­daad ’n oorsaaklike verband tussen kontekstuele faktore en die poësie is, aangesien die poësie, veral liriese poësie, tradisioneel juis tyd en ruimte wil transendeer. Hieruit voortvloeiend is ook die vraag of die poësie ’n uitwerking op die gemeenskap van lesers het deur mense te beïnvloed, hulle sienings te verander en deur insig oor te dra. Hierdie vrae geld ook vir die vrouedigters wat rondom die eeu­wending in Afrikaans skryf. Watter geldige afleidings kan gemaak word oor wat hulle skryf en hoe hulle skryf? Sou hierdie afleidings inligting verskaf oor of insig bied in die werk van die spesifieke dig­ters alleen, of sou daar ook iets aangaande die gemeenskap waar­binne hulle leef en skryf na vore kom?

Kan ’n mens aanvaar dat wanneer ’n bundel deur ’n uitgewer gekeur is, dit impliseer dat wat in die bundel staan en die manier waarop die tematiek in die bundel hanteer word, relevant en belangrik is vir die gemeenskap aan wie die bundel aangebied word? Is die uitgewer se siening en oordeel geldig en hoe korreleer dit met die markwaarde, dit wil sê gaan mense regtig die bundel koop? Is die verkope van die bundel ’n geldige maatstaf vir relevansie en gehalte? Die veronder­stelling is immers dat die uitgewer besluit of die bundel bemarkbaar is en dat hierdie besluit met gehalte, aktualiteit en die versoenbaar­heid met ’n bepaalde kulturele, ideologiese, politieke en sosiale kli­maat verband hou.

Hierdie vraagstelling sluit aan by die sienings van die Franse kul­tuursosioloog, Pierre Bourdieu, aangesien die interaksie tussen die magstrukture van ekonomiese en kulturele stelsels te make het met die “reëls van die spel” waarbinne alle kulturele produkte funksio­neer. In elke gemeenskap beklee bepaalde sake en instellings magsposisies en op grond van die verhoudings tussen hierdie posi­sies speel daar op verskillende vlakke en terreine ’n magstryd af.

Bourdieu is een van die teoretici wat die wisselwerking tussen teks en konteks sentraal stel en uitvoerig skryf oor hoe die ideologiese, ekonomiese en kulturele magsverhoudings in ’n gemeenskap kultu­rele produkte en hulle bestaan en oorlewing beïvloed (Bourdieu, 1992; 1994). In aansluiting by Foucault en Habermas (Bezuiden­hout, 2005:37), hou hy hom spesifiek besig met die rol en funksio­nering van estetiese objekte binne ’n bepaalde gemeenskap en die faktore wat die interaksie tussen gemeenskap en teks bepaal (Bour­dieu, 1994:252). Hy is van mening dat die leser hom-/haarself nie moet blindstaar teen die teks nie, maar ook die maker (digter en sender van ’n boodskap) in ag moet neem, sowel as die konteks en die blik van die ondersoeker as sodanig (vgl. ook Bezuidenhout, 2005:37).

Volgens Bourdieu (1992:12-13) kan die domein waarbinne die litera­tuur funksioneer, deur ’n driehoeksverhouding tussen drie grond­begrippe beskryf word, naamlik veld, habitus/habitat en kapitaal. Veld dui op die bestaan van die “wêreld”, die sosiale universum, wat volgens ’n onherleibare eie logika funksioneer, al tree daar tussen die verskillende velde allerlei strukturele en funksionele homologieë op. ’n Veld is ’n netwerk of konfigurasie van objektiewe verhoudings tussen objektiewe gedefinieerde posisies wat deur akteurs of “actoren” beklee word en wat dus as habitus die veld bevolk. Daar is ’n stel verhoudings tussen posisies wat die uitwendige struktuur van die veld bepaal en daar ontstaan stryd tussen die posisies in die veld. Elke veld ken een spesifieke vorm van kapitaal (of mag) wat ongelyk verdeel is en waarvan die besit toegang verleen tot die spesifieke wins wat op die veld behaal kan word. Elke veld ver­onderstel die beheersing van die “reёls van die spel”, ’n stilswyende erkenning van die waarde van die spel en die inset daarvan. Al­hoewel alle velde deelnemers aan die spel het, wat belange in­vesteer en deel, is alle velde strydperke waar ’n onafgebroke stryd woed om die verdeling van mag (of kapitaal). Daar is ook deur­lopend stryd om die behoud van of die verandering van die struktuur en die grense van die veld self, dit wil sê die definisie en funksio­nering van die legitieme veldpraktyk insluitend prosedures en deel­nemers (dié wat mag en nie mag deelneem aan die spel nie).

Afrikaanse digters soos Krog en Stockenström se werk tree duidelik en sterk in gesprek met die ideologiese kwessies in die werklikheid. Die onderwerpe en temas waaroor hierdie digters skryf, hou dus verband met die dinge wat in die gemeenskap as kapitaal (volgens Bourdieu se terminologie) beskou word, naamlik die hoop, vrees, politieke belange en laste van mense. Die inhoud as sodanig en die standpunte wat verwoord word, is dus aktueel vir die kontemporêre gemeenskap en daarom is die werk relevant en goed bemarkbaar. Dieselfde geld vir die habitus, dit wil sê die mense wat die veld bevolk en die magsverhoudings tot stand bring en in stand hou.

Indien hierdie struktuur toegepas word op die skryf, die publikasie, die bemarking en lees van die poësie op ’n bepaalde tyd in die ge­skiedenis, blyk dat selfs die poësie wat altyd as “belangeloos” en “vry” beskou is, binne ’n stelsel van magsverhoudings funksioneer. ’n Uitgewer beoordeel (met behulp van buite-keurders) ’n manuskrip en besluit of dit relevant, miskien selfs hoogs aktueel, ideologies ris­kant of literêr van hoë gehalte is. Na aanleiding van die posisie van die uitgewer binne die ekonomiese en ideologiese magsverhoudings word besluit of die bundel gepubliseer word of nie. Een uitgewery kan ’n gewaagde en vernuwende manuskrip aanvaar omdat dit potensiëel ’n goeie wins sal oplewer, terwyl ’n ander dieselfde ma­nuskrip ter wille van literêre meriete sal wil publiseer, afhangende van die waardesisteem waarvolgens die uitgewer funksioneer. Die uitgewer se optrede word deels deur die ekonomiese en ideologiese omgewing bepaal, maar ook deur die gemeenskapsopvattings. Soms kan die uitgewer voel dat hy die gemeenskap wil uitdaag, maar soms wil en moet die uitgewer bloot geld maak. Daar is talle beperkende of bepalende reëls wat die literêre veld beïnvloed en ’n digter se werk staan nooit los daarvan nie.

Hoewel daar sekerlik digters is wat probeer om buite die stelsels te bly, is dit rondom die eeuwisseling na die 21e eeu juis deel van die kontekstuele gegewens dat aktualiteit belangrik is. Baie digters se werk sluit aan by die kontemporêre kwessies en dilemmas, omdat dit ’n produk is wat binne die stelsel hoort, daaraan deelneem en dit uitbou. Daar is in die literêre veld oor eeue heen ’n eb en vloed van gesindhede oor die belang van betrokkenheid in die poësie, maar in die teenswoordige tydsomstandighede word dit wel hoog aange­skryf. Werk van individualistiese aard wat voortreflik is, sal waar­skynlik egter steeds deur die “regte” uitgewer uitgegee en bemark word.

Die interaksie tussen gemeenskap en/of individu en die sosio­politieke omwêreld is prominent in die werk van verskeie Afrikaanse vrouedigters in die dekade rondom 2000. Stockenström en Krog se werk kom hier onder meer ter sprake, omdat hulle ’n sterk sosio­politieke bewussyn in hulle werk openbaar. Ander vroulike digters wat by hulle aansluit is Rousseau, Spies, Laurie, Du Plooy en Joubert. Die wêreld waarin die poësie gelees word en die wêreld waarna in die poësie verwys word, stem dus ooreen in terme van die magsverhoudings en dominante kwessies wat daarin weerspieël word.

Wat egter vir die argument in hierdie artikel belangrik is, is dat hier­die betrokke ingesteldheid in baie gevalle met die ruimte te make het en in terme van ruimtelike metafore uitgedruk word soos later met voorbeelde geïllustreer sal word (vgl. paragraaf 4).

Bourdieu (1994:284;287) se siening is dat tekste (die kapitaal van die veld) wat geskryf en uitgegee word nie werklik vry is nie. Hy be­nadruk dat op bepaalde tye in die geskiedenis spesifieke maatskap­like faktore sentraal staan en die kreatiwiteit en die status van ’n digter in werklikheid (kan) strem en/of stuur. Dit kom daarop neer dat kunsproduksie en -verspreiding dus, in bepaalde tydperke, deur historiese omstandighede gedetermineer word. Volgens Bourdieu is die outoriteit en mag van die skrywende genie ’n illusie wat, hoe indirek ook al, onderworpe is aan die spel van veranderlikes – ’n verskynsel wat hy “die reëls van die kuns” noem.

’n Mens kan hierdie stelling se algemene geldendheid bevraagteken omdat daar tog deurlopend vernuwing van sowel tematiek as styl in die literatuur voorkom en veranderings in estetiese opvattings en praktyk is dikwels juis teenstrydig met die verwagte ideologiese en kulturele verwagtings.[2] Wat wel uit Bourdieu se opvattings afgelei kan word, is dat tekste en die gesitueerdheid van skrywers, onder die vroulike Afrikaanse digters rondom die eeuwending, deur ge­beure in die sosiale bestel sowel as die literêre veld gerig word. Hiervolgens kan aangeneem word dat kwessies van vryheid en bevryding van vroue in Suid-Afrika ook in die Afrikaanse digters se werk gereflekteer sal word (vgl. Bezuidenhout, 2005:37). Hoewel dit sekerlik nie die deurslaggewende faktor is vir Krog se statuur as digter nie – omdat die estetiese gehalte en trefkrag van haar unieke hantering van taal, ritme, metaforiek en versvorm onbetwisbaar is – speel die betrokke tematiek in haar werk tog ’n belangrike rol in die gesogtheid van haar bundels. Dit is ook deels hierdie deelname aan ’n dwingend belangrike diskoers wat Krog se werk in Suid-Afrika en in die buiteland hoogs bemarkbaar maak. Krog se reputasie as ’n prominente eietydse Afrikaanse digter berus ook daarop dat sy die ontwikkeling van dilemma tot verandering van die mense wat tot die­selfde taal- en kultuurgemeenskap as sy behoort, in haar verse ver­woord. In elke bundel word haar eie wêreld en die wêrelde waarmee sy in gesprek tree, verruim. Haar bemoeienis met die kontemporêre politieke posisionering en haar kommentaar daarop is duidelik in versreëls soos die volgende in die gedig “ai tog!” uit die bundel Kleur kom nooit alleen nie (Krog, 2000:47). Sy relativeer die sterk groeps­identiteit wat tradisioneel deel van die Afrikaanse kultuur was en stel die moontlikheid van ’n meer universele “mens” en menslikheid voorop.

mens sê maar gereeld
mens is niemand se Afrikaner nie
mens praat niemand se taal nie
mens is nie ’n moer iemand se meriete nie
mens is drolwit en pisswart
mens skyt graag op die manne
wat werk by die nuwe barcounter van identities

Benewens Krog se werk, toon die omvang en gehalte van Stocken­ström se publikasies dat vroue nie langer ’n marginale posisie in die Afrikaanse poësie beklee nie. Stockenström konstrueer onder ande­re in die gedig “Jy sien haar nêrens meer nie” in die bundel Spes­mase (1999:43) ’n ek-spreker met ’n sterk bewustheid van die feit dat die rol van die vrou in die samelewing ingrypend verander het, as die gedig verwys na die “vrou / wat ’n eie vaandel dra en haarself / dodelik seker promoveer tot stryder?”

Bourdieu se siening (1996:252-253) dat interne worsteling deels deur eksterne goedkeuring gearbitreer word sluit nóú aan by boge­noemde twee digters se geïmpliseerde poëtikas. Al sou die konflik wat in die literêre teks gerepresenteer word, primêr met individuele ervaring te make hê en dus onafhanklik van eksterne en konteks­tuele faktore staan, is daar steeds ’n verband tussen die trefkrag van die uitgebeelde konflik en die eksterne wêreld of werklikheid. Lesers reageer op die uitbeelding omdat die konflik, stryd of worsteling vir hulle bekend is, omdat hulle daarmee kan identifiseer of daarmee simpatie kan hê. Volgens Bourdieu (1994:142-143) speel die sosiale struktuur en die hiërargie van vraagstukke ’n bepalende rol in die produksie en die resepsie van tekste. In die praktyk is die skryfhan­deling ’n produk van twee geskiedenisse: die geskiedenis van die produksie/skepping van ’n posisie wat deur ’n bepaalde skrywer of teks geokkupeer word en die geskiedenis van die produksie/ skepping van die ingesteldhede van die ontvangers.

In werklikheid is die literêre veld, net soos die politieke veld of enige veld, ’n terrein van stryd en kompetisie. Die stryd word onder meer bepaal deur spesifieke insette en spesifieke verhoudings tussen onder meer die gemeenskap, die omstandighede van die gemeen­skap, die skrywers se posisie en die tematiek van die tekste. Op grond van hierdie verhoudings en die posisies van die rolspelers of agente, word die mag en invloed van die teks en die aansien van teks en skrywer bepaal. Vanselfsprekend is die bepalende magte nie net ideologies en ekonomies van aard nie, maar speel estetiese oorwegings en opvattings ook ’n rol. Bourdieu se sienings staan natuurlik self binne ’n bepaalde ideologiese paradigma wat mark­kragte en politieke kragte as die magsbepalers beskou. Hy kwalifi­seer egter self ook die spesifieke posisie van die poësie as ’n voort­durend veranderende en selfvernuwende veld.

Volgens Bourdieu (1994:143) is die poësie die lokus van ’n per­manente opstand: die nuwe inskrywers bevraagteken telkens op­nuut dit wat in die vorige revolusie teen die voorafgaande ortodoksie gerig was. Hierdie voortdurende opstand teen die maghebbers of heersende groep kan op die vlak van die literatuur beskou word as ’n proses van “suiwering”. Poësie word meer en meer gereduseer tot die essensie daarvan; met ander woorde dit word deur herhaal­delike revolusie gestroop van dit wat poësie definieer, naamlik die rym, metrum, metafoor, liriek, ensovoorts, maar ook telkens opnuut gedefinieer.

’n Mens sou dus kon sê dat daar ’n oorsaaklike verband bestaan tussen die posisie of gesitueerdheid van digters, die manier waarop hulle hulle posisies en kommentaar daarop verwoord (dit wil sê die stemme in die poësie) en die resepsie of ontvangs van die poësie. Hierdie verskynsel kan ook in die Afrikaanse en Suid-Afrikaanse poësie opgemerk word.

4.     Gedigte in die Afrikaanse literêre veld 1994-2005

In ’n studie oor die voorstelling van verskillende aspekte van Afrika in die Afrikaanse digkuns, toon Van der Merwe (1999) aan hoe in­tens die Afrikaanse poësie tot selfs in die negentigerjare van die twintigste eeu gemoeid is met die Afrikaruimte, fisies sowel as ab­strak, letterlik sowel as metafories.

Van der Merwe (1999:395) identifiseer agt Afrikakodes wat promi­nent figureer in die Afrikaanse digkuns tot aan die einde van die twintigste eeu, naamlik ’n geografiese kode, klimatologiese kode, natuurkode, antropologiese kode, taalkode, literatuurkode, geskie­deniskode en ’n konflik-en-versoeningskode. Wat vir hierdie argu­ment belangrik is, is dat ruimtelike aspekte soos die geografie, klimaat en natuur ook sterk figureer in die werk van vroulike digters rondom die wending na die 21e eeu.

Odendaal (2006:105) wys daarop dat in bundels soos Spesmase (Stockenström, 1999), Kleur kom nooit alleen nie (Krog, 2000), Lan­delik (Bosman, 2002) en In die landskap ingelyf (Du Plooy, 2003) die identiteitsvraagstuk (waarskynlik gestimuleer deur die transfor­masie in die land) prominent is, maar dit is opvallend dat hierdie probleem dikwels in terme van die fisiese en ideologiese ruimtes uitgebeeld word.

Die identiteitsproblematiek is veral prominent in Krog se bundel Kleur kom nooit alleen nie (2000). Krog rekonstrueer haar Afri­kaansheid dialogies binne die Afrikakonteks deur ander stemme in haar poësie te laat praat. Dit word gedoen deur die teenoor- en langsmekaarplasing van belewenisse van verskillende kultuurgroe­pe en deur mense uit verskillende groepe aan die woord te stel (die parkboer, die lydende vroue aan die begin en aan die einde van die eeu, die digters van Wes-Afrika). Krog is egter deurlopend bewus van die intensiteit van die Afrikaproblematiek en is ook uitgesproke en krities oor nuwe polities-maatskaplike stelsels wat ontwikkel in die bevryde Afrika. In “ná grond-invasions in Zimbabwe” van Krog (2000:45) word sulke sake gereleveer in die volgende versreëls:

sal ’n swart man op ’n dag in my gesig gil
Voetsek! Fôkôf! en my huis oorvat
en my President bly stil en sy Kabinet
en die oorblywende wit comrades?
(Kleur kom nooit alleen nie; Krog, 2000:45.)

Hoewel die argument in hierdie bundel as geheel gaan oor die moontlikheid dat wedersydse respek en medemenslike liefde per­soonlike heling bring en dat identiteit eers daarna kan ontwikkel, ver­woord hierdie gedig ’n werklike vrees by die digteres, ’n vrees wat ook deur lesers gedeel sal word. Die feit is dat haar soeke na identiteit in hierdie bundel onlosmaaklik aan die Afrikaruimte ver­bonde bly. In die bundel word trouens ’n lang reis afgelê om by ’n bepaalde, gekwalifiseerde identiteit uit te kom, ’n identiteit waarin sowel Afrikaans as Afrika, taal en plek en die baie verhoudings daaromheen ’n rol speel.

4.1     Reis as motief en identiteit

Daar bestaan ’n sterk verband tussen reis (’n ruimtelike verplasing) en identiteit. Reis is ’n opvallende tema wat op ’n verskeidenheid maniere ontgin word in die werk van Afrikaanse vroulike digters tussen 1994 en 2005. Die vele reisgedigte toon in hoe ’n mate die ruimte van die huis en tuin en die kleiner ruimtes van die tradisionele vroulike bestaan deurbreek is. Die soeke na identiteit deur middel van reis figureer byvoorbeeld sterk in Hambidge se poësie en dit gaan dan uiteindelik in Lykdigte (2000) oor die finale oorgang na die doderyk. In Hambidge se oeuvre gaan dit egter hoofsaaklik om ’n persoonlike identiteitsoeke deur middel van reise.

In In die landskap ingelyf (Du Plooy), Die skaduwee van die son (Spies), [en die here het foto’s geneem oor vanderbijlpark] (Nel) en Kleur kom nooit alleen nie (Krog) word indrukke van die besoekte wêrelddele poëties verwerk, maar die ervaring van vreemde ruimtes geskied teen ’n bepaalde agtergrond van ruimtelike verbondenheid.

In Du Plooy se bundel, In die landskap ingelyf (2003), word die ver­bondenheid aan ’n spesifieke plek en ’n spanning tussen die reis en die plek van herkoms, die tuiste, verwoord ter inleiding van ’n reeks gedigte oor reise na verre plekke. Die sentrale gedagte is dat hoe­wel die spreker die behoefte het aan reis, aan uitbeweeg, aan die verkenning van nuwe plekke en die oorskryding van bekende hori­sonne, die verbondenheid aan die plek van herkoms nie daardeur prysgegee of gekompromitteer word nie.

I

my hart se een voet kan nie loop nie.
my hart se ander voet loop rond.
my hart stuur arms, kop en een
voet ver en wyd reislustig uit.
die ander voet bly tuis.
(In die landskap ingelyf; Du Plooy, 2003:48.)

Die behoefte aan ’n wyer ervaring word ook uitgespreek in die vol­gende gedig van Nel:

dus aarde   hier is ek
gereed   om jou pad nog ’n keer te pak
en weer te stap
om meer te weet en weer te sien
en nog en nuwe songs te leer
en ek wag op jou
om uit te vind
die tyd vir droom is nou
([en die here het foto’s geneem oor vanderbijilpark]; Nel, 2002:94.)

Krog sluit die bundel Kleur kom nooit alleen nie (2000) af met ’n ge­dig waarin sy, na al die omswerwings van liggaam en gees, haar verbondenheid aan ’n bepaalde plek openlik en eksplisiet bely:

met die litteken van tong
skryf ons die grond onder ons voete
skryf ons die ruimte waarin ons asemhaal
in jou word ruik jy mens proe jy Afrikaan
om te skryf
            is om te hoort
            met
my stem is vir die eerste keer vry
ons groet
almal is uitgelate
ek weet waarheen ek op pad is
tot hiertoe en verder huis
(Kleur kom nooit alleen nie; Krog, 2000:103.)

In Bosman se bundel, Landelik, is daar duidelik ’n soeke na kulturele herkoms, in positiewe en negatiewe sin. In die gedig “Reisvaardig” word die kultiverende werk van “voorsate” as ’t ware nagespeur deur middel van ’n tog by die plekke langs met veral Afrikaanse name, met as verblydende konklusie: “die plekke op die kaart bestaan” (Odendaal, 2006:122). Die reis is nodig, maar in hierdie geval om die eie bestaan van die spreker as deel van ’n groep en in ’n be­paalde ruimte te bevestig. Die gebruik van Afrikaanse name gee die bepaaldheid aan die plek en vorm deel van die ruimtelike identiteits­belewenis van die spreker in die gedig.

Dan tuis: ’n doel en nuttelose reis miskien,
maar dié versekering het ons weer gekry:
die plekke op die kaart bestaan.
(Landelik; Bosman, 2002:62.)

In Laurie se bundels Skietspoel (1997) en Ek sien ’n rooi bul storm (1999) speel die geografiese sowel as die natuur-, geskiedeniskode en die konflik-en-versoeningskode ’n sterk rol. In Skietspoel kom die intense verbondenheid met die natuur na vore in etlike gedigte, soos byvoorbeeld in die gedig “Kameeldoring” (Laurie, 1997:14). Die ka­meeldoringboom beleef krag en triomf in die tyd van sy hoogbloei, maar sy groei word vernietig as hy deur die weerlig raakgeslaan word. Tog herleef die dooie boom in die klein diertjies wat die dooie stam betrek en ’n hele nuwe ekosisteem wat gevestig word. In vele ander gedigte praat die digter deur die natuurdinge, stel sy die bo­me, voëls en diere aan die woord waaruit ’n duidelike vereensel­wiging met die dinge en diere van die Afrikalandskap blyk. Die ge­moeidheid met die uniekheid van Afrika, sluit egter ook die mense in. In die gedig “Bibliografie” word die noue verband tussen wit en swart in Suid-Afrika uitgebeeld. Laurie gebruik ’n kunswerk waarin die vervlegtheid en interafhanklikheid van kulture in die geskiedenis van hierdie land, uitgebeeld word om die inter-afhanklikheid van wit en swart aan die orde te stel:

– git op wit –
’n houtsnee van Cecil Skotnes.
Met elke versreël gly
Wolraad Woltemade oor ’n baar.

Sonder die wit sou jy
die swart land nie kon besit.
(Skietspoel;
Laurie, 1997:13.)

Die gedigte van die vroulike digters waarna hier verwys is, weer­spieël dus ’n gerigtheid op en verbondenheid aan die kontinent waarop die digters lewe. Daar is blyke van volgehoue pogings om betekenis te gee aan hierdie verbondenheid en om tot groter begrip van Afrika en hulle plek op die kontinent te kom. Van der Merwe (1999:400) het oor vroeër digters soortgelyke gevolgtrekkings ge­maak, wat toon dat dit nie slegs vroulike digters is wat so sterk op Afrika gerig is nie. Tog bly hierdie eienskap prominent in die meeste resente poësiebundels van vroulike digters soos blyk uit die volgende voorbeelde.

Du Plooy se bundel, In die landskap ingelyf (2003), sluit af met ’n afdeling “Landskapsiklus” waarin beskryf word hoe die spreker die landskap (wat uiteindelik ononderskeibaar van die land self word) probeer verstaan en ken. Die sentrale metafoor wat gebruik word, is die van skilderwerk. Soos wat die skilder die landskap moet ver­staan om dit te kan skilder, so moet ’n mens ook jou fisiese en abstrakte omgewing verstaan en ken om sinvol daarin te kan lewe. Dit word in die huidige opset ’n bykans onbegonne saak. Nogtans sluit die siklus en die bundel af met erkenning van verbondenheid, ’n belydenis van behoort, ’n besef en aanvaarding van die onver­mydelike posisionering van ’n mens vir die duur van haar lewe:

 Deur oë, ore, tong en vel is ek
uiteindelik ’n blote koppelvlak.
Ek is verhouding en verband
tussen my tyd en hierdie land.
(In die landskap ingelyf; Du Plooy, 2003:76.)

Bosman se bundel, Landelik (2002), waarin die natuur en die platte­land, ’n verbonderheid met die aarde, spesifiek met Afrika en Suid-Afrika, belangrike temas is, is verder gemoeid met ’n “ekologiese verantwoordelikheidsin, wat genuanseer word deur ’n duidelike reli­gieuse besef” (Odendaal, 2006:117). Wit én swart voorgeslagte se skades en skandes, asook hulle lyding en prestasies kry erkenning. Daarom is daar ontsteltenis en skuldgevoelens oor “my verworde land”, maar dit word verwoord in terme van plekke, huise, die plat­teland en die land.

In die verboude huise op die platteland
bloei ek oor die rakke toegemaakte boeke
en my ongebore kinders
en die stamelmooie woorde,
ontwortel, verwelkend in die stowwe
van my verworde land.
(Landelik; Bosman, 2002:36.)

Odendaal (2006:117) lees ’n hoopvolle toekomsperspektief in Bos­man se verse. In die begin van die bundel, in die gedig “Landsreise I”, sien sy die landskap “onbeskryflik” voor haar uitstrek. Daar word uiting gegee aan ’n soort magteloosheid, ’n gevoel dat die landskap haar oorweldig en haar tot swye bring.

Agter die wit papier
strek die landskap
onbeskryflik voort.
(Landelik; Bosman,
2002:20.)

Maar aan die einde van die bundel, in die slotgedig (“Landsreise II”), kyk sy tog anders daarna. Uit hierdie progressie blyk weereens die gelyktydige aanwesigheid van ’n bekommernis oor die komplekse problematiek van die land en die onontkenbare en onontkombare liefde daarvoor.

Hoe lief het ek dit :
die sinne wat streke skryf,
hoe lief het ek dit.
(Landreise II; Bosman, 2002:85.)

4.2     Ander vorms van ruimtelike metaforiek

In Stockenström se Spesmase (1999) probeer die digter peil wat eintlik vas staan in die lewe. Met haar kenmerkende ironiese be­wustheid van relatiwiteit, kom sy telkens tot ’n onthutsende slotsom. Uit die bundel spreek ’n vasbeslotenheid om sake van alle kante te bekyk en sy het ’n “spesmaas” dat niks vas en onveranderlik is nie. Tog is dit opvallend dat sy met elemente uit die fisiese omgewing werk en veral met sake wat spesifiek met Suid-Afrika en Kaapstad geassosieer word. Die digter wend haar tot Tafelberg en selfs hierdie skynbaar onversetlike en onverstoorbare berg met sy “isheid van sandsteen en graniet”, word relatief (“Vanuit ’n venster bekyk”, Stockenström,1999:21). Soos wat sy die verlede en hede van Suid-Afrika beleef, staan ook die ideologiese (self-) behepthede en boos­aardige bedenksels wat tot geweld en verskrywing van die werklik­heid en die geskiedenis gelei het, glad nie vas nie en die inherente dualisme word deur die digter uitgewys (Odendaal, 2006:116).

Hierdie isheid van sandsteen en graniet,
die voorkant steil geplet en vestinghoog,
hierdie hoogheid, hierdie deurlugtigheid
het ’n stert wat in die see steek,
en eenkant hou die duiwel
wag en anderkant ’n leeu.

En agter skulp die berg ’n baai
van volmaakte valsheid en bevaring
hy ravyne met inademing
groen, uitademing stil. Kortom,
hy staan so vas, ek dink
nie hy is betroubaar nie.
(Vanuit ’n venster bekyk; Stockenström, 1999:21.)

Op ’n boeiende wyse gebruik Stockenström dikwels metaforiek wat met konkrete ruimtelike verskynsels verband hou, maar wat uitgroei om in ’n wyer sin by ander simboliese en metaforiese raamwerke aan te sluit. In die tweede afdeling van Spesmase word ’n bewuste aanvaarding van die vervlietende as wesenlike eienskap van die bestaan, ook van wat die digkuns kan vermag, eksplisiet op vele maniere verwoord. Tog gebruik die digter steeds metafore wat ver­band hou met plekke en dinge in die natuur. Die gedig “Gekwetter” handel oor sowel die onvatbaarheid van die werklikheid as die aard van die poësie. Die metafoor van voëls wat wegvlieg en in die niet verdwyn, is hier baie gepas. Stockenström beskryf die ontglippende aard van die korrekte woord waarna die digter altyd soek.

Ek hemel met woorde wat nie dade word
die leegheid op waarin ek my bevind.
Soos ’n gekwetter wat slapentyd sal oplos,
soos ’n refrein wat herhaaldelik kwinkelerend
verdwyn, toor ek my weg in taal.
(Spesmase; Stockenström, 1999:32.)

Sy probeer ’n “leegheid” beskryf, dus iets sê van die toestand waarin sy haar bevind, maar dit gebeur in woorde wat sal vergaan en ver­dwyn soos die geluide van voëls in die aand. Sy laat haarself ook uiteindelik in die leegheid wegraak. Die byna wanhopige aard van die skryfdaad, in die gebruik van woorde, word gesuggereer in die frase “hemel … op” wat sowel idiomaties in die sin van “ophemel” of “deur woorde beter laat klink” gelees kan word as in terme van die assosiasie met die “hemel” as ’n abstrakte konsep wat ’n “beter” of “goeie plek” kan aandui. Dit is asof die manier waarop die digter met haar omgewing omgaan deur woorde te gebruik en nie dade nie, vergeefs is, maar nogtans ’n poging is om haarself te red deur weg­getoor te raak in ’n plek van “woorde”.

In die tweede strofe skryf sy oor die metafisiese aard van gedigte wanneer sy sê sy is die digter wat “loop en nie / weet waarheen en nie wil / aankom en nie wil vind.” Wat hier ter sake is, is dat Stockenström haar soeke uitdruk in terme van ruimtelikheid, van be­weging in ruimte, van loop en die soek na ’n nie-bestaande bestem­ming. Sy ervaar die lewe as ’n leegheid en sy trek dit deur na die vervlietendheid van die gedig en sy aard. Sy dra die wesensken­merke wat deel is van die lewe, naamlik gelatenheid en aanvaarding van beperkings, aan die gedig oor. Ironies genoeg staan die gedig wel daar en die betekenis van die gedig is wel behoue vir die leser.

Ontferm julle nou oor my
want ek is die een wat soek
en nie weet waarna en ek
is die een wat loop en nie
weet waarheen en nie wil
aankom en nie wil vind.
(Spesmase; Stockenström, 1999:32.)

Na “Gekwetter” volg ’n alleenstaande gedig, “Oewergedagtes”, waarin gesuggereer word dat die verwondering van die menslike gees, hoe lig en drywend, “soos ’n blaar op ’n kuil”, dit ook al is, iets waardevols is.

 Die palmiet buig. Die kurper flits.
Verwondering, my eie ek, dra
’n gedagte soos ’n blaar op ’n kuil.

Die monding rek sy bek groot
en sonsoet water vloei die seë in,
jubelend jobbelend tot aan die lug.

Tot daar tot daar gaan die gedagte.
(Spesmase; Stockenström, 1999:35.)

Dit is merkwaardig dat die gedig nie die waarde en betekenis van die visuele ervaring van die natuurdinge wat dit representeer, “uitsê” nie, maar dit suggereer deur die gebruik van woorde met positiewe assosiasies van skoonheid en hoop. Die “palmiet” wat buig dui op spanning wat verduur word en die “kurper flits” verwys na die vervlietendheid van ’n waarneming, maar veral na die verwondering aan die skoonheid daarvan. In “Oewergedagtes” is daar ’n suggestie van die eindeloosheid van die watersiklus wat lewe gee en die ge­volglike gedurige vernuwingsproses. Die verbondenheid van die mo­mentele ervaring met die weidsheid van die hele kosmos word ge­suggereer deur die “sonsoet” water wat die “seë” invloei en al is dit so ver as wat die menslike gedagte, of die digter se gedagte kan gaan, is dit wel eindeloos verruimend. Die menslike gees kan hoop­vol wees en die vervlietende ruimte van die lewe en wêreld tóg te bowe kom (vgl. ook Odendaal, 2006:120). Die waarneming van dinge is ’n konkrete ervaring, maar dit is momenteel en vervlietend. Wat wel na vore kom, is die betekenis van die dinge en hoewel die gedig dit relativeer, is die betekenis in die gedig tog standhou­dender.

’n Ander digter wat op ’n eiesoortgie wyse gebruik maak van ruim­telike konsepte is Ilse van Staden. Haar gedigte roep die ruimtes van die elemente van grond, water, lug en vuur op om in die biologiese wêreld as teenvoeter van en ontvlugting aan die menslike bestaan te dien. Die elemente, wat ook uitruilbaar is, skep nuwe en veilige ruimtes waarin van die werklikheid ontsnap kan word. In die gedig “Vlerkhand” (Van Staden, 2003:7) word die elemente van grond en lug waarin die ongelukkige mens wil ontvlug deur middel van die poësie en skryf en taal, uitgebeeld:

handvlerkiges kan net oor die hemel skryf
die verskriklike grond vermy
en ontsettend teenstrydig
aan die lug geanker bly.

Van Staden werk deurlopend met die oorskryding en transendering van ruimtelike grense. Die gedig ontstaan uit water (“Gedig aan ’t kom”; Van Staden, 2003:9), maar in “Selakant” (Van Staden, 2003: 17) word die domein van water en “wyer plekke” teenoor mekaar gestel:

– wat is die sin
van eeue lank vertoef
in skub en vin
as wyer plekke wink?
(Watervlerk; Van Staden, 2003:17.)

Vir die digter is die lewende wese nie noodwendig gekluister aan ’n begrensde omgewing of beperkende liggaam nie: Die gedigte han­del oor metamorfoses wat plaasvind, maar die transformasies word telkens ruimtelik voorgestel.

5     Gevolgtrekking

Hierdie artikel wil aan die hand van geselekteerde gedigte aantoon dat ’n besondere bewustheid van die omringende werklikheid as ’n fisiese en ’n abstrakte ruimte bestaan in die werk van vroulike Afri­kaanse digters wat tussen 1994 en 2005 bundels gepubliseer het. Uiteraard kan die onderwerp hier slegs oppervlakkig behandel word en kan slegs enkele voorbeelde gebruik word. Nogtans is daar ’n poging aangewend om deur eksemplariese voorbeelde aan te toon dat die literatuur iets weerspieël van die magsverhoudings sowel as die “kapitaaldraende” inhoude in die kontemporêre “veld” soos Bour­dieu dit verduidelik. Inhoudelik vertoon die werk van die geselekteer­de digters ’n sterk gerigte interaksie met die werklikhede van Suid-Afrika en Afrika. Die kontemporêre ideologiese en kulturele proble­matiek is dus ’n belangrike tema in die kontemporêre veld en ge­digte oor hierdie tematiek; ’n geldige produk of kapitaal wat “verhan­delbaar” en waardevol is vir die rolspelers (die habitus). Die verbon­denheid aan die land en die kontinent, wat kritiek en “liefdesverkla­rings” insluit, word egter dikwels in terme van voorwerpe in die ruim­te soos bome en plante, of in terme van streke en plekke uitgebeeld (Krog, Du Plooy, Bosman).

Die voorliefde vir ruimtelike metafore strek egter verder. Daar is gevind dat die vroulike digters ook in “universele” sin van ruimtelike metafore gebruik maak soos veral blyk uit die voorbeelde uit die werk van Stockenström en Van Staden.

Uit albei kategorieë van ruimtelike bewustheid en die representasie daarvan in die poësie soos wat in die artikel bespreek is, sou die afleiding gemaak kon word dat vroulike digters inderdaad fyn in­gestel is op die ruimtes en plekke waarin hulle lewe. Of hierdie ingesteldheid sterker is as ander ingesteldhede kan nie met seker­heid beweer word nie. Daarvoor sal daar nog baie ander vergely­kings getref moet word. Wat egter wel onteenseglik beweer kan word, is dat ruimtelikheid, in die wydste sin van die woord, inder­daad ’n prominente faset van die digwerk van vroue in Afrikaans rondom die eeuwending na die 21e eeu is.

Geraadpleegtde bronne

ASHCROFT, Bill. 2001. Postcolonial transformation. London: Routledge.

BELSEY, C. & MOORE, J. 1997. The feminist reader. Great Britain: Creative Pring & Design.

BEZUIDENHOUT, S.M. 2005. Sosio-literêre perspektiewe op die eietydse digkuns van vroue in die Afrikaanse en Nederlandse taalgebiede. Stellenbosch: Stellenbosch Universiteit. (Proefskrif – Ph.D.)

BLUNT, A. & ROSE, G. 1994. Introduction: women’s colonial and postcolonial geographies. (In Blunt, A. & Rose, G., eds. Writing women and space: colonial and postcolonial geographies. New York: The Guilford Press.

BOSMAN, M. 2002. Landelik. Pretoria: Protea Boekhuis.

BOURDIEU, P. 1992. Opstellen over smaak, habitus en het veldbegrip. Amsterdam: Van Gennep.

BOURDIEU, P. 1994. De regels van de kuns. Amsterdam: Van Gennep.

BOURDIEU, P. 1996. Trans. By Susan Emanuel. The rules of art: genesis and structure of the literacy field. Cambridge: Polity.

DE BEER, A.M. 2009. Ruimte as tema en metafoor in die poёsie van Afrikaanse vroulike digters na 1994. Potchefstroom: Noordwes-Universiteit. (M.A.-verhandeling.)

DU PLOOY, H. 2003. In die landskap ingelyf. Pretoria: Protea Boekhuis.

HAMBIDGE, J. 2000. Lykdigte. Kaapstad: Tafelberg.

HAMBIDGE, J. 2002. Ruggespraak. Pretoria: Protea Boekhuis.

HUTCHEON, L. 1995. “Circling the downspout of empire”. From: “Circling the downspout of empire: post-colonialism and postmodernism”. Ariel, 20(4), 1989. (In Ashcroft, B., Griffiths, G. & Tiffin, H., eds. The post-colonial studies reader. London: Routledge. p. 130-135.)

KROG, A. 2000. Kleur kom nooit alleen nie. Kaapstad: Kwêla.

LAURIE, T. 1997. Skietspoel. Kaapstad: Tafelberg.

LAURIE, T. 1999. Ek sien ’n rooi bul storm. Kaapstad: Tafelberg.

LEMAIRE, T. 1996. Filosofie van het landschap. Baarn: Ambo.

MOI, T. 1985. Sexual/textual politics. New York: Methuen.

MOORE-TILBERT, B., STANTON, G. & MALEY, W., eds. 1997. Postcolonial critism. London: Longman.

NEL, R. 2002. [en die here het foto’s geneem van vanderbijlpark]. Pretoria:      Protea Boekhuis.

ODENDAAL, B.J. 2006. Tendense in die Afrikaanse poësie in die tydperk 1998 tot 2003. (In Van Coller, H., red. Perspektief en profiel: ’n Afrikaanse literatuurgeskiedenis. PretoriaVan Schaik. p. 105-127.)

ROUSSEAU, I. 2003. Die stil middelpunt. Kaapstad: Human & Rousseau.

STOCKENSTRÖM, W. 1999. Spesmase. Kaapstad: Human & Rousseau.

VAN DER MERWE, B.A.J. 1999. Afrika in die resente Afrikaanse digkuns. Potchefstroom: PU vir CHO. (Proefskrif – Ph.D.)

VAN STADEN, I. 2003. Watervlerk. Kaapstad: Tafelberg.

VILJOEN, L. 2002. ’n Nuwe ruimte vir Afrikaanse letterkunde. (Ongepubliseerde intreerede, Universiteit van Stellenbosch, Mei 2000.)

Kernbegrippe:

Afrikaanse vroulike digters

Du Plooy, Heilna

Krog, Antjie

Laurie, Trienke

Müller, Petra

Rousseau, Ina

ruimte as metafoor

ruimte as tema

Stockenström, Wilma

Van Staden, Ilse

Key concepts:

Du Plooy, Heilna

female poets in Afrikaans

Krog, Antjie

Laurie, Trienke

Müller, Petra

Rousseau, Ina

space as metaphor

space as theme

Stockenström, Wilma

Van Staden, Ilse

 

(Hierdie artikel het verskyn in Literator 32(1), April 2011) 


[1]Die problematiek word uitvoeriger uitgewerk en met veel meer voorbeelde in De Beer (2009) toegelig. Hier word met die kernargumente en enkele voorbeelde volstaan om die aandag op die verskynsel te vestig wat ook nog veel wyer ondersoek moet word. Om uitvoeriger bewysvoering aan te bied, sal die navorsing ook uitgebrei moet word deur die werk van vroulike digters met dié van manlike digters te vergelyk.
[2]Die Sestigerbeweging is hiervan ’n uitstekende voorbeeld aangesien die vernuwing van Sestig juis ’n breuk met heersende opvattings bewerkstellig het. Dit kan egter ook ’n latente behoefte aan verandering weerspieel as daar so ’n vernuwing voorkom. Dit is egter ’n ander debat om die redes en variante van vernuwing te beredeneer.

Pieter Odendaal. Stof en ander onsigbare wêrelde

Sunday, July 31st, 2011

Die volgende tekste verteenwoordig ’n soort steekproef van wat ek die afgelope tyd gelees het. Hulle bevolk my drome en maak my sterk – hulle laat my glo dat dit tog die moeite werd is om te skryf. Terwyl ek besig was om die uittreksels oor te tik, besef ek toe skielik dat ek klaarblyklik ‘n obsessie met stof en ander klein dinge ontwikkel het. Snaakse goed gebeur as jy die natuurwetenskappe en poësie met mekaar begin meng.

Uittreksel uit The English Patient (1992) deur Michael Ondaatje

 

There is a whirlwind in Southern Morocco, the aajej, against which the fellahin defend themselves with knives. There is the africo, which has at times reached into the city of Rome. The alm, a fall wind out of Yugoslavia. The arifi […] which scorches with numerous tongues. These are permanent winds that live in the present tense.

There are other, less constant winds that change direction, that can knock down horse and rider and realign themselves anticlockwise. The bist roz leaps into Afghanistan for 170 days – burying villages. There is the hot, dry ghibli from Tunis, which rolls and rolls and produces a nervous condition. The haboob – a Sudan dust storm that dresses in bright yellow walls a thousand metres high and is followed by rain. The harmattan, which blows and eventually drowns itself into the Atlantic. Imbat, a sea breeze in North Africa. Some winds that just sigh towards the sky. Night dust storms that come with the cold. The khamsin, a dust in Egypt from March to May, named after the Arabic word for “fifty”, blooming for fifty days – the ninth plague of Egypt. The datoo out of Gibraltar, which carries fragrance.

There is also the —, the secret wind of the dessert, whose name was erased by a king after his son died within it. And the nafhat – a blast out of Arabia. […]

Other, private winds.

Travelling along the ground like a flood. Blasting off paint, throwing down telephone poles, transporting stones and statue heads. The harmattan blows across the Sahara filled with red dust, dust as fire, as flour, entering and coagulating in the locks of rifles. Mariners called this red wind the “sea of darkness.” Red sand fogs out of the Sahara were deposited as far north as Cornwall and Devon, producing showers of mud so great this was also mistaken for blood. “Blood rains were widely reported in Portugal and Spain in 1901.”

There are always millions of tons of dust in the air, just as there are millions of cubes of air in the earth and more living flesh in the soil (worms, beetles, underground creatures) than there is grazing and existing on it. Herodotus records the death of various armies engulfed in the simoom who were never seen again. […]

Dust storms in three shapes. The whirl. The column. The sheet. In the first the horizon is lost. In the second you are surrounded by waltzing Ginns. The third, the sheet, is copper-tinted. Nature seems to be on fire.

 

“Carbon” uit The periodic table deur Primo Levi

 

Our character lies for hundreds of millions of years, bound to its three atoms of oxygen and one of calcium, in the form of limestone: it already has a very long cosmic history behind it, but we shall ignore it. […] Its existence, whose monotony cannot be thought of without horror, is a pitiless alternation of hots and colds, that is, of oscillations […] a trifle more restricted and a trifle more ample: an imprisonment, for this potentially living personage, worthy of the Catholic Hell. To it, until the present moment, the present tense is suited, which is that of description, rather than of narration – it is congealed in an eternal present, barely scratched by the moderate quivers of thermal agitation.

But, precisely for the good fortune of the narrator, whose story could otherwise have come to an end, the limestone rock ledge of which the atom forms a part lies on the surface. It lies within reach of man and his pickax (all honor to the pickax and its modern equivalents; they are still the most important intermediaries in the millennial dialogue between the elements and man): at any moment, which I, the narrator, decide out of pure caprice to be the year 1840 – a blow of the pickax detached it and sent it on its way to the lime kiln, plunging it into the world of things that change. It was roasted until it separated from the calcium […]. Still firmly clinging to two of its three former oxygen companions, it issued from the chimney and took the path of the air. Its story, which once was immobile, now turned tumultuous.

It was caught by the wind, flung down on the earth, lifted ten kilometers high. It was breathed in by a falcon, descending into its precipitous lungs, but did not penetrate its rich blood and was expelled. It dissolved three times in the water of the sea, once in the water of a cascading torrent, and again was expelled. It traveled with the wind for eight years: now high, now low, on the sea and among the clouds, over forests, deserts, and limitless expanses of ice; then it stumbled into capture and organic adventure.

[…]

The atom we are speaking of, accompanied by its two satellites which maintained it in a gaseous state, was borne by the wind along a row of vines in the year 1848. It had the good fortune to brush against a leaf, penetrate it, and be nailed there by a ray of the sun. If my language here becomes imprecise and allusive, it is not only because of my ignorance: this decisive event, this instantaneous work a tre – of the carbon dioxide, the light, and the vegetal greenery – has not yet been described in definitive terms, and perhaps it will not be for a long time to come, so different is it from that other ‘organic’ chemistry which is the cumbersome, slow, and ponderous work of man: and yet this refined, minute, and quick-witted chemistry was ‘invented’ two or three billion years ago by our silent sisters, the plants, which do not experiment and do not discuss, and whose temperature is identical to that of the environment in which they live.

 

Follower

My father worked with a horse-plough,
His shoulders globed like a full sail strung
Between the shafts and the furrow,
The horses strained at his clicking tongue.

An expert. He would set the wing
And fit the bright steel-pointed sock.
The sod rolled over without breaking.
At the heading, with a single pluck

Of reins, the sweating team turned round
And back into the land. His eye
Narrowed and angled at the ground,
Mapping the furrow exactly.

I stumbled in his hob-nailed wake,
fell sometimes on the polished sod;
Sometimes he rode me on his back
Dipping and rising to his plod.

I wanted to grow up and plough,
To close one eye, stiffen my arm.
All I ever did was follow
In his broad shadow round the farm.

I was a nuisance, tripping, falling,
Yapping always. But today
It is my father who keeps stumbling
Behind me, and will not go away.

© Seamus Heaney, 1966. Death of a Naturalist.

 

Uittreksel uit Wetware: A computer in every living cell (2009) deur Dennis Bray

 

At the beginning of the twentieth century, biologists knew that single-celled organisms are capable of complicated sequences of actions in response to a wide variety of stimuli. All free-living cells, including bacteria, amoebae, and ciliates, can detect chemicals in their surrounding media. They achieve this sense of taste and smell, as we do with our sense of smell, because molecules in the outside wourld stick specifically to their surfaces. Signals generated by proteins in the membrane then tell the sel about possible sources of food and potentially damaging environments. Amoebae crawl over surfaces and steer past obstacles they cannot surmount. […] An amoeba can immediately tell an Euglena cyst from a grain of sand of the same size and will devour the former while rejecting the latter. […] In the world of the very smhe beating of a cilium can send vibrations over distances of hundreds of sel diameters. Cells could use the magnitude and rhythms of these waterborne vibrations to gain a sense of what is in their neighbourhood, rather like a primitive vorm of hearing. Almost all single-celled organisms respond to light. Ciliates such as paramecia move to weak light but are repelled by strong light. The single-celled Chlamydomonas has a so-called eyespot containing pigment molecules that enable it to detect the direction of incoming light. There is even a ciliate called Erythropsidium that spends its life attached to the bottom of the pond, watching the world through a large eye equipped with a lens. Strange indeed, since in most eyes a lens serves to focus images onto a retina, an outpocketing of the brain. But there is no retina here, no brain.

 

25

Wat ek met berge gemeen het – dis nou
plattes met handlangers of hooggebore
enkelinge – is bra mind, toegegee.
Maar ek deel met hulle ’n legio
spelonke wat ligskrefies inlaat;
maar innooi so nimmer as te nooit.

Nee, ek is ’n spelonk hoog aan ’n hang
bo die see, met ’n gedreun in my
en ’n oop verweerde aangesig en ’n skerp
reuk van vlermuis- en dassiemis en –pis
en ’n bek vol lig en lief en waan
en ek bulder binnensmonds en ek treur.

Maar ek sou wou wees: die een
tussen baie met die groot druipsteensale
en die wonderskone wete en ek sou wag.
En ek sou die steenbokkie, die vlugtende,
wat in my verdwaal, langsaam laat vrek
en sy skelet toedrup tot fantasie.

Grot is ek: bewaarder van geslagte
se skreeuende gebeentes en hopies klip.
Grot ek: die berghaan se klankversterker.
Die berghaan draal. Hy sleep skalks
sy klein stompstertskadu deur my,
en met die skaduprent op my tong

stamel ek my ganse leegheid.

© Wilma Stockenström, 1984. Monsterverse.

Poetry International Web fokus op Wilma Stockenström

Friday, February 18th, 2011
Wilma Stockenström

Wilma Stockenström

In navolging van onlangse berigte oor die blootstelling wat die Afrikaanse digkuns tans in die Lae lande geniet, was ek verheug om te sien dat Poetry International Web met hul mees onlangse uitgawe o.a. op die digkuns van Wilma Stockenström fokus.

Uit die oorsigartikel deur Johann de Lange, die volgende aanhalings by wyse van ‘n leesprikkel: “When Wilhelm Grütter approached her about the possibility of publishing a volume of poetry, Stockenström had only twelve poems ready for publication. He proposed using beautiful paper and typesetting the manuscript in a large font. Wilma playfully suggested calling it Vir die bysiende leser (For the Near-sighted Reader). This throwaway line later proved a fitting and astute title to the collection with which she made her poetic debut in 1970. Published initially by Rijger, a small independent press, this slim volume might have gone unnoticed were it not for the expert eye of poet and critic D.J. Opperman. He convinced the major publishing house, Human & Rousseau, to acquire the publication rights, to buy up the remaining stock, and to cultivate her as important voice.”

In De Lange se artikel bekyk hy haar digkuns dan van die vroegste verse af tot en met haar mees onlangse. Oor haar vroeë verse het hy die volgende te sê: “Stockenström’s early style and themes arrived as if fully formed, unadorned and devoid of affectation and poetic fashion. Rhyme, conventional musicality and traditional forms were abandoned in favour of more sober language and a strongly ironic stance. Her individual approach to syntax reveals a strong Germanic influence. In this, as in her love of coining new words, she has a strong affinity with the rebel poet, Peter Blum, most likely born in Trieste. Her poems spring from the “stony bedrock of birth and death” which is Africa, immediately relevant, intense and interwoven with the politics, prehistory, myths and folklore of the continent.”

Maar dit is veral vir sy slotopmerkings wat ‘n mens die trompette wil blaas: “Wilma Stockenström has an undeserved reputation as a difficult, hermetic poet. Yet her inimitable poetry is accessible and offers a stimulating reading experience. There is no poet in Afrikaans that can sensibly be compared to her. With Monsterverse she created a body of poems which holds its own next to other great volumes of poetry in Afrikaans, like N.P. van Wyk Louw’s Tristia (Tristia) and Komas uit ‘n bamboesstok (Comas from a Bamboo Stick) by D.J. Opperman.”

Inderdaad ‘n besonderse erkenning van een van ons vernaamste digterskappe.

Ook is daar saam met die artikel vyf gedigte in die Afrikaans sowel as Engelse vertaling (deur Johann de Lange) om te geniet. Vir jou leesgenot plaas ek die Engelse vertaling van die bekende gedig “Die skedel lag al huil die gesig” onder aan vanoggend se Nuuswekker.

***

Tydens my afwesigheid gisteroggend het daar twee nuwe bydraes verskyn. Astrid Lampe vertel in Wisselkaarten van ‘n besonderse geleentheid by Oostende, terwyl Jelleke Wierenga na maande van uitmuntende deelname aan die webblad besluit het om as blogger uit te tree met ‘n besonderse stuk oor ‘n geliefde padda wat daarmee heen is. Baie dankie vir jou wonderlike bydraes, Jelleke. (En voorspoed met al die nuwe projekte wat voortaan jou aandag gaan opeis …)

Dan eers weer groet. Intussen is daar ‘n naweek om te geniet. 

Mooi bly.

LE

 

THE SKULL LAUGHS THOUGH THE FACE CRIES

 

One day, I know, I’ll outface
death with skull grinning. At least
I’ll retain my sense of humour. But
whether, like the late Mrs. Ples
or the bluebuck of my native land,
I’ll warrant a glass case in a museum . . . ?
Man is not exactly a rare animal.

Still, how clever we are with our
inner clockwork-genius, how strong
the wide swaying crane-like gestures
with which we drop rectangular skyscrapers
in residential areas and business centres.
Remarkable our scrambling research
right through dolomite to sink our arms
shaft-deep to grab and haul up
the grey ore, grinding
and refining it to bar on bar of hive-like
packed safes of investments. Oh yes,
absolutely marvelous our ability to enrich
discarded sand to fire-dust
which, if we wanted to, might just
furiously, beautifully burn up everything
in an ultimate unrepeatable blaze.

Didn’t I say the skull laughs
though the face cries?

© Vertaling: 2007, Johann de Lange
Uit: The Wisdom of Water: Selected Poems
Uitgewer: Human & Rousseau, Kaapstad, 2007
 

 

Jelleke Wierenga. ’n Reis uit die tyd

Thursday, January 13th, 2011

 

Die politoerblikson van gemaalde glas teen die plafon van die kombuis.

Die politoerblikson van gemaalde glas teen die plafon van die kombuis.

Uiteindelik het ek ook die pelgrimstog na die Uilhuis op Nieu-Bethesda onderneem. En soos ’n ware pelgrimsreisiger op reis gebly … weg, al hoe verder weg van my rekenaar. Ek het afgestaar in die Vallei van Verlatenheid met swaeltjies bo my kop, ’n enkele sekonde geskei van my Vallei van Vergetelheid. Om sonder vlerke of ‘n Lamborghini Diablo te vlieg, is nie moeilik nie. RIV, Rob Taylor.

Helen Martins se huis en beeldetuin was ’n reis die vreemde in.

 

'n Deel van die beeldetuin soos gesien uit die kombuisvenster.

'n Deel van die beeldetuin soos gesien uit die kombuisvenster.

 

Die uile sien alles.

 

Moontlik, peins ek by myself, was sy nie juis vreemder as die meeste ander mense nie, maar sy het haar onderskei deur haar vreemdheid skeppend uit te druk … waar talle ander alkohol, ativan, televisie, die internet, sigarette en kos gebruik om die roeringe van die vreemde in die doofpot te stop. 

 

Vergeefs probeer hulle die tyd terughou

Vergeefs probeer hulle die tyd terughou.

Mona Lisa teen die watertenk

Mona Lisa teen die watertenk.

 

 

 

Die meeste besoekers voel die Uilhuis aan as beklemmend, “weird”, depressief, ontstellend. Ek het die broeiende pyn in die huis aangevoel (dalk my eie projeksie), maar ook ’n oplugting omdat die pyn kreatief beweeg en voortstu na lig en kleur en beweging – die swiepende sterte van meerminne, oop vlerke van uile, bewegende pote van kamele, ’n hele optog op pad na die groot ster in die ooste.

 

 

 

 

Reikhalsend na die Lig

Reikhalsend na die Lig.

Die Kind in sy stal vol lig

Die Kind in sy stal vol lig.

Waarom Miss Helen bytsoda gebruik het as stadige, pynlike transport na die groot Lig, daaroor wonder ek nog altyd. Was vandag se vinnige, gerieflike vervoer nie beskikbaar nie – ’n oordosis slaappille, uitlaatgas in ’n motorhuis, ’n gasoond, ’n vuurwapen? Of was die pyn so groot – fisieke pyn weens artritis en oë gesny deur glasstof; knaende emosionele pyn van ou dinge – so erg dat net ’n groter pyn haar uit kon lei?

 

 

Herinnering aan 'n pa ...

Herinnering aan Pa.

Helen se sug na lig ...
Helen se sug na lig …

Die Gautengers wat in hul weelderige wit viertrekvoertuie in ’n stofwolk voor die Uilhuis stop, vinnig die “weird” plek besoek, ’n klip- of blikuil koop en weer in ’n stofwolk vertrek, mis die hele ervaring – naamlik die dorp. Sommige Gautengers is darem meer avontuurlik ingestel – hulle jaag met hul BM’s deur die dorp, neem foto’s deur die voorruit en vergas hul vriende op verhale van hierdie lieflike, rustige dorpie wat net beleef móét word.

Die massiewe, manjifieke groen bome tref ’n mens die eerste as jy die dorp binne ry, dan die w-y-e stofstrate, die windpompe en damme in elke tweede tuin, die borrelende leiwatervore, die oop groen velde in die dorp waar waarskynlik ekstatiese skape, koeie en perde wei. Die sypaadjies is skoon – ’n rariteit in die nuwe Suid-Afrika – en saans sien jy hoe sterre eintlik behoort te skitter omdat daar geen straatligte is nie. Ongelukkig is daar heelwat inwoners wat moontlik uit empatie met die res van Suid-Afrika hul buiteligte heelnag laat brand. As ek die burgemeester was, word hulle streng beboet.

So wyd soos die Heer se genade is die strate ...

So wyd soos die Heer se genade is die strate ...

 

Die verval wat so sigbaar en mistroostig die meeste dorpe en dorpies in Suid-Afrika oorgeneem het, is hier heeltemal afwesig. ’n Mens besef: Dis net ’n handjievol besielde mense, dié wat nie moed opgee nie, wat die verskil maak. Hulle staar nie verlam die donker ellendes van die toekoms binne nie – hulle doen wat die hand hier en nou vind om goed te doen.

 

'n Lug vol helder wolke in die Karoo.

 

 

Daar broei ‘n toekomstige “Miss Helen” op Nieu-Bethesda … ’n man wat eiehandig ’n soort paleis/kasteel van klip met ronde torinkies en sprokiesvenstertjies bou. Hy is ook besig met ’n klipheining wat hy met drankbottels en stukkende koppies en bekers vul. Ek het ’n idee hy voorsien sy eie glasvoorraad teen ’n konstante tempo.

Met die verkenning van die dorp – en dit kan in niks minder as vier dae gedoen word nie om die blou lig, vet wolke, Karookoppies, vrede, fonteinwater, plaaslike bier, sterre en betowerde bome te assimileer – wurm ek my deur ’n draad langs ’n halfgeboude klipgeboutjie. ’n Mens doen sulke goed in vreemde dorpe. Ek klim ’n halfgeboude damwal op (ook de rigueur in vreemde dorpe) en bestaar die halfklaar sprokiesgebou oorkant die straat. Die bouer/eienaar in sy blou werkerspak is besig om sement op die sypaadjie te meng. Maar nou staan hy hande in die sye en bestaar my. Ek kan sommer so van ’n afstand aanvoel hy is nie op die punt om vriendelik te wuif nie en steek toe maar my kamera agter my lyf weg. Iets in sy houding laat my vermoed dat hy ’n dubbelloop-haelgeweer agter die naaste boom kan uitpluk en vulsel vir sy klipmure van my kan maak.

Sensitief soos ek altyd vir ander se delikate gevoelens is, klim ek ongrasieus van die damwal af, wurm weer deur die heining en stap aan die oorkant van die sypaadjie verby sy plek. Op my moontlik idiotiese vraag of hy alles self doen, mompel die paleisbouer iets wat op “fokof” kan neerkom. Ten minste hou sy jong Labrador van my bene en besnuif dit, maar sy baas roep hom kwaai terug. Geen mededoë met ’n nuuskierige siel nie – en ek kom nie eens van Gauteng nie, ry ’n ou Mazda en dra klere uit ’n hospieswinkel. Wie weet, dalk is hy gawer as ek eendag met ’n paar vol bottels drinkgoed vir die mure kom kuier.

 

Helen Martins se beskeie graf.

Helen Martins se beskeie graf.

 

 

Die begraafplaas, groot, goed versorg en met nog baie plek, is ‘n heerlike plek om ure lank in te dwaal en te peins oor hoe gou alles verby is. Heel per ongeluk kom ons op ‘n beskeie graffie vir Helen Martins af: ‘n uil met groot groen oë waak oor ‘n hopie grond met klippe, skulpe en pienk kunsblommetjies. Die teks op die lyf van die uil is net hier en daar leesbaar.

 

 

 

 

 

 

 

 

Helen, het jy rus gevind of reik jy nog na die Lig?

Helen, het jy rus gevind of reik jy nog na die Lig?

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Andries Bezuidenhout. Om nie oor liefde te skryf nie

Monday, February 15th, 2010

Self kon ek nog nooit ʼn liefdesgedig of -lied skryf nie. Gaan dit oor die feit dat dit so maklik soetsappig klink in Afrikaans? Miskien is ek net nie ʼn ware digter nie. Die stomme Aphrodite se ruggraat het in elk geval lankal geknak onder die gewig van elke tweede (of dalk eerder elke) wannabe popster wat haar opsaal en laat rym met “you”, “blue”, “true”, “do” en “doobee doobee dooohooo”. In Afrikaans is dit “jaai”, “blaai”, “baai”, “maai” (“jy”, “bly”, “by”,  “my”, maar dis nie hoe sangers dit deesdae uitspreek nie; die “s” word ook as “sh” uitgespreek).

Soos met populêre lirieke, is die liefde seker die onderwerp waaroor die meeste gedigte geskryf is. Dis waarskynlik ook die onderwerp waaroor die meeste swak gedigte geskryf is. Dit is dus juis ʼn onderwerp waarvoor ek besonders lugtig is, deels omdat daar reeds so tussen al die suiker en pienk blommetjies deur sulke mooi liefdespoësie geskryf is.

Ek lees op die oomblik terug. Sondag was Abjater wat so lag se dag. Dis seker nie die tipe boek wat ʼn mens op Valentynsdag moet lees nie. Pluk later ewe lukraak bundels van die rak af, blaai rond.

Een van die eerstes wat ek raakvat is Jeanne Goosen se bundel, ʼn Uil vlieg weg. Natuurlik blaai ʼn mens eerste na “ons huil nooit nie/ ons twee huil nooit nie…” tot by “snags lê ons lywe inmekaar/ en ons vra nie vrae nie/ ons is mekaar se droefnis”. In Elders aan diens is daar ʼn lieflike, dubbelsinnige gedig wat Jeanne Goosen aan die waitress wat een aand vir haar kabeljou gebraai het in Stellenbosch skryf:

Sweetness
kom bly by my vannag
dan leer ek jou die rumba
die Charleston en die samba
Ek leer jou die jitterbug
die hush hush en die cha cha cha
en dan
daarna?
Dan croon ons tot dagbreek
Only the lonely

Hoe kan ʼn mens dan ook nie Die huis van die dowe raakvat nie? Veral die eerste afdeling; “Eet my woorde, trooswoorde”. Ag, hoe kry Breyten Breytenbach dit net so reg?

In teenstelling met Breytenbach se volmaakte liefdesgedigte staan Gert Vlok Nel s’n op krukke op ʼn perron iewers in die Karoo. Maar dis ewe mooi. Kan ʼn mens dit gedigte oor die liefde noem? Ek praat nou nie van die een met die lang titel waarin daar onder andere na “hart” en “smart” verwys word nie. Of sy tannie Rita, met haar “3 kinders en i treindrywerman met i wrok” en geloof, hoop en liefde wat oorbly, “maar die grootste hiervan was die hoop”. Of “nee nee nie dit nie, nie noodwendig dít nie”:

dertig die dag toe hy laaste uit die kerk kom.
vaag in die wete en volop in vermoedens soos die confetti.
hoekom so? vra sy vrou, hoekom so donkerder in jou oë.
is my rok dan nie wit nie? en sy lag die vraag die mense in.
mens kan nooit van mense werklik weet nie.
wát weet nie? of hulle groei-of-nut-het-of-goed-is nie?
nee nee nie dit nie, nie noodwendig dít nie

Dalk is dit anti-liefdesgedigte. Selfs in “die koms van Ligia” is sy “donker & lig & lieg ineen”. Maar dit praat met ʼn mens op ʼn sekere vlak. Ek weet nie. Dalk is dit maar na Abjater wat so lag dat ek ʼn behoefte gehad het om weer Gert Vlok Nel te lees.

Gepraat van geloof, hoop, liefde en Gert Vlok Nel. Daar is natuurlik Raymond Carver se gedig “Hope”. Sjoe! Dalk kan ʼn mens dit ʼn haatgedig noem. Heel aan die einde van sy lewe kon hy darem skryf:

And did you get what
you wanted from this life, even so?
I did.
And what did you want?
To call myself beloved, to feel myself
beloved on the earth.

Ek weet die idee is vir ons om oor een gedig te skryf. Ek kan nie kies nie. Daar is te veel en elke week voel ek anders daaroor. Dalk moet ek maar afsluit met Leonard Cohen, die digter-musikant wat skynbaar nog nooit Die Liefde kon vind nie, maar op so ʼn onthutsende manier oor liefde en woorde kan skryf:

I heard of a man
who says words so beautifully
that if he only speaks their name
women give themselves to him.

If I am dumb beside your body
while silence blossoms like tumours on our lips
it is because I hear a man climb the stairs
and clear his throat outside our door.

Van een ding is ek seker: Daardie man op die trap is nie ek nie.

Politieke opportunisme

Wednesday, January 20th, 2010
W.E. Henley

W.E. Henley

In gister se Nuuswekker het ek melding gemaak van die prominensie wat W.E. Henley (1849 – 1903) se gedig “Invictus” tans vanweë die gelyknamige film oor die Springbokke se wêreldbekersege in 1995 in die gemoed van onwaarskynlike poësieliefhebbers geniet. En getrou aan hul opportunistiese aard is dit veral politici wat munt hieruit probeer slaan.

Voor in die koor is dit hoeka Gordon Brown wat die reëls “In the fell clutch of circumstance / I have not winced nor cried aloud./ Under the bludgeonings of chance / My head is bloody, but unbowed.” as bron tot sy lewensinspirasie voorhou. “It is about determination. It summarises my view [of being prime minister],” het hy aan die London Times se verslaggewer gesê.

Maar, soos Daisy Goodwin in haar berig heel tereg opmerk: miskien moes hy eers die ontstaansgeskiedenis van dié gedig nagevors het alvorens hy dit in navolging van oud-president Nelson Mandela as harts-inspirasie voorgehou het.

Henley het dié gedig naamlik geskryf terwyl hy in 1870 gehospitaliseer was vir bykans twee jaar na die amputasie van sy een been en die stryd om sy oorblywende been te probeer red. Hy het tuberkulose onder lede gehad. Verdermeer is dieselfde gedig deur die bomplanter van Oklahoma, Timothy McVeigh, voorgedra enkele minute voor sy teregstelling in 2001. Selfs Jeffery Archer kon nie die versoeking weerstaan om sy eie tronk-memoirs met ‘n aanhaling uit dié gedig as motto te publiseer nie.

Alhoewel politici al te gretig is om die digkuns by te sleep wanneer hulle indruk probeer maak, geld dieselfde gode sy dank nie vir die digters wanneer hulle oor politici dig nie. Ter illustrasie plaas ek vanoggend ‘n paar aanhalings onder aan die Nuuswekker vir jou leesplesier.

***

Dan is die vreugde vandag dat dit Hennie Aucamp se verjaarsdag is … Veels geluk, Hennie. Mag daar sommer nog heelwat skryfsels voortvloei uit daai kranige pen van jou! (En onthou ook om Hennie se nuwe verse te lees indien jy dit nog nie raakgesien het nie.)

***

Op die webblad is daar wonderlike nuwe inskrywings geplaas deur Carina Stander en Ilse van Staden, terwyl Melt Myburgh op sy blog begin het met ‘n reeks besprekings oor poësie-items tydens die komende Woordfees. (Onthou: die volledige program kan hier beskou word.)

Nog ‘n vreugde vanoggend is nuwe gedigte deur Cas Vos en Marlise Joubert. En dan het ons sommer ‘n hele klomp Afrikaanse gedigte in Engelse vertaling van Tony Ullyatt ontvang. Dié vertalings sal later vanoggend hier te lese wees. Digters wie se verse geplaas gaan word, is: Jeanne Goosen, Antjie Krog, George Weideman, Wilma Stockenström, Phil du Plessis, Wilhelm Knobel, Boerneef, Breyten Breytenbach, Rosa Keet, EWS Hammond en Gisela Weingartz.

Wat ‘n ryke oes! Lekker lees aan alles en hê pret vandag.

Mooi bly.

LE

 

“Rulers who neither see, nor feel, nor know,
But leech-like to their fainting country cling
Till they drop, blind in blood, without a blow.

(Shelley, 1819)

“All I have is a voice
To undo the folded lie,
The romantic lie in the brain
Of the sensual man-in-the-street
And the lie of Authority
Whose buildings grope the sky

(WH Auden, 1920)

“… How it takes the breath away, the piss, makes of your kiss a dropped pound coin,
makes of your promises latin, gibberish, feedback, static,
of your hair a wig, of your gait a plankwalk.
How it says this – politics – to your education education education; shouts this –
Politics! – to your health and wealth; how it roars, to your
conscience moral compass truth, POLITICS POLITICS POLITICS.

(Carol Ann Duffy, 2009)

“A talented young chimpanzee
Was keen to appear on tv
He wrote to Brooke Bond
But they didn’t respond
So he had to become an MP.

(Wendy Cope)

“I wanna be the leader
I wanna be the leader
Can I be the leader?
Can I? I can?
Promise? Promise?
Yippee, I’m the leader
I’m the leader

OK what shall we do?”

(Roger McGough)